Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 11892 3640924 2895609 2026-08-08T14:13:49Z 1nter pares 146705 3640924 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Александр Кучма |толық аты = Александр Васильевич Кучма |лақап аты = |сурет = Aleksandr Kuchma 2008.JPG |сурет ені = |атауы = |туған күні = 9.12.1980 |туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}}, ҚазКСР |азаматтығы = {{KAZ}}<br />{{GER}} |бойы = 183 |салмағы = 83 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = |жастар клубы = |клубтары = {{футбол карьерасы |1997—1998|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|1 (0) |1999|{{flagicon|Kazakhstan}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА-Қайрат]]|23 (0) |2000—2002|{{flagicon|Germany}} [[Раштадт 04]]|33 (2) |2002—2004|{{flagicon|Germany}} [[Зонненхоф Гроссашпах|Зонненхоф]]|55 (3) |2004|{{flagicon|Germany}} [[Пфорцхайм (футбол клубы)|Пфорцхайм]]|? (?) |2005|{{flagicon|Poland}} [[Рух Хожув|Рух]]|17 (0) |2006—2008|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]]|81 (5) |2009|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|25 (0) |2010|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]|10 (1) |2011|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|11 (0) |2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|24 (1) |2013|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|6 (0) |2013—2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|25 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2005—2008|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|37 (2)}} }} '''Александр Валерьевич Кучма''' ([[9 желтоқсан]] [[1980 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/32982</ref>, [[Тараз|Жамбыл]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық құрамасында ойнаған. 2006 жылғы Қазақстан чемпионы. == Мансабы == Тараз футболының түлегі. Карьерасында Қазақстан, Польша және Германия клубтарында ойнаған. 2005 жылы Польшаның "Рух" клубында ойнап жүріп ұлттық құрамаға шақырту алды. 17 тамызда Алматыда [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузиямен]] өткен [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2006 жылғы әлем біріншілігінің іріктеуінде]] тұңғыш рет [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасы]] сапында алаңға шықты. Сол жылы 12 қазанда [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Дания]] қақпасына тұңғыш голын соқты. Бұл екі кездесуде де Қазақстан 1:2 есебімен ұтылды. 2006 жылы Қазақстанға оралып, [[Жеңіс (футбол клубы)|"Астана-1964"]] клубына ауысты. Сол жылдың соңында Қазақстан чемпионы атанды. 2006 жылы құрама тізгінін [[Арно Пайперс]] ұстаған соң жиі шақырылып, алаңға тұрақты түрде шығып жүрді. 2006 жылы 2 шілдеде Тәжікстанмен жолдастық кездесуде құрама сапындағы екінші голын соқты. 2008 жылы Арно Пайперс қызметтен кеткесін құрамаға шақырылған жоқ. Сол жылдың соңында "Астана-1964" клубы банкротқа ұшырады да, Кучма клубтан кетті. Кейінгі карьерасында бірнеше қазақстандық клубтарда ойнады да, 2014 жылы футбол ойнауды доғарды. ==Жетістіктері== *Қазақстан чемпионы (1): 2006 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Бастама}} [[Санат:9 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] 2ol9sxfy6exancsa3qxux318uchhd0e 0 14494 3641125 3473374 2026-08-09T06:35:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641125 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=29|қб қысымы 100=1850|жылусыйымдылығы=24,44|молярлық көлем=7,1|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор параметрлері=3,615|Дебай температурасы=315|жылуөткізгіштік=401|қб қысымы 1=1509|қб қысымы 10=1661|қб қысымы 1 k=2089|балқу жылуы=13,01|қб қысымы 10 k=2404|қб қысымы 100 k=2834|Юнг модульі=110–128|жылжу модульі=48|Пуассон коэффициенті=0.34|Моос қаттылығы=3.0|Виккерс қаттылығы=343–369|Бринеллий қаттылығы=235–878|CAS тіркелу нөмірі=7440-50-8|сурет=NatCopper.jpg|булану жылуы=304,6|қайнау температурасы=2567 °С|асты=[[Күміс|Ag]]|ковалентті радиус=132±4|символ=Cu|сыртқы түрі=қызыл-қызғылт түсті пластикалық металл|атауы=Мыс|топ=11|период=4|блок=d|атомдық масса=63.546(3)|конфигурация=[Ar] 3d¹⁰ 4s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 1|атом радиусы=128|Ван-дер-Ваальс радиусы=140|балқу температурасы=1356,55 K (1083,4 °С)|ион радиусы=(+2e) 73 (+1e) 77 (K=6)|электртерістілігі=1,90|электродты потенциал=+0,337 В/ +0,521 В|Электродты потенциал=+0,337 В/ +0,521 В|тотығу дәрежелері=−2, 0, +1, +2, +3, +4|иондалу энергиясы 1=745.5|иондалу энергиясы 2=1957.9|иондалу энергиясы 3=3555|фаза=Қатты дене|тығыздық=8,92|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Copper.png|thumb|100px|Мыс ''Cu''|солға]] [[Сурет:Мыс рулондарыыыы.jpg|thumb|right|200px|Мыс рулондары']] '''Мыс''' ([[Латын тілі|лат]]. ''cuprum''; '''Cu''') — элементтердің периодтық жүйесінің І-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 29, атомдық массасы 63,546(г/моль). Табиғатта тұрақты екі изотопы бар: ⁶³Cu және ⁶⁵Cu. Жер қыртысындағы массасы бойынша мөлшері 4,7.10–3%. Негізгі минералдары: [[халькопирит]], [[халькозин]], [[ковеллин]], [[малахит]], [[азурит]]. Пластикалық қызыл түсті металл, кристалл торы қырлары центрленген кубтық, тығыздығы 8,94 г/см³, балқу t 1084,5°С, қайнау t 2540°С, [[тотығу дәрежесі]] +1, +2. Құрғақ ауадағы бөлме температурасында тотықпайды. Қыздырғанда ауада CuО және Cu₂О-ға дейін тотығады, галогендермен, S, Se, HNO₃, H₂SO₄-пен әрекеттеседі. [[Аммиак]], цианидтермен, т.б. кешенді қосылыстар түзеді. [[Сульфидтер|Сульфид]] концентратын балқытып, одан түзілген мыс штейнін қара мысқа дейін тотықтырып, оны жалынмен не электролиттік әдіспен тазарту арқылы; [[Гидрометаллургия|гидрометаллургиялық]] әдіс – құрамында мысы бар минералдарды күкірт қышқылымен (немесе NH₃ ерітіндісімен) өңдеп, одан әрі электролиздеу арқылы алады. Мыс кабельдердің, электр қондырғылары мен жылу алмастырғыштардың ток өткізгіш бөлігін жасау үшін пайдаланылады; қорытпалардың ([[латунь]], [[қола]], [[мыс-никель]], т.б.) құраушысы ретінде қолданылады. == Мыс кентастары == [[Сурет:Flametest--Cu.swn.jpg|thumb|115px|Мыс иондары отты жасыл туске айналдырады|солға]] Құрамынан мыс алынатын табиғи шикізат. Оның құрамына мысы бар 240-тан аса минерал кіреді. Олардың ішінде өнеркәсіптік негізгілері: [[халькопирит]] (құрамындағы мыстың мөлшері 34%), [[борнит]] (63,3%), [[ковеллин]] (66,4%), [[халькозин]] (79,8%), [[теннантит]] (57%), [[тетраэдрит]] (52,3%), [[энаргит]] (48,3%), [[куприт]] (88,8%), [[тенорит]] (79,8%), [[малахит]] (57,7%), [[азурит]] (55,3%), [[хризоколла]] (36,1%), [[брошантит]] (56,2%), [[атакамит]] (59,5%). Мысты құмтас кен орындарында мыстың мөлшері көп болады. Қазақстанда бұл кен типтері басты орында (мысалы, [[Жезқазған кен орны]]). Минералдық және химиялық құрамдарына байланысты мыс кендерінің технологиялық сорттары сульфидтік, тотыққан, аралас болып ажыратылады. Сонымен қатар мыс кендері сом және сеппелі-тарамшалы болып бөлінеді. Қазақстанда мыс кендерінің ірі кен орындарына Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Жаманайбат, т.б. жатады. == Мыс концентраты == Пайдалы қазбаларды байыту ол шикізатты химиялық өңдеудіегі өнімділігін арттыру. Бұл өнімдерде пайдалы концентрат мөлшері бастапқы шикізаттағыдан көп болады. Олар байыту фабрикасынан тікелей пайдалануға не металлургиялық өңдеуге жіберіледі. Металлургиялық өңдеуге жіберер алдында оларды флотациялық байытудан өткізеді. Мыс кенін байыту барысында негізгі алынатын өнім, құрамындағы мыс 55%-ға жететін (көбінесе 10%-дан 30%-ға дейін) мыс концентраты болып есептелінеді. Ал флотация кезінде мыстың концентратқа өту шығымы 80%-дан 95%-ға дейін болады. Байыту барысында мыс концентратынан басқа қосымша пиритті және түсті металдар концентраттары (мырышты, молибденді, т.б.) алынады. Қазақстанда мыс шикізат көздері Орталық, Шығыс ([[Кенді Алтай]]) және [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында шоғырланған. Соңғы жылдары мыс-мырыш күрделі концентраттарын балқытып, ұсатып өңдеу, автогенді балқытып өңдеу тәсілдері [[Балқаш мыс зауыты]]нда жүргізілуде.<ref>"Қазақ энцклопедиясы - VI"</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref> == Мыстың жаратылысы == Гидротермалық және ол көбінесе мысты минералдардың жер бетінде ыдырауынан шығады. Мыстың кейінгі жаратылысын көрсету үшін мысал ретінде халькопирит атты мысты минералдың ыдырауын келтірейік: CuFeS₂ - * FeSO₄ ->-Cu. Осы ыдыраудың нәтижесінде мыспен қатар [[малахит]], [[азурит]] минералдары да пайда болады.<ref name="ReferenceA">Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Мыстың кендері == [[Урал]]да ([[Орта Урал]]да), [[Қазақстан]]да ([[Қоңырат]], [[Жезқазған]] , [[Ақбастау]]), [[Өзбекстан]]да Алмалықта бар. Шет мемлекеттегі кені [[АҚШ]]-та Жоғары Көлдер аймағында ([[Мичиган штаты]]нда), [[Африка]]да ([[Родезия]]) бар.<ref name="ReferenceA"/> == Жалпы мыс туралы == Дүние жүзінде 70-тен астам [[түсті металл]] балқытылады. Оларды 14 сала өндіреді. Олардың барлығы қосылып [[түсті металлургия]]ны құрайды. Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. [[Ғылыми-техникалық революция]]ның нәтижесінде олар кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелерін, атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа [[конструкциялық мателиалдарды]] қажет етті. Ондай қасиеттер тек түсті металдарда ғана бар. [[Қорғасын]], [[никель]] және [[қалайы]] [[жемірілу]]ге ([[коррозия]]), [[титан]] ыстыққа төзімді келеді, ал [[күміс]], мыс және [[алюминий]] жоғары электр өткзгіштігімен ерекшелінеді. Сондықтан, олардың қолдану аясы өте ауқымды: [[медициналық аспаптар]] мен материалдардан бастап күрделі [[электроника]] мен [[ядролық техника]] осы металдардан жасалады және [[әр металл]] «өз кәсібін тапқан». Адамдар металдардың ішінде алғашқы болып мысты [[руда]]дан тез еритін, оңай бөлінетін болғандықтан ерте кезден қолдана бастаған. Ескі замандарда негізінен [[қалайы]] мен мыс қосындысы нәтижесінде [[қола]] алынып, [[қару-жарақ]] дайындалған. Бұл адамзат тарихында [[қола дәуірі]] ретінде белгілі. Мыстың латынша Cuprum атауы [[Кипр аралы]]на байланысты онда біздің заманымызға дейінгі ІІ мыңжылдықта мыс рудниктері қолданылып балқытылған. [[Страбон]] жазбаларында мыс [[Эбвей]] жеріндегі [[Халкида]] қаласының атымен Халкос деп аталған. Осы сөзден ескі грек тілінде мыстан және қоладан жасалған заттар, ұсталық өндіріс, ұсталық заттар мен құймалар атаулары шыққан. Мыстың екінші латыншы атауы AES (санскр, ayas, гот тілінде air, неміс тілінде err, ағылшынша ore) руда немесе рудник дегенді білдіреді. Еуропа тілдерінің үнді-герман теориясында қолданылып, орыстың «медь»(полякша miedr, чех тілінде – med) ескі немісше smida (металл) және shmied (ұста, ағылшынша smith) сөздерінен шығарады.Әрине, бұл сөздердің түбірлерінің туыстығына дау жоқ, бірақ та бұл екі сөзде гректің рудник, копь деген сөзінен бір-біріне байланыссыз түрде шыққан. Осы сөздерден басқада туыс атаулар шыққан – медаль-медальон(французша medaile). Орыстың ескі жазбаларында мыс және мыстан жасалған деген сөздер кездеседі. [[Алхимик]]тар мысты Венера (Venus) деп атаған. Қазақстанда да мұндай атаулар ерте заманннан бар. Олардың атауларын ерте кезде өмір сүрген ата-бабаларымыз қойған, және де осы күнге дейін сол аттарын сақтап қалған. Мысалы: [[Мыстау]], [[Мыстөбе]], [[Жезді]] тағы басқа сол сияқтылар. Көптеген түсті металдардан сапасы жөнінен бастапқы материалдардан да асып түсетін қорытпалар жасалады. Мыстың [[қалайы]]мен ([[қола]]), [[мырыш]]пен ([[жез]]), [[никель]]мен ([[мельхиор]]), [[алюминий]]мен ([[дюралюминий]]) қорытпалары бұрыннан қолданылып келсе, ал [[берилий]] қоласы ҒТР дәуірінде пайда болды. == Қысқаша сипаттама == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы: Мыс – I топтың қосымша топшасындағы металл. Мыс атомының электрондық формуласы: : +29Cu 1s² | 2s² 2p⁶ | 3s² 3p⁶ 3d¹⁰| 4s¹ : Мыс атомындағы s-электрондардың біреуі сыртқы (төртінші) энергетикалық деңгейден d-деңгейшесіне ауысқандықтан, мыс қосылыстарында +1 тотығу дәрежесін (мысалы, Cu⁺¹₂O) және +2 тотығу дәрежесін (мысалы, Cu⁺²O) көрсетеді. Табиғатта таралуы: Мыс табиғатта негізінде байланысқан түрде кездеседі, мысалы мынадай минералдардың: [[мыс жылтыры]] Cu₂S, [[куприт]] Cu₂O, [[мыс колчеданы]] CuFeS₂, [[малахит]] (CuOH)₂CO₃ құрамына кіреді. (Осы жерде және әрі қарай химиялық формуламен минералдардың негізгі бөліктері көрсетілген). Алынуы: Мыстың өндірістік алыну процесін (мыс жылтырынан) қарапайым түрде былай көрсетуге болады : : <math>~\mathrm{ 2Cu_2S + 3O_2\xrightarrow{t^\circ}\ 2Cu_2O + 2SO_2\uparrow}</math> : [[Мыс оксиді]] әрекеттеспей қалған мыс (I) сульфидімен Cu₂S реакцияға түседі. Осы процестің нәтижесінде мыс түзіледі: : : <math>~\mathrm{ 2Cu_2O + 2Cu_2S\xrightarrow{t^\circ} \ 6Cu + SO_2\uparrow}</math> : Бұл жолмен алынған мыста қоспалар болады. Таза мысты [[электролиз]] әдісімен алады. Физикалық қасиеттері: Мыс – ақшыл-қызғылт түсті, жеткілікті дәрежеде жұмсақ, созылғыш. [[Балқу температурасы]] – 1083 °С. Ол – өте жақсы ток өткізгіш (тек [[күміс]]тен кейін). Химиялық қасиеттері: Құрғақ ауада қалыпты температурада мыс мүлде өзгермейді деуге болады. Температураны жоғарылатқанда мыс жай да, күрделі заттармен реакцияға түседі. Жай заттармен өзара әрекеттесуі: : <math>~\mathrm{ Cu + Cl_2\longrightarrow \ CuCl_2}</math> : <math>~\mathrm{ 2Cu + O_2\xrightarrow{t^\circ} \ 2Cu}</math> : <math>~\mathrm{ Cu + S\ \xrightarrow{CS_2, t^\circ}\ CuS}</math> Күрделі заттармен өзара әрекеттесуі: : <math>~\mathrm{ Cu + 2H_2SO_4 \xrightarrow{t^\circ}\ CuSO_4 + SO_2\uparrow + 2H_2O}</math> : <math>~\mathrm{ Cu + 4HNO_3 \longrightarrow \ Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow }</math> : <math>~\mathrm{ 3Cu + 8HNO_3 \longrightarrow \ 3Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math> : Қолданылуы: Мыс тағы да әр түрлі құймалар өндіруде қолданылады. Мыстың қосылыстары да кең түрде қолданылады, мысалы: [[мыс (ІІ) сульфаты]]ның кристаллогидраты ([[мыс купорасы]]) CuSO₄∙5H₂O өсімдіктердің зиянкестері мен ауруларына қарсы күресте пайдаланылады: [[мыс (ІІ) гидроксиді]] Cu(OH)₂ органикалық қосылыстағы [[альдегидтік топ]]ты анықтау үшін [[тотықтырғыш]] ретінде қолданылады: : : O O :CH₃ – C ∕∕\ +2Cu(OH)₂□(→┴t )CH₃ – C ∕∕\ + 2CuOH+H₂O : H OH : : <math>~\mathrm{ 2CuOH \xrightarrow{t^\circ}\ Cu_2O + H_2O}</math> == Қасиеттері == === Физикалық қасиеттері === Мыс қызғылт-сары түсті, жұмсақ металл. Ауада жылдым тотығып, ашық қызыл-сары рең береді. Мыс жұқа түрінде көгілдір-жасыл түске ие. Мыс куб тәріздес көпбұрышты торшадан құралған. Кеңістікте тобын F m3m, a = 0,36150 нм, Z = 4 құрайды. Мыс өте жоғары жылу және электр өткізгіштігімен(электрөткізгіштік-күмістен кейін 2 орында, 200С та өздік өткізгіштік 55,5-58МСм/м) белгілі. Екі тұрақты изотобы бар. ⁶³Cu және ⁶⁵Cu. Бірнеше радиоактивті изотоптары да кездеседі. Ең көп сақталынатын изотобы ⁶⁴Cu, оның жартылай ыдырау периоды 12,7 сағ. Бұл екі нұсқамен ыдырап, басқа заттар түзіледі. Мыстың әртүрлі құймалары белгілі: [[мырыш]] пен [[латун]], [[қола]] мен [[қалайы]], [[мельхиор]] мен [[никель]], [[бабит]] пен [[қорғасын]] және тағы басқа. === Мыстың аналитикалық қасиеттері === Дәстүрлі түрде мыс әлсіз қышықыл ерітіндіден қышқылсутек көмегімен бөлінетін Ерітінділерде [[мыс иондары]] комплексонометриялық және ионометриялық түрде анықталады. Ерітінділерде мыстың өте аз мөлшерде кинэтикалық тәсілмен анықталады. === Химиялық қасиеттері === Ауада ылғалсыз және диоксид көмірсутегі болмаған жерде өзгермейді. Су қосылған [[тұз қышқылы]]мен әрекеттеспейді. [[Оттегі]] қоспасының нәтижесінде ерітіндіге айналады. Мыс концентрленген күкірт және [[азот қышқылы]]мен, [[патша арағы]]мен, оттегімен, [[галогендер]]мен, [[халькогендер]]мен, [[металл еместер]]дің оксидтерімен тотығады. Қыздыру нәтижесінде галогенсутектермен әрекеттеседі. Мыс ылғалды ауада негізгі [[мыс карбонаты]]н(II) құрап, тотығады: : <math>~\mathrm{ 2Cu + H_2O + CO_2 + O_2 \longrightarrow \ Cu_2CO_3(OH)_2\downarrow }</math> Мыс концентрленген суық [[күкірт қышқылы]]мен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ Cu + H_2SO_4 \longrightarrow \ CuO + SO_2\uparrow\ + H_2O }</math> Мыс концентрленген ыстық күкірт қышқылымен әрекеттеседі : <math>~\mathrm{ Cu + 2H_2SO_4 \longrightarrow \ CuSO_4 + SO_2\uparrow\ + 2H_2O }</math> Мыс 200&nbsp;°C та сусыз күкірт қышқылымен әрекеттеседі. : : <math>~\mathrm{ 2Cu + 2H_2SO_4 \ \xrightarrow{200^oC} \ Cu_2SO_4\downarrow + SO_2\uparrow\ + 2H_2O}</math> Мыс, күкірт қышқылын және оттегін ауада қыздырған кезде [[мыс сульфаты]] мен су бөлініп шығады: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 2H_2SO_4 + O_2 \xrightarrow{t^\circ }\ 2CuSO_4 + 2H_2O}</math> Мыс концентрленген [[азот қышқылы]]мен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ Cu + 4HNO_3 \longrightarrow \ Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math> Су қосылған [[азот қышқылы]]мен әрекеттеседі.: : <math>~\mathrm{ 3Cu + 8HNO_3 \longrightarrow \ 3Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math> Мыс патша арағымен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 3Cu + 2HNO_3 + 6HCl \longrightarrow \ 3CuCl_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math> Оттегінің қатысуымен су қосылған тұз қышқылымен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 4HCl + O_2\longrightarrow \ 2CuCl_2 + 2H_2O}</math> Мыс 500—600&nbsp;°C та газ тәріздес тұз қышқылымен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 4HCl + O_2\ \xrightarrow{500-600^oC} \ 2CuCl_2 + 2H_2O }</math> Мыс [[бромсутек]]пен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 4HBr \longrightarrow \ 2H[CuBr_2] + H_2\uparrow}</math> Мыс оттегінің қатысуымен концентрленген [[сірке қышқылы]]мен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 4CH_3COOH + O_2\longrightarrow \ [Cu_2(H_2O)_2(CH_3COO)_4]}</math> Мыс концентрленген [[аммоний гидроксиді]]нде [[аммиак]] түзеді: : <math>~\mathrm{ Cu \xrightarrow{NH_3\cdot H_2O, O_2}\ [Cu(NH_3)_2]OH\rightleftarrows \ [Cu(NH_3)_4](OH)_2}</math> Мыс 200&nbsp;°C та оттегі жетіспеген жағдайда мыс оксидіне(I) дейін тотығады,ал 400-500&nbsp;°C та оттегінің жеткілікті жағдайында мыс оксидіне(II) дейін тотығады: : <math>~\mathrm{ 4Cu + O_2 \ \xrightarrow{200^oC} \ 2Cu_2O}</math> : <math>~\mathrm{ 2Cu + O_2 \ \xrightarrow{400-500^oC} \ 2CuO}</math> Мыс ұнтағы бөлме температурасында [[хлор]]мен, [[күкірт]]пен (сұйық күкіртсутекте) және [[бром]]мен (эфирде) әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ Cu + Cl_2\longrightarrow \ CuCl_2}</math> : <math>~\mathrm{ Cu + Br_2\longrightarrow \ CuBr_2}</math> : <math>~\mathrm{ Cu + S\ \xrightarrow{CS_2} \ CuS}</math> Мыс 300—400&nbsp;°C та [[күкірт]] және [[селен]] мен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 2Cu + S\ \xrightarrow{300-400^oC} \ Cu_2S}</math> : <math>~\mathrm{ 2Cu + Se\ \xrightarrow{300-400^oC} \ Cu_2Se}</math> Металл еместердің оксидтерімен: : <math>~\mathrm{ 4Cu + SO_2\ \xrightarrow{600-800^oC} \ Cu_2S + 2CuO}</math> : <math>~\mathrm{ 2Cu + 2NO\ \xrightarrow{500-600^oC} \ 2CuO + N_2\uparrow}</math> : <math>~\mathrm{ 4Cu + 2NO_2\ \xrightarrow{500-600^oC} \ 4CuO + N_2\uparrow}</math> : <math>~\mathrm{ Cu + 2N_2O_4\ \xrightarrow{80^oC, CH_3-COO-CH_2-CH_3} \ Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow}</math> Мыс [[калий цианиді]]мен [[калий дицианокупраты]]н(I),[[сілті]] және [[сутек]] түзе қосылады: : <math>~\mathrm{ 2Cu + 4KCN + 2 H_2O \longrightarrow \ 2K[Cu(CN)_2] + 2KOH + H_2\uparrow}</math> Мыс концентрленген [[тұз қышқылы]]мен, [[калий хлораты]]мен әрекеттеседі: : <math>~\mathrm{ 6Cu + 12HCl + KClO_3\longrightarrow \ 6H[CuCl_2] + 2KCl + 3H_2O}</math> == Қоспалары == Қоспа түрінде мыс екі дәрежеде тотығады. Оксид тұрақсыз дәрежеде Cu⁺ және көбіне тұрақты Cu²⁺, тиісінше көк және жасыл-көк түрінде тұз түзе кездеседі. Арнайы жасақталған жағдайда +3 тіпті +5 тотыққан қоспаларын алуға болады. Бұлар 1994 жылы Cu(B₁₁H₁₁)₂₃- купроборан анионында кездескен. [[Мыс карбонаты(ІІ)]] жасыл түске ие, сондықтан мыстан жасалған ескерткіштердің, бұйымдардың және ғимараттардың жасылданып тұратыны сондықтан. [[Мыс сульфаты(ІІ)]] гидратация кезінде көк түсті мыс купорасы кристалына айналып, CuSO₄∙5H₂O, фунгицид түрінде қолданылады.. Және де тұрақсыз мыс сульфаты(І) кездеседі. Мыстың екі тұрақты мыс оксиді бар – мыс оксиді (І) Cu₂O және мыс оксиді(ІІ) CuO. Мыс оксидтері иттрий барий мыс оксидін (YBa₂Cu₃O_7-δ) алу үшін қолданылады. Бұлар өте жоғары өткізгіштердің негізі болып табылады. Мыс хлориді түссіз кристал (көбіне ақ ұнтақ,) тығыздығы 4,11 г/см³. Құрғақ түрінде тұрақты. Ылғалды жерде оттегімен тотығып, көк-жасыл түске енеді. Сульфит [[натрий]]нің тұз ерітіндісінде мыс хлоридін(ІІ) синтездеп алуға болады. === Мыс қоспалары І === Мыстың көптеген қоспалары ақ немесе түссіз түрде кездеседі. Бұл мыс ионындағы(І) барлық бес 3d орбиталінің электрон буымен толыққанымен байланысты. Бірақ та Cu₂O оксиді қызыл-қоңыр түске ие. Мыс ионы(І) су ерітіндісінде тұрақсыз және жеңіл диспропорционалданады. : <math>\mathrm{2Cu^+ \rightarrow Cu^{2+} + Cu\downarrow}</math>(қатты) Сонымен бірге мыс(І) суда ерімейтін [[қоспа]] түрінде немесе [[комплекс қоспа]] түрінде кездеседі. Мысалы, дихлорокупрат(І)-ионы CuCl₂ тұрақты. Оны концентрленген тұз қышқылына қосып, мыс хлоридін алуға болады. : <math>\mathrm{CuCl + Cl^- \rightarrow [CuCl_2]^-}</math> [[Мыс хлориді(І)]] ерімейтін, қатты, ақ зат. Басқа да мыс галогендері сияқты ол коваленттік қасиетке ие және мыс галогені(ІІ)-ге қарағанда тұрақты. Мыс хлориді(ІІ) қатты қыздыру кезінде мыс хлориді(І) алуға болады. : <math>\mathrm{2CuCl_2\rightarrow 2CuCl + Cl_2\uparrow}</math> CO-мен тұрақсыз комплекс құрайды және қыздырған кезде ыдырайды. : <math>\mathrm{CuCl + CO\rightarrow 2Cu(CO)Cl}</math> Оны алудың тағы бір жолы концентрленген тұз қышқылында мыс пен [[мыс хлориді]]н қайнатып алуға болады. Мұндай жағдайда алғашқы аралық қоспа комплексті дихлоркупрат(І) ионы [CuCl₂]^- пайда болады. Осы ионы бар ерітіндіні суға құйғанда мыс хлориді(І) шөгеді. Мыс хлориді(І) концентрленген аммиак ерітіндісімен әрекеттесіп, диамминмыс(І) [Cu(NH₃)₂]⁺ комплексін түзеді. Бұл комплекс оттегінсіз түссіз, ал оттегімен реакцияға түскен кезде көк түсті қоспаға айналады. === Мыс қоспалары ІІ === Екінші дәрежелі тотығу мыстың ең тұрақты тотығатын дәрежесі. Мыс қышқылдары(ІІ) мыстың қышқыл ерітінділерінде еруі нәтижесінде пайда болады. Бұл дәрежеде тотыққан тұздар көк немесе жасыл түске ие. Мыс қоспалары(ІІ) әлсіз тотығу қасиеттеріне ие, сондықтан оны анализдерде қолданады.(Мысалы, Фелинг реактивін қолдану). === Мыс қоспалары (ІІІ) және (ІV) === ІІІ және ІV мыс қоспаларының тотығу дәрежелері өте тұрақсыз және тек қана [[оттегі]]мен, [[фтор]]мен және комплекс қоспалар түрінде белгілі. == Табиғатта кездесуі == Мыс табиғатта таза және қосылыс түрінде кездеседі. Мыстың өндірісте қажеттілігі [[халькопирит]] CuFeS₂ немесе [[мыс колчеданы]] [[халькозин]] Cu₂S және [[борнит]] Cu₅FeS₄ сияқты түрінде қолданылады. Сонымен бірге мыстың басқа да минералдары [[ковеллин]] CuS, [[куприт]] Cu₂O, [[азурит]] Cu₃(CO₃)₂(OH)₂, [[малахит]] Cu₂CO₃(OH)₂ түрінде кездеседі. Мыс кейде таза түрінде де кездеседі. Кейбір жерлерде 400 тоннаға дейін анықталған. Мыс сульфиттері негізінен орташа температураны гидротермальды жерлерде пайда болады. Мыстың кейбір бөліктері құмтөбелермен шөлдерде кездеседі. Бұндай жерлер [[Ресей]]де [[Чита облысы]]нда – [[Удокан]] кен орнында, Қазақстанның [[Жезқазған]]ында, [[Орталық Африка]]ның мыс белдеуінде, [[Германия]]ның [[Мансфельд]] кен орнында бар.Бұдан басқа мысқа бай ккен орындары [[Чили]]де ([[Эскондида]] және [[Кольяуси]]) және [[АҚШ]]([[Моренси]]). [[Мыс руда]]сы көбіне ашық әдіспен өндіріледі. Ал рудадағы мыстың мөлшері 0,3-1% ға дейін құрайды. == Зияндылығы == Мыстың кейбір қоспалары ас пен суда ШРК-сы көп болған жағдайда өте зиянды. Ішетін суда мыс 2 мгс/л-ден аспауға тиіс (14 күннің ішіндегі орташа өлшемі), бірақ мыстың судағы жетіспеушілігі де болмағаны дұрыс. Осыған байланысты ДСҰ 1998 жылы былай деп хабарлама жасады: «Адам ағзасына келтіретін кауіпі бойынша мыстың көптігінен аздығы асып түседі». 2003 жылғы ДСҰ-ның интенсивті тексеруі нәтижесінде мыстың зияндылығы туралы көзқарастарын өзгертті. Осыған байланысты асқазан жолдары қызметінің бұзылуына мыс әсер етпейді деп есептелінді. Гепатоцеребральды дистрофия ([[Вильсон-Коновалов ауруы]]) ағзада мыстың көптеп жиналуымен байланыстыпайда болатындықтан қорқыныш болатын. Өйткені оны бауыр өтке бөліп шығармайтын. Бұл ауру ми мен бауырдың зақымдануына әкеліп соғады. Бірақ та аурудың пайда болуына мыстың ағзаға қабылдануы туралы себеп-салдар қолдау таппады. Тек қана бұл аурумен ауырған адамдардың ас пен су құрамындағы мыстың көптігіне өте сезімталдығы ғана анықталды. == Биологиялық рөлі == Мыс жоғарғы санатты өсімдіктер мен жануарларға қажетті элементтің бірі болып табылады. Қанда мыс [[церулоплазмон]] белогымен тасымалданады. Ішекте сіңірілген мыс бауырға альбуминнің көмегімен тасымалданады. Сонымен қатар мыс өте көп мөлшерде ферменттердің құрамында бар. Мысалы цитохром-с-оксидазада. Мыс пен мырышы бар супероксид дисмут ферментінде және деоттегін тасымалдайтын гемоцианин белогында бар. Малюскалар мен көпаяқтыларда мыс темірдің орнына оттегіні тасымалдайды. Мыс пен мырыш асқазан жолдарындағы өңделу кезінде бірімен-бірі бәсекелес деп болжанады. Сондықтан екеуінің біреуі ас құрамында көп болса екіншісінің азаюына алып келеді. Дені сау адамға күніне 0,9 мг мыс қажет. Егер ағзада мыс жетіспесе, бауырда қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе алмайды. Мыстың мөлшерінің аз немесе көп екендігінің көрсеткіші — адамның шашы. Мыстың мөлшері төмендеген кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ағарады. Мыс қанға оттегінің өтуін қамтамасыз етеді. Мыс көптеген ферменттердің құрамына кіреді, ұлпалардағы тотығу реакциясын жылдамдатады. Мыс ағзаға тағам арқылы түседі. Әсіресе, теңіз тағамдарында, қырыққабатта, картопта, қалақайда, жүгеріде, сәбізде, алмада көбірек кездеседі. == Бактерицидтілігі == Мыс пен құймаларының бактерицидтілігі туралы қасиеті адамдарға ерте кезден белгілі. 2008 жылы көп уақыт зеріттегенен кейін АҚШ-тың сыртқы ортаны қорғау туралы федералды агенттігі ресми түрде мыспен құймаларының [[бактерицидтілік]] қасиеті бар зат деп таниды (бірақта федералды агенттік ескертеді – мыстың бактерицидті түрде қолданылуы инфекциялық контрольды тек қана толықтыруы тиіс. Мыстың әсіресе, бактерицидтілігі алтында стафилококтың метицилинге әсер етпейтін түріне әсер ететіндігі анықталды. Бұл микроб негізінде MRSA «супермикробы» деп аталынатын. 2009 жылдың жаз айында мыс пен оның құймаларының [[A/H1N1 тұмау вирусына]] ([[доңыз тұмауына]]) [[инактивация]] жасайтындығы белгілі болды. === Органолептикалық қасиеті === Мыстың судағы көптігі мыс иондарына «металдық дәм» береді. Әртүрлі адамдарда мыстың судағы мөлшерін сезу 10 мг/л аралығында. Мұндай қабілет мыстың судағы мөлшерін сезетін қорғау жүйесі болып табылады. == Қолданылуы == === Электротехникада === Өзіндік өте төмен кедергілік қасиетіне сәйкес (күмістен кейін) мыс, [[электротехника]]да күшті кабельдер де басқада түрде қолданылады. Мыс сымдары энергия сақтайтын орамдарда және күшті трансформаторларда қолданылады. Бұл үшін металл өте таза болуы тиіс қоспалар электрөткізгіштігін төмендетіп жібереді, мысалы, мыстың құрамында 0,2 % [[алюминий]] болған жағдайда электрөткізгіштігі 10 %-ға төмендейді. === Жылуалмасу === Мыстың тағы бір қасиеті – өте жоғары дәрежедегіжылу өткізгіштігі. Бұл қасиетіне сәйкес жылу бөлінетін, жылу беретін жерлерде қолданады. Бұларға суыту радиоторлары, кондиционерлер және жылу радиоторлары жатады. === Құбыр өндірісінде === Өте жоғары механикалық мықтылығына сонымен бірге механикалық өңдеуге тез келетініне сәйкес дөңгелек мыс құбырлары сұйықтар мен газдарды тасымалдауға су құбырларының ішкі системаларында жылыту жүйелерін газбен жабдықтау, кондиционер құрылғыларында, суыту агрегаттарында пайдаланылады. Көптеген елдерде мыс құбырлары осы жағдайлар үшін ең негізгі болып табылады. [[Франция]], [[Ұлыбритания]] және [[Австрия]]да ғимараттарды газбен қамтамасыз ету үшін. [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Швеция]], [[Гонконг]]та сумен қамтамасыз ету үшін, [[Ұлыбритания]] мен [[Швеция]]да жылыту үшін қолданылады. [[Ресей]]де мыстан жасалған су-газ құбырларын пайдалану және өндіру ГОСТ стандартына сәйкестендірілген. Сонымен бірге мыстан жасалған құбырлармен құймалар, кеме жасау және энергетикада, су мен буды тасымалдауға қолданылады. === Басқа жерлерде қолданылуы === [[Ацетилен]]нің полимеризацияда мыс ең негізгі, ең көп қолданылатын катализатор, сондықтан мыс құбырларында ацетилинді тасу үшін құбыр құймасындағы мыстың құрамы 64%-дан аспауы қажет. Мыс сонымен бірге [[архитектура]]да қолданылады. Ғимараттардың төбелері мен маңдайшаларына мыстан жасалған қаңылтырларды пайдалану 100-150 жылға дейін жетеді. Жақын уақыттарда [[медицина]]да мыстың бактерицитті қасиетін пайдалану болжануда. Аурухана ішілік бактерияны таситын: есіктер, есік тұтқалары, су құбырлары, қабат аралық қорғандар, керуеттің бастары, столдың беттері - барлық заттар қай жерге адам қолы тиеді.Және де: *Ежелгі адамдар мысты тиын жасау үшін қолданған. *Мыстан қарулар, құралдар және безендіру заттарын жасауға болады. *Мыс күшті, жылуды жақсы өткізетін және тот басуға тұрақты металл болғандықтан,тамақ істеу табаларын жасауда қолданылған. *Мыс электр қуаты өндірісінде күнделікті тұтынуда электр схемалары мен өткізгіштерін жасауда қолданылады. *Музыкалық аспаптар мен мүсіндер жасауда қолданылады. *Мыс тот басуға тұрақты және жылуды жақсы өткізетін болғандықтан, су жүргізу жүйелерінде және жылыту құралдарын жасауда қолданылады. *Мыстан жасалған құбырлар үйлер және басқа да ғимараттарға ыстық және суық суларды жеткізеді. == Мыс негізіндегі құймалар == Техниканың көптеген облыстарында мыс қосылған құймалар кеңінен қолданылады. Оның ішінде ең тараған түрлері жоғарыда аталған қола мен латунь бар. Екі құймада көптеген материалдардың негізгі аты болып айтылады. Құрамына [[мырыш]] пен [[қалайы]]дан басқа [[никель]], [[висмут]] және басқа да металдар қолданылуы мүмкін. Мысалы, 16-18 ғасырда артилерияның оқ-дәрісінің құрамына мына негізгі үш металл кірген – мыс, [[қалайы]], [[мырыш]]. Қару даярлау даярланған уақыты мен жеріне байланысты құрамы өзгертіліп отырған. Біздің кезімізде әскери өнеркәсіпте [[латунь]] [[гильза]] жасауға пайдаланылады. Машина детальдарын жасау үшін мыстың мырышпен, қалайымен, алюминиймен және басқада металдардың құймаларының беріктігі үшін қолданылады.(мысалы, 30-40 кгс/мм² құймада және 25-29 кгс/мм² та*а мыста). Мыс құймаларына ([[берилий]] және [[алюминий]] қоласынан басқа) термиялықлық өңдеу жүргізілмейді, олардың механикалық қасиеттерімен ұзақ тозбастығы химиялық құрамымен және оның қоспа құрылысына әсер етуімен анықталады. Мыс құймаларының қатаңдығы құрыштан төмен. Мыс құймаларының негізгі ерекшелігі төмен үйкелу коэффициентіне иелігі. Сонымен бірге көптеген құймалардың жоғарғы өткізгіштігімен және электрөткізгіштігінің коррозияға мықтылығымен түрлі орталарда қолданылуына жол ашады. [[Үйкеліс коэффициенті]]нің шамасы барлық мыс құймаларында бірдей. Бірақ механикалық қасиетімен тозуға шыдамдылығы және әртүрлі ортада коррозияға ұшырауы құймалардың құрамы мен құрылысына байланысты. Қатаңдығы екі фазалы құймаларда иілгіштігі бір фазалы құймалардан жоғарырақ. Мыстыникель құймалары ақша жасауда (тиын жасауда) қолданылады, және де «адмиралтиалық» құймаларда, кеме жасауда кеңінен қолданылады. Себебі теңіз суының коррозиясына шыдамдылығына байланысты қолданылады. Мыс сонымен бірге қатты заттардың да құрамына кіреді. Бұлар – қайнау температурасы 590-880 °С бойынша металдармен жақсы кірігу қасиетіне байланысты әртүрлі металдан жасалған мықты қоспаларда пайдаланылады, әсіресе, әртекті металдардың құрамында құбыр арматурасынан бастап ракеталық двигательдерге дейін. ===Мысы көп құймалар=== [[Дюраль]] (дюралюминий) бұл алюминий мен мыс құймасы (мыс дюральда 4,4%).Беріктігі жөніненболатан кем түспейді. Ал салмағы одан үш есе жеңіл. Оны ұшақ жасауда кеңінен қолданады. [[Берилий қоласы]] – мыстың [[берилий]]мен (1,5-3%) қорытпасы жемірілуге төзімді және өте берік. Одан сағаттың басқада дәл механизмдердің, электрониканың, байланыс құралдарының, автомобильдердің бөлшектерін жасайды. Берилий қоласы ғылыми-техникалық революция дәуірінде пайда болады. ===Зергерлік құймалар=== Зергерлік бұйымдарда мыс пен [[алтын]]ның қоспалары бұйымның деформация мен бұзылуына, қатаңдығына байланысты қолданылады. Өйткені алтын өте жұмсақ металл болғандықтан механикалық өзгерістерге тез ұшырайды. ===Мыс қоспалары=== Мыс оксидін [[иттрий барий оксиді]]н YBa₂Cu₃O_7-δ алу үшін қолданылады. Бұл өте жоғары температурада жоғары өткізгіштерді алу үшін пайдаланылады. Мыс сонымен бірге мыс оксидті [[гальваникалық элементтер]] мен батареяларда пайдаланылады. ==Қызықты мәліметтер== Бостандық ескерткіші [[мыстан]] жасалған. Ол 90 720 кг мыс тақтайшаларымен қапталған. Ескерткіштегі мыс ауадағы көміртегі тотығы және сумен араласатындықтан, [[Бостандық ескерткішінің]] түсі жасыл болып келеді. ==Қайта өңдеу== Мыс–қайта өңдеуге келетін металдардың бірі. Қайта өңдеу–қоршаған ортаға айтарлықтай пайдасын тигізетін маңызды экономикалық әрекет. Қазіргі таңда мысқа деген қажеттіліктің 40%-ын қайта өңделген мыс қанағаттандырып отыр,ол, өз кезегінде, жер ресурстарын сақтауда. Мыстан жасалған өнімдердің барлығы дерлік қайта өңдеуге жарамды. Мысты қазып, өндіргеннен гөрі, оны қайта өңдеген арзанырақ түседі. Мыстың қайта өңдеуге жарамды болуының себебі– оны қаншама рет балқытып, жаңа пішінге келтіргенмен, қасиетін жоғалтпайды.Қайта өңделген мыстың басты көздеріне ескі су құбырғылары, шүмектер мен көлік радиаторлары жатады. Мысты ерітіп, жаңа өнім жасаған оңай. == Дереккөздер == <references/> # {{кітап|авторы=Фримантл М.|тақырыбы=Химия в действии|баспасы=«Мир»|жыл=1991|томы=2}} # {{кітап|авторы=Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева|тақырыбы=Химические свойства неорганических веществ|баспасы=«Химия»|жыл=2000|беттері=286}} == Сілтемелер == {{Commonscat|Copper}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html Медь на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417090321/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html |date=2024-04-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm Медь в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://www.cu-ru.ru/ Российский Центр Меди, некоммерческий]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html Медь в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011841/http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html |date=2007-09-28 }} * [http://www.copperinfo.org/ Некоммерческий ресурс о меди (eng)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205055011/http://www.copperinfo.org/ |date=2008-12-05 }} * [http://chemister.ru/Database/properties.php?dbid=1&id=239 Свойства меди] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Мыс]] [[Санат:Мүсін жасау материалдары]] [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Жеңіл металдар]] iahy926x7wlok8yhw0mgm2v5zeds287 0 17888 3640993 3630312 2026-08-08T16:49:09Z Casserium 68287 /* */ 3640993 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аманат | шынайы атауы = | логотипі = Logo of the Amanat political party.svg | логотип ені = 200px | сурет атауы = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі | партия түсі = #55B4A0 | басшысы = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | лауазым = Атқарушы хатшысы | лауазым иесі = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | негіздеуші = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | құрылуы = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]] | таратылуы = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]] | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = Әмбебап партия<br>[[Центризм]]<br>[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]<br>[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]<br>[[Этатизм]] | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мың | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}} {{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} {{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} {{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} {{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} {{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} {{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz] }} '''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]да 1999–2026 жылдары билік еткен ең ірі президентшіл [[саяси партия]]. Партияның соңғы төрағасы болған — Мәжілістің соңғы спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]. Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келді. Соңғы рет қатысқан [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. Президент сайлауына [[2005 жыл]]дан бері қатысып, қызметтегі президентті қолдап отырды. 2026 жылғы 14 маусымда өткен съезде «Аманат» партиясы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]</ref> == Аталуы == Партияның ресми атауы: * «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999–2006) * «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006–2013) * «Нұр Отан» партиясы (2013–2019) * «Nur Otan» партиясы (2019–2022) * «AMANAT» партиясы (2022–2026) [[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы "Нұр" - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме. [[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да "Нұр Отан" партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын "Аманат" деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.azattyq.org/a/31729531.html "Нұр Отан" партиясы "Аманат" болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]</ref> == Тарихы == {{Қазақстан саясаты}} [[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді. 1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі. Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы. [[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы қарарды қабылдады. 2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды. 2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды. Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды. [[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]<nowiki/>» жастар қанатының І сьезі өтті. [[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті. [[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды. [[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды. 2026 жылғы 6 маусымда «Аманат» партиясы саяси кеңесінің отырысы өтіп, кеңес мүшелері «президенттің күн тәртібі төңірегінде топтасуға» үндеу жасады. 12 маусымда өткізілген съезде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділетпен»]] бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" !Съезі !Күні !Өткізу орны |- |«Отан» партиясының I құрылтай съезі: |1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі: |18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының III съезі: |20 сәуір 2001 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IV съезі: |9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының V съезі: |12 шілде 2003 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VI съезі: |12 наурыз 2004 жыл. Төрағаның үш орынбасары тағайындалды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VII съезі: |18 шілде 2004 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша қатысатын кандидаттар бекітілді. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VIII съезі: |9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IX съезі: |4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]<nowiki/>» партиясының (200 мың мүше) бірігуі. |[[Астана]] |- |«Отан» партиясының Х съезі: |22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XI съезі |4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XII съезі: |15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIII съезі: |11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIV съезі: |25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XV съезі: |18 қазан 2013 жыл. «Нұр Отан. Нұрлы болашақ жолында!» доктринасы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVI съезі: |11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVII съезі: |29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі: |27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XIX съезі: |23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XX съезі: |25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXI съезі: |28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXII съезі: |1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIII съезі: |26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIV съезі: |6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXV съезі: |7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша кандидаттар ұсынылды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXVI съезі: |12 маусым 2026 жыл. [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясымен бірігу туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |} == Партияны басқару жүйесі == Жоғары басшы органдар: * Партия съезі * Партия филиалының конференциясы * Бастауыш партия ұйымының жиналысы Жоғары өкілді органдар: * Партия Саяси кеңесі * Партия филиалының Саяси кеңесі Басшы органдар: * Партия Саяси кеңесінің Бюросы * Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы Бақылау-тексеру және бақылау органдары: * Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы * Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы * Партиялық бақылау комитеті * Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары Атқарушы органдар: * Партия орталық аппараты * Партия филиалының аппараты * Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> Партия жанындағы ұйымдар: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі == Басшылығы == [[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]] === Партия төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022 |- | 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || 14 маусым 2026 |} === Партияның атқарушы хатшылары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)''' |- | 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005 |- | 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007 |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008 |- | 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008 |- | 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009 |- | 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012 |- | 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013 |- | 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015 |- | 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016 |- | 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018 |- | 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019 |- | 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022 |- | colspan="5" | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)''' |- | 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023 |- | 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023 |- | 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || 14 маусым 2026 |} === Партия Саяси кеңесі Бюросының соңғы құрамы === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы |- | 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы |- | 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі |- | 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары |- | 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты |- | 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі |- | 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры |- | 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі |} == Сайлау == === Президент === === Парламент === == Сын == Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.<ref>https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}</ref> Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.<ref>http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}</ref> «Nur Otan» партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.<ref>https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }} [[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]] {{stub}} rdt8pcvn3791f7iroyvkvxbv4y3h6jm 0 20056 3641032 3640563 2026-08-08T20:08:28Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640551 wikitext text/x-wiki '''Семейдің Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасы''' 1883 жылы құрылып Қазақстандағы ең алғашқы [[кітапхана]]лардың бірі болып табылады. Кітапхананың ең бірінші оқырмандарының бірі [[Абай Құнанбаев]]. Ғылыми ақпарат пен кітап сақтаудағы ірі орталық. Кітап қоры 362 мың сақтау бірлігін құрайды, бұған қоса 5900-ден астам ХVII-XIX ғ. басылымдары бар. Әр түрлі кезеңдегі қазақ және орыс тілдеріндегі сирек кездесетін басылымдар бар. Кітапхана интернет жүйесіне қосылған. Ол үлкен халықаралық байланыстар жасайды, алыс жақын шет елдердердің ірі кітапханаларымен ынтымақтастықта. == Кітапхана тарихы == [[Сурет:КІТАП1.jpg|thumb|300px]] Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі – [[Семей]] қаласындағы [[Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы]]. Мыңдаған оқырмандардың ыстық ықыласына бөленген мәдениет ошағының шаңырақ көтергеніне ғасырдан артық уақыт өтті. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің шешімі бойынша кітапханаға қазақтың кемеңгер ақыны Абай есімі берілді. Себебі, Семей тарихы мен мәдениетінің жарқын беттерінен маңызды орын алатын кітапхана тарихы ұлы ақынның есімімен тығыз байланысты еді. ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семей жері патшалық [[Ресей]] үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналғаны тарихтан мәлім. Қалада саяси жер аударылғандардың болуы қаланың мәдени - рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Саяси жер аударылғандар Е.П. Михаэлис, П.Д.Лобановский, Н.И.Долгополов, С.С.Гросс, А.Л.Леонтьев, А.Блектердің Семей қаласының рухани өміріне сіңірген еңбектері бір төбе. 1869 жылы Е.П.Михаэлис Семей қаласына жер аударылып келеді. Ол жазасын өтей жүріп үлкен әлеуметтік жұмыстармен айналысып, түрлі зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеулерінің нәтижесін мақала етіп, Орыс география қоғамының «Известиясына» бастырып отырған. Е.П.Михаэлистің ұсынысымен 1878 жылы Семей қаласында Облыстық санақ комитеті ұйымдастырылады. Бұл комитет қазақ өлкесіндегі экономика, тарих, шаруашылық және табиғат мәселесін зерттейтін ғылыми мекеме болды. Евгений Петрович сол комитеттің тұңғыш секретары болып қызмет атқарады. 1883 жылы ресми түрде қазан айында Облыстық санақ комитетінің жанынан Е.П.Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардардың ұйымдастыруымен кітапхананың негізі қаланды. Кітапхананың ең алғашқы кітапханашысы саяси жер аударылған тарихшы, этнограф [Н.Я.Коншин] болды. Кітапхана туралы деректерге көз жүгіртсек, алғаш ашылған уақытында небәрі 274 дана кітап болып, оны 130 оқырман пайдаланған көрінеді. Әр жылдары кітапханаға қала тұрғындары мен П.Плещеев, Г.В.Юдин, А.И.Деров сияқты ауқатты көпестер қайырымдылық көмек көрсетіп, оның іргелі мәдениет ошағына айналуына ықпал етті. Өлке тарихына байланысты жарық көрген Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-[[Сібір]] бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилерінде қала тарихы мен мәдениеті туралы өте қызықты да маңызды мәліметтерді табуға болады. Мысалы, кітапхана қорында сақталған «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» деп аталатын кітапқа назар аударсақ: «Бастауыш білім беру қоғамының 1893/94 жылдарғы жұмыс есебінде» кітапханадағы 130 оқырманның 30-ы жоғары білімді, оның ішінде 3-еуі әйел адам; 38-і орта білімді, оның ішінде 13-і әйел, әйел адам болған көрінеді. 130 оқырманның 111-і орыс, 9-ы поляк, 1-еуі неміс, 5-еуі еврей, 4-еуі қазақ ұлтынан екен. == Абай және кітапхана == Кітапхананы пайдаланушылардың бірі – қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев болды. 1959 жылы «Қазақ мемлекет баспасынан» жарық көрген Ә.Жиреншиннің «Абай және орыстың революцияшыл демократтары» атты кітапта мынадай мағлұматтар берілген: «Михаэлис пен Абай тұңғыш рет осы кітапханада кездесіп танысады. Алғашқы рет Михаэлис пен Абай өте бір қызық есте қаларлық жағдайда кездеседі. Абай Семейдегі кітапханаға келіп, Л.Н.Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Михаэлистің қолында еді, Абайдың сұрағанын көріп, Михаэлис Абайға келіп кітапты оған беріп, тұңғыш рет екеуі танысып, тіл қатады. Олардың алғашқы танысулары кітапхана ішінен басталады. Ол кезде кітапхана Семей жұртшылығының үлкен мәдениет ошағына айналып еді. Абай орыстың, батыстың классикалық әдебиетімен осы кітапханада танысады. Михаэлиспен кездесу Абайдың өмірге, дүниеге деген көзқарасын шыңдай түседі, ал Евгений Петрович оның танып оқуға, білім алуға деген зор талабын көріп, кітапты көп оқуға кеңес береді. Абайдың өмірбаянын жазған Кәкітай Ысқақұлы былай дейді: «Абайды орыстың белгілі жазушылары [[Пушкин]], Лермонтов, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Тургенов, Белинский, Добролюбов және Писаревтың шығармаларымен таныстырған адам Михаэлис еді. Ол туған әкемнен де артық еңбек етіп, менің дүниеге көзімді ашты деп отырушы еді». Абай мен Е.П. Михаэлистің бұл танысуы зор достыққа айналып, ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Ғұлама ақынның қоғамдық кітапхананың оқырманы болғанын тарихта қалдырып, әлемге әйгілеген Ресей түрмелерін зерттеу мақсатында Сібір мен Алтайға саяхат жасаған американ публицисі [[Дж.Кеннан]] болды. XIX ғасырдың аяғында Патшалық Россияда әр түрлі тәсілдермен жер аударылған саяси қайраткерлерді көзбен көріп, материал жинап, кітап жазбақ болған тәуелсіз журналист - жазушы Джордж Кеннан 1864-1890 жылдар аралығында Сібір, Алтай өлкесіне 4-5 мәрте саяхат жасайды. 1885 жылдың жазында Дж.Кеннан суретші Фрост екеуі Семейге келіп, Сібірдің алыс бір түпкіріндегі құм басқан қала ортасында, шағын ағаш үйде орналасқан қорында Спенсер, Бокль, Льюис, Милль, Тэйлор, Уоллэс шығармаларымен әлемдік көркем әдебиеттің тамаша үлгілері бар кітапхана көргенін, сот мекемесінде қызмет ететін А.А.Леонтьевпен әңгімелесіп, кітапхананы жергілікті қазақтар да пайдаланатынын естіген. Осы сапардан кейін жазылған, 1906 жылы[ «Сибирь және ссылка»] деген атпен орыс тіліне аударылған кітабында Дж. Кенан Семейге жер аударылғандармен бетпе-бет жүздескенін, қазақ даласына айдалған орыс революционерлерінің тұрмысы, қызметі туралы жазады. Сондай-ақ, бұл кітапта Абай Құнанбаев туралы қызықты деректер де бар. Аталған кітапта Семейде Леонтьевтің үйінде қонақ болған кезіндегі әңгімесінде ол былай дейді: «...Менің кейбір сұрақтарыма жауап бере отырып, Леонтьев маған Семей қаласы кітапханасының қалай жұмыс істей бастағанын баян етті. Кітапхананың жер аударылып келген мұңдықтарға ғана уаныш емес екенін, қала халқының ой-өрісін кеңейтерлік рухани азығына айналғанын айтып өтті». == Сирек басылымдар қоры == Халыққа ғасырдан артық қызмет көрсетіп, әр оқырманның жанына рухани азық беріп келе жатқан бұл рухани білім ордасында сақталған әр кітаптың өз тарихы бар. Кітапхананың сирек басылымдар қорында сақталған 4 500 ге жуық әдебиеттер қоры кітапхананың алтын қорын құрайды. Кітапхананың сирек басылымдар қоры XVIII ғасырдың 2-ші жартысынан бастап XX ғасырдың бас кезіндегі Ресейлік кітап баспа туындыларынан, XX ғасырдың бас кезіндегі өлкетану әдебиеттерінен, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жарық көрген ресейлік және өлкемізге қатысты Императорлық Орыс Географиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей Бөлімшесінің Запискилері мен кеңестік дәуірдегі мерзімді басылымдардан тұрады. Кітапхананың сирек қоры ұлы жазушылар шығармаларымен және қазақ зиялылары туындыларымен ерекше құнды. Сирек қордан Абай үшін таным баспалдақтары болаған Г.Спенсер, Милль, Дж. Г.Льюисъ, А.Уоллэсъ В.Уэвелль сынды батыс Еуропа ойшылдарының еңбектерін, Семей өңірін зерттеген зерттеушілер Б.Герасимовтың, Е.П.Михаэлистің, Н.Я.Коншиннің, Г.Н.Потаниннің, Ф.Зобниннің, А.Седельниковтың, Е.Шмурлоның, В.Сапожниковтың, қазақ зиялылары Ә.Бөкейхановтың, Ж.Ақпаевтың т.б. ғылыми-зерттеу мақалаларын табуға болады. Батыс классикалық әдебиетімен, орыс әдебиеті алтын ғасырындағы жазушылардың бай туындалары, кезінде солақай саясаттың құрбаны болған Е.Бекмаханов, С.Асфендияровтай ұлт зиялыларының ірі ғылыми монографиялық еңбектері мен қазақ әдебиетінің алтын ғасырын құраған қоғам қайраткерлері С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Күдериннің көзі тірісінде жарық көрген еңбектері кітапхана сөрелерінде сақталған. Сонымен қатар, ресейлік «Современник», «Вестник Европы», «Русский Вестник», «Педагогический сборник», өлкетануға байланысты «Социалды Шығыс», «Екпінді», т.б. мерзімді басылымдардың бай қоры сақталынып отыр. == Кітапхананың бүгінгі қызметі == Сонау XIX ғасырдан бері ғұламалар мұрасын ғасырдан ғасырға дейін сақтап, талай оқырман үшін білім ордасы болған киелі шаңырақ бүгінде жаңа заман талаптарына сай қызмет көрсетуде. Бүгінгі кітапхананың мақсаты қала жұртшылығының сұранысын қамтамасыз ету үшін өз ақпараттық әлеуетін нығайту, оқырман қауымның ақпараттарды білуге деген талап-тілектеріне қолдау көрсету, электрондық ресурстарды тиімді қолдануға үйрету. Жалпы оқырман сұранымына жауап беретін ақпараттық орталық ретінде кітапхананың алар орны ерекше. Қазір кітапхананың кітап қоры 340 мыңнан асып, оны 17 000-ға жуық оқырман пайдаланады. Жыл сайын 400 мыңға жуық кітап өз оқырманын тауып, кітапханаға келушілер саны 176 000 оқырманды құрап отыр. Жылына кітапхана 200 тарта мерзімді басылымдарды жаздырып алады. == Кітапхана жетістіктері == *1961 жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті «Үлгілі кітапхана» деген атақ берді және дипломмен марапаттады. *1983 ж. кітапхананың негізі қаланғанына 100 жыл толуына байланысты Қазақ ССР Жоғары Советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. *1993 ж. «Қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайдағы Қазақстанның ұлттық библиографиясы» атты республикалық зерделі кеңес өткізілді. *1995 ж. IFLA – халықаралық кітапханалық Ассоциациясының мүшесі болды. *1995-2008 ж. кітапхана Түркия, Норвегия, Оңтүстік Корея, Канада елдеріндегі IFLA-ның халықаралық кітапханалық конференцияларына қатысты. *1996 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының грантын жеңу арқылы кітапхана Интернет желісіне қосылды. *1997 ж. Қырымдағы «Библиотеки и ассоциации в меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества» тақырыбында халықарлық конференцияға қатысты. *2000-2009 ж. кітапханалық автоматтандырылған ақпараттық жүйе іске аса бастады. ( АБИС), (ИРБИС), (РАБИС). *2002 жылы Айрекс /АҚШ/ ұйымының IATP бағдарламасы бойынша Интернет орталығы ашылды. *2004 ж. кітапхананың «Абай атындағы әмбебап кітапхана» (http://semeylib.kz.iatp.net) атты wев-сайты ашылды. *2004 ж. «АҚШ кітапханаларының менеджменті» атты халықаралық бағдарламаға қатысты. *2005 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Академиялық кітапханасының Астана қаласында ашылуына қатысты. *2006-2007 ж. Интернет орталығы жеңіп алған гранттар арқылы кітапханаға жаңа компьютерлік технологиялар бөлінді. *2007 ж. «Абай атындағы кітапхананың өлкетану қоры» (http://abaykray.kz.iatp.net) атты өлкетану сайты құрылды. *2009 ж. «Америка мәдени бұрышы» АҚШ елшілігі Қоғаммен байланыс бөлімінің грантымен ашылды. == Әдебиет == * «Семипалатинский областной статический комитетъ за 1894 год» * Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж. * Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл == Сілтемелер == * [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kz/region_01.htm| Шығыс Қазақстан облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасының сайты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1883 жыл]] [[Санат:Семей]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] 6xiwkvcil11aqoax230e22i7papqve5 0 28479 3641050 3638958 2026-08-08T20:47:53Z ~2026-42935-53 184147 Тарихи деректерге және архив құжаттары негізінде өңделіп, толықтырылды. Ж. Толымбеков Атаулы аудан – Ақсу. Талдықорған: «GALAXY» баспасы, 2022. -287 б. 3. ҚР Орталық мемлекеттік архиві Ф.44, оп.1, іс 15, п.893 3641050 wikitext text/x-wiki '''«МАМАНИЯ» МЕКТЕБІ''' «Мамания» мектебі – 1899 жылы Жетісу облысы Қапал уезінің Қарағаш мекенінде ағартушы-меценат және қоғам қайраткері Тұрысбек Маманұлының бастамасымен және жеке қаражатымен ашылған білім ордасы. Алғашқы жылы дәстүрлі діни мектеп ретінде ашылған оқу орны ХХ ғасырдың басында жәдидтік бағытқа көшіп, Жетісу өңіріндегі алғашқы зайырлы мектептердің бірі болды. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынды. Сонымен қатар мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. Шағын шаруашылық кешені шәкірттердің бос уақытында еңбек етіп, кәсіби дағдыларды меңгеруіне жағдай жасады. Оқушылар санының көрсеткіші: 1899 жылы – 120; 1913 жылы – 200; 1918 жылы – 300-ден асты. ---- '''І. Құрылу тарихы''' Мектептің негізін қалаушы – Тұрысбек Маманұлы 1873–1891 жылдары (18 жыл бойы) Жетісу өңірінің Қапал уезінде болыс болды. Араб, татар және орыс тілдерін жетік меңгерген. Қазақстан, Ресей, Қытай және Орталық Азия елдерімен ірі сауда байланыстарын орнатып, Ресей империясының Бірінші гильдиялы саудагері дәрежесіне жетті. Тұрысбек қажының жаңа үлгідегі мектеп ашу идеясына 1886 жылғы қажылық сапары тікелей ықпал етті. Ол Ресейдің ішкі жолдары және Одесса порты арқылы Осман империясының астанасы Ыстамбұлға барды. Сапар барысында Анадолы жеріндегі оқу орындарының жүйесімен, мұсылман әлеміндегі жаңа ағартушылық бағытпен танысты. Мекке мен Мәдинада қажылық парызын өтеп, елге оралған соң Қарағаш мекенінде мешіт пен мектеп құрылысын бастады. Жас кезінде Қапал уезіндегі «Якобия» медресесінде оқыған Тұрысбек Маманұлы сол заманғы оқу орындарының атауына меншікті білдіретін «-ия» жұрнағын жалғау дәстүрін негізге алып, өз қаражатына салғызған білім ордасын '''«Мамания»''' деп атады. Оның басты мақсаты – қазақ жастарына сапалы діни білім бере отырып, заман талабына сай зайырлы ғылымдарды қатар меңгерту болды. ----'''ІІ. Даму кезеңдері''' '''''Алғашқы кезеңі (1899–1904)''''' 1899 жылы Тұрысбек қажы Маманұлы оқу орнын 3 жылдық медресе ретінде ашты. Мектеп ғимаратының құрылыс материалдарын Семей, Өскемен, Кереку және Омбы қалаларынан алдырды. Оның сәулеттік жобасы Верный қаласындағы ресми оқу орындарының үлгісімен салынса, оқу бағдарламасы Қазан мен Орынбордағы жәдидтік әдісті мұсылман мектептерінің тәжірибесіне негізделді. 1904 жылы «Мамания» мектебінің негізін қалаушы, ағартушы-меценат Тұрысбек Маманұлы дүниеден озғаннан кейін, оның ағартушылық бағытын тұңғыш ұлы Құдайберген Тұрысбекұлы жалғастырды. Ол 1885–1891 жылдары Самарқандағы «Ұлықбек» медресесінде, 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер семинариясында білім алған. Құдайберген Тұрысбекұлының алған діни және зайырлы білімі «Мамания» мектебінің оқу бағдарламасын одан әрі жетілдіруге негіз болды. '''''Жаңғыру кезеңі (1904–1909)''''' Бұл кезеңде Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті заман талабына сай қайта жаңғыртты. Мектептің оқу мерзімі 3 жылдан 6 жылға дейін ұзартылды. Оқу бағдарламасы жәдидтік қағидаттар негізінде қайта қаралып, дәстүрлі мұсылмандық білім беру жүйесіне заманауи зайырлы қосымша пәндер енгізілді. Бұл реформалар білім ордасының материалдық базасын нығайтып, оқу мазмұнын сапалы жаңа деңгейге көтерді. '''''Өркендеу кезеңі (1909–1918)''''' 1909 жылдан бастап мектеп 8 жылдық білім беру жүйесіне көшті. Оқу бағдарламасына ислам негіздері және араб тілінен бөлек математика, география, жаратылыстану, тарих, қазақ және орыс тілдері енгізілді. 1912 жылы «Мамания» мектебіне ресми түрде жәдидтік мектеп мәртебесі берілді. Білікті мамандарды тарту үшін «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетіне хабарландыру жарияланып, бірнеше тіл білетін ұстаздар шақырылды. Оларға тұрақты жалақы төленіп, баспана берілді. Мектептің даму қарқыны мұғалімдер мен оқушылар санының өсуінен де айқын көрінді. 1913 жылы мұнда 17 мұғалім жұмыс істеп, 200 шәкірт білім алса, 1918 жылы оқушы саны 300-ден асқан. Білім ордасы ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық зиялыларының қалыптасуына негіз болды. ---- '''ІІІ. Оқу жүйесі және білім беру ерекшеліктері''' «Мамания» мектебінің оқу жүйесі діни білім мен заманауи зайырлы ғылымдарды ұштастыруға негізделді. Бастапқы үш жылдық бағдарламаға ана тілі, есеп, жағрафия және тарих пәндері енгізілді. 1909 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінің оқу бағдарламасын зерделеп, оның озық тәжірибесін «Мамания» мектебінің 8 жылдық оқу жүйесіне бейімдеп енгізді. Архивтік құжаттар бойынша мектептің 1–8-сыныптарға арналған оқу бағдарламасы келесідей жүйеленді: '''''Бастауыш және орта буын (1–5 сыныптар):''''' Алғашқы бес жылдықта шәкірттердің сауатын ашу, тілдік дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ дін негіздері мен жаратылыстану ғылымдарының бастапқы білімдерін меңгерту көзделді. '''1-сынып:''' Қазақ тілі (оқу және жазу, сауат ашу), есеп (арифметика). '''2-сынып:''' Иман-шарт (діни әліппе), Құран негіздері (тәжуид ережелері мен сүрелерді жаттау). '''3-сынып:''' Пайғамбарлар тарихы («Тарих-и әнбия»), орыс тілі (бастапқы деңгей), жағрафия. '''Негізгі оқулықтар:''' Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (Орынбор, 1913) және «Қырық мысал» (Санкт-Петербург, 1909). '''4-сынып:''' Ислам тарихы, зоология, биология, жаратылыстану негеіздері, орыс тілі (грамматика). '''5-сынып:''' Түркі халықтары тарихының негізі ретінде татар тарихы, хадис ілімі. Негізгі оқулықтар: Фатих Каримовтің «Мухтасар тарих ислам» (Қазан, 1913), Габдулбари Батталовтың «Татар тарихы» (Қазан, 1913) және Ахметхади Максудидің «Ғилми хал» (Қазан, 1913). '''''Жоғары буын (6–8 сыныптар)''''' Жоғары сыныптарда оқу бағдарламасы күрделеніп, ғылыми, құқықтық және философиялық бағыттағы пәндер енгізілді: '''6-сынып:''' Алгебра, геометрия, анатомия, физиология, араб тілі (сарф/морфология), түрік тілі мен әдебиеті. '''Негізгі оқулық:''' Ғайнутдин Ахмеровтің «Турецкое чтение» (Қазан, 1911) еңбегі. '''7-сынып:''' Физика, химия, дүниежүзі тарихы (Ежелгі дүние, Еуропа елдері мен Ресей империясы тарихы), фиқһ (ислам құқығы), араб тілі (наһу/синтаксис). '''8-сынып:''' Астрономия («Хикмәт-и табиғия»), тәпсір ілімі, ақида және кәләм (діни философия мен қисын), әдеп және шешендік өнер, тереңдетілген орыс тілі мен әдебиеті. Сабақ барысында глобус және әртүрлі бағыттағы 52 географиялық әрі тарихи карта пайдаланылды. Олардың қатарында Еуропа, Азия, Африка, Америка, Аустралия құрлықтарының, сондай-ақ Еуропалық Ресейдің, Түркістан генерал-губернаторлығы мен Жетісу облысының карталары, ислам тарихы мен адам анатомиясына арналған арнайы көрнекіліктер болды. Діни әдебиеттер Верный қаласындағы мұсылман кітапханасы арқылы, басқа оқу құралдары мен мерзімді басылымдар Қазан, Уфа, Троицк, Орынбор, Омбы және Петербор қалаларынан тұрақты түрде жеткізіліп тұрды. Оқу жылы 1 қыркүйектен мамыр айының соңына дейін жалғасты. Оқушылар оқу жылының соңында емтихан тапсырып, оның қорытындысы бойынша оларға салтанатты жиында оқу үлгеріміне қарай келесі дәрежедегі куәліктер берілді: '''«Афарин»''' – өте жақсы; '''«Имтияз»''' – жақсы; '''«Мақбул»''' – қанағаттанарлық. Құдайберген Тұрысбекұлы үздік бітірген шәкірттерге арнайы шәкіртақы тағайындап, Ресей мен Татарстанның ірі қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға жіберіп отырды. Мектеп бағдарламасы Ресей империясының білім беру талаптарына сәйкес келгендіктен, түлектер Уфадағы «Ғалия» медресесіне, Орынбор, Омбы және Санкт-Петербург қалаларындағы мұғалімдер семинариялары мен жоғары оқу орындарына түсу емтихандарын сәтті тапсырып отырған. Сондай-ақ мектепті тәмамдаған шәкірттер Ақсу, Қапал және Лепсі өңірлерінде тікелей мұғалімдік қызметке араласа алды. Мектепті тәмамдаған шәкірттердің көпшілігі жоғары оқу орындарында білімін жалғастырып, еліміздің ағарту, ғылым, әдебиет және қоғамдық қызмет салаларында еңбек етті. Олардың бір бөлігі туған өлкесіне ұстаз болып оралып, «Мамания» мектебінің ағартушылық дәстүрінің сабақтастығын жалғастырды. ---- '''IV. Оқытушылар құрамы''' 1899 жылы Тұрысбек қажының шақыруымен Бұқарадағы «Мир Араб» медресесін бітірген Хасен Уәлиұлы молда мен Омар азаншы оқу-тәрбие жұмысына кірісті. Хасен Уәлиұлы мен Қожахмет молдалар сабақтан тыс уақытта шәкірттерге Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерін, «Сияр шәріп» және «Қисса-сул-әнбия» шығармаларын қосымша оқытты. Мектептің алғашқы жылдарында шәкірттер саны 102 балаға жетті. Оқу орнының алғашқы таңдаулы ұстаздарының қатарында Файзрахман Жиһангер, Жақый Айманов, Ахметкерей Ғабитов, Нажар Әбішев, Нұрмұхамет Ислямов және Құнанбай Басшабаев болды. Пәндерді әдістемелік бағыттар бойынша бөлу кестесіне сәйкес Ахметкерей Ғабитов бастауыш білім мен дүниежүзі тарихынан дәріс берсе, Құнанбай Басшабаев пен Н.Назаров орыс тілі пәнін оқытты. Құдайберген Тұрысбекұлының «Мамания» мектебін жаңғырту ісіне Орынборда мұғалімдер семинариясында алған білімі және сол жердегі Ахмет Байтұрсынұлымен достық қарым-қатынасы елеулі ықпал етті. Оқу қабырғасында басталған бұл достық кейін кәсіби әріптестікке ұласып, «Мамания» мектебін дамыту ісінде өз жалғасын тапты. Құдайберген Тұрысбекұлы оқу бағдарламасын жетілдіру, жәдидтік оқыту жүйесін енгізу, оқу мерзімін ұзарту, мұғалімдер құрамын жасақтау, мерзімді басылымдар арқылы педагогтерді қызметке шақыру және оларды іріктеу мәселелерінде Ахмет Байтұрсынұлымен үнемі кеңесіп отырған. 1909 жылы мектеп 8 жылдық жүйеге ауысқан соң, ағартушы-реформатор әрі ұйымдастырушы Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті жоғары оқу орны деңгейіне жеткізуді мақсат етті. Осыған байланысты Уфа, Орынбор, Омбы, Санкт-Петербург, Ыстамбұл және Каир қалаларындағы беделді оқу орындарын тәмамдаған жоғары білікті мамандарды қызметке шақырды. Олармен 4-5 жылға келісімшарт жасасып, тұрмыстық жағдайларын толық қамтамасыз етті. Мектептің қалыптасуы мен дамуына Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы және Мұхаметжан Сералин сияқты Алаш зиялылары тұрақты қолдау көрсетті. Осы кезде оқу орнының қызметі мен оқу жүйесі туралы «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде 20-ға жуық мақала жарық көрді. Мәселен, Міржақып Дулатұлы Орынбор, Омбы, Семей және Аягөз сапарлары барысында Қарағаш мекеніне арнайы келіп, Алаш идеяларын насихаттауға арналған жиын өткізді. Осы сапардан кейін ол «Қазақ» газетінде Тұрысбек Маманұлы әулетінің ағартушылық қызметін жоғары бағалаған көлемді мақаласын жариялады. ''Білікті ұстаздар:'' '''Барлыбек Сырттанұлы''' (Санкт-Петербург университетінің Шығыстану факультетін бітірген заңгер, Алаш қайраткері): 1910 жылдан бастап оқу бағдарламасы мен оқушыларды қабылдау жүйесін ұйымдастыруға қатысты. Орыс тілі, орыс әдебиеті, құқық негіздері және заң тарихы пәндерінен сабақ берді. '''Мұстақым Малдыбайұлы''' (Уфадағы «Ғалия» медресесінің түлегі): 1910 жылы мектеп директоры болды. Есеп, физика, пайғамбарлар тарихы, фиқһ, ислам тарихы және ана тілі пәндерінен дәріс берді. '''Ғабдолғазиз Мұсағалиев''' (Каирдегі «Әл-Каһира» университетінің заң факультетін бітірген заңгер): А.Байтұрсынұлының ұсынысымен 1910 жылы шақырылып, жағрафия, ислам тарихы, дүниежүзі тарихы және астрономия пәндерінен сабақ берді. 1911 жылдың қарашасынан бастап мектеп директоры қызметін атқарды. '''Жақып Ақбайұлы''' (құқықтанушы, заңгер): мектепте құқық негіздері бойынша тұрақты дәріс берді. 1914 жылы Құдайберген Тұрысбекұлының бастамасымен мектеп жанынан қыздарға арналған сынып ашылып, онда 40-50 шәкірт білім алды. Оған жетекшілік ету үшін Уфада жоғары білім алған ерлі-зайыпты ұстаздар Мұхаметқали мен Фатима Есенгелдиндер шақырылды. '''Мұхаметқали Есенгелдин''' – тарих, география, арифметика, жаратылыстану пәндерінен сабақ берді; '''Фатима Есенгелдина''' – бастауыш сынып пәндерін және қолөнер, тігін ісі үйірмелерін жүргізді. Бұл кезеңде мектеп түлектері, білімді ұстаздар '''Бейсенбай Кедесұлы''' мен '''Мейірман Ермектасұлы да''' қызмет атқарды. Белгілі әнші '''Майра Уәлиқызы''' мектепте көркемөнерпаздар үйірмесін ашып, әдеби-музыкалық кештер мен театр қойылымдарын ұйымдастырды. Шәкірттер арасында Міржақып Дулатұлының шығармалары кеңінен насихатталды. Мектеп сахнасында жазушының «Бақытсыз Жамал» романы желісімен қойылым қойылып, оған жергілікті халық көптеп қатысты. Қойылымда басты кйіпкерлерді мектеп шәкірттері ойнады. Жамал бейнесін Тұрысбек қажының немересі Сапа сомдаса (Алдабергеннің қызы), бас кейіпкердің рөлін Ілияс Жансүгіров орындады. «Мамания» мектебінде сабақтан тыс уақытта ауылдың ересек тұрғындары мен қыз-келіншектері үшін кешкі сауат ашу курстары жұмыс істеді. ----'''V. Қаржыландыру жүйесі''' Мектеп ашылған күннен бастап 1919 жылға дейін оның барлық шығыны толықтай Тұрысбек қажы Маманұлының және ол дүниеден өткен соң оның балаларының қаражаты есебінен өтелді. Мектепті ұстап тұруға жылына 20-30 мың сом жұмсалды. Бұл сол кезеңдегі нарықпен алғанда шамамен 10 мың қойдың құнына тең аса ірі қаражат болып саналды. Мектептің материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету және ғимараттарды күтіп ұстау, жаңа жабдықтар сатып алу үшін жыл сайын 4 мың сом көлемінде қаражат бөлінді. Шақыртумен келген жоғары білікті мамандарға сол заман үшін жоғары саналған, 400-500 сом көлемінде еңбекақы төленді. Алғашқы кезеңде 7-8 мұғалімнің жалақысына шамамен 5 мың сом жұмсалса, кейін ұстаздар саны 17-ге жеткенде еңбекақы көлемі де сәйкесінше ұлғайды. Құдайберген Тұрысбекұлы дарынды жастарды қолдау үшін арнайы ынталандыру жүйесін енгізді. «Афарин» (өте жақсы) дәрежесіне ие болған шәкірттерге ақшалай сыйақы, құнды кітаптар берілді, сондай-ақ дәстүр бойынша шапан жауып, ат мінгізу үрдісі де қолданылды. Мектепті үздік бітіріп, Уфа, Қазан, Омбы және Орынбор қалаларындағы жоғары оқу орындары мен мұғалімдер семинарияларына түскен түлектерге жыл сайын 300 сом көлемінде арнайы шәкіртақы төлеп тұрды. Маманұлы Тұрысбек әулетінің бұл дербес қаржыландыру жүйесі мен жастарға көрсеткен қамқорлығы 1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары тарапынан жоғары бағаланып, ұлттық баспасөзде кеңінен насихатталды ''(«Айқап» журналы, №7, 1913 жыл)''. ----'''VI. Белгілі түлектері''' «Мамания» мектебінің түлектері кейін Алаш қозғалысына, қазақ және Орта Азия елдерінің ағарту, ғылым, мемлекеттік басқару, дипломатия және мәдениет салаларына белсенді араласты. ''Мектептің танымал түлектері және олардың қызметі:'' Біләл Сүлейұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыды. Ақын, ағартушы, драматург, Алаш қозғалысының қайраткері. Ілияс Жансүгіров – Ташкенттегі 2 жылдық мұғалімдер курсын бітірді. Ақын, жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының тұңғыш төрағасы. Жұмахан Күдерин – осы мектепте ұстаздық етті. Қазақтың тұңғыш ғалым-агрономдарының бірі, биолог, Алаш қозғалысының белсендісі. Айтмұхамет Тұрысбекұлы – Орынбордағы мұғалімдер мектебінде оқыды. Кәсіпкер-меценат, қоғам қайраткері, саясаткер-дипломат. Қарасуда қазақ балаларына арналған 3 жылдық мектеп ашты. 1932–1951 жылдары Іле-Қазақ автономиялық округінде Бас консул қызметін атқарды. Мейірман Ермектасұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесін тәмамдаған ұстаз, қоғам қайраткері. Бейсенбай Кедесұлы – ұлттық ағарту ісіне үлес қосқан педагог, ұстаз. Әбубәкір Жайшыбайұлы, Есмұрат Сыйқымов, Еркінбек Мәкей, Әйсейіт Бағрамұлы – шаруашылық және мемлекеттік басқару салаларында қызмет еткен қоғам қайраткерлері. Ғали Орманов – қазақтың лирик ақыны, аудармашы, журналист. Жүрімбек Сыдықов – гидрогеолог ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым академиясының академигі. «Мамания» мектебінде әртүрлі кезеңде білім алған шәкірттер қазақ қоғамының зияткерлік әлеуетінің қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. ----'''VII. Тарихи маңызы мен мұрасы''' Мектептің алғашқы бас ғимараты өз дәуірінде Жетісу өңіріндегі ең сәулетті әрі бірегей құрылыстардың бірі саналды. Тұрысбек қажы Маманұлы мектеп құрылысына қажетті материалдарды арнайы алдырған. Қарағаш жеріне Омбыдан көк қаңылтыр, Семейден қызыл кірпіш, Өскеменнен сапалы қарағай жеткізілген. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынып, мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. 1918-1919 жылдары Жетісудағы Азамат соғысы (Черкасск қорғанысы) кезінде мектеп кешені өртеніп, оқулықтар мен бай кітапхана қоры толықтай жойылды. Естеліктерде мектептің кітапхана қорының ауқымдылығынан өрттің бір айға жуық лаулап жанғаны айтылады. Саяси тұрақсыздыққа байланысты 1919 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге уақытша Қытайға өтуге мәжбүр болды. 1922 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге туған жерге оралып, мектепті қайта қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастырды. Мектеп 5 жылдық оқу жүйесі бойынша шәкірттер қабылдай бастады. 1928 жылы Алашорда үкіметі мен ұлттық қозғалысқа қаржылай қолдау көрсеткені үшін Тұрысбек қажының балалары кеңестік билік тарапынан саяси қудалауға ұшырап, Қытайға қайтадан қоныс аударды. Азамат соғысынан кейін сақталып қалған ғимараттар жөнделіп, жетім балаларға арналған 4 жылдық мектеп-интернат ұйымдастырылды. 1930 жылдардың басынде Шелек ауданынан 50 жетім баланы әкелуіне байланысты оқу орны 200 орындық «Балалар коммунасына» айналды. Кейін мәртебесі өсіп, 7 жылдық «Колхоз жастар мектебі» деп аталды. Коммуна жанында ағаш, темір, қағаз өңдеу шеберханалары, су диірмені мен наубайхана жұмыс істеді. Шаруашылық табысы есебінен тәрбиеленушілер тегін тамақ, киім және оқу құралдарымен қамтамасыз етілді. 1935 жылы оқу орны Ақсу аудан орталығына көшіріліп, «Ақсу орта мектебі» болып өзгертілді. 1959 жылы білім ордасы өзінің тарихи орны – Қарағаш ауылына қайта көшіріліп, мектеп-интернат ретінде қызметін жалғастырды. 1963 жылы мектепке ағартушы Ыбырай Алтынсариннің есімі берілді. 1998 жылы жергілікті қауымдастық пен зиялы қауымның бастамасымен мектепке өзінің тарихи «Мамания» атауы ресми түрде қайтарылды. Бүгінде ол «Мамания» орта мектебі деп аталады. 2022 жылғы 14 желтоқсанда «Мамания» орта мектебінде Тұрысбек қажы Маманұлы атындағы тарихи мұражай ашылды. Мұражай қорында мектеп тарихына қатысты архивтік құжаттар, сирек фотосуреттер мен тарихи жәдігерлер сақталған. ----'''VIІI. Дереккөздер''' 1.   «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редакторы Ә. Нысанбаев. – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. 2.    Ж.Толымбеков Атаулы аудан – Ақсу. Талдықорған: «GALAXY» баспасы, 2022. –287 б. 3.   ҚР Орталық мемлекеттік архиві Ф.44, оп.1, іс 15, п.893{{Дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мектептері]] il7k83nvrgdxkym8qypbsa57883ej4u 3641051 3641050 2026-08-08T20:48:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-42935-53|~2026-42935-53]] ([[User talk:~2026-42935-53|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3638958 wikitext text/x-wiki '''“Мамания” мектебі''', “Қарағаш” мектебі, “Медресе мамания”, Қазақстанда (қазіргі [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]]ның [[Қараағаш (Жетісу облысы)|Қарағаш]] деген жерінде) XX ғасырдың басында жұмыс істеген. [[Жетісу|Жетісудың]] атақты байы [[Маман Қалқабайұлы|Маман]] балалары [[Тұрысбек Маманұлы|Тұрысбек]], [[Сейітбаттал Маманұлы|Сейітбаттал]] және [[Есенқұл Маманұлы|Есенқұл]] [[Қажы|қажылар]] 1899 жылы ұйымдастырып, 1903–1904 жылы салып бітірген. Мектептің құрылыс жобасы, оқу бағдарламасы, ішкі ережелері [[Уфа]]дағы “Медресе-Ғалияның” оқу-тәжірибесіне негізделді. Көптеген ру басшылары “орысша оқыған соң балаларымыз діннен шығып кетеді” деп, балаларын оқуға бермегендіктен, алғашқы жылдары мектепте, негізінен, Маманның балалары мен қыздары және олардың малшы-жалшыларының балалары оқыды. Мектепте арнаулы оқу орындарын бітірген [[қазақ]], [[татар]] мұғалімдері сабақ берген. Сабақ ана тілінде жүргізілді. [[Орыс тілі]] 4-сыныптан бастап жеке пән ретінде оқытылды. Мектепте діни сабақпен қатар жаңа пәндер ([[география]], [[есеп]], [[орыс тілі]], [[ана тілі]], т.б.) оқытылды. Онда дәріс берген мұғалімдердің қатарында қазақ зиялыларының көрнекті өкілінің бірі Ғ.Мұсағалиев болды. Мамания Мектебін бітірген қазақ жастары [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Қапал (өзен)|Қапал]], [[Лепсі (өзен)|Лепсі]] елді мекендерінде бала оқытып, мұғалімдік қызмет атқарды. Б. Сүлеев, М. Ермектасов, Ә. Жайшыбеков, ақын [[Жансүгіров|І. Жансүгіров]] — Мамания мектебінің түлектері. 1928 жылы қазақ байларын [[кәмпескелеу]] кезінде Маманның ұрпақтары жер аударылып, қуғын-сүргінге ұшырады. “Қарағаштағы” мектептің өртенбей қалған бөлігі жөнделіп, жетім балалардың төрт сыныптық мектеп-интернатына айналды. 30-жылдары [[Шелек ауданы|Шелек ауданынан]] 50 жетім баланың келуіне байланысты Қарағаштағы оқу ордасы жеті жылдық КЖМ ([[Колхоз|колхоз жастар мектебі]]) деп аталып, 200 орынды балалар коммунасына айналды. Мектеп жанында [[ағаш]], [[темір]], [[қағаз]] жұмыстарына арналған шеберхана, су диірмені, наубайхана тұрақты жұмыс істеді. Шаруашылық қаржысымен коммуна балаларға қажетті тамақ, киім, төсек-орын, оқу құралдарын сатып алып отырды. 1935 жылы оқу орны аудан орталығы [[Ақсу (Жетісу облысы)|Ақсуға]] көшіріліп, мектеп Ақсу орта мектебі деп аталды. 40-жылдардың басында [[Ыбырай Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] мектебі аталды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мектептері]] hn7pece1r6zkdgt7108250vg87ws44q 3641058 3641051 2026-08-08T22:56:02Z ~2026-42935-53 184147 ҚР Орталық мемлекеттік архиві Ф.44, оп.1, іс 15, п.893 3641058 wikitext text/x-wiki «Мамания» мектебі – 1899 жылы [[Жетісу]] облысы Қапал уезінің Қарағаш мекенінде ағартушы-меценат және қоғам қайраткері [[Тұрысбек Маманұлы]]ның бастамасымен және жеке қаражатымен ашылған білім ордасы. Алғашқы жылы дәстүрлі діни мектеп ретінде ашылған оқу орны ХХ ғасырдың басында жәдидтік бағытқа көшіп, Жетісу өңіріндегі алғашқы зайырлы мектептердің бірі болды. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынды. Сонымен қатар мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. Шағын шаруашылық кешені шәкірттердің бос уақытында еңбек етіп, кәсіби дағдыларды меңгеруіне жағдай жасады.Оқушылар санының көрсеткіші: 1899 жылы – 120; 1913 жылы – 200; 1918 жылы – 300-ден асты. ----'''Құрылу тарихы''' Мектептің негізін қалаушы – Тұрысбек Маманұлы 1873–1891 жылдары (18 жыл бойы) Жетісу өңірінің Қапал уезінде болыс болды. Араб, татар және орыс тілдерін жетік меңгерген. Қазақстан, Ресей, Қытай және Орталық Азия елдерімен ірі сауда байланыстарын орнатып, Ресей империясының Бірінші гильдиялы саудагері дәрежесіне жетті. Тұрысбек қажының жаңа үлгідегі мектеп ашу идеясына 1886 жылғы қажылық сапары тікелей ықпал етті. Ол Ресейдің ішкі жолдары және Одесса порты арқылы Осман империясының астанасы Ыстамбұлға барды. Сапар барысында Анадолы жеріндегі оқу орындарының жүйесімен, мұсылман әлеміндегі жаңа ағартушылық бағытпен танысты. Мекке мен Мәдинада қажылық парызын өтеп, елге оралған соң Қарағаш мекенінде мешіт пен мектеп құрылысын бастады. Жас кезінде Қапал уезіндегі «Якобия» медресесінде оқыған Тұрысбек Маманұлы сол заманғы оқу орындарының атауына меншікті білдіретін «-ия» жұрнағын жалғау дәстүрін негізге алып, өз қаражатына салғызған білім ордасын '''«Мамания»''' деп атады. Оның басты мақсаты – қазақ жастарына сапалы діни білім бере отырып, заман талабына сай зайырлы ғылымдарды қатар меңгерту болды. ---- '''Даму кезеңдері''' '''''Алғашқы кезеңі (1899–1904)''''' 1899 жылы Тұрысбек қажы Маманұлы оқу орнын 3 жылдық медресе ретінде ашты. Мектеп ғимаратының құрылыс материалдарын Семей, Өскемен, Кереку және Омбы қалаларынан алдырды. Оның сәулеттік жобасы Верный қаласындағы ресми оқу орындарының үлгісімен салынса, оқу бағдарламасы Қазан мен Орынбордағы жәдидтік әдісті мұсылман мектептерінің тәжірибесіне негізделді. 1904 жылы «Мамания» мектебінің негізін қалаушы, ағартушы-меценат Тұрысбек Маманұлы дүниеден озғаннан кейін, оның ағартушылық бағытын тұңғыш ұлы Құдайберген Тұрысбекұлы жалғастырды. Ол 1885–1891 жылдары Самарқандағы «Ұлықбек» медресесінде, 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер семинариясында білім алған. Құдайберген Тұрысбекұлының алған діни және зайырлы білімі «Мамания» мектебінің оқу бағдарламасын одан әрі жетілдіруге негіз болды. '''''Жаңғыру кезеңі (1904–1909)''''' Бұл кезеңде Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті заман талабына сай қайта жаңғыртты. Мектептің оқу мерзімі 3 жылдан 6 жылға дейін ұзартылды. Оқу бағдарламасы жәдидтік қағидаттар негізінде қайта қаралып, дәстүрлі мұсылмандық білім беру жүйесіне заманауи зайырлы қосымша пәндер енгізілді. Бұл реформалар білім ордасының материалдық базасын нығайтып, оқу мазмұнын сапалы жаңа деңгейге көтерді. '''''Өркендеу кезеңі (1909–1918)''''' 1909 жылдан бастап мектеп 8 жылдық білім беру жүйесіне көшті. Оқу бағдарламасына ислам негіздері және араб тілінен бөлек математика, география, жаратылыстану, тарих, қазақ және орыс тілдері енгізілді. 1912 жылы «Мамания» мектебіне ресми түрде жәдидтік мектеп мәртебесі берілді. Білікті мамандарды тарту үшін «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетіне хабарландыру жарияланып, бірнеше тіл білетін ұстаздар шақырылды. Оларға тұрақты жалақы төленіп, баспана берілді. Мектептің даму қарқыны мұғалімдер мен оқушылар санының өсуінен де айқын көрінді. 1913 жылы мұнда 17 мұғалім жұмыс істеп, 200 шәкірт білім алса, 1918 жылы оқушы саны 300-ден асқан. Білім ордасы ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық зиялыларының қалыптасуына негіз болды. ----'''Оқу жүйесі және білім беру ерекшеліктері''' «Мамания» мектебінің оқу жүйесі діни білім мен заманауи зайырлы ғылымдарды ұштастыруға негізделді. Бастапқы үш жылдық бағдарламаға ана тілі, есеп, жағрафия және тарих пәндері енгізілді. 1909 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінің оқу бағдарламасын зерделеп, оның озық тәжірибесін «Мамания» мектебінің 8 жылдық оқу жүйесіне бейімдеп енгізді. Архивтік құжаттар бойынша мектептің 1–8-сыныптарға арналған оқу бағдарламасы келесідей жүйеленді: '''''Бастауыш және орта буын (1–5 сыныптар):''''' Алғашқы бес жылдықта шәкірттердің сауатын ашу, тілдік дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ дін негіздері мен жаратылыстану ғылымдарының бастапқы білімдерін меңгерту көзделді. '''1-сынып:''' Қазақ тілі (оқу және жазу, сауат ашу), есеп (арифметика). '''2-сынып:''' Иман-шарт (діни әліппе), Құран негіздері (тәжуид ережелері мен сүрелерді жаттау). '''3-сынып:''' Пайғамбарлар тарихы («Тарих-и әнбия»), орыс тілі (бастапқы деңгей), жағрафия. '''Негізгі оқулықтар:''' Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (Орынбор, 1913) және «Қырық мысал» (Санкт-Петербург, 1909). '''4-сынып:''' Ислам тарихы, зоология, биология, жаратылыстану негеіздері, орыс тілі (грамматика). '''5-сынып:''' Түркі халықтары тарихының негізі ретінде татар тарихы, хадис ілімі. Негізгі оқулықтар: Фатих Каримовтің «Мухтасар тарих ислам» (Қазан, 1913), Габдулбари Батталовтың «Татар тарихы» (Қазан, 1913) және Ахметхади Максудидің «Ғилми хал» (Қазан, 1913). '''''Жоғары буын (6–8 сыныптар)''''' Жоғары сыныптарда оқу бағдарламасы күрделеніп, ғылыми, құқықтық және философиялық бағыттағы пәндер енгізілді: '''6-сынып:''' Алгебра, геометрия, анатомия, физиология, араб тілі (сарф/морфология), түрік тілі мен әдебиеті. '''Негізгі оқулық:''' Ғайнутдин Ахмеровтің «Турецкое чтение» (Қазан, 1911) еңбегі. '''7-сынып:''' Физика, химия, дүниежүзі тарихы (Ежелгі дүние, Еуропа елдері мен Ресей империясы тарихы), фиқһ (ислам құқығы), араб тілі (наһу/синтаксис). '''8-сынып:''' Астрономия («Хикмәт-и табиғия»), тәпсір ілімі, ақида және кәләм (діни философия мен қисын), әдеп және шешендік өнер, тереңдетілген орыс тілі мен әдебиеті. Сабақ барысында глобус және әртүрлі бағыттағы 52 географиялық әрі тарихи карта пайдаланылды. Олардың қатарында Еуропа, Азия, Африка, Америка, Аустралия құрлықтарының, сондай-ақ Еуропалық Ресейдің, Түркістан генерал-губернаторлығы мен Жетісу облысының карталары, ислам тарихы мен адам анатомиясына арналған арнайы көрнекіліктер болды. Діни әдебиеттер Верный қаласындағы мұсылман кітапханасы арқылы, басқа оқу құралдары мен мерзімді басылымдар Қазан, Уфа, Троицк, Орынбор, Омбы және Петербор қалаларынан тұрақты түрде жеткізіліп тұрды. Оқу жылы 1 қыркүйектен мамыр айының соңына дейін жалғасты. Оқушылар оқу жылының соңында емтихан тапсырып, оның қорытындысы бойынша оларға салтанатты жиында оқу үлгеріміне қарай келесі дәрежедегі куәліктер берілді: '''«Афарин»''' – өте жақсы; '''«Имтияз»''' – жақсы; '''«Мақбул»''' – қанағаттанарлық. Құдайберген Тұрысбекұлы үздік бітірген шәкірттерге арнайы шәкіртақы тағайындап, Ресей мен Татарстанның ірі қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға жіберіп отырды. Мектеп бағдарламасы Ресей империясының білім беру талаптарына сәйкес келгендіктен, түлектер Уфадағы «Ғалия» медресесіне, Орынбор, Омбы және Санкт-Петербург қалаларындағы мұғалімдер семинариялары мен жоғары оқу орындарына түсу емтихандарын сәтті тапсырып отырған. Сондай-ақ мектепті тәмамдаған шәкірттер Ақсу, Қапал және Лепсі өңірлерінде тікелей мұғалімдік қызметке араласа алды. Мектепті тәмамдаған шәкірттердің көпшілігі жоғары оқу орындарында білімін жалғастырып, еліміздің ағарту, ғылым, әдебиет және қоғамдық қызмет салаларында еңбек етті. Олардың бір бөлігі туған өлкесіне ұстаз болып оралып, «Мамания» мектебінің ағартушылық дәстүрінің сабақтастығын жалғастырды. ----'''Оқытушылар құрамы''' 1899 жылы Тұрысбек қажының шақыруымен Бұқарадағы «Мир Араб» медресесін бітірген Хасен Уәлиұлы молда мен Омар азаншы оқу-тәрбие жұмысына кірісті. Хасен Уәлиұлы мен Қожахмет молдалар сабақтан тыс уақытта шәкірттерге Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерін, «Сияр шәріп» және «Қисса-сул-әнбия» шығармаларын қосымша оқытты. Мектептің алғашқы жылдарында шәкірттер саны 102 балаға жетті. Оқу орнының алғашқы таңдаулы ұстаздарының қатарында Файзрахман Жиһангер, Жақый Айманов, Ахметкерей Ғабитов, Нажар Әбішев, Нұрмұхамет Ислямов және Құнанбай Басшабаев болды. Пәндерді әдістемелік бағыттар бойынша бөлу кестесіне сәйкес Ахметкерей Ғабитов бастауыш білім мен дүниежүзі тарихынан дәріс берсе, Құнанбай Басшабаев пен Н.Назаров орыс тілі пәнін оқытты. Құдайберген Тұрысбекұлының «Мамания» мектебін жаңғырту ісіне Орынборда мұғалімдер семинариясында алған білімі және сол жердегі Ахмет Байтұрсынұлымен достық қарым-қатынасы елеулі ықпал етті. Оқу қабырғасында басталған бұл достық кейін кәсіби әріптестікке ұласып, «Мамания» мектебін дамыту ісінде өз жалғасын тапты. Құдайберген Тұрысбекұлы оқу бағдарламасын жетілдіру, жәдидтік оқыту жүйесін енгізу, оқу мерзімін ұзарту, мұғалімдер құрамын жасақтау, мерзімді басылымдар арқылы педагогтерді қызметке шақыру және оларды іріктеу мәселелерінде Ахмет Байтұрсынұлымен үнемі кеңесіп отырған. 1909 жылы мектеп 8 жылдық жүйеге ауысқан соң, ағартушы-реформатор әрі ұйымдастырушы Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті жоғары оқу орны деңгейіне жеткізуді мақсат етті. Осыған байланысты Уфа, Орынбор, Омбы, Санкт-Петербург, Ыстамбұл және Каир қалаларындағы беделді оқу орындарын тәмамдаған жоғары білікті мамандарды қызметке шақырды. Олармен 4-5 жылға келісімшарт жасасып, тұрмыстық жағдайларын толық қамтамасыз етті. Мектептің қалыптасуы мен дамуына Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы және Мұхаметжан Сералин сияқты Алаш зиялылары тұрақты қолдау көрсетті. Осы кезде оқу орнының қызметі мен оқу жүйесі туралы «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде 20-ға жуық мақала жарық көрді. Мәселен, Міржақып Дулатұлы Орынбор, Омбы, Семей және Аягөз сапарлары барысында Қарағаш мекеніне арнайы келіп, Алаш идеяларын насихаттауға арналған жиын өткізді. Осы сапардан кейін ол «Қазақ» газетінде Тұрысбек Маманұлы әулетінің ағартушылық қызметін жоғары бағалаған көлемді мақаласын жариялады. ''Білікті ұстаздар:'' '''Барлыбек Сырттанұлы''' (Санкт-Петербург университетінің Шығыстану факультетін бітірген заңгер, Алаш қайраткері): 1910 жылдан бастап оқу бағдарламасы мен оқушыларды қабылдау жүйесін ұйымдастыруға қатысты. Орыс тілі, орыс әдебиеті, құқық негіздері және заң тарихы пәндерінен сабақ берді. '''Мұстақым Малдыбайұлы''' (Уфадағы «Ғалия» медресесінің түлегі): 1910 жылы мектеп директоры болды. Есеп, физика, пайғамбарлар тарихы, фиқһ, ислам тарихы және ана тілі пәндерінен дәріс берді. '''Ғабдолғазиз Мұсағалиев''' (Каирдегі «Әл-Каһира» университетінің заң факультетін бітірген заңгер): А.Байтұрсынұлының ұсынысымен 1910 жылы шақырылып, жағрафия, ислам тарихы, дүниежүзі тарихы және астрономия пәндерінен сабақ берді. 1911 жылдың қарашасынан бастап мектеп директоры қызметін атқарды. '''Жақып Ақбайұлы''' (құқықтанушы, заңгер): мектепте құқық негіздері бойынша тұрақты дәріс берді. 1914 жылы Құдайберген Тұрысбекұлының бастамасымен мектеп жанынан қыздарға арналған сынып ашылып, онда 40-50 шәкірт білім алды. Оған жетекшілік ету үшін Уфада жоғары білім алған ерлі-зайыпты ұстаздар Мұхаметқали мен Фатима Есенгелдиндер шақырылды. '''Мұхаметқали Есенгелдин''' – тарих, география, арифметика, жаратылыстану пәндерінен сабақ берді; '''Фатима Есенгелдина''' – бастауыш сынып пәндерін және қолөнер, тігін ісі үйірмелерін жүргізді. Бұл кезеңде мектеп түлектері, білімді ұстаздар '''Бейсенбай Кедесұлы''' мен '''Мейірман Ермектасұлы да''' қызмет атқарды. Белгілі әнші '''Майра Уәлиқызы''' мектепте көркемөнерпаздар үйірмесін ашып, әдеби-музыкалық кештер мен театр қойылымдарын ұйымдастырды. Шәкірттер арасында Міржақып Дулатұлының шығармалары кеңінен насихатталды. Мектеп сахнасында жазушының «Бақытсыз Жамал» романы желісімен қойылым қойылып, оған жергілікті халық көптеп қатысты. Қойылымда басты кйіпкерлерді мектеп шәкірттері ойнады. Жамал бейнесін Тұрысбек қажының немересі Сапа сомдаса (Алдабергеннің қызы), бас кейіпкердің рөлін Ілияс Жансүгіров орындады. «Мамания» мектебінде сабақтан тыс уақытта ауылдың ересек тұрғындары мен қыз-келіншектері үшін кешкі сауат ашу курстары жұмыс істеді. ----'''Қаржыландыру жүйесі''' Мектеп ашылған күннен бастап 1919 жылға дейін оның барлық шығыны толықтай Тұрысбек қажы Маманұлының және ол дүниеден өткен соң оның балаларының қаражаты есебінен өтелді. Мектепті ұстап тұруға жылына 20-30 мың сом жұмсалды. Бұл сол кезеңдегі нарықпен алғанда шамамен 10 мың қойдың құнына тең аса ірі қаражат болып саналды. Мектептің материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету және ғимараттарды күтіп ұстау, жаңа жабдықтар сатып алу үшін жыл сайын 4 мың сом көлемінде қаражат бөлінді. Шақыртумен келген жоғары білікті мамандарға сол заман үшін жоғары саналған, 400-500 сом көлемінде еңбекақы төленді. Алғашқы кезеңде 7-8 мұғалімнің жалақысына шамамен 5 мың сом жұмсалса, кейін ұстаздар саны 17-ге жеткенде еңбекақы көлемі де сәйкесінше ұлғайды. Құдайберген Тұрысбекұлы дарынды жастарды қолдау үшін арнайы ынталандыру жүйесін енгізді. «Афарин» (өте жақсы) дәрежесіне ие болған шәкірттерге ақшалай сыйақы, құнды кітаптар берілді, сондай-ақ дәстүр бойынша шапан жауып, ат мінгізу үрдісі де қолданылды. Мектепті үздік бітіріп, Уфа, Қазан, Омбы және Орынбор қалаларындағы жоғары оқу орындары мен мұғалімдер семинарияларына түскен түлектерге жыл сайын 300 сом көлемінде арнайы шәкіртақы төлеп тұрды. Маманұлы Тұрысбек әулетінің бұл дербес қаржыландыру жүйесі мен жастарға көрсеткен қамқорлығы 1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары тарапынан жоғары бағаланып, ұлттық баспасөзде кеңінен насихатталды ''(«Айқап» журналы, №7, 1913 жыл)''. ----'''Белгілі түлектері''' «Мамания» мектебінің түлектері кейін Алаш қозғалысына, қазақ және Орта Азия елдерінің ағарту, ғылым, мемлекеттік басқару, дипломатия және мәдениет салаларына белсенді араласты. ''Мектептің танымал түлектері және олардың қызметі:'' Біләл Сүлейұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыды. Ақын, ағартушы, драматург, Алаш қозғалысының қайраткері. Ілияс Жансүгіров – Ташкенттегі 2 жылдық мұғалімдер курсын бітірді. Ақын, жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының тұңғыш төрағасы. Жұмахан Күдерин – осы мектепте ұстаздық етті. Қазақтың тұңғыш ғалым-агрономдарының бірі, биолог, Алаш қозғалысының белсендісі. Айтмұхамет Тұрысбекұлы – Орынбордағы мұғалімдер мектебінде оқыды. Кәсіпкер-меценат, қоғам қайраткері, саясаткер-дипломат. Қарасуда қазақ балаларына арналған 3 жылдық мектеп ашты. 1932–1951 жылдары Іле-Қазақ автономиялық округінде Бас консул қызметін атқарды. Мейірман Ермектасұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесін тәмамдаған ұстаз, қоғам қайраткері. Бейсенбай Кедесұлы – ұлттық ағарту ісіне үлес қосқан педагог, ұстаз. Әбубәкір Жайшыбайұлы, Есмұрат Сыйқымов, Еркінбек Мәкей, Әйсейіт Бағрамұлы – шаруашылық және мемлекеттік басқару салаларында қызмет еткен қоғам қайраткерлері. Ғали Орманов – қазақтың лирик ақыны, аудармашы, журналист. Жүрімбек Сыдықов – гидрогеолог ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым академиясының академигі. «Мамания» мектебінде әртүрлі кезеңде білім алған шәкірттер қазақ қоғамының зияткерлік әлеуетінің қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. ----'''Тарихи маңызы мен мұрасы''' Мектептің алғашқы бас ғимараты өз дәуірінде Жетісу өңіріндегі ең сәулетті әрі бірегей құрылыстардың бірі саналды. Тұрысбек қажы Маманұлы мектеп құрылысына қажетті материалдарды арнайы алдырған. Қарағаш жеріне Омбыдан көк қаңылтыр, Семейден қызыл кірпіш, Өскеменнен сапалы қарағай жеткізілген. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынып, мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. 1918-1919 жылдары Жетісудағы Азамат соғысы (Черкасск қорғанысы) кезінде мектеп кешені өртеніп, оқулықтар мен бай кітапхана қоры толықтай жойылды. Естеліктерде мектептің кітапхана қорының ауқымдылығынан өрттің бір айға жуық лаулап жанғаны айтылады. Саяси тұрақсыздыққа байланысты 1919 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге уақытша Қытайға өтуге мәжбүр болды. 1922 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге туған жерге оралып, мектепті қайта қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастырды. Мектеп 5 жылдық оқу жүйесі бойынша шәкірттер қабылдай бастады. 1928 жылы Алашорда үкіметі мен ұлттық қозғалысқа қаржылай қолдау көрсеткені үшін Тұрысбек қажының балалары кеңестік билік тарапынан саяси қудалауға ұшырап, Қытайға қайтадан қоныс аударды. Азамат соғысынан кейін сақталып қалған ғимараттар жөнделіп, жетім балаларға арналған 4 жылдық мектеп-интернат ұйымдастырылды. 1930 жылдардың басынде Шелек ауданынан 50 жетім баланы әкелуіне байланысты оқу орны 200 орындық «Балалар коммунасына» айналды. Кейін мәртебесі өсіп, 7 жылдық «Колхоз жастар мектебі» деп аталды. Коммуна жанында ағаш, темір, қағаз өңдеу шеберханалары, су диірмені мен наубайхана жұмыс істеді. Шаруашылық табысы есебінен тәрбиеленушілер тегін тамақ, киім және оқу құралдарымен қамтамасыз етілді. 1935 жылы оқу орны Ақсу аудан орталығына көшіріліп, «Ақсу орта мектебі» болып өзгертілді. 1959 жылы білім ордасы өзінің тарихи орны – Қарағаш ауылына қайта көшіріліп, мектеп-интернат ретінде қызметін жалғастырды. 1963 жылы мектепке ағартушы Ыбырай Алтынсариннің есімі берілді. 1998 жылы жергілікті қауымдастық пен зиялы қауымның бастамасымен мектепке өзінің тарихи «Мамания» атауы ресми түрде қайтарылды. Бүгінде ол «Мамания» орта мектебі деп аталады. 2022 жылғы 14 желтоқсанда «Мамания» орта мектебінде Тұрысбек қажы Маманұлы атындағы тарихи мұражай ашылды. Мұражай қорында мектеп тарихына қатысты архивтік құжаттар, сирек фотосуреттер мен тарихи жәдігерлер сақталған. ----'''Әдебиеттер:''' # «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редакторы Ә. Нысанбаев. – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. # Ж.Толымбеков Атаулы аудан – Ақсу. Талдықорған: «GALAXY» баспасы, 2022. –287 б. # ҚР Орталық мемлекеттік архиві Ф.44, оп.1, іс 15, п.893 pqejxiyuvftvq14hmdrhuxm64dy45qk 3641060 3641058 2026-08-08T23:06:59Z ~2026-42935-53 184147 Сілтемелер өңделді 3641060 wikitext text/x-wiki '''«Мамания» мектебі''' – 1899 жылы [[Жетісу]] облысы Қапал уезінің Қарағаш мекенінде ағартушы-меценат және қоғам қайраткері [[Тұрысбек Маманұлы]]ның бастамасымен және жеке қаражатымен ашылған білім ордасы. Алғашқы жылы дәстүрлі діни мектеп ретінде ашылған оқу орны ХХ ғасырдың басында жәдидтік бағытқа көшіп, Жетісу өңіріндегі алғашқы зайырлы мектептердің бірі болды. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынды. Сонымен қатар мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. Шағын шаруашылық кешені шәкірттердің бос уақытында еңбек етіп, кәсіби дағдыларды меңгеруіне жағдай жасады.Оқушылар санының көрсеткіші: 1899 жылы – 120; 1913 жылы – 200; 1918 жылы – 300-ден асты. ----'''Құрылу тарихы''' Мектептің негізін қалаушы – Тұрысбек Маманұлы 1873–1891 жылдары (18 жыл бойы) Жетісу өңірінің Қапал уезінде болыс болды. Араб, татар және орыс тілдерін жетік меңгерген. Қазақстан, Ресей, Қытай және Орталық Азия елдерімен ірі сауда байланыстарын орнатып, Ресей империясының Бірінші гильдиялы саудагері дәрежесіне жетті. Тұрысбек қажының жаңа үлгідегі мектеп ашу идеясына 1886 жылғы қажылық сапары тікелей ықпал етті. Ол Ресейдің ішкі жолдары және Одесса порты арқылы Осман империясының астанасы Ыстамбұлға барды. Сапар барысында Анадолы жеріндегі оқу орындарының жүйесімен, мұсылман әлеміндегі жаңа ағартушылық бағытпен танысты. Мекке мен Мәдинада қажылық парызын өтеп, елге оралған соң Қарағаш мекенінде мешіт пен мектеп құрылысын бастады. Жас кезінде Қапал уезіндегі '''«Якобия»''' медресесінде оқыған Тұрысбек Маманұлы сол заманғы оқу орындарының атауына меншікті білдіретін «-ия» жұрнағын жалғау дәстүрін негізге алып, өз қаражатына салғызған білім ордасын '''«Мамания»''' деп атады. Оның басты мақсаты – қазақ жастарына сапалы діни білім бере отырып, заман талабына сай зайырлы ғылымдарды қатар меңгерту болды. ---- '''Даму кезеңдері''' '''''Алғашқы кезеңі (1899–1904)''''' 1899 жылы Тұрысбек қажы Маманұлы оқу орнын 3 жылдық медресе ретінде ашты. Мектеп ғимаратының құрылыс материалдарын Семей, Өскемен, Кереку және Омбы қалаларынан алдырды. Оның сәулеттік жобасы Верный қаласындағы ресми оқу орындарының үлгісімен салынса, оқу бағдарламасы Қазан мен Орынбордағы жәдидтік әдісті мұсылман мектептерінің тәжірибесіне негізделді. 1904 жылы «Мамания» мектебінің негізін қалаушы, ағартушы-меценат Тұрысбек Маманұлы дүниеден озғаннан кейін, оның ағартушылық бағытын тұңғыш ұлы '''Құдайберген Тұрысбекұлы''' жалғастырды. Ол 1885–1891 жылдары Самарқандағы «Ұлықбек» медресесінде, 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер семинариясында білім алған. Құдайберген Тұрысбекұлының алған діни және зайырлы білімі «Мамания» мектебінің оқу бағдарламасын одан әрі жетілдіруге негіз болды. '''''Жаңғыру кезеңі (1904–1909)''''' Бұл кезеңде Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті заман талабына сай қайта жаңғыртты. Мектептің оқу мерзімі 3 жылдан 6 жылға дейін ұзартылды. Оқу бағдарламасы жәдидтік қағидаттар негізінде қайта қаралып, дәстүрлі мұсылмандық білім беру жүйесіне заманауи зайырлы қосымша пәндер енгізілді. Бұл реформалар білім ордасының материалдық базасын нығайтып, оқу мазмұнын сапалы жаңа деңгейге көтерді. '''''Өркендеу кезеңі (1909–1918)''''' 1909 жылдан бастап мектеп 8 жылдық білім беру жүйесіне көшті. Оқу бағдарламасына ислам негіздері және араб тілінен бөлек математика, география, жаратылыстану, тарих, қазақ және орыс тілдері енгізілді. 1912 жылы «Мамания» мектебіне ресми түрде жәдидтік мектеп мәртебесі берілді. Білікті мамандарды тарту үшін «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетіне хабарландыру жарияланып, бірнеше тіл білетін ұстаздар шақырылды. Оларға тұрақты жалақы төленіп, баспана берілді. Мектептің даму қарқыны мұғалімдер мен оқушылар санының өсуінен де айқын көрінді. 1913 жылы мұнда 17 мұғалім жұмыс істеп, 200 шәкірт білім алса, 1918 жылы оқушы саны 300-ден асқан. Білім ордасы ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық зиялыларының қалыптасуына негіз болды. ----'''Оқу жүйесі және білім беру ерекшеліктері''' «Мамания» мектебінің оқу жүйесі діни білім мен заманауи зайырлы ғылымдарды ұштастыруға негізделді. Бастапқы үш жылдық бағдарламаға ана тілі, есеп, жағрафия және тарих пәндері енгізілді. 1909 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінің оқу бағдарламасын зерделеп, оның озық тәжірибесін «Мамания» мектебінің 8 жылдық оқу жүйесіне бейімдеп енгізді. Архивтік құжаттар бойынша мектептің 1–8-сыныптарға арналған оқу бағдарламасы келесідей жүйеленді: '''''Бастауыш және орта буын (1–5 сыныптар):''''' Алғашқы бес жылдықта шәкірттердің сауатын ашу, тілдік дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ дін негіздері мен жаратылыстану ғылымдарының бастапқы білімдерін меңгерту көзделді. '''1-сынып:''' Қазақ тілі (оқу және жазу, сауат ашу), есеп (арифметика). '''2-сынып:''' Иман-шарт (діни әліппе), Құран негіздері (тәжуид ережелері мен сүрелерді жаттау). '''3-сынып:''' Пайғамбарлар тарихы («Тарих-и әнбия»), орыс тілі (бастапқы деңгей), жағрафия. '''''Негізгі оқулықтар:''''' Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (Орынбор, 1913) және «Қырық мысал» (Санкт-Петербург, 1909). '''4-сынып:''' Ислам тарихы, зоология, биология, жаратылыстану негеіздері, орыс тілі (грамматика). '''5-сынып:''' Түркі халықтары тарихының негізі ретінде татар тарихы, хадис ілімі. Негізгі оқулықтар: Фатих Каримовтің «Мухтасар тарих ислам» (Қазан, 1913), Габдулбари Батталовтың «Татар тарихы» (Қазан, 1913) және Ахметхади Максудидің «Ғилми хал» (Қазан, 1913). '''''Жоғары буын (6–8 сыныптар)''''' Жоғары сыныптарда оқу бағдарламасы күрделеніп, ғылыми, құқықтық және философиялық бағыттағы пәндер енгізілді: '''6-сынып:''' Алгебра, геометрия, анатомия, физиология, араб тілі (сарф/морфология), түрік тілі мен әдебиеті. '''''Негізгі оқулық:''''' Ғайнутдин Ахмеровтің «Турецкое чтение» (Қазан, 1911) еңбегі. '''7-сынып:''' Физика, химия, дүниежүзі тарихы (Ежелгі дүние, Еуропа елдері мен Ресей империясы тарихы), фиқһ (ислам құқығы), араб тілі (наһу/синтаксис). '''8-сынып:''' Астрономия («Хикмәт-и табиғия»), тәпсір ілімі, ақида және кәләм (діни философия мен қисын), әдеп және шешендік өнер, тереңдетілген орыс тілі мен әдебиеті. Сабақ барысында глобус және әртүрлі бағыттағы 52 географиялық әрі тарихи карта пайдаланылды. Олардың қатарында Еуропа, Азия, Африка, Америка, Аустралия құрлықтарының, сондай-ақ Еуропалық Ресейдің, Түркістан генерал-губернаторлығы мен Жетісу облысының карталары, ислам тарихы мен адам анатомиясына арналған арнайы көрнекіліктер болды. Діни әдебиеттер Верный қаласындағы мұсылман кітапханасы арқылы, басқа оқу құралдары мен мерзімді басылымдар Қазан, Уфа, Троицк, Орынбор, Омбы және Петербор қалаларынан тұрақты түрде жеткізіліп тұрды. Оқу жылы 1 қыркүйектен мамыр айының соңына дейін жалғасты. Оқушылар оқу жылының соңында емтихан тапсырып, оның қорытындысы бойынша оларға салтанатты жиында оқу үлгеріміне қарай келесі дәрежедегі куәліктер берілді: '''«Афарин»''' – өте жақсы; '''«Имтияз»''' – жақсы; '''«Мақбул»''' – қанағаттанарлық. Құдайберген Тұрысбекұлы үздік бітірген шәкірттерге арнайы шәкіртақы тағайындап, Ресей мен Татарстанның ірі қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға жіберіп отырды. Мектеп бағдарламасы Ресей империясының білім беру талаптарына сәйкес келгендіктен, түлектер Уфадағы «Ғалия» медресесіне, Орынбор, Омбы және Санкт-Петербург қалаларындағы мұғалімдер семинариялары мен жоғары оқу орындарына түсу емтихандарын сәтті тапсырып отырған. Сондай-ақ мектепті тәмамдаған шәкірттер Ақсу, Қапал және Лепсі өңірлерінде тікелей мұғалімдік қызметке араласа алды. Мектепті тәмамдаған шәкірттердің көпшілігі жоғары оқу орындарында білімін жалғастырып, еліміздің ағарту, ғылым, әдебиет және қоғамдық қызмет салаларында еңбек етті. Олардың бір бөлігі туған өлкесіне ұстаз болып оралып, «Мамания» мектебінің ағартушылық дәстүрінің сабақтастығын жалғастырды. ----'''Оқытушылар құрамы''' 1899 жылы Тұрысбек қажының шақыруымен Бұқарадағы «Мир Араб» медресесін бітірген Хасен Уәлиұлы молда мен Омар азаншы оқу-тәрбие жұмысына кірісті. Хасен Уәлиұлы мен Қожахмет молдалар сабақтан тыс уақытта шәкірттерге Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерін, «Сияр шәріп» және «Қисса-сул-әнбия» шығармаларын қосымша оқытты. Мектептің алғашқы жылдарында шәкірттер саны 102 балаға жетті. Оқу орнының алғашқы таңдаулы ұстаздарының қатарында Файзрахман Жиһангер, Жақый Айманов, Ахметкерей Ғабитов, Нажар Әбішев, Нұрмұхамет Ислямов және Құнанбай Басшабаев болды. Пәндерді әдістемелік бағыттар бойынша бөлу кестесіне сәйкес Ахметкерей Ғабитов бастауыш білім мен дүниежүзі тарихынан дәріс берсе, Құнанбай Басшабаев пен Н.Назаров орыс тілі пәнін оқытты. Құдайберген Тұрысбекұлының «Мамания» мектебін жаңғырту ісіне Орынборда мұғалімдер семинариясында алған білімі және сол жердегі Ахмет Байтұрсынұлымен достық қарым-қатынасы елеулі ықпал етті. Оқу қабырғасында басталған бұл достық кейін кәсіби әріптестікке ұласып, «Мамания» мектебін дамыту ісінде өз жалғасын тапты. Құдайберген Тұрысбекұлы оқу бағдарламасын жетілдіру, жәдидтік оқыту жүйесін енгізу, оқу мерзімін ұзарту, мұғалімдер құрамын жасақтау, мерзімді басылымдар арқылы педагогтерді қызметке шақыру және оларды іріктеу мәселелерінде Ахмет Байтұрсынұлымен үнемі кеңесіп отырған. 1909 жылы мектеп 8 жылдық жүйеге ауысқан соң, ағартушы-реформатор әрі ұйымдастырушы Құдайберген Тұрысбекұлы мектепті жоғары оқу орны деңгейіне жеткізуді мақсат етті. Осыған байланысты Уфа, Орынбор, Омбы, Санкт-Петербург, Ыстамбұл және Каир қалаларындағы беделді оқу орындарын тәмамдаған жоғары білікті мамандарды қызметке шақырды. Олармен 4-5 жылға келісімшарт жасасып, тұрмыстық жағдайларын толық қамтамасыз етті. Мектептің қалыптасуы мен дамуына Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы және Мұхаметжан Сералин сияқты Алаш зиялылары тұрақты қолдау көрсетті. Осы кезде оқу орнының қызметі мен оқу жүйесі туралы «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде 20-ға жуық мақала жарық көрді. Мәселен, Міржақып Дулатұлы Орынбор, Омбы, Семей және Аягөз сапарлары барысында Қарағаш мекеніне арнайы келіп, Алаш идеяларын насихаттауға арналған жиын өткізді. Осы сапардан кейін ол «Қазақ» газетінде Тұрысбек Маманұлы әулетінің ағартушылық қызметін жоғары бағалаған көлемді мақаласын жариялады. ''Білікті ұстаздар:'' '''Барлыбек Сырттанұлы''' (Санкт-Петербург университетінің Шығыстану факультетін бітірген заңгер, Алаш қайраткері): 1910 жылдан бастап оқу бағдарламасы мен оқушыларды қабылдау жүйесін ұйымдастыруға қатысты. Орыс тілі, орыс әдебиеті, құқық негіздері және заң тарихы пәндерінен сабақ берді. '''Мұстақым Малдыбайұлы''' (Уфадағы «Ғалия» медресесінің түлегі): 1910 жылы мектеп директоры болды. Есеп, физика, пайғамбарлар тарихы, фиқһ, ислам тарихы және ана тілі пәндерінен дәріс берді. '''Ғабдолғазиз Мұсағалиев''' (Каирдегі «Әл-Каһира» университетінің заң факультетін бітірген заңгер): А.Байтұрсынұлының ұсынысымен 1910 жылы шақырылып, жағрафия, ислам тарихы, дүниежүзі тарихы және астрономия пәндерінен сабақ берді. 1911 жылдың қарашасынан бастап мектеп директоры қызметін атқарды. '''Жақып Ақбайұлы''' (құқықтанушы, заңгер): мектепте құқық негіздері бойынша тұрақты дәріс берді. 1914 жылы Құдайберген Тұрысбекұлының бастамасымен мектеп жанынан қыздарға арналған сынып ашылып, онда 40-50 шәкірт білім алды. Оған жетекшілік ету үшін Уфада жоғары білім алған ерлі-зайыпты ұстаздар Мұхаметқали мен Фатима Есенгелдиндер шақырылды. '''Мұхаметқали Есенгелдин''' – тарих, география, арифметика, жаратылыстану пәндерінен сабақ берді; '''Фатима Есенгелдина''' – бастауыш сынып пәндерін және қолөнер, тігін ісі үйірмелерін жүргізді. Бұл кезеңде мектеп түлектері, білімді ұстаздар '''Бейсенбай Кедесұлы''' мен '''Мейірман Ермектасұлы да''' қызмет атқарды. Белгілі әнші '''Майра Уәлиқызы''' мектепте көркемөнерпаздар үйірмесін ашып, әдеби-музыкалық кештер мен театр қойылымдарын ұйымдастырды. Шәкірттер арасында Міржақып Дулатұлының шығармалары кеңінен насихатталды. Мектеп сахнасында жазушының «Бақытсыз Жамал» романы желісімен қойылым қойылып, оған жергілікті халық көптеп қатысты. Қойылымда басты кйіпкерлерді мектеп шәкірттері ойнады. Жамал бейнесін Тұрысбек қажының немересі Сапа сомдаса (Алдабергеннің қызы), бас кейіпкердің рөлін Ілияс Жансүгіров орындады. «Мамания» мектебінде сабақтан тыс уақытта ауылдың ересек тұрғындары мен қыз-келіншектері үшін кешкі сауат ашу курстары жұмыс істеді. ----'''Қаржыландыру жүйесі''' Мектеп ашылған күннен бастап 1919 жылға дейін оның барлық шығыны толықтай Тұрысбек қажы Маманұлының және ол дүниеден өткен соң оның балаларының қаражаты есебінен өтелді. Мектепті ұстап тұруға жылына 20-30 мың сом жұмсалды. Бұл сол кезеңдегі нарықпен алғанда шамамен 10 мың қойдың құнына тең аса ірі қаражат болып саналды. Мектептің материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету және ғимараттарды күтіп ұстау, жаңа жабдықтар сатып алу үшін жыл сайын 4 мың сом көлемінде қаражат бөлінді. Шақыртумен келген жоғары білікті мамандарға сол заман үшін жоғары саналған, 400-500 сом көлемінде еңбекақы төленді. Алғашқы кезеңде 7-8 мұғалімнің жалақысына шамамен 5 мың сом жұмсалса, кейін ұстаздар саны 17-ге жеткенде еңбекақы көлемі де сәйкесінше ұлғайды. Құдайберген Тұрысбекұлы дарынды жастарды қолдау үшін арнайы ынталандыру жүйесін енгізді. «Афарин» (өте жақсы) дәрежесіне ие болған шәкірттерге ақшалай сыйақы, құнды кітаптар берілді, сондай-ақ дәстүр бойынша шапан жауып, ат мінгізу үрдісі де қолданылды. Мектепті үздік бітіріп, Уфа, Қазан, Омбы және Орынбор қалаларындағы жоғары оқу орындары мен мұғалімдер семинарияларына түскен түлектерге жыл сайын 300 сом көлемінде арнайы шәкіртақы төлеп тұрды. Маманұлы Тұрысбек әулетінің бұл дербес қаржыландыру жүйесі мен жастарға көрсеткен қамқорлығы 1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары тарапынан жоғары бағаланып, ұлттық баспасөзде кеңінен насихатталды ''(«Айқап» журналы, №7, 1913 жыл)''. ----'''Белгілі түлектері''' «Мамания» мектебінің түлектері кейін Алаш қозғалысына, қазақ және Орта Азия елдерінің ағарту, ғылым, мемлекеттік басқару, дипломатия және мәдениет салаларына белсенді араласты. ''Мектептің танымал түлектері және олардың қызметі:'' Біләл Сүлейұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыды. Ақын, ағартушы, драматург, Алаш қозғалысының қайраткері. Ілияс Жансүгіров – Ташкенттегі 2 жылдық мұғалімдер курсын бітірді. Ақын, жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының тұңғыш төрағасы. Жұмахан Күдерин – осы мектепте ұстаздық етті. Қазақтың тұңғыш ғалым-агрономдарының бірі, биолог, Алаш қозғалысының белсендісі. Айтмұхамет Тұрысбекұлы – Орынбордағы мұғалімдер мектебінде оқыды. Кәсіпкер-меценат, қоғам қайраткері, саясаткер-дипломат. Қарасуда қазақ балаларына арналған 3 жылдық мектеп ашты. 1932–1951 жылдары Іле-Қазақ автономиялық округінде Бас консул қызметін атқарды. Мейірман Ермектасұлы – Уфадағы «Ғалия» медресесін тәмамдаған ұстаз, қоғам қайраткері. Бейсенбай Кедесұлы – ұлттық ағарту ісіне үлес қосқан педагог, ұстаз. Әбубәкір Жайшыбайұлы, Есмұрат Сыйқымов, Еркінбек Мәкей, Әйсейіт Бағрамұлы – шаруашылық және мемлекеттік басқару салаларында қызмет еткен қоғам қайраткерлері. Ғали Орманов – қазақтың лирик ақыны, аудармашы, журналист. Жүрімбек Сыдықов – гидрогеолог ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым академиясының академигі. «Мамания» мектебінде әртүрлі кезеңде білім алған шәкірттер қазақ қоғамының зияткерлік әлеуетінің қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. ----'''Тарихи маңызы мен мұрасы''' Мектептің алғашқы бас ғимараты өз дәуірінде Жетісу өңіріндегі ең сәулетті әрі бірегей құрылыстардың бірі саналды. Тұрысбек қажы Маманұлы мектеп құрылысына қажетті материалдарды арнайы алдырған. Қарағаш жеріне Омбыдан көк қаңылтыр, Семейден қызыл кірпіш, Өскеменнен сапалы қарағай жеткізілген. Тұрысбек Маманұлының қаржысына 8 оқу бөлмесі мен 4 кең залы бар оқу ғимараты, 60 оқушыға арналған жатақхана-интернат және мұғалімдер үйі салынып, мектеп жанынан мал шаруашылығы, жеміс-жидек бау-бақшасы және тігін шеберханасы іске қосылды. 1918-1919 жылдары Жетісудағы Азамат соғысы (Черкасск қорғанысы) кезінде мектеп кешені өртеніп, оқулықтар мен бай кітапхана қоры толықтай жойылды. Естеліктерде мектептің кітапхана қорының ауқымдылығынан өрттің бір айға жуық лаулап жанғаны айтылады. Саяси тұрақсыздыққа байланысты 1919 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге уақытша Қытайға өтуге мәжбүр болды. 1922 жылы Құдайберген Тұрысбекұлы бауырларымен бірге туған жерге оралып, мектепті қайта қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастырды. Мектеп 5 жылдық оқу жүйесі бойынша шәкірттер қабылдай бастады. 1928 жылы Алашорда үкіметі мен ұлттық қозғалысқа қаржылай қолдау көрсеткені үшін Тұрысбек қажының балалары кеңестік билік тарапынан саяси қудалауға ұшырап, Қытайға қайтадан қоныс аударды. Азамат соғысынан кейін сақталып қалған ғимараттар жөнделіп, жетім балаларға арналған 4 жылдық мектеп-интернат ұйымдастырылды. 1930 жылдардың басынде Шелек ауданынан 50 жетім баланы әкелуіне байланысты оқу орны 200 орындық «Балалар коммунасына» айналды. Кейін мәртебесі өсіп, 7 жылдық «Колхоз жастар мектебі» деп аталды. Коммуна жанында ағаш, темір, қағаз өңдеу шеберханалары, су диірмені мен наубайхана жұмыс істеді. Шаруашылық табысы есебінен тәрбиеленушілер тегін тамақ, киім және оқу құралдарымен қамтамасыз етілді. 1935 жылы оқу орны Ақсу аудан орталығына көшіріліп, «Ақсу орта мектебі» болып өзгертілді. 1959 жылы білім ордасы өзінің тарихи орны – Қарағаш ауылына қайта көшіріліп, мектеп-интернат ретінде қызметін жалғастырды. 1963 жылы мектепке ағартушы Ыбырай Алтынсариннің есімі берілді. 1998 жылы жергілікті қауымдастық пен зиялы қауымның бастамасымен мектепке өзінің тарихи «Мамания» атауы ресми түрде қайтарылды. Бүгінде ол «Мамания» орта мектебі деп аталады. 2022 жылғы 14 желтоқсанда «Мамания» орта мектебінде Тұрысбек қажы Маманұлы атындағы тарихи мұражай ашылды. Мұражай қорында мектеп тарихына қатысты архивтік құжаттар, сирек фотосуреттер мен тарихи жәдігерлер сақталған. ----'''Әдебиеттер:''' # «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редакторы Ә. Нысанбаев. – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. # Ж.Толымбеков Атаулы аудан – Ақсу. Талдықорған: «GALAXY» баспасы, 2022. –287 б. # ҚР Орталық мемлекеттік архиві Ф.44, оп.1, іс 15, п.893 52femxioul8v07m3lj83sngztvp2kwa 3641067 3641060 2026-08-09T03:36:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-42935-53|~2026-42935-53]] ([[User talk:~2026-42935-53|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3638958 wikitext text/x-wiki '''“Мамания” мектебі''', “Қарағаш” мектебі, “Медресе мамания”, Қазақстанда (қазіргі [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]]ның [[Қараағаш (Жетісу облысы)|Қарағаш]] деген жерінде) XX ғасырдың басында жұмыс істеген. [[Жетісу|Жетісудың]] атақты байы [[Маман Қалқабайұлы|Маман]] балалары [[Тұрысбек Маманұлы|Тұрысбек]], [[Сейітбаттал Маманұлы|Сейітбаттал]] және [[Есенқұл Маманұлы|Есенқұл]] [[Қажы|қажылар]] 1899 жылы ұйымдастырып, 1903–1904 жылы салып бітірген. Мектептің құрылыс жобасы, оқу бағдарламасы, ішкі ережелері [[Уфа]]дағы “Медресе-Ғалияның” оқу-тәжірибесіне негізделді. Көптеген ру басшылары “орысша оқыған соң балаларымыз діннен шығып кетеді” деп, балаларын оқуға бермегендіктен, алғашқы жылдары мектепте, негізінен, Маманның балалары мен қыздары және олардың малшы-жалшыларының балалары оқыды. Мектепте арнаулы оқу орындарын бітірген [[қазақ]], [[татар]] мұғалімдері сабақ берген. Сабақ ана тілінде жүргізілді. [[Орыс тілі]] 4-сыныптан бастап жеке пән ретінде оқытылды. Мектепте діни сабақпен қатар жаңа пәндер ([[география]], [[есеп]], [[орыс тілі]], [[ана тілі]], т.б.) оқытылды. Онда дәріс берген мұғалімдердің қатарында қазақ зиялыларының көрнекті өкілінің бірі Ғ.Мұсағалиев болды. Мамания Мектебін бітірген қазақ жастары [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Қапал (өзен)|Қапал]], [[Лепсі (өзен)|Лепсі]] елді мекендерінде бала оқытып, мұғалімдік қызмет атқарды. Б. Сүлеев, М. Ермектасов, Ә. Жайшыбеков, ақын [[Жансүгіров|І. Жансүгіров]] — Мамания мектебінің түлектері. 1928 жылы қазақ байларын [[кәмпескелеу]] кезінде Маманның ұрпақтары жер аударылып, қуғын-сүргінге ұшырады. “Қарағаштағы” мектептің өртенбей қалған бөлігі жөнделіп, жетім балалардың төрт сыныптық мектеп-интернатына айналды. 30-жылдары [[Шелек ауданы|Шелек ауданынан]] 50 жетім баланың келуіне байланысты Қарағаштағы оқу ордасы жеті жылдық КЖМ ([[Колхоз|колхоз жастар мектебі]]) деп аталып, 200 орынды балалар коммунасына айналды. Мектеп жанында [[ағаш]], [[темір]], [[қағаз]] жұмыстарына арналған шеберхана, су диірмені, наубайхана тұрақты жұмыс істеді. Шаруашылық қаржысымен коммуна балаларға қажетті тамақ, киім, төсек-орын, оқу құралдарын сатып алып отырды. 1935 жылы оқу орны аудан орталығы [[Ақсу (Жетісу облысы)|Ақсуға]] көшіріліп, мектеп Ақсу орта мектебі деп аталды. 40-жылдардың басында [[Ыбырай Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] мектебі аталды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мектептері]] hn7pece1r6zkdgt7108250vg87ws44q 0 29411 3641068 2933055 2026-08-09T04:28:50Z 1nter pares 146705 3641068 wikitext text/x-wiki '''Қапал уезі'''– әкімшілік аудан. 1869 ж. құрылып, Жетісу облысының құрамына кірген. Жер аумағы 74100 км². Уез халқының саны 180 мың, оның 158 мыңы – қазақтар болды (1897). <ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> Тұрғындары негізінен мал, егін шаруашылықтарымен айналысты, бал арасын өсіріп, кірешілікті кәсіп етті. Қапал уезі орталығының ірге тасы 1847 жылы қаланған Қапал қаласы болды.<ref>Қазақ көтерілістері энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Уезд]] 59wcu7wuhfb8bxmqeicksjcclpj5mn3 3641069 3641068 2026-08-09T04:29:22Z 1nter pares 146705 3641069 wikitext text/x-wiki '''Қапал уезі''' — әкімшілік аудан. 1869 жылы құрылып, Жетісу облысының құрамына кірген. Жер аумағы 74 100 км². Уез халқының саны 180 мың, оның 158 мыңы – қазақтар болды (1897).<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> Тұрғындары негізінен мал, егін шаруашылықтарымен айналысты, бал арасын өсіріп, кірешілікті кәсіп етті. Қапал уезі орталығының ірге тасы 1847 жылы қаланған Қапал қаласы болды.<ref>Қазақ көтерілістері энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Уезд]] 7od5xaqa1m92ek2udkdz33h46z59io3 0 30269 3640988 3537840 2026-08-08T16:29:49Z 1nter pares 146705 3640988 wikitext text/x-wiki '''Мобилизация ''' ({{lang-la|mobіlіs}} – жылжымалы) — [[Қарулы Күштер]]ді және елдің экономикасы мен мемлекеттік институттарын соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшін қайта құру жөніндегі іс-шаралар. Көлеміне қарай [[жаппай мобилизация]], [[ішінара мобилизация]] болып екіге бөлінеді және кезеңіне қарай ұрыс жағдайындағы, [[соғыс]] алды жағдайындағы және бейбіт уақыттағы мобилизация болып үш түрге жіктеледі. Жаппай мобилизация елдің қару ұстауға қабілетті адамдарын [[Қарулы күштер тылы|Қарулы Күштер]] қатарына шақыру және экономиканы толығымен соғыс жағдайына бейімдеу үшін жүзеге асырылады (қараңыз [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]). Сондай-ақ басқа мемлекет тарапынан ел тәуелсіздігіне қатер төніп‚ тікелей соғыс қаупі күшейген соғыс алдындағы жағдайда да жүргізіледі. [[Ішінара мобилизация]] аталған жағдайларда Қарулы Күштердің кейбір түрлері мен әскери өндірістің жекелеген салаларын шұғыл күшейту мақсатында іске қосылады‚ сонымен қатар бейбіт уақытта әскер қатарын толықтыру мен азаматтардың жалпыға бірдей әскери міндеттілік борышын атқаруы үшін шақырылады. Соғыс қаупі сейілген немесе соғыс аяқталған және азаматтардың әскери борышын өтеу мерзімі біткен кезде [[демобилизация]] процесі басталады. Жанталаса қарулану мен [[милитаристік]] саясат ұстанған елдер мобилизацияны өзге елдерге әскери қысым, қоқан-лоққы көрсету үшін пайдаланады.<ref>С.Арғынғазин</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Тарихы == === Ежелгі Рим кезеңі === [[Дағдарыс]] кезінде [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] халқының 6%-дан ([[Б. з. д. 80 жыл|б.з.д. 80-жылдар]]) 10%-ға дейін ([[Б. з. д. 210 жыл|б.з.д. 210 жылдары]] [[Ганнибал|Ганнибалмен]] соғыстың қызған кезінде) әскерге шақыратын. Бұл сол кездегі өте үлкен сандар еді, ал мұндай әскерлердің негізін көбінесе асығыс жиналған және нашар дайындалған жасақтар құрады. === Алтын Орда === [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мобилизация жүйесі «ондық жүйе» арқылы жетілдірілді. Әрбір [[Көшпелілік|көшпелі]] ер адам жауынгер болған. Ірі соғыс болған жағдайда, хандар 200 000-нан 300 000-ға дейін [[Атты әскер|атты әскерді]] шақыра алатын. === Бірінші дүниежүзілік соғыстағы мобилизация === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуының негізгі себептерінің бірі күрделі және қатаң мобилизация жоспарлары болды. [[1914 жыл|1914]] жылы мобилизация туралы хабарландыру автоматты түрде соғыс жариялаумен теңестірілді, себебі ешкім жауға басымдық бергісі келмеді. Барлық ұлы еуропалық державалар ([[Ұлыбритания|Ұлыбританиядан]] басқа) [[Әскери қызмет|міндетті әскери міндеттемені]] қолданды. [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] тіпті [[Герман империясы|Германиямен]] салыстырғанда халқының аздығын өтеу үшін қызмет мерзімін үш жылға дейін ұзартты. Бейбітшілік кезінде әскерлер аз болды. Күштің негізгі бөлігі дереу қаруланып, шекараларға орналастырылуы қажет миллиондаған [[Резерв|резервистер]] болды. [[Сурет:Reservists going to Gare de L'est, Paris (LOC).jpg|нобай|Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағы [[Париж|Париждегі]] шығыс станциясы. Майданға аттанған резервистерді көпшілік шығарып салып жатыр.]] === Екінші дүниежүзілік соғыстағы мобилизация === [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуы елдер арасында кең ауқымды жұмылдыруға дайындық деңгейлерінің әртүрлі екенін көрсетті: * [[Польша Халық Республикасы|Польша]]: [[1939 жыл|1939]] жылы 30 тамызда толық жұмылдыруды бастады, бірақ Германияның жылдам басып кіруіне (1 қыркүйек) және одақтастардың ([[Франция]] мен Ұлыбритания) баяулығына байланысты ол өз күштерін орналастыра алмады және басып алынды. * [[Канада]]: Абайлап әрекет етті. Бастапқыда ол «шектеулі үлес» үміттеніп, екі дивизияны жұмылдырды. [[1940 жыл|1940]] жылы [[Франция]] құлағаннан кейін ғана ел кең ауқымды әскерге шақыруға көшті, негізгі күштерін [[Еуропа|Еуропаға]] тек [[1944 жыл|1944]] жылы ғана жіберді. * [[Ұлыбритания]]: Тікелей әскери қызметке халқының 22%-ын жұмылдыру деңгейін белгіледі, бұл соғысқа қатысушылардың ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. * [[Нацистік Германия|Германия]]: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «[[Блицкриг|найзағай соғыстарынан]]<nowiki/>» елдің барлық ресурстарын толық жұмылдыруға көшті. [[Вермахт]] пен [[СС|СС әскерлері]] арқылы барлығы 18 миллионға жуық адам өтті. * [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]: Адамзат тарихындағы ең ірі әскери күш құрды. Соғыс кезінде Қызыл Армияда шамамен 34 миллион адам қызмет етті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әскери логистика]] [[Санат:Әскери операциялар]] qvwx61xml4ybhr7d8vb8oyw37utbfyz 0 44144 3641057 3631649 2026-08-08T22:24:25Z ~2026-42935-53 184147 Сілтемелер өңделді 3641057 wikitext text/x-wiki '''Тұрысбек Маманұлы''' (1844, [[Жетісу]] облысы Қапал уезі, Баянжүрек алқабы Ақтасты мекені – 1904, сонда) – қазақтың ірі меценаты, "Мамания" мектебін ашқан ағартушы, қоғам қайраткері, Алаш зиялыларына қолдау көрсеткен тарихи тұлға. Найман тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]-Қаптағай руынан шыққан би [[Маман Қалқабайұлы]]<nowiki/>ның тұңғыш ұлы. Тұрысбек Маманұлы Қапал қаласындағы ''Якобия'' медресесінде білім алған. Жастайынан [[татар]] және [[орыс]] тілдерін меңгеріп, шығыс пен орыс сауда мәдениетін қатар игерген. Ол қазақ даласындағы сауда қатынастарының дамуына ықпал етіп, Жетісу өңіріндегі ең ірі кәсіпкерлердің бірі болған. ''Ақсу, Қапал, Сарқан, Жаркент, Лепсі, Семей, Өскемен'' өңірлерінде өзінің сауда орталықтарын ашқан. Сонымен қатар ''Наманган, Әндіжан, [[Самарқан]], [[Ташкент]], [[Бұхара]]'' секілді [[Орта Азия]]ның ірі шаһарларымен сауда байланысын орнатқан. ''[[Омбы]], [[Новосібір]], Иркутск'' қалаларының көпестерімен және ''[[Қытай]]'' саудагерлерімен іскерлік қарым-қатынас жасаған. == Еңбек жолы == *1873–1891 жылдары [[Жетісу]] өңірінің Қапал уезінде болыс қызметін атқарған; *1880 жылы Жетісу өңіріндегі Қарасу мен Сүттіген өзендерінің аралығындағы үлкен алқыпты сатып алып, «Қарағаш» қалашығын салғызған ірі кәсіпкер болған; *Көкқия тауының бұлақтарынан арық-тоған тартқызып, Наманганнан бағбандар алдырып, жазық даланы көк-жасыл '''жайқалған бау-бақшаға''' айналдырды; *Қарағаш қалашығы [[Қытай]]ға, оның ішінде Құлжа мен Үрімші бағыттарына шығатын маңызды сауда жолының бойында орналасқандықтан, сол жерге керуен сарайын салдырған; *1886 жылы [[Мекке]] мен Мәдинаға қажылық сапар жасап, келгеннен кейін Қарағашта мешіт пен медресенің құрылысына басшылық жасаған; *1899 жылы қазақ халқының рухани-мәдени тарихында ерекше орын алатын «Мамания» мектебін ашқан; *1900 жылы [[Мұхамеджан Тынышбаев]]тың ерекше қабілетін жоғары бағалап, император I Александр атындағы Петербор теміржол транспорты институтына оқуға түсуіне қолдау көрсетіп, институтты бітіргенше шәкіртақымен қамтамасыз еткен; *Қазақ жастарының білім алуына ерекше көңіл бөліп, оларды алыс-жақын шетелдерде оқытып, қаржылай қолдау көрсеткен және [[Алаш]] қайраткерлеріне демеушілік жасаған ірі меценат болды; *Өз дәуіріндегі ең ірі сауда орталықтарының бірі болған «[[Қоянды жәрмеңкесі]]не» жыл сайын қатысып, қазақ даласындағы халықаралық сауда байланысының дамуына орасан зор үлес қосқан; *[[Қазақстан]] – [[Қытай]] – [[Ресей]] – [[Орта Азия]] елдерінде сауда-саттықпен айналысып, Ресей империясының Бірінші гильдиялы саудагері дәрежесіне көтерілген. *1903 жылы Мекке мен Мәдинаға екінші рет қажылық сапарға барған; *1904 жылы Тұрысбек қажы дүниеден өткен соң оның ісін үлкен ұлы Құдайберген Тұрысбекұлы жалғастырды. ''қ. “Мамания”'' ''мектебі.'' == Марапаттары == * 1876 жылы 10 қыркүйекте Халық ағарту ісіне сіңірген еңбегі мен ауқымды қаржылай көмегі үшін Ресей империясының Станислав Лентасындағы үлкен күміс медалімен және Анна Лентасындағы алтын медалімен марапатталған; * 1878 жылы орыс патшасы Александр II қазақ даласындағы ағартушылық, қайырымдылық және сауда-саттық істеріндегі ерекше еңбектері үшін «Граф» титулын сыйлаған. * 1880 жылы 31 желтоқсанда халыққа білім беру ісін қолдағаны үшін Станислав Лентасындағы «За усердие» жазуы бар алтын медаль иегері атанған. == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы * ҚР ОМА. 44 қор. 1 тізімдеме. 1721 іс. 2 п. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Тұлғалар]] gz2p1lyocg7wye7rp0bjotup8o68twx 3641059 3641057 2026-08-08T22:59:55Z ~2026-42935-53 184147 Сілтемелер өңделді 3641059 wikitext text/x-wiki '''Тұрысбек Маманұлы''' (1844, [[Жетісу]] облысы Қапал уезі, Баянжүрек алқабы Ақтасты мекені – 1904, сонда) – қазақтың ірі меценаты, [[Мамания мектебі|"Мамания" мектебі]]н ашқан ағартушы, қоғам қайраткері, Алаш зиялыларына қолдау көрсеткен тарихи тұлға. Найман тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]-Қаптағай руынан шыққан би [[Маман Қалқабайұлы]]<nowiki/>ның тұңғыш ұлы. Тұрысбек Маманұлы Қапал қаласындағы ''Якобия'' медресесінде білім алған. Жастайынан [[татар]] және [[орыс]] тілдерін меңгеріп, шығыс пен орыс сауда мәдениетін қатар игерген. Ол қазақ даласындағы сауда қатынастарының дамуына ықпал етіп, Жетісу өңіріндегі ең ірі кәсіпкерлердің бірі болған. ''Ақсу, Қапал, Сарқан, Жаркент, Лепсі, Семей, Өскемен'' өңірлерінде өзінің сауда орталықтарын ашқан. Сонымен қатар ''Наманган, Әндіжан, [[Самарқан]], [[Ташкент]], [[Бұхара]]'' секілді [[Орта Азия]]ның ірі шаһарларымен сауда байланысын орнатқан. ''[[Омбы]], [[Новосібір]], Иркутск'' қалаларының көпестерімен және ''[[Қытай]]'' саудагерлерімен іскерлік қарым-қатынас жасаған. == Еңбек жолы == *1873–1891 жылдары [[Жетісу]] өңірінің Қапал уезінде болыс қызметін атқарған; *1880 жылы Жетісу өңіріндегі Қарасу мен Сүттіген өзендерінің аралығындағы үлкен алқыпты сатып алып, «Қарағаш» қалашығын салғызған ірі кәсіпкер болған; *Көкқия тауының бұлақтарынан арық-тоған тартқызып, Наманганнан бағбандар алдырып, жазық даланы көк-жасыл '''жайқалған бау-бақшаға''' айналдырды; *Қарағаш қалашығы [[Қытай]]ға, оның ішінде Құлжа мен Үрімші бағыттарына шығатын маңызды сауда жолының бойында орналасқандықтан, сол жерге керуен сарайын салдырған; *1886 жылы [[Мекке]] мен Мәдинаға қажылық сапар жасап, келгеннен кейін Қарағашта мешіт пен медресенің құрылысына басшылық жасаған; *1899 жылы қазақ халқының рухани-мәдени тарихында ерекше орын алатын «Мамания» мектебін ашқан; *1900 жылы [[Мұхамеджан Тынышбаев]]тың ерекше қабілетін жоғары бағалап, император I Александр атындағы Петербор теміржол транспорты институтына оқуға түсуіне қолдау көрсетіп, институтты бітіргенше шәкіртақымен қамтамасыз еткен; *Қазақ жастарының білім алуына ерекше көңіл бөліп, оларды алыс-жақын шетелдерде оқытып, қаржылай қолдау көрсеткен және [[Алаш]] қайраткерлеріне демеушілік жасаған ірі меценат болды; *Өз дәуіріндегі ең ірі сауда орталықтарының бірі болған «[[Қоянды жәрмеңкесі]]не» жыл сайын қатысып, қазақ даласындағы халықаралық сауда байланысының дамуына орасан зор үлес қосқан; *[[Қазақстан]] – [[Қытай]] – [[Ресей]] – [[Орта Азия]] елдерінде сауда-саттықпен айналысып, Ресей империясының Бірінші гильдиялы саудагері дәрежесіне көтерілген. *1903 жылы Мекке мен Мәдинаға екінші рет қажылық сапарға барған; *1904 жылы Тұрысбек қажы дүниеден өткен соң оның ісін үлкен ұлы Құдайберген Тұрысбекұлы жалғастырды. ''қ. “Мамания”'' ''мектебі.'' == Марапаттары == * 1876 жылы 10 қыркүйекте Халық ағарту ісіне сіңірген еңбегі мен ауқымды қаржылай көмегі үшін Ресей империясының Станислав Лентасындағы үлкен күміс медалімен және Анна Лентасындағы алтын медалімен марапатталған; * 1878 жылы орыс патшасы Александр II қазақ даласындағы ағартушылық, қайырымдылық және сауда-саттық істеріндегі ерекше еңбектері үшін «Граф» титулын сыйлаған. * 1880 жылы 31 желтоқсанда халыққа білім беру ісін қолдағаны үшін Станислав Лентасындағы «За усердие» жазуы бар алтын медаль иегері атанған. == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы * ҚР ОМА. 44 қор. 1 тізімдеме. 1721 іс. 2 п. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Тұлғалар]] qtjlyax2r3hdliunxet59myn6obj3gc 0 45452 3641000 3637529 2026-08-08T17:20:32Z ~2026-41580-45 183887 /* */ .. 3641000 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. Ауызша деректер бойынша, ол Қырғыз-қазақ қақтығыстары және Жайыл шайқасында Абылай ханмен бірге шайқасқан. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] ksfq4ks9ptbue6zm314vzb3yqr9q35o 3641004 3641000 2026-08-08T17:47:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-41580-45|~2026-41580-45]] ([[User talk:~2026-41580-45|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3637529 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер | есімі = Жанатай батыр | түпнұсқадағы есімі = {{lang-kk|Жанатай батыр}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 1723 | туған жері = [[Айыртау ауданы]] | қайтыс болған күні = 1819 | қайтыс болған жері = | суреті = Жанатай батыр кеснесі.jpg | ені = | сурет сипаттамасы = Жанатай батыр кесенесі | лақап аты = | бүркеншік аты = | қызмет еткен елі/мемлекеті = [[Қазақ хандығы]]<br>[[Орта жүз]] | қызмет жылдары = | әскери атағы = Батыр | әскер түрі = | қолбасшылық еткені = | бөлімшесі = | шайқастары = [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]<br>[[Вторжение в Средний жуз (1752—1753)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]<br>[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | марапаттары = | туыстық байланыстары =[[Орта жүз]]<br>[[Арғын]]<br>[[Қарауыл]] | қызметтен босауы = | қолы = }} '''Жанатай батыр Ақанұлы''' (1723-1819) — қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, [[Бөгенбай батыр]] Ақшаұлының (1680-1775) серігі. [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref><br> [[Айыртау ауданы]]нда дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)|Орта жүзге басып кіру (1752–1753]]) және [[Қазақ-жоңғар соғысы (1752-1755)]] [[Абылай хан]]<nowiki/>мен [[Жоңғар хандығы|жонғар]]<nowiki/>ларға қарсы шайқасқан. Атап айтқанда, Жанатай батыр Ақанұлы,Жанатай батыр (Жантеке), Баян және басқа да батырлар бастаған шайқастарды баяндайтын «Қап қағылған» және «Шаңды жорық» әндерінің кейіпкері. == Кесенесі == Ескерткіш [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан [[Арықбалық]] ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті [[2023 жыл|2023]] жылы [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты]]ның Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.<br> Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш [[2022 жыл|2022]] жылы салынған.<ref>Қазақстан Республикасының Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы. Солтүстік Қазақстан облысы. 1-шығарылым. Айыртау ауданы. – Алматы, 2024. – 320 б. – Қазақша, орысша. ISBN 978-601-82117-7-5, ISBN 978-601-82117-8-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 9dsumd5fidcb8zj8ozxamdmejx7mdpr 0 53117 3640874 2555963 2026-08-08T12:12:06Z Tākoizurabu 169988 1838, а не 1938 3640874 wikitext text/x-wiki {{мағына|Бабажанов}} '''Қарауылқожа Бабажанов''' (туған-өлген жылы белгісіз ) — [[Бөкей ордасы]]ның [[старшын]]ы (19 ғасырдың1-жартысы), ірі [[жер]] иесі, саудагер, [[Жәңгір хан]]ның қайын атасы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Орынбор, Орал және Астрахан қалаларындағы кәсіпкерлермен тығыз байланыс орнатып, [[Бөкей ордасы]]нда жәрмеңкелер өткізуді ұйымдастырып тұрған. [[Орынбор]] шекаралық комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генспен жақын қарым-қатынаста болған. Оның мәлімет беруі бойынша Генс қазақтарға қатысты бірқатар тарихи аңыздарды жазып алған. 1833 жылы [[Каспий теңізі]] маңындағы қазақтардың старшыны, ру басы болып тағайындалды. 1834 жылы Астраханда теңіз жағалауын қол астындағы халыққа жалға беру жөнінде князь Н.Б. Юсуповтың және графиня А.А. Безбородконың іс басқарушыларымен тәуелді шарт жасасты. Жалға берілген [[Жер]] үшін алынатын алым-[[салық]]ты жинауда бұқара халыққа зорлық-зомбылық көрсетті. Оның шабындық жерлерді тартып алуы [[халық]] наразылығын туғызды. Бұл [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілістің (1836 — 1838) шығуына алып келді. Бабажанов көтерілісті басуға белсене қатысты.<ref>Шахматов В.Ф., Внутренняя орда и восстание Исатая Тайманова, А.-А., 1946; Рязанов А.Ф., Восстание Исатая Тайманова (1836 — 1838), А.-А., 1991; [[кен]] жеалиев И., Исатай-Махамбет. А., 1991.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> ==Дереккөздер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] {{stub}} i88pxhvfygr2qmf33si7u068zwkepno 0 57566 3641072 3638959 2026-08-09T04:32:27Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Қазақ байлары|Қазақ байлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3641072 wikitext text/x-wiki '''Маман Қалқабайұлы''' (1810, [[Жетісу облысы|Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]] – 1901, сонда) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі, [[би]]. Найман тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> Маман 1867 — 68 ж. қажылық сапармен Меккеге барды, жолшыбай [[Ресей]], [[Түркия]] және [[араб]] елдерінің тұрмыс-тіршілігін өз көзімен көрді. Қажылық сапардан оралған соң [[Қапал уезі|Қапал]] [[уезд болыстары]] арасындағы дау-дамайға төрелік айтып, [[төбе би]] болумен қатар елді мал бағудың өндірістік тәсілдеріне көшуге, негізгі өнімдерді айырбас сауда айналымына салуға үндеді; отырықшы тұрмыс салтының артықшылықтарын түсіндіруге талпынды. Маман байдың 4 ұлы заман ағымын, уақыт талабын ерте аңғарып, қарауындағы елді отырықшылыққа үйреткен. [[Әке]] өсиетімен олар “Қарағаш” деген жерге сәулетті [[қалашық]] тұрғызып, өз қаражаттарына мешіт, мектеп салдырды. Әрқайсысы [[Мекке]] — [[Мәдина]]ға қажылыққа барып, Жетісу өлкесінде білімнің, имандылық шарттарының, ұлттық [[кәсіпкерлік]] дағдыларының қалыптасып, дамуына үлес қосты (қ. “Мамания” мектебі). Маманның ұлы [[Есенқұл]] 1964 жылы қазақ романдарына конкурс жариялап, жеңіп шыққан романға сыйақы белгіледі. Бұл әрекетті “[[Айқап]]” журналы мен “Қазақ” газеті әйгілі [[Альфред Нобель]] сыйлығына теңеді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ байлары]] rluw9fxbkuhcqwho72dgz7vrjf5fear 0 68255 3641028 3640796 2026-08-08T20:08:18Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3631805 wikitext text/x-wiki '''Николай Николаевич Белослюдов''' (01.12.1880-1943) — [[суретші|өлкетанушы, топограф]]. [[Семей]] қаласында туып өскен. Белослюдов 1895 жылы Семейдегі 5 кластық қалалық училищені, 1895-99 жылдары [[Омбы]] техникалық училищесін бітіреді. 1906 жылдан 1916 жылға дейін жер бөлімі мекемесінің басқармасында топографиялық қызметте болды. Ол бүкіл Сібірді аралап, тарихи-этнографиялық мәні бар зерттеу жұмыстарын жүргізген. Г. Н. Потанинмен жақын танысып, оның кеңесімен археологиялық, этнографиялық коллекциялар жинаған, бұл іске өз бауырлары Виктор, Алексейлерді де тартқан. Сөйтіп, өздері жинаған экспонаттардан [[музей]] ашқан. Белослюдов Семейдегі мұғалімдер семинариясы мен мектептерде [[сурет]], [[сызу]] пәндерінен сабақ бере жүріп, [[қазақ]] халқының мәдени-рухани байлығын зерттеп, оған ерекше мән бере қарады. Семейдегі орыс география қоғамының тапсыруымен археологиялық, этнографиялық мәні зор экспонаттар, қазақтың ауыз әдебиеті, халық әндері үлгілерін жинап, зерттеді. Семейде қазақ мұғалімдерінің қысқа курстарын ұйымдастырып, [[өнер]] мен әдебиет, Абай туралы лекциялар оқыды. Абай өлеңдерін орысшаға аударып, оны орыс халқына таныстыруды армандады. Белослюдов 1911 жылы 28 қаңтарда Томскіден Викторға жолдаған хатында: «Г. Н. Потанинмен кездесіп, үйінде әңгімелестім, оған ақын Құнанбаев туралы айттым, ол білмейді екен. Маған Потанин: «Коншинге жазыңдар, ол Абайдың ең таңдаулы өлендерін іріктеп алып, «Сибирская жизньге» бастырып, көпшілік қауымға таныстырсын дейді», - деп жазады. Сол жылғы жазған енді бір хатында: «Витя, сен туралы Потанин газетке жазды. Танысқан боларсың, қандай жақсы. Ол тағы да қазақ әңгімелерін жинап, жазуға жүріп кетті, Томскіден кетерде редактор Наурызовпен Абай Құнанбаевтың өлендерін қарасөзбен аудару туралы сөйлесудің реті келмеді, оған хат арқылы айтамын», - деп жазады. 1912 жылы 9 наурызда Викторға жазған хатында : «Григорий Николаевич қазақ әндерінің әуені жөнінде өз көзқарасын айтты», - деп жазған. Тағы бір 1912 ж. 13 қазанында інісі Викторға «Гребенщиковты тосудамын, онымен Құнанбаевтың өлеңдері туралы сөйлескім келеді. Наурызов болса ештеңе бітірмеген сияқты», - деп жазса, 1912 жылы 23 қарашадағы хатында: «Гребенщиковпен Құнанбаевтың өлеңдерін орыс тіліне аудару туралы сөйлескім келеді» - деп, қайталай ойын білдірсе, сол жылдың 22 желтоқсанындағы хатында Гребенщиковпен кездескенін, қазір ол А. М. Горькийдің хатшысы екенін жазады. Осы саладағы жазысқан хаттарының ұзын саны 900-дей, соның 700-дей хаты Семейдегі Абайдың мемл. қорық-музейінде, 100-ден астамы Қазақстан Ұлттық ҒА-сының сирек қорында, 50 шақтысы Шығыс Қазақстан музейлері мен архивтерінде, біразы Семейдің өлкетану музейінде сақтаулы. Ол М. О. Әуезов, Ж. Шанин, Қ. Сәтбаев, X. Ғаббасов, Ә. Ермеков, Н. Құлжановалармен пікірлес, дос болған. Булар арқылы Абай Құнанбаевты біліп, оның озық ойлы мураларын орыс тіліне аударып, орыс халқына таныстыруды мұрат тұтқан. Абай елеңдері мен муз. мұрасын Г. Н. Потанинге таныстырып, оның пікірін хатқа түсіруде Белослюдовдың сіңірген еңбегі зор.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] {{stub}} ap9f9f37bh0tsgg1sga2ezdok32s7ss 0 68428 3641013 3640776 2026-08-08T19:43:34Z Kasymov 10777 3641013 wikitext text/x-wiki ''' Григорий Тимофеевич Шереметьев''' (1922 ж. -1997 ж.) - [[суретші]]. Кескіндеме, графика саласында жұмыс істейді. == Өмірдерек == Шереметьев Григорий Тимофеевич [[1922 жыл]]ы [[Алтай өлкесі]]ндегі Сидоровка селосында туған. [[1946 жыл]]ы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. [[1954 жыл]]дан бастап тағдыры Семеймен байланысты, осында 40 жылдан астам жұмыс істеген. Қазақстан Суретшілер Одағының Семейдегі тұңғыш уәкілетті өкілі бола жүріп, [[Шереметьев]] қаладағы шығармашылық ұжымдардың қалыптасуына белсене араласты. Ол республикалық, Одақтық маңызы бар көрмелерге қатысушы. [[1989 жыл]]ы [[Гурфуз]]да [[Ұлы Отан соғысы]] [[ардагер]]лері суретшілерінің көрмесіне қатысты. [[1974ж.]], [[1982 жыл]]дары Алматыда, [[2002 жыл]]ы (қайтыс болған соң) Невзоровтар отбасы атындағы мұражайға жеке, мерейтойға арналған көрмелері өткізілді. Суретшінің шығармашылығы көп қырлы Семейдің өткені мен бүгіні, осы өңірдің қайта жаңғыруын өзін үнемі толғандырған тақырып ретінде таңдаған Шереметьев көптеген [[пейзаж]]дар, [[портрет]]тер мен тақырыптық картиналарды осы өлкеге аранды. [[КСРО]] суретшілер Одағының мүшесі. == Шығармашылығы == Суретшінің пейзаж диапазоны өте кең. [[Табиғат]]тың әртүрлі кезеңін шебер көрсете білген. Әйтсе де суретшінің ең ұнататын мезгілі — [[көктем]]дегі табиғаттың оянуы. Шереметьевті «гүлдердің біртіндеп, ақырын көбеюі қызықтырған» «Көктем» картинасында суретші сан алуан бояуларды пайдалана отырып, табиғаттың поэтикалық бейнесін жасай білген. Жұмсақ сия-көкшіл бояулармен салынған суреттерге қарап отырып, көктемгі дымқыл, таза ауаны сезгендей боласың. Ағаштардың ұшар басы алғашқы жасыл желекті жамыла бастағанмен, ағып жатқан судан суық леп әлі де есіп тұрғандай…Жағалауда жайылған жылқылар мен еркін ойнақтаған құлындар. Суретшінің қылқаламы жеңіл ғана полотноны сипап өтіп, тіршіліктің құбылмалы да аумалы — төкпелі мінезін дәл көрмете білген. Шығармаға ұлылық, тыныштық пен мәрттік тән<ref>{{cite web | url=http://referatkaz.kz/sheremetev-grigorij-timofeevich/ | title=Шереметьев Григорий Тимофеевич}}</ref>. [[Абай]]дың туған өлкесіне байланысты Шереметьев * «Алыстағы Семей» (1959, кенеп, майлы бояу, Қазақстан мемл. енер музейі қоры), * «Қарауыл төбе» (1959, кенеп, майлы бояу, Семейдегі облысы тарихи-өлкетану музейі қоры), * «Көктемгі Ертіс әуендері» (1960, қатырма қағаз, майлы бояу), * «Семей. Қыстау» (1960, қатырма қағаз, майлы бояу, екеуі де Қазақстан мемл. енер музейі қоры), * «Қарауыл тауы» (1968, қатырма қағаз, майлы бояу, автордың жеке қоры), * «Абай және Долгополов» (1970, кенеп, майлы бояу, Қарағандыдағы «Горняк» мәдениет үйі қоры), * «Долгополов, Абай және Әйгерім» (1975, кенеп, майлы бояу, Семей облысы, «Абай» совхозының қоры), * Абайдың мемл. қорық музейінің ұсынысымен: ** «Абай лирикасы әуенімен», ** «Әсем ән» және ** «Болды да партия» (1991, қағаз, тушь, Абайдың мемл. қорық-музейі) еңбектер жазған.<ref>Абай. Энциклопедия. – [[Алматы]]: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Суретшілер]] {{stub}} k99x99izvjpxp92w9sgym9ba6qqwff3 0 82255 3641070 3535260 2026-08-09T04:31:09Z 1nter pares 146705 3641070 wikitext text/x-wiki '''Есенқұл Маманұлы''' (1888, бұрынғы Қапал уезі, Ақтасты мекені — 1932) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкер-ағартушылардың бірі. Тегі Найман руының [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] тармағындағы Қаптағай (Сары) атасынан шыққан<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref>, атақты Маман байдың кіші әйелі, Жәлменде бидің қызы Жаңғақтан туған ұл. Жастайынан өжет, еркін, бастаған ісін жолортада қалдармайтъш табанды болын өсті. 1907 жылы қажылық сапармен [[Мекке]]ге барып қайтқан. Ағалары Тұрысбек, Сейітбаттал бастаған ағартушылық-кәсіпкерлік істі жалғастырып, Қарағаш мекенінде жаңа тұрпаттағы мектеп ашуды қолға алды. Жетісу өңіріне белгілі өнер-білім ошағы — "[[Мамания мектебі|Мамания]] "мектебінің қалыптасып, даму тарихы Есенқұл есімімен тікелей байланысты. Ол ел ішінен қаржы жинап, [[Түркия]], [[Польша]] және [[Ресей]] қалаларында оқып жүрген қазақ студентеріне жәрдемақы төлеуді ұйымдастырған. Сондай-ақ, қаржы тапшылығынан жабылып қалу қаупі төнген "Қазақ" газетіне Есенқұлдің басшылығымен 1274 сом 10 тиын көмек берілген.<ref>("Қазақ", № 169, 31.3.1916).</ref> Әсіресе, ол 1913 жылы халықтың өмірін шынайы бейнелеген қазақ романдарына бәйге жариялап, ақшалай жүлде белгіледі. Есенқұлдың меценаттық бастамасын М.Сералин, ауылы Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, т.б. ұлт зиялылары азаматтық ерлік, көпшілікке өнеге ретінде бағалады. 1928 жылы 27 тамызда Кеңес өкіметінің жергілікті белсенділері Есенқұлды және оның туыстарын кәмпескелеп, "әлеуметке қауіпті элемент" ретінде Орал округіне жер аударған.<ref>(ҚР ОМА, 135-қор, 1-тізбе, 564-іс).</ref><ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} h8xb8nuls6b4dy48am9u5q186mbivkn 0 100052 3640966 3640771 2026-08-08T15:17:13Z Вилюс М 183627 3640966 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович  1927-1985|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 1.4.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна Александровна == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} hmnf6cd27bniyzlrro0iqvbonllxi2h 3640967 3640966 2026-08-08T15:17:39Z Вилюс М 183627 3640967 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович  1927-1985|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.4.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна Александровна == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} 7dk39tr8hle7t3kz8qx057ldftrmwdh 3640968 3640967 2026-08-08T15:18:09Z Вилюс М 183627 3640968 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович  1927-1985|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна Александровна == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} ro6cp82deejf75g6f90lzd1p2l7h3uw 3640969 3640968 2026-08-08T15:18:44Z Вилюс М 183627 3640969 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна Александровна == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} 9l51tphi2l833lbz9wgqi16byak6h6l 3640971 3640969 2026-08-08T15:20:06Z Вилюс М 183627 3640971 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна Александровна. == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} 18hlpwkp7viel4zv8tvvv1h32qr3rce 3640972 3640971 2026-08-08T15:20:26Z Вилюс М 183627 3640972 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская Татьяна '''Александровна.''' == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} lf1e6brp03qzeicpkhiknx3s62ovrhn 3640973 3640972 2026-08-08T15:20:47Z Вилюс М 183627 3640973 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|Яковлев Николай Иванович|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская '''Татьяна''' '''Александровна.''' == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} bwskwfi04zp9xinksq4v25ubaset2pp 3640975 3640973 2026-08-08T15:22:49Z Вилюс М 183627 3640975 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|'''Яковлев Николай Иванович'''|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]])- кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская '''Татьяна''' '''Александровна.''' == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} 94dxyblb6o2grqzghba8338nf8c3uyv 3640976 3640975 2026-08-08T15:23:18Z Вилюс М 183627 3640976 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|'''Яковлев Николай Иванович'''|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]]) - кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: Стромская '''Татьяна''' '''Александровна.''' == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} qvrfxx55untgyvm1g4cmqx3pzfgtcr2 3640977 3640976 2026-08-08T15:23:37Z Вилюс М 183627 3640977 wikitext text/x-wiki [[Сурет:YakovlevNikolayIvanovich.jpg|нобай|'''Яковлев Николай Иванович'''|417x417 нүкте]]'''Николай Иванович Яковлев''' (27.06.[[1927]], қазіргі Санкт-Петербург қаласы - 01.04.[[1985]], қазіргі [[Семей қаласы]]) - кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1948 жылы Алматы көркемсурет училищесін (қазіргі колледж) бітірген. Ол "Үста" ([[1955]]), "Парк", "Күз", "Көктем" ([[1956]]), "Жаңа Семей" ([[1958]]), "Ертеңгі шақ", "Бұқтырма СЭС-і" ([[1959]]), "Ертіс жағалауында" ([[1960]]), "Ымырт" (1964), "Ертіс" ([[1965]]), "Партизан керуені" ([[1967]]), 1941 жылдың басы" ([[1985]]), т.б. туындыларымен танымал. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == '''Биография''' == '''Яковлев Николай Иванович.''' Николай Иванович Яковлев Ленинград қаласының тумасы. 1927 жылы туған, ерте жетім қалады. Оның атасы Псковщинада архитектурамен айналысып, кескіндемемен әуестенген адам болатын. Оның осы махаббаты немересіне беріліп, кәсіптің таңдауына шешуші әсерін тигізген. Жас Николай Яковлев Ленинградтағы Көркемөнер Академиясының жанындағы орта көркемсурет мектебіне оқуға түседі. Бірақ оқу соғыспен үзіліп, 14 жасар бозбала қолына қылқалам орнына қару алып, партизандар қатарына кіреді. 1942 жылдың тамыз айынан 1944 жылдың сәуір айына дейін Псков облысындағы партизан қозғалысының белсенді қатысушысы болады. 16 жасында Қызыл жұлдыз Орденінің иегері атанады. Ленинградты босатқаннан кейін туған қаласына қайтып оралып, ОКМ-де оқуын жалғастырады. Бірақ оның денсаулығына соғыс жылдары келтірілген зиян кесірінен Ленинградтың  ылғалды климаты жақпады. Тұрмыс орнын  жедел өзгерту керек болады. Оның таңдауы  ыстық және құрғақ ауа-райы бар Қазақстанға тоқталады. 1944 жылдан бастап Алматыда тұрып, ол Н. В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесінде оқиды және 1948 жылы оны орта мектептердің сурет салу және сызу оқытушысы мамандығы бойынша аяқтайды. Бөлу бойынша Семей қаласына келеді. Педагогикалық училищеде сабақ береді және жергілікті көркем-өндірістік шеберханаларда жұмыс істейді. 1962 жылдан КСРО Суретшілер Одағының мүшесі. Пленэрде жазылған көптеген этюдтарда біз табиғатты қарапайым және шыңайы қабылдауын сезе аламыз. Суретші табиғат аясында жұмыс істеуді жақсы көретін. Оның бояу жағындылары қанық, серпінді және шапшаң.  Ол ешқашан өз суреттерін түзетіп, қайта жазбаған. Оның жұмыстарында суық «есеп» жоқ. Ол табиғаттың ашық емес бояуларында оның нәзіктік әуенін, көңіл-күйін көрсете білетін өте эмоционалды, жарқын көңілді кескіндемеші. Николай Ивановичтің классикалық музыкаға  деген тартылысы тегін емес еді. Суретші-пейзажистің тақырыптарының бірі сүйікті Ертіс өзені, ол оның әдемілігін алуан түрлі бейнелеген. Николай Иванович жазғы пейзаждарды жазуды жақсы көретін. Негізі  жаз мезгілін бейнелеу қиын деп саналатын, өйткені қанық жасыл көк реңктің басымдылығы пейзажға басқа реңкі беріп сурет бояуын өзгертіп жібереді және сурет бетінде жартылай бояу түстерін көрсету қиынға түседі. Бірақ суретші бүкіл жан-дүниесімен күн сәулесіне бөленген немесе  жылы жазғы кештерге толы  табиғаттың осы жыл мезгіліне өз таңдауын беріп қойған.   Николай Иванович 58 жасында, ерте қайтыс болады. Суретшімен жеке таныс болғандардың жадында, ол тамаша кескіндемеші және мейірімді, жұмсақ адам болып қалды. Н.И. Яковлевтің шығармашылық мұрасы – біздің қаламыздың рухани және мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Автор: '''Стромская''' '''Татьяна''' '''Александровна.''' == '''Суретшінің жұмыстары''' == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Ер адам портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Әйел портреті. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Кеш. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Көктем. Этюд. Қатырма қағаз, майлы бояу.1992.jpg Сурет:Күннің батуы. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Қайықпен кешкі пейзаж. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Қызыл көпір. Кенеп, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Партизандар. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Теңіз. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Шатырлары бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Катеры бар пейзаж. Кенеп, майлы бояу. 1986.jpg Сурет:Жаңа Семей көрінісі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1986.jpg Сурет:Ескі Семей. Кенеп, майлы бояу. 1971.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} g5ohiirtwehd27h70v1dmfcpdjcauqp 0 116257 3641148 3563671 2026-08-09T10:08:33Z Красный 53878 /* Атауы */ 3641148 wikitext text/x-wiki Мұстафа Өзтүрік атындағы көше - [[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов көшесі]] мен [[Бұқар жырау бульвары (Алматы)|Бұқар жырау бульвары]] арасында өтеді, шығыстан батысқа қарай [[Манас көшесі (Алматы)|Манас көшесінен]] басталып, [[Әуезов көшесі (Алматы)|Әуезов көшесінде]] аяқталады. [[Көше]] [[Бостандық ауданы]]нда орналасқан. Көшенін ұзындығы - 320 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Мұстафа Өзтүрік көшесі1.jpg|нобай|Мұстафа Өзтүрік көшесі (Манас көшесінен Әуезов көшесіне қарай жасалған бейне).[[Сурет:Өзтүрік тақтайшасы.jpg|нобай|Мұстафа Өзтүрік көшесінің тақтайшасы.]]]] == Атауы == Көшеге қазақтың арда ұлы, белгілі спортшы, [[таэквондо]]дан қара белбеу иегері, [[Қазақстан]]да Таэквондо Федерациясының негізін қалаушы [[Мұстафа Өзтүрiк]]тің есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен [[Алматы]] қаласы әкімінің 03.03.2000 № 220 қаулысы) берілген. Өзтүрік Мұстафа ([[Кәбенұлы Әбдірахман]]) (1954-1995) [[Түркия]]да XX ғасырдың ортасындағы босқыншылық салдарынан шетелге кеткен отбасында дүниеге келген. Ол [[Германия]]ның [[Кельн]], [[Мюньхен]] және Түркияның [[Стамбұл]] қалаларында өзінің таэквондо мектебін ашқан. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанға келіп, Алматыда таэквондо мектебін ашқан. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] io566wxll9mkfl9ghq6ck81jgktuf57 0 124476 3641037 3640575 2026-08-08T20:10:17Z Kasymov 10777 3641037 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1931}} {{Жыл үшін навигация|1931}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1931}} {{Жыл туралы|1931}} == Оқиғалар == === Қаңтар === === Ақпан === === Наурыз === === Сәуір === === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === [[Сурет:Japanese soldiers taking an offensive posture on the Mukden Little West Gate.jpg|нобай|Мукденнің батыс қақпасындағы жапон сарбаздары.]] * [[18 қыркүйек]] — Жапон әскерлері «[[Мукден жанжалы|Мукден]] [[Мукден жанжалы|жанжалын]]<nowiki/>» ұйымдастырды. Қытайлық диссиденттерге жабылған жарылыс Жапонияның [[Маньчжурия|Маньчжурияға]] басып кіруіне сылтау болды. * [[19 қыркүйек]] – Ұлыбритания алтын стандартынан бас тартты. === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === * Аллисон Фрэд 1931 ж. дейтерийдің болатынын дәлелдеген. * [[Френсис Уильям]] 1931 ж. уран=238 изотопын ашқан. * Вилсьон Алан Хэррис элекрондық спектрдің зоналық құрылымы туралы түсінік негізінде кристалдарды металға, жартылайөткізгіштерге және диэлектриктерге бөлді. == Туғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1931 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қара: [[:Санат:1931 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1931}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Year-stub}} {{Жыл күнтізбесі|1931}} [[Санат:1931 жыл|*]] e5pjt1atqn0wbbzbtjhhgwuyyh79uhb 0 187518 3641080 2964595 2026-08-09T04:36:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641080 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала және қауым |қазақша атауы = Мостар |шынайы атауы = {{lang-bs|Mostar}}<br />{{lang-sr|Мостар}}<br />{{lang-hr|Mostar}} |сурет = [[Сурет:мостар.jpg|280px]] |жағдайы = |ел =Босния және Герцеговина |елтаңба = Coat of arms of Mostar.svg |ту = Flag of Mostar.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 75 |ту ені = 150 |lat_deg=43|lat_min=20|lat_sec=58 |lon_deg=17|lon_min=48|lon_sec=45 |CoordAddon =type:city(105448)_region:BA |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Босния және Герцеговина федерациясы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Босния және Герцеговина федерациясының кантондары{{!}}Кантон |ауданы = Герцеговино-Неретвенск кантоны{{!}}Герцеговино-Неретвенск |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 175 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны =105 448 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 89,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+387) 36 |пошта индексі = 88 000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mostar |сайты = http://www.mostar.ba/ |сайт тілі = }} '''Мо́стар''' ({{lang-bs|Mostar}}, {{lang-sr|Мостар}}, {{lang-hr|Mostar}}) — [[Босния және Герцеговина]]дағы [[Босния және Герцеговина федерациясы]]ның [[Герцеговино-Неретвенск кантоны]]ның қала және қауым. Мостар елдегі қалалардың тұрғындар саны бойынша төртінші орында. == Жұрты == Жұрты — 105 448 адам ([[2003]]), соның ішінде [[босниялықтар]] — 48,29 %, [[хорваттар]] — 47,43 %, [[сербтер]] — 3,45 %, басқалар — 0,83 %. == Старый Мост == [[Сурет:Stari Most September 2004 3.jpg|thumb|left|200px|Мостардағы Старый мост]] '''[[Старый Мост (Мостар)|Старый мост]]''' ({{lang-bs|Stari most}}) — Мостар қаласындағы [[Неретва]] өзені арқылы өтетін [[көпір]]. Көпір [[1560 жыл|1560-шы жылдарында]] салынған. [[1990 жыл|1990-шы жалдарында]] қиратылып, [[2004 жыл|2004 жылы]] бұрынғы қалпына келтірілді.<ref>[http://www.srpska.ru/article.php?nid=305 \Мостар қаласында Старый мосттың ашылу салтанаты өтеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101224224744/http://srpska.ru/article.php?nid=305 |date=2010-12-24 }}</ref> [[2005 жыл|2005 жылы]] көпір маңындағы жер [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Дүниежүзілік мұрасына енгізілді.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/946 Old Bridge Area of the Old City of Mostar]</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mostar.ba/ Grad Mostar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921183451/https://www.mostar.ba/ |date=2020-09-21 }} * [http://www.visitmostar.net Visit Mostar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511084527/http://www.visitmostar.net/ |date=2011-05-11 }} [[Санат:Босния және Герцеговина]] [[Санат:Босния және Герцеговина федерациясы]] i1kjkdjxrx77w9yjb5dsuch7nwaoay3 0 192380 3640871 3640739 2026-08-08T12:06:34Z Аянов 147726 Сурет өлшемдерін реттеу 3640871 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = USA |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]]болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|left|250px]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|right|250px]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|left|250px]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|right|330px]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] g4m7p4e0p7480ze2dcwcy185jwab3kf 3640875 3640871 2026-08-08T12:12:50Z Аянов 147726 Сурет өлшемдерін реттеу 3640875 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = USA |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]]болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|250px|left]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|250px|right]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|250px|left]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|330px|right]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] ikgy7lqd8ja3ejid83j32idtsy34ukg 3640876 3640875 2026-08-08T12:18:33Z Аянов 147726 Жазу қатесін түзеттім 3640876 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = USA |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|250px|left]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|250px|right]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|250px|left]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|330px|right]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|center|250px]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] fwcu4xetdqu185ikx6jll9c6av9pesk 3640881 3640876 2026-08-08T12:37:20Z Аянов 147726 Жазу қатесін түзеттім 3640881 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|left|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Д.А.Тобиас атындағы алаң көрінісі]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|right|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|center|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|left|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|right|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|center|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] ky1wj9s7stvhwpi4w8frv68e9j2ehqc 3640884 3640881 2026-08-08T12:45:20Z Аянов 147726 грамматикасын түзеттім 3640884 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|left|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|right|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|center|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|left|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|right|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|center|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] 6xvz5bs09n6xnzo3jy96xculn0k7wq0 3641038 3640884 2026-08-08T20:12:48Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Аянов|Аянов]] ([[User talk:Аянов|т]]) өңдемелерінен [[User:Dexbot|Dexbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2251715 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда үйі | шынайы аты = World Trade Center | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = |lat_deg =40 |lat_min =42 |lat_sec = 42 |lon_dir =W |lon_deg =74 |lon_min =00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | сәулет өнері = | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатыры = | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м<sup>2<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м<sup>2 | лифтілер = 99 | тапсырыс беруші = | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси айлақтық басқармасы | басқарушы орган = | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда үйі''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]]. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. ДСҮ 1 немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. Құрылысы біткеннен кейін бұл ғимараттар біраз уақыт бойы әлемдегі ең биік ғимарат болып келген. [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те ланкестік шабуылдан кейін мұнаралар жермен жексен болды. == Құрылысы == {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] 0cpd8xmppxabr0u4o287im47lf5ldwe 3641039 3641038 2026-08-08T20:16:16Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Аянов|Аянов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640884 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттардың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|center|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|left|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|right|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|center|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|left|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|right|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|center|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] [[fi:World Trade Center]] 6xvz5bs09n6xnzo3jy96xculn0k7wq0 3641040 3641039 2026-08-08T20:19:25Z Kasymov 10777 3641040 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) стансасы. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|оңға|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|оңға|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|оңға|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|оңға|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|оңға|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|оңға|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|оңға|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] s8r2yntfxqhasv2netogvm008s8nc0e 0 199974 3641142 3552883 2026-08-09T08:58:47Z Amherst99 4439 /* */ 3641142 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Zipper animated.gif|thumb|Сылдырмалы ілгектің түймелеу әрекеті (ілгегін салу)]] [[Сурет:Zipper animated (reversed).gif|thumb|Ағыту әрекеті]] [[Сурет:Judson improved shoe fastening 1893.png|thumb|Алғашқы түп тұлғалардың бiрі]] '''Сылдырмалы ілгек''' немесе '''ілгек''' ({{lang-ru|застёжка-молния}}, {{lang-en|zipper}}) — киiмнiң бөлшектерiн тез және қолайлы біріктіру үшiн арналған ілгектердің бір түрі. Шахматтық ретте жүретiн пластмасса немесе металлдық буындарды бекiтетін екі тоқыма матадан тұрады (бөлек керкештер немесе буын жасаушы шылқыған спиральдердiң сақиналарының түрiнде кездеседі). Бөліктерді түймелеу немесе ағыту әрекеті, бір-біріне қарсы жатқан буындар бекітетін жылжымалы бау бойынша жүретін, құлыптың арқасында жасалады (слайдер, жүгіргіш ({{lang-ru|бегунок}})). Сондай-ақ сөмкелерде, спорттық тауарларда, кемпингтік жабдықтарда (шатырлар мен ұйықтайтын қаптар сияқты) және басқа заттарда қолданылады. Сылдырмалы ілгектердің өлшемдері, пішіндері және түстері әртүрлі. == Сылдырма ілгек конструкциясы == [[Сурет:Zippers.jpg|thumb|«Сылдырма ілгек», сол жақтан онға қарай: металлды, тракторлық және айналмалы]] [[Сурет:Waterproof zipper on dry suit.jpg|thumb]] <ref>{{cite web | datepublished = ақпан 2007 | url = http://www.popmech.ru/article/1205-istoriya-zastezhki-molnii/ | title = Сылдырма ілгек тарихы | work = журнал «Популярная механика» | publisher = ООО «Фэшн Пресс» | accessdate = 2009-12-21 | archiveurl = http://www.webcitation.org/65aO8Z01y | archivedate = 2012-02-20 }}</ref>. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Киім]] [[Санат:XX ғасыр өнертабыстары]] {{stub}} 30dceno9wtxybh5s4pfbj48eli8io8c 0 200197 3641064 3055069 2026-08-09T02:07:53Z DimiDimi 116295 ([[c:GR|GR]]) [[File:Euronews. 2016 logo.png]] → [[File:Euronews 2022.svg]] newer version 3641064 wikitext text/x-wiki {{Телеарна | name = Euronews<br />La Chaîne Européenne Multilingue d’Information | logofile = Euronews 2022.svg | logosize = 250px | launch = [[1 қаңтар]] [[1993]] | бейне форматы = [[16:9]] ([[2011 жыл]]дың [[9 қаңтар]]ынан бастап) | language = | network type = | owner = [[SOCEMIE]] | slogan = '''Pure''' ({{lang-kk|''таза, толық, анық''}}) | country = {{flagicon|Great Britain}} [[Ұлыбритания]]<br /> {{flagicon|France}} [[Франция]]<br /> {{flagicon|Spain}} [[Испания]]<br /> {{flagicon|Germany}} [[Германия]]<br /> {{flagicon|Italy}} [[Италия]]<br />[[1 қаңтар]] [[1993 жыл]] <br />{{flagicon|Russia}} [[Ресей]] [[2 қазан]] [[2001 жыл]] | broadcast area = {{EU}} | web = [http://euronews.com/ Ресми сайты] | terr serv 1 = | terr chan 1 = | sat serv 1 = | sat chan 1 = | cable serv 1 = | cable chan 1 = | adsl serv 1 = | adsl chan 1 = }} '''Euronews''' ({{lang-kk|Еуропа жаңалықтары}}) халықаралық көптілді телевизиялық жаңалықтар телеарнасы. Euronews әлемнің он бір тілінде хабар таратады. [[2009 жыл]]ы телеарнаның көрермендер саны 155 елден (Еуропада, Африкада, Азияда, Австралияда, Солтүстік және Оңтүстік Америкада, сонымен қатар Таяу Шығыста) 350 млн игіліктегі үйді құрады. ==Трансляция== Келесі елдерде ''Euronews'' жергілікті арналар арқылы көрсетіледі: {| | valign=top | * ArmNews.Eu ([[Швеция]]) [[Орыс тілі|jрысша]] * TVSA Sarajevo ([[Босния және Герцеговина]]) ағылшынша * CyBC2 ([[Кипр]]) ағылшынша * YLE TV1 ([[Финляндия]]) ағылшынша және [[Неміс тілі|немісше]] * YLE 24 ([[Финляндия]]) ағылшынша, [[Орыс тілі|орысша]] және [[Неміс тілі|немісше]] * [[France 3]] ([[Франция]]) [[Француз тілі|французша]] * ERT ([[Грекия]]) ағылшынша * [[Tele Liban|TL]] ([[Ливан]]) [[Араб тілі|арабша]] * [[RTÉ One]], [[RTÉ Two]] ([[Ирландия]]) ағылшынша * [[Rai Uno]] ([[Италия]]) [[Италиян тілі|италиянша]] * InfoTV ([[Литва]]) [[Литва тілі|литва тілінде]] | &nbsp; || valign=top | * TVM ([[Мальта]]) ағылшынша * [[RTP2]] және [[RTP Açores]] ([[Португалия]]) [[Португал тілі|португалша]] * [[TVR1]] ([[Румыния]]) [[Румын тілі|румынша]] * EVK, KULTURA, RTR ([[Ресей]]) [[Орыс тілі|орысша]] * TV Koper ([[Словения]]) [[Италиян тілі|италиянша]] * [[TSI 1]] және [[TSI 2]] ([[Швейцария]]) [[Италиян тілі|италиянша]] және [[Неміс тілі|немісше]] * [[TSR 1]] ([[Швейцария]]) [[Француз тілі|французша]] және ағылшынша * [[Бірінші ұлттық арна (Украина)|UT-1]] ([[Украина]]) [[Украин тілі|Украинша]] * [[TRT Haber]] ([[Түркия]]) [[Түрік тілі|түрікше]] |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://euronews.eu/ euronews.eu], official international-news website ** {{YouTube|user = Euronews|Euronews}} ** {{Twitter|euronews}} ** {{Facebook|euronews.fans}} {{France Télévisions}} {{tv-stub}} [[Санат:Телеарналар]] bq4bjqa9ftqfx0wcau3agq63qt6ulbx 0 209262 3641011 1824537 2026-08-08T19:42:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641011 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Миддельхаген |шынайы атауы = Middelhagen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Middelhagen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=54 |lat_min=20 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=42 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рюген |кестедегі аудан = Рюген (аудан){{!}}Рюген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ульрих Клизов |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 579 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038308 |пошта индексі = 18586 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RÜG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 61 023 |ортаққордағы санаты = Middelhagen |сайты = http://www.amt-moenchgut.de/ |сайт тілі = de }} '''Миддельхаген''' ({{lang-de|Middelhagen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рюген (аудан)|Рюген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 579 адамды құрайды (31 желтоқсан 2009 жыл). Алып жатқан жер аумағы 9,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 61 023''. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Клизов. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.amt-moenchgut.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303050833/http://www.amt-moenchgut.de/ |date=2022-03-03 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Рюген ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] he1lqjj9qdi6gmzie0voedvyiiywo4x 0 210973 3641074 3366657 2026-08-09T04:34:40Z 1nter pares 146705 3641074 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Падингбюттель |шынайы атауы = Padingbüttel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Padingbuettel-Wappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=42 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=31 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельвиг Тепке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 479 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04742 |пошта индексі = 27632 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 047 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sglandwursten.de/ |сайт тілі = de }} '''Падингбюттель''' ({{lang-de|Padingbüttel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 479 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 047''. Муниципалитеттің басшысы — Хельвиг Тепке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sglandwursten.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318063657/http://www.sglandwursten.de/ |date=2015-03-18 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] b9b48eq1df4pcpahucdcv5dzpj8ac69 0 210974 3641075 3089066 2026-08-09T04:35:11Z 1nter pares 146705 3641075 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Папенбург |шынайы атауы = Papenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Papenburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=4 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ян Петер Бехтлуфт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 118,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 6 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 35 032 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04961, 04962, 04965 |пошта индексі = 26871 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL (Бұрын: ASD) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 041 |ортаққордағы санаты = Papenburg |сайты = https://www.papenburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Папенбург''' ({{lang-de|Papenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 35 032 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 118,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 041''. Қаланың басшысы — Ян Петер Бехтлуфт. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.papenburg.de/ Ресми сайты] {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 6p3956mp50ti1wstbxpfg4ip4v7125t 0 210975 3641076 2966147 2026-08-09T04:35:42Z 1nter pares 146705 3641076 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Парзау |шынайы атауы = Parsau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Parsau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=32 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Вертман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 29,33 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 62 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1865 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05368 |пошта индексі = 38470 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 021 |ортаққордағы санаты = Parsau |сайты = |сайт тілі = de }} '''Парзау''' ({{lang-de|Parsau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1865 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы шамамен 29,33 км². Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 021''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Вертман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 4j4jr4zwybv4s214bhla1j32ykg6tkc 3641077 3641076 2026-08-09T04:35:57Z 1nter pares 146705 3641077 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Парзау |шынайы атауы = Parsau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Parsau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=32 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Вертман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 29,33 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 62 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1865 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05368 |пошта индексі = 38470 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 021 |ортаққордағы санаты = Parsau |сайты = |сайт тілі = de }} '''Парзау''' ({{lang-de|Parsau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1865 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы шамамен 29,33 км². Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 021''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Вертман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 5p42yetnb36ajdz9ggkge051oy7yw8e 0 210976 3641078 2966196 2026-08-09T04:36:27Z 1nter pares 146705 3641078 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Паттензен |шынайы атауы = Pattensen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Pattensen COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ганновер |кестедегі аудан = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Грибе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 63 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 885 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05066, 05069, 05101, 05102 |пошта индексі = 30982 |пошта индекстері = |автомобиль коды = H |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 41 013 |ортаққордағы санаты = Pattensen |сайты = http://www.pattensen.de |сайт тілі = de }} '''Паттензен''' ({{lang-de|Pattensen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 885 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 013''. Қаланың басшысы — Гюнтер Грибе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.pattensen.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] sd1qdzsb13hiti2r9ehdgtbhuzkqbrk 0 210977 3641079 2966208 2026-08-09T04:36:46Z 1nter pares 146705 3641079 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Пегесторф |шынайы атауы = Pegestorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen pegestorf.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=56 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=30 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дирк Поммер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 104 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 431 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05533 |пошта индексі = 37619 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 032 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gemeinde-pegestorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Пегесторф''' ({{lang-de|Pegestorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 431 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 032''. Муниципалитеттің басшысы — Дирк Поммер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-pegestorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 6y6n13jej0vortakkr0it98s7n3dj5f 0 210979 3641081 2966275 2026-08-09T04:37:29Z 1nter pares 146705 3641081 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Пеннигзель |шынайы атауы = Pennigsehl |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Penningsehl.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=37 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Забине Зиденберг-Арндт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 48 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1313 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05028 |пошта индексі = 31621 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 023 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Пеннигзель''' ({{lang-de|Pennigsehl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1313 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 023''. Муниципалитеттің басшысы — Забине Зиденберг-Арндт. == Дереккөздер == {{reflist}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qr29qelfqkin36ckho15nuzg4ahy03j 3641082 3641081 2026-08-09T04:38:03Z 1nter pares 146705 3641082 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Пеннигзель |шынайы атауы = Pennigsehl |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Penningsehl.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=37 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Забине Зиденберг-Арндт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 48 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1313 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05028 |пошта индексі = 31621 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 023 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Пеннигзель''' ({{lang-de|Pennigsehl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1313 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 023''. Муниципалитеттің басшысы — Забине Зиденберг-Арндт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] k0ymz4lu0hvj9pgc54143k3d39ysllk 0 210980 3641083 2966656 2026-08-09T04:38:32Z 1nter pares 146705 3641083 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Поле |шынайы атауы = Pohle |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Pohle.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=15 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=20 |lon_sec=24 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шаумбург |кестедегі аудан = Шаумбург (аудан){{!}}Шаумбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герлинде Меншинг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 99 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 912 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05043 |пошта индексі = 31867 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 57 029 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Поле''' ({{lang-de|Pohle}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шаумбург (аудан)|Шаумбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 912 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 029''. Муниципалитеттің басшысы — Герлинде Меншинг. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Шаумбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7msut7uofdxg9prvkgitekz9nxy7wq6 0 210981 3641084 2966666 2026-08-09T04:39:23Z 1nter pares 146705 3641084 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Полле |шынайы атауы = Polle |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=22 |lat_sec=36 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=11 |lon_sec=17 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс Александер Майндерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1099 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05535 |пошта индексі = 49 5535 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 033 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.polle-weser.de/ |сайт тілі = de }} '''Полле''' ({{lang-de|Polle}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1099 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,2 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 033''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Александер Майндерс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.polle-weser.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] mawcf2nasi653gbromy0prerxtnpftj 0 210982 3641085 3623228 2026-08-09T04:39:39Z 1nter pares 146705 3641085 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Польхаген |шынайы атауы = Pollhagen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=22 |lat_sec=36 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=11 |lon_sec=17 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шаумбург |кестедегі аудан = Шаумбург (аудан){{!}}Шаумбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Вишхёфер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 50 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1195 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05721 |пошта индексі = 31718 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 57 030 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.pollhagen.de/ |сайт тілі = de }} '''Польхаген''' ({{lang-de|Pollhagen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шаумбург (аудан)|Шаумбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1195 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 030''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Вишхёфер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.pollhagen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928092324/http://www.pollhagen.de/ |date=2007-09-28 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Шаумбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] od7awj9j4u8emhvy242kdt1xd1czcnz 0 210983 3641086 2966879 2026-08-09T04:40:07Z 1nter pares 146705 3641086 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Прецелле |шынайы атауы = Prezelle |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хартмут Хайтман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 41,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 26 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 480 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05848 |пошта индексі = 29491 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 020 |ортаққордағы санаты = Prezelle |сайты = |сайт тілі = de }} '''Прецелле''' ({{lang-de|Prezelle}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 480 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 41,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 020''. Муниципалитеттің басшысы — Хартмут Хайтман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 463ciiwc8slfphhrsc55bxut8dki79u 0 211498 3640952 2903135 2026-08-08T15:00:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640952 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Матценбах |шынайы атауы = Matzenbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Matzen bach.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=29 |lat_sec=44 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=27 |lon_sec=38 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кузель |кестедегі аудан = Кузель (аудан){{!}}Кузель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Зигмунд Нибергалль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,04 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 210 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 706 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06383 |пошта индексі = 66909 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KUS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 3 36 107 |ортаққордағы санаты = Matzenbach |сайты = http://www.matzenbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Матценбах''' ({{lang-de|Matzenbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кузель (аудан)|Кузель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 706 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 3 36 107''. Муниципалитеттің басшысы — Зигмунд Нибергалль. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.matzenbach.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419135047/http://www.matzenbach.de/ |date=2016-04-19 }} {{Рейнланд-Пфальц аудандары}} {{Германия:Кузель ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] md29ree6ythjenho5qjiy5xd9125vj0 0 211950 3641103 3565474 2026-08-09T06:01:35Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Wildenspring.PNG]] → [[File:DEU Wildenspring (Großbreitenbach) COA.svg]] PNG → SVG 3641103 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вильденшпринг |шынайы атауы = Wildenspring |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wildenspring (Großbreitenbach) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=36 |lat_sec=6 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=3 |lon_sec=3 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнер Бергман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,44 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 630 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 210 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036781 |пошта индексі = 98701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 052 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-grossbreitenbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Вильденшпринг''' ({{lang-de|Wildenspring}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 210 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,44 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 052''. Муниципалитеттің басшысы — Райнер Бергман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-grossbreitenbach.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301113355/http://www.vg-grossbreitenbach.de/ |date=2008-03-01 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 7yb4v7a9sf5lx1ccf8i13dimz1ziv9x 0 239813 3641061 1842784 2026-08-09T00:47:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641061 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Монтаквила |шынайы атауы = Montaquila |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=34 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=07 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Молизе |кестедегі аймақ = Молизе |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Изерния (провинция){{!}}Изерния |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2471 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 99 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 865 |пошта индексі = 86070 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 094028 |ортаққордағы санаты = Montaquila |сайты = http://www.comune.montaquila.is.it |сайт тілі = it }} '''Монтаквила''' ({{lang-it|Montaquila}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Изерния (провинция)|Изерния]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2471 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 99 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 86070. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.montaquila.is.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307152719/http://comune.montaquila.is.it/ |date=2016-03-07 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Изерния провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Молизе елді мекендері]] fsrdd784bqrkqhcbb3o6s3f1ck79qir 0 240050 3640992 1928568 2026-08-08T16:44:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640992 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Мелле |шынайы атауы = Melle |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=34 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=19 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кунео (провинция){{!}}Кунео |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Maurilio Paseri |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 238 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 646 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 326 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 12 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 171 |пошта индексі = 12020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 4122 |ортаққордағы санаты = Melle |сайты = http://www.comune.melle.cn.it |сайт тілі = it }} '''Мелле''' ({{lang-it|Melle}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 326 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 12 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 238 км² шамасында. Пошта индексі — 12020. Елді мекеннің қамқоршысы — San Lazzaro.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0175 978031 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.melle.cn.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кунео провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 3wmhsu0kg467aq82rwityi2zyfywxk2 0 253458 3641016 3639936 2026-08-08T19:46:46Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ledi780|Ledi780]] ([[User talk:Ledi780|т]]) өңдемелерінен [[User:Tony Polari|Tony Polari]] соңғы нұсқасына қайтарды 3410632 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Dried Fruit Seller (5606260148).jpg|нобай|оңға|[[Қазақстан]]дық әйел]] '''Әйел''' — [[Ересек адам|ересек]] [[адам]]ның [[ұрғаш]]ы. [[Бала]], не [[жас өспірім]] болған әйелдерді [[қыз]] деп атайды. Көбіне әйелдерде жұп [[X-хромосома]]лары болады. [[Фертильдік|Фертильді]] әйелдер, оған қоса, [[Жүктілік|жүкті]] бола алады және [[жыныстық жетілу]]інен [[менопауза]]ға дейін [[Туу|бала туа алады]]. Жалпы, [[ұрық]]тың кейін қыз болатынын оның бір, не екі жыныстық хромосомасындағы бар, не белсенді [[SRY]] гені арқылы білуге болады.<ref>{{Cite book|last=Passarge|first=Eberhard|year=2017|title=Color Atlas of Genetics|publisher=Thieme|pages=362|isbn=978-3132414402}}</ref> Әйел анатомиясын еркегінен айыратыны — [[әйел репродуктивті жүйесі]], оған [[аналық без]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[қынап (мүше)|қынап]], [[сарпай (анатомия)|сарпай]] жатады. Әйел адам көбіне кең [[жамбас белдеуі]] мен үлкен [[Емшек|емшегі]] арқылы [[еркек]]тен ерекшеленеді. Бұл ерекшелігі арқылы әйелдер бала туу және [[лактация]]ны жүзеге асырады. Әйелдердің көбіне беттері мен денелерінде шаш азырақ өседі, жалпы [[май ұлпасы]] ірірек болады және орта есеппен ер адамнан бойы аласалау және бұлшық еті жұқалау болады. [[Адамзат тарихы]] бойы көп болған [[патриархат]] қоғамдарындағы әйелдердің [[гендерлік рөл]]і жиі олардың мүмкіндіктеріне және қабілетіне шектеу қоятын, осы себептен қазіргі замандағы елдің көбінде [[гендерлік теңсіздік]] әлі де бар. XX ғасырда біраз қоғамның әйелдерге қойған ереже мен заңдары жеңілдетілді де, әйелдер сол кезден бері түрлі мансаптар мен білім алу орындарына қол жеткізді. [[Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық]], отбасы, не қоғамдастық ішінде болсын, біраз қоғамдарда әлі де бар және жиі еркектер тарапынан орын алады. Кейбір әйелдердің [[Репродукциялық құқық|репродукциялық құқығы]] жоқ. [[Феминизм]] қозғалыстары мен идеологиялары мақсатын [[жыныстар теңдігі]]не қол жеткізу қылды. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендер әйелдер]], бұл дегеніміз олар туғанында еркек еді.<ref name="apa.org">{{Cite web|date=2023-03-09|title=Understanding transgender people, gender identity and gender expression|url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/transgender-people-gender-identity-gender-expression|lang=en|accessdate=2023-06-14|publisher=Америкалық психологиялық қауымдастық}}</ref> Кейбір әйелдер — [[интерсекс]], бұл дегеніміз олардың анатомиясы көпшілік мақұлдаған әйелдер анатомиясына келе бермейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/sexual-orientation-and-gender-identity/intersex-people|title=Intersex people|lang=en|publisher=OHCHR}}</ref><ref>{{Cite web|last=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|title=Free & Equal Campaign Fact Sheet: Intersex|date=2015|url=https://unfe.org/system/unfe-65-Intersex_Factsheet_ENGLISH.pdf}}</ref> == Этимологиясы == [[Сурет:Baby Mother Grandmother and Great Grandmother.jpg|нобай|оңға|Төрт түрлі ұрпаққа тиесілі әйел-қыздар, сол жақтан оңға қарай: [[нәресте]]сі, [[ана]]сы, [[әже]]сі және үлкен әжесі]] Қазақ тіліне ''әйел'' сөзі [[араб тілі]]ндегі {{lang|ar|عيال}} (''ʕiyāl'', ''йиәәл'') сөзінен бейімделіп келген. Әйелдерге құрметпен айтатын [[ханым]] сөзі [[парсы тілі]]ндегі {{lang|fa|خانم}} (''хоным'') сөзінен келген.<ref>{{Cite web|url=https://www.ihsan.kz/kk/articles/view/6255|title=Әйел сөзінің шын мағынасы осы екенін білмеппін|lang=kk|work=ihsan.kz|last=Абдусамат|first=Қасым|date=2017-06-12|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Терминологиясы == ''Әйел'' сөзі қазіргі заманда адамның ұрғашын да, отбасыдағы [[күйеу]]дің [[жұбай]]ын да білдіре алады.<ref>{{Cite web|url=https://sozdikqor.kz/soz?id=118115&a=%C3%81IEL.|title=ӘЙЕЛ|lang=kk|publisher=СӨЗДІКҚОР|accessdate=2024-12-06}}</ref> Бұрын, әйел сөзінің орнына '''қатын''' сөзі қолданылатын. [[Түркітану]]шы Талғат Жұмағанбетов сөзінше, XX ғасырға дейін ''қатын'' деп белгілі адамдардың қыздары мен әйел жұбайларын атайтын, алайда қазіргі заманда бұл сөз көбіне жағымсыз мағына береді.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/sovremennye-kazashki-ne-hotyat-byt-atyn-opros.html|title=Современные казашки не хотят быть "қатын" – опрос|lang=ru|work=informburo.kz|date=2017-02-17|accessdate=2024-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://365info.kz/2015/11/slovo-atyn-predlozhili-reabilitirovat|title=Слово «қатын» предложили «реабилитировать»|lang=ru|work=365info.kz|date=2015-11-18|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Биологиясы == [[Сурет:Anterior view of human female and male, with labels 2.png|нобай|оңға|Ересек әйел адамның (сол жақта) фотографиясы, жанында [[Еркек|ересек еркек адам]] бейнеленген.]] [[Сурет:Pregnant woman (43338546905).jpg|нобай|оңға|[[Жүктілік|Жүкті]] әйел]] Әйел мен еркек адамдардың биологияларында [[Гендерлік айырмашылық|бірнеше айырмашылық бар]]. [[Жыныс мүшесі]] сияқты кейбір ерекшелігі көрінетін болса, ішкі анатомия мен генетика сияқты ерекшеліктерді адам өз көзімен байқай алмайды. === Генетикалық ерекшелігі === Көбіне, әйелдердің гендерінде екі X-хромосомалар бар. Еркектерде бұның орнына X пен Y деген екі түрлі хромосомалар табуға болады.<ref name=Hake>{{cite web|author=Hake, Laura; O'Connor, Clare|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|publisher=Scitable|date=2008|accessdate=2019-08-23}}</ref> [[Адам ұрықталуы|Ұрықтың бастапқы даму кезеңдері]]нде ұрықтардың бәрінде де 6–7 аптаға дейін әйел сыртқы жыныс ағзалары (гениталиясы) болады, бірақ кейін ер ұрықтардағы [[SRY]] генінің әсерінен бұл сыртқы жыныс ағзалары [[атабез]]ге айналады.<ref name=":0" /> Әйелдердің жыныстық ерекшеленуі [[жыныс гормондары]]ның қатысуынсыз жүреді.<ref name=":0">{{cite book |author=Wizemann, Theresa M.; Pardue, Mary-Lou|title=Exploring the Biological Contributions to Human Health|chapter=Sex Begins in the Womb|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222286/|publisher=National Academies Press (US)|language=en|date=2001|isbn=978-0-309-07281-6|doi=10.17226/10028|pmid=25057540}}</ref> Адам баласының [[митохондриялық ДНҚ]]-ны анасынан алған себебінен [[генеалогия]]дағы адамның ана бабаларын табу жеңілдеу. === Гормоналды ерекшелігі, етеккір === {{Толық мақала|Етеккір циклі|Етеккір}} [[Жыныстық жетілу]] кезінде қыздар денесі [[Адам ұрықталуы|фертилизация]] арқылы [[жынысты көбею]]ге қабілетін алады. [[Гипофиз]]ден келетін химиялық белгілерден [[аналық без]] денедегі етеккірге әкелетін гормондар жасайды, нәтижесінде қыздың бойы мен салмағы өседі, шашы ұзарады, емшегі жетіледі және [[менархе]] орын алады.<ref>{{Cite book|last=Hamilton-Fairley|first=Diana|year=2009|title=Lecture notes. Obstetrics and gynaecology|place=Chichester, UK|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-7801-3.}}</ref> Қыздардың көпшілігі [[менархе]]ні 12–13 жасында бастан кешеді,<ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|vauthors=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|page=736|doi-access=free|issn=1471-2458}}</ref><ref name="U.S. menarche">{{cite journal|vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–850|year=2003|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref> одан кейін олар [[жүктілік]] пен [[Туу|бала туу]] қабілетіне қол жеткізеді. Жүктілік [[аналық жыныс жасушасы]]ның [[сперма]]дан ұрықталуы себебінен орын алады. Бұған [[жыныстық қатынас]] және жасанды [[ұрықтандыру (қолдан)|ұрықтандыру]] жол бере алады.<ref>{{cite web|date=2014-11-14|title=What is Assisted Reproductive Technology? {{!}} Reproductive Health|url=https://www.cdc.gov/art/whatis.html|publisher=CDC}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20171101183209/https://www.cdc.gov/art/whatis.html|date=2017-11-01}}</ref> Өзге ірі жануарлар сияқты адамдар көбіне бір жүктіліктен бір-ақ балаға ғана өмір береді, алайда оларды өзге ірі сүтқоректілерден нәрестенің дамымай туатыны ерекшелейді, яғни, нәресте аса әлсіз және қабілетсіз болып дүниеге келеді, өсейгеніне дейін өмір сүруі үшін ата-аналарының көмек пен қолдауын қажет етеді.<ref>{{Cite web|title=default – Stanford Children's Health|url=https://www.stanfordchildrens.org/en/topic/default?id=overview-of-multiple-pregnancy-85-P08019#:~:text=Multiples%20make%20up%20only%20about,higher-order%20multiples%20rose%20dramatically.|accessdate=2022-07-25|work=stanfordchildrens.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Altriciality – an overview {{!}} ScienceDirect Topics|url=https://www.sciencedirect.com/topics/veterinary-science-and-veterinary-medicine/altriciality|accessdate=2022-07-25|work=sciencedirect.com}}</ref> Кейде әйел адамдар бірден бірнеше балаға да өмір бере алады, көбіне бұл балалар [[егіз]] болады.<ref>{{Cite web|title=Twins, Triplets, Multiple Births|url=https://medlineplus.gov/twinstripletsmultiplebirths.html|accessdate=2022-07-25|work=medlineplus.gov}}</ref> Көбіне 49–52 жастар аралығында әйелдер [[менопауза]]ға жетеді. Бұл кезде олардың етеккірі мәңгіге тоқтайды да, олар бала көтеру қабілетінен айырылады.<ref name="NIH2013Def">{{cite web|date=2013-06-28|title=Menopause: Overview|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|lang=en|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|accessdate=2015-03-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|date=2015-04-02}}</ref><ref name="PubMed2013">{{cite web|date=2013-08-29|title=Menopause: Overview|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|accessdate=2015-03-08|publisher=PubMedHealth}}{{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|date=2017-09-10}}</ref><ref name="Tak2015">{{cite journal|vauthors=Takahashi TA, Johnson KM|date=May 2015|title=Menopause|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=3|pages=521–34|doi=10.1016/j.mcna.2015.01.006|pmid=25841598|doi-access=free}}</ref> Басқа сүтқоректілердің біразынан ерекшелігі, әйел адамдар менопаузадан кейін де біраз жыл өмір кешеді.<ref>{{Cite journal|author=Hawkes, K.; O’Connell, J. F.; Jones, N. G. Blurton; Alvarez, H.; Charnov, E. L.|date=1998-02-03|title=Grandmothering, menopause, and the evolution of human life histories|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=95|issue=3|pages=1336–1339|doi=10.1073/pnas.95.3.1336|issn=0027-8424|pmc=18762 |pmid=9448332|bibcode=1998PNAS...95.1336H}}</ref> Біраз әйел осындай кезде [[әже]] болады да, [[немере]]сі, не басқа да туыстарын қарап жүреді.<ref>{{Cite web|title=Increasingly Indispensable Grandparents {{!}} YaleGlobal Online|url=https://archive-yaleglobal.yale.edu/content/increasingly-indispensable-grandparents|accessdate=2022-07-28|work=archive-yaleglobal.yale.edu|language=en}}</ref> Менопаузадан кейін ұзаққа созылатын әйелдердің өміріне ғалымдар түрлі себеп бола алатын теория береді. === Морфологиялық және физиологиялық ерекшелігі === [[Биология]] саласында әйел [[жыныстық орган]]дары көбею жүйесіне қатысса, екінші реттік [[жыныс белгілері]] [[лактация]] орындау мен еркектерді өзіне тарту істерін жүзеге асырады.<ref name="Buss 2019">{{cite book|last=Buss|first=David|url=https://www.routledge.com/Evolutionary-Psychology-The-New-Science-of-the-Mind/Buss/p/book/9781138088610#|title=Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind|date= 2019|publisher=Routledge|isbn=978-0429590061|edition=6th|chapter=Evolved Standards of Physical Beauty|pages=283–288}}</ref> Адамдар — [[ұрықжолдастылар]], яғни ұрық анасының [[жатыр]]ында дамиды және [[плацента]]сы бұл болашақ нәрестені қоректендіреді де, қалдықтарын сүзеді.<ref>{{Cite web |title=placental mammal {{!}} Characteristics & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/placental-mammal |accessdate=2022-07-25 |work=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Placental Mammals |url=https://ucmp.berkeley.edu/mammal/eutheria/placental.html |accessdate=2022-07-25 |work=ucmp.berkeley.edu}}</ref> [[Сурет:Woman breastfeeding an infant.jpg|нобай|солға|Нәрестесін [[лактация]] арқылы қоректендіріп жатқан әйел адам]] Әйелдердің ішкі сыртқы жыныс ағзалары қатарына [[аналық без]], [[аналық жыныс жасушасы]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[жатыр мойыны]], [[қынап (мүше)|қынап]], т.б. жатады. [[Сарпай (анатомия)|Сарпай]] (әйел сыртқы жыныс ағзалары) [[күйіттік]], [[ірі жыныстық ерін]], [[кіші жыныстық ерін]] мен [[қынап кіреберісі]]нен тұрады. Қынап кіреберісі жерінде қынап пен [[зәр өзегі]] ашылым жері орналасқан. [[Сүт бездері]] — өзге де сүтқоректілерге тән аса ерекше дене бөлігі, [[лактация]] үшін қолданылады. Ересек әйелдердегі [[емшек]] басқа сүтқоректілерден ерекшеленіп тұрады. Әйелдің басты жыныстық гормоны делінетін [[эстроген]] әйел денесінің пішініне үлкен әсер етеді. Эстроген еркек денесінде де, әйел денесінде де пайда болады, алайда әйелдерде оның деңгейі аса үлкен болады, әсіресе бала көтере алатын жасында. Басқа функцияларынан тыс эстроген әйел екінші реттік [[жыныс белгілері]]н, мысалға емшек пен [[сан (аяқ)|сан]]ды дамытады.<ref name="pmid9393999">{{cite journal |title=A role for estrogens in the male reproductive system|journal=Nature|volume=390|issue=6659|pages=447–448|year=1997|pmid=9393999|pmc=5719867|doi=10.1038/37352| author=Hess, R. A.; Bunick, D; Lee, K. H.; Bahr, J; Taylor, J. A.; Korach, K. S.; Lubahn, D. B.|bibcode=1997Natur.390..509H}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm |title=Science News Online (12/6/97): Estrogen's Emerging Manly Alter Ego |accessdate=2008-03-04 |author=Raloff, J. |date=1997-12-06 |publisher=Science News}} {{Wayback|date=2013-08-01 |url=https://web.archive.org/web/20130801125427/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm }}</ref><ref name="titleScience Blog -- Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility">{{cite web |url=http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html|title=Science Blog – Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility|accessdate=2008-03-04|publisher=Science Blog}} {{Wayback|date=2007-05-07 |url=https://web.archive.org/web/20070507120938/http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html}}</ref> Эстроген арқылы [[жыныстық жетілу]] кезінде қыздарда емшегі дамиды, саны кеңейеді. Бұл кезеңде қыздардағы [[тестостерон]] эстрогенге қарсы жұмыс істейді де, кейде емшек дамуын ақырындатады, бұлшық ет пен беттегі шаш дамуын арттырады.<ref name="WebMD">{{cite web |url=http://www.webmd.com/women/guide/normal-testosterone-and-estrogen-levels-in-women?page=2 |title=Normal Testosterone and Estrogen Levels in Women |publisher=WebMD |work=Website |accessdate=2015-10-28}}</ref> === Жыныс бойынша адам таралуы === Бала туғанда оның қыз болу ықтималдығы ұл болуынан сәл төмендеу (коэффиценті 1:1,05). 2015 жылғы бүкіл адамзаттың жыныс бойынша бөлінісінде әр 1018 еркек үшін 1000 әйел бар болған.<ref>{{cite book |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |title=2015 Demographic Yearbook |author=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |place=New York |year=2016 |language=en |page=60 |isbn=978-9210511094 |oclc=1028121211 |accessdate=2022-07-29}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210222114154/https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |date=2021-02-22}}</ref> === Интерсекс әйелдер === {{Толық мақала|Интерсекс}} [[Интерсекс]] әйелдер деп біз еркектікі де, әйелдікі де саналмайтын [[жыныстық мүше]]сі бар әйелдерді айтады. Бұған қарамастан олардың көпшілігі туғанында әйел деп белгіленеді және бұл іс жиі шулы болады.<ref name="auto">{{cite web|title=Progress and Politics in the intersex rights movement, Feminist theory in action|url=http://www.aisia.org/wp-content/uploads/2016/11/Dreger__Herndon_2009.pdf|author=Alice D. Dreger; April M. Herndon }}</ref> Интерсекс туған әйелдер басқа әйелдерден жиі көбірек [[ЛГБТ]] мүшелері болады.<ref>{{cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1022492106974|title=Psychological Outcomes and Gender-Related Development in Complete Androgen Insensitivity Syndrome|author=Melissa Hines, S. Faisal Ahmed & Ieuan A. Hughes|journal=Archives of Sexual Behavior |year=2003 |volume=32 |issue=2 |pages=93–101 |doi=10.1023/A:1022492106974 |pmid=12710824 |s2cid=38338670 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Cohen-Kettenis |first=PT |title=Gender change in 46,XY persons with 5alpha-reductase-2 deficiency and 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase-3 deficiency. |journal=Archives of Sexual Behavior |year=2005 |volume=34 |issue=4 |pages=399–410 |doi=10.1007/s10508-005-4339-4 |pmid=16010463|s2cid=146495456}}</ref><ref>{{cite journal|author= Furtado P. S. |year= 2012 |title= Gender dysphoria associated with disorders of sex development |journal= Nat. Rev. Urol. |volume= 9 |issue= 11|pages= 620–627 |doi= 10.1038/nrurol.2012.182 |pmid= 23045263 |s2cid= 22294512}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.thetrevorproject.org/wp-content/uploads/2021/12/Intersex-Youth-Mental-Health-Report.pdf |title= The Mental Health and Well-being of LGBTQ Youth who are Intersex |work= The Trevor Project |date= 2021}}</ref> == Сексуалдығы және жынысы == {{Тағы қараңыз|Транс-әйел}} [[Сурет:Let S Dance (66683119).jpeg|нобай|оңға|Әйелдердің көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] (еркектерді ұнатады) және [[Цисгендерлік|цисгендер]] (туғанында әйел болған және өзін әйел дейді)]] Әйелдердің сексуалдығы әртүрлі болады және оның мінез-құлқына біраз нәрсе әсер ете алады, соның ішінде [[эволюциялық психология]], [[кісілік]], [[тәрбие]] және [[мәдениет]]ті айта кетсек болады. Әйелдердің үлкен көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] болса да, ірі [[Лесбияндар|лесбиян]] және [[Бисексуалдылық|бисексуал]] азшылықтары да бар.<ref>{{cite journal|author=Bailey, J. Michael; Vasey, Paul; Diamond, Lisa; Breedlove, S. Marc; Vilain, Eric; Epprecht, Marc|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|journal=Psychological Science in the Public Interest|date=2016|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|doi-access=free|accessdate=2019-12-21}} {{Wayback|date=2019-12-02|url=https://wayback.archive-it.org/all/20191202204542/https://www.researchgate.net/publication/301639075_Sexual_Orientation_Controversy_and_Science}}</ref> Мәдениеттердің көпшілігіндегі [[бинарлық гендер жүйесі]] бойынша әйел бір жыныс болса, басқа жынысы — [[еркек]]. Басқа мәдениеттерде [[үшінші жыныс]] та бар.<ref name="Nadal-re-binary">Kevin L. Nadal, ''The Sage Encyclopedia of Psychology and Gender'' (2017, {{ISBN|978-1-4833-8427-6}}), p. 401: "Most cultures currently construct their societies based on the understanding of gender binary—the two gender categorizations (male and female). Such societies divide their population based on biological sex assigned to individuals at birth to begin the process of gender socialization."</ref><ref>{{cite book |author=Sigelman, Carol K.; Rider, Elizabeth A. |url=https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385 |title=Life-Span Human Development |date=2017 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-51606-8 |page=385 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050224/https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385}}</ref><ref>{{cite book |author=Maddux, James E.; Winstead, Barbara A. |url=https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028 |title=Psychopathology: Foundations for a Contemporary Understanding |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-64787-1 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050212/https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028}}</ref> Әйелдердің көпшілігі — [[Цисгендерлік|цисгендер]], яғни олар туғанында әйел делінеді және өзін де әйел дейді. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендерлер]], яғни туғанында олар ерлер еді.<ref name="apa.org"/> Транс-әйелдер кейде [[гендерлік дисфория]]ға тап болды, яғни олар гендерлік сәйкестігі мен туған кезіндегі жынысы арасындағы сәйкессіздіктен күйзеліске тап болады, өз денесінде өзін жаман сезінеді.<ref>{{cite web|title=Standards of Care for the Health of Transsexual, Transgender, and Gender Nonconforming People (version 7) |publisher=The World Professional Association for Transgender Health |page=96 |url=http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care,%20V7%20Full%20Book.pdf}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140924061804/http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care%2C%20V7%20Full%20Book.pdf |date=2014-09-24 }}</ref> Транс-әйелдер жиі [[Трансгендерлік денсаулық сақтау|жынысын растайтын қамқорлық]] ({{lang-en|gender-affirming care}}) делінетін әлеуметтік және медициналық көмек арқылы гендерлік дисфорияға қарсы күреседі. Жынысын әлеуметтік түрде ауыстыру қатарына өзіне жаңа есім беру, киім үлгісін өзгерту, қолданатын [[Есімдік|есімдігін]]{{efn|Әлем тілдерінің біразында үшінші жақ есімдіктері (''Ол'', ''оның'') жыныс бойынша ерекшеленеді. Мысалы, туғанында ер болған ағылшынтілді транс-әйел өзінің ''he'' (еркектерге қолданылатын ''ол'' есімдігі) есімдігін ''she'' (әйелдерге қолданылатыны) дегеніне ауыстыра алады.}} ауыстыру жатады.<ref>{{Cite journal |last=Sherer |first=Ilana |date=2016-03-01 |title=Social Transition: Supporting Our Youngest Transgender Children |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/137/3/e20154358/81430/Social-Transition-Supporting-Our-Youngest |journal=Pediatrics |language=en |volume=137 |issue=3 |pages=e20154358 |doi=10.1542/peds.2015-4358 |pmid=26921284 |issn=0031-4005|doi-access=free }}</ref> Жынысын медициналық түрде ауыстыру қатарына [[эстроген]] гормондарын алу және осылайша екінші реттік жыныс белгілерін (емшегі, санын кең қылу) әйелдердікіндей қылу және жынысын ауыстыру бойынша ота жасау жатады.<ref name="Beidel-2014">{{cite book |author=Beidel, Deborah C; Frueh, B. Christopher; Hersen, Michel |title=Adult Psychopathology and Diagnosis |url=https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |accessdate=2017-12-12 |edition=7th |date=30 June 2014 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-1-118-92791-5 |page=618 |oclc=956674391 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330190955/https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |url-status=live }}</ref><ref name="Koellen-2016">{{cite book |last=Köllen |first=Thomas |title=Sexual Orientation and Transgender Issues in Organizations: Global Perspectives on LGBT Workforce Diversity |url=https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |access-date=12 December 2017 |date=25 April 2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-29623-4 |page=138 |oclc=933722553 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330195550/https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |url-status=live }}</ref> == Денсаулығы == [[Еркек|Ер]]лермен салыстырғанда әйелдердің денсаулығындағы ерекше факторлар [[Адамның көбею жүйесі|көбею жүйесі]]мен байланысты факторларда айқынырақ көрінеді, бірақ жыныс бойынша ерекшеліктер молекулярлық шкаладан мінез-құлық масштабына дейін де анықталған. Бұл айырмашылықтардың кейбірі кішігірім ғана және оларды түсіндіру қиындау; ішінара тән биологиялық факторларды бар қоршаған ортаның әсерінен бөлу қиынға соғады. Кейбір аурулар көбіне әйелдерге, не мүлдем әйелдерге ғана тиеді. Бұл аурулар қатарында [[сүт безінің обыры]], [[жатыр мойыны обыры]] және [[аналық без обыры]] сияқтылар бар. Әйелге ғана тән көбею жүйесінің органдарымен жұмыс істейтін медицина саласын [[гинекология]] («әйелдер ғылымы») дейді. === Аналардың өлімі === {{Толық мақала|Аналардың өлімі}} [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] (ДДСҰ) [[аналардың өлімі]]н «әйелдің жүкті болған кезінде, не жүктілік аяқталғаннан кейін 42 күн ішінде қайтыс болуы, жүктіліктің ұзақтығы маңызынсыз» деп түсіндіреді. Ол, оған қоса, жүктіліктің ұзақтығы анықтаманы өзгертпейді деген.<ref>{{Cite web|url= https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |title= Maternal mortality ratio (per 100 000 live births |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |date= 2013-05-07}}</ref> 2008 жылы ДДСҰ жыл сайын жүктілік пен босанудың асқынуынан 500 000-нан астам әйел қайтыс болатынын және кем дегенде жеті миллионнан астамы ауыр денсаулық проблемаларына тап болатынын, ал 50 миллионнан астамы босанғаннан кейін ауыратынын хабарлады. Акушерлік біліктілікті арттыруды қолдау үшін ДДСҰ Қауіпсіз Ана Болу үшін Әрекет (''Action for Safe Motherhood'') акушерлерді оқыту бағдарламасын құрды.<ref name="WHO2008Ed">{{cite book |title=Education material for teachers of midwifery : midwifery education modules |date=2008 |publisher=World Health Organization |isbn=978-600-7257-12-8 |hdl=10665/44145 |page=3 }}</ref> 2017 жылы ана өлімінің 94%-ы табысы төмен және төмендеу орта табысы бар елдерде орын алған. Ана өлімінің шамамен 86%-ы [[Суб-Сахаралық Африка]] мен [[Оңтүстік Азия]]да орын алады, Суб-Сахаралық Африкада шамамен 66% және Оңтүстік Азияда шамамен 20%. Ана өлімінің негізгі себептеріне [[преэклампсия]] мен [[эклампсия]], қауіпті [[аборт]] жасау, [[безгек]] және [[АИТВ/ЖИТС]]-тен жүктіліктің асқынуы, босанғаннан кейінгі ауыр қан кетуі мен инфекциялар жатады.<ref>{{cite web |url= https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |title= Maternal mortality |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |date= 2019-09-19 |accessdate= 2022-07-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220208192432/https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |date= 2022-02-08}}</ref> === Ғұмырының болжалды ұзақтығы === [[Сурет:LifeExpectancyBetweenFemaleAndMales.jpg|нобай|оңға|Қызғылт: Туғанында әйелдердің еркектерге қарағанда өмір сүру ұзақтығы үлкен елдер. Көк түсті елдерде бұл көрсеткіш [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]] себебінен керісінше.]] Әйелдер [[Ғұмырдың болжалды ұзақтығы|ғұмырының болжалды ұзақтығы]] көбіне ерлердікінен ұзақ болады. Бұл артықшылық қыздың туған сәтінен бар; қыз нәрестенің тұңғыш жылы бойы тірі қалуы ұл нәрестемен салыстырғанда ықтималдырақ.<ref name=":2">{{cite web |title= Female Life Expectancy |url= https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |accessdate= 2019-08-24 |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190725170324/https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |date=2019-07-25}}</ref> Дегенмен, бұл орын мен жағдайға байланысты өзгереді. Мысалы, [[Мизогиния|әйелдерге қатысты кемсітушілік]] нәтижесінде Азияның кейбір бөліктерінде әйелдердің өмір сүру ұзақтығын қысқарған, сондықтан ол жердегі ер адамдар әйелдерге қарағанда ұзағырақ өмір сүреді.<ref name=":2" /> Өмір сүру болжалды ұзақтығының айырмашылығы ішінара биологиялық артықшылықтарға байланысты және ішінара ерлер мен әйелдер арасындағы жыныстық мінез-құлық айырмашылықтарына байланысты деп саналады.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{cite magazine |date= 2004-08-30 |title= Why is life expectancy longer for women than it is for men? |url= http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-is-life-expectancy-lo |publisher=Scientific American |accessdate= 2009-10-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210415161346/https://www.scientificamerican.com/article/why-is-life-expectancy-lo/ |date= 2021-04-15}}</ref> Мысалы, әйелдердің [[темекі]] шегу және абайсыз көлік жүргізу сияқты зиянды мінез-құлықпен айналысу ықтималдығы аз, сондықтан мұндай себептерден алдын алуға болатын мезгілсіз өлім аз болады.<ref name=":2" /> === Ұрпақ жаңғырту денсаулығы === {{Толық мақала|Ұрпақ жаңғырту денсаулығы}} [[Сурет:May 2022 abortion protest at Foley Square 08.jpg|нобай|оңға|Әйелдің [[аборт]] жасауына құқығын талап етіп жатқан наразылар, [[Америка Құрама Штаттары]], 2022 жылғы мамыр]] [[Ұрпақ жаңғырту денсаулығы]] — әйелдің ұрпақ табуы және көбею жүйесіне қатысы бар құқығы. Гинекология және акушерлік халықаралық федерациясының анықтамасы Ұрпақ жаңғырту денсаулығын осылай түсіндіреді:<ref>{{cite web |url=http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health |title=Resolution on Reproductive and Sexual Health &#124; International Federation of Gynecology and Obstetrics |lang=en |work=Figo.org |accessdate=2014-04-19}} {{Wayback|date=2014-02-23 |url= https://web.archive.org/web/20140223203421/http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health}}</ref> {{Дәйексөз|...әйелдердің адам құқықтары қатарына олардың өз сексуалдық және репродуктивті денсаулығына басшылық етуі, соның ішінде еш мәжбүрлеусіз жыныстық қатынасқа қатысты мәселелерді еркін шешуі құқығын қамтиды. Әйелдер мен ерлер арасындағы жыныстық қатынас және ұрпақты болу мәселелерінде тең қарым-қатынастар келісімді және ортақ жауапкершілікті талап етеді.}} Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2010 жылдан 2014 жылға дейінгі деректерге сүйене отырып, жыл сайын әлемде 56 миллион түсіктің (барлық жүктіліктің 25%) орын алатынын хабарлайды. Олардың 25 миллионға жуығы қауіпті деп танылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дамыған аймақтарда әрбір 100 000 қауіпті түсік үшін 30-ға жуық әйел өлетінін және дамушы аймақтарда бұл сан 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 220 өлімге дейін және Суб-Сахаралық Африкада 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 520 өлімге дейін өсетінін хабарлайды. Бұл өлімдерге ДДСҰ осы себеп береді:<ref>{{cite web |title=Preventing unsafe abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |lang=en |publisher=[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |accessdate= 2019-08-24}}</ref> * қауіпсіз абортты шектейтін заңнама; * керек қызметтердің қолжетімсіз болуы; * отаның қымбат бағасы; * қоғамдық стигма; * денсаулық сақтау қызметкерлерінің қарсылығы; * қажетсіз талаптар, соның ішінде ананы күткізу, жалған мәлімет пен қажетсіз медициналық тест сияқтылар. == Отбасындағы әйел орны == Отбасындағы және жалпы қоғамдағы орнының өзіндік ерекшеліктерімен байланысты Әйел затының әлеуметтік жағдайы мен жасына, қандастық, некелік туыстыққа қатысты этикалық мәнді әлеуметтік қарым-қатынасты білдіретін ғұрыптық атаулар халық тілінде аса мол кездеседі: [[әже]], [[ана]], [[шеше]], [[ене]], (қайын ене), [[қыз]], [[абысын]], [[шешей]], [[жеңге]], [[aпa]], [[қарындас]], [[сіңлі]], [[қайын сіңлі]], [[балдыз]], [[бөле]], [[келін]], [[келіншек]], нағашы әже, нағашы aпa, нағашы жеңге, нағашы қарындас, жиен aпa, жиен қарындас, [[құдағи]], өкіл шеше, өгей шеше, [[кіндік шеше]], [[бойжеткен]], [[қалыңдық]], [[бәйбіше]], [[тоқал]], жар, [[жұбай]], [[зайып]], [[жесір]], [[қатын]], тамыр, [[көңілдес]], [[күндес]], [[кемпір]], [[кейуана]], т.б. Ұлттық [[салт-дәстүр]], [[әдет-ғұрып]]қа байланысты қазақ әйелі әдепті, мейірімді, қамқоршы болуы тиіс, [[Күйеу|күйеуін]] әр кез сыйлап, оған қарсы сөйлемеуі керек. Сондай-ақ, ол тек қана күйеуін емес, жалпы қайын жұртындағы адамдарға құрмет көрсетіп, қабақ шытпай, иіліп тұруы керек. Белгілі бір қауымның мүшесіне айналған әйел күйеуінің жақындарымен, яғни, қайын жұртына туысқандық жақын адам ретінде қоғамдық-әлеуметтік, экономикалық, күнделікті қатынаста қат-қабат байланыста болады және оның көшпелі ортада қалыптасқан ұстанымдары мен өзіндік этикалық нормаларын сақтауға міндеттеледі. Атап айтқанда: [[қайын ата]] - күйеуінің әкесі; [[қайын ене]] - күйеуінің шешесі, [[қайын аға]] - күйеуінің ағасы (жақын ағалары); [[қайын бике]] - күйеуінің әпкесі (жақын әпкелері); [[қайын іні]]сі - күйеуінің інісі (жақын інілері); қайын сіңлі күйеуінің қарындасы (жақын қарындастары); абысын - қайын ағасы мен қайын інісінің әйелдері; жезде аға — [[қайынбике]]сінің күйеуі; [[күйеу]] - қайынсіңлісінің күйеуі сияқты күйеуінің етене жақын туысқандарымен бірге сол ауылға, әрісі сол төңіректегі қауымға келін болып саналады. Дәстүрлі ортада қалыптасқан моральдық-этикалық нормаларға сай келін жасы мен жолы үлкен көзі тірі туысқандарын ғана емес, дүниеден озған аталарының (кейде әжелерінің) атын атамауға тиіс, олардың атын тергеп, ат қояды. Қазақ әйелдері ертеде күйеулерінің атын тура айтпай мырза, отағасы, үлкен кісі деп атаған. == Әйелге қатысты қазақ ырымдары == [[Сурет:Kazakhstani-women.jpg|нобай|оңға|Дәстүрлі киім киген [[Қазақтар|қазақ]] әйелдері]] [[Қазақтар]] ырым-тыйымға қатты мән берген және оған қатысты ғұрыптық наным-сенімдер ел арасында кеңінен орын алған. Мысалы, қазақ әйеліне қатысты төмендегідей ырымдарды кездестіруге болады. Қазақ халқы үш әйел тастаған еркекті жақтырмайды. Оның қолынан балаларына дәм татырмайды. Жамандығы бастарына келеді деп ырымдайды. Сондай-ақ, өлген ер адамның сүйегіне ерлер, әйел адамның сүйегіне әйелдер түседі. Өлген адамды жоқтап жылағанда, әйел адамдар шашын жайып жіберіп жыласа ішіндегі шері тарқайды деп сенеді. Әйел еш уақытта еріне қол жұмсамауы кeрек, күш көрсетіп, таяқ ала жүгірмейді және сес көрсетпеуі тиіс. Ұрысқанда тілдеп, бетке түкірмейді. Бұлай істеген әйелдің ақ некесі бұзылады, өзінен-өзі талақ болады деп есептейді. Жайшылықта ер кісілердің жүресінен отыруын жаман ырымға балайды. Бұл қаралы жағдайды, өлім-жітімді еске түсіреді. Қайғы үстіндегі ерлер, серігінен айырылған кісілер осылай қара тұтып отырады. Сондықтан ер адамдар құйрығын жерге басып отыруға тиіс. Ал әйел адамдардың жүрелеп отыруы - жақсы ырым. Әйелдердің биязы түрімен ибалы бейнеде жүрелеп отыруы ерлерге, үлкен кісілерге көрсеткен құрметі болып саналады. Қазақ танымында ер адам жүрелесе - ауылға қатер төнеді, әйелдер жүрелесе - ауылға ибалық орнайды деп біледі. Әйел еркектің алдында төсін ашып, жарқыратып отырмайды. Бұлай істесе, [[сұқ көз]] қадалады, тіл тиеді. Соның салдарынан төсі қарайып, омырауы іседі. Тас емшек болып, омырауынан сүт қашады. Сүт болмаған соң, құт та болмайды, құшағы суық, бауыры тас болады деп жориды. Сондықтан да бала емізгенде де бөгде адамға көрсетпей, етегін жауып отырып емізетін болған. Қазақ әйелдері өзінің басына салып жүрген жаулығын басқаларға бермейді. Олай етсе, басымдағы бақ басқаға көшеді деп ырымдайды. Сонымен қатар, әйел адам кешке, қараңғы түскеннен кейін сыртқа жалаңбас шықпайды, өйткені қараңғы түскен кезде жын-шайтандар әйел адамның шашына жабысып, үйге бірге келеді деп ырымдаған. Жерік болған әйел [[жерік ас]]ын жеуі керек. Жерігі қанбаған әйелдің баласы су ауыз болып туылады, ондай бала суайт болады деген ырым бар. Жаңа босанған әйел үйге кірген итке "шық!" демейді. Бұлай істесе әйелдің тісі түсіп қалады, бойынан қайраты кетеді деп біледі.<ref>{{Cite book|title=Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия|place=Алматы|publisher=DPS|year=2011|isbn=978-601-7026-17-2}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{туыстық қатынастар}} [[Санат:Әйел| ]] 59xcwuj50jgsi5xxltu7q33p5t2k24w 3641017 3641016 2026-08-08T19:47:04Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Kasymov|Kasymov]] ([[User talk:Kasymov|т]]) өңдемелерінен [[User:Ledi780|Ledi780]] соңғы нұсқасына қайтарды 3639936 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg|нобай|[[Қазақстан]]дық әйел]] '''Әйел''' — '''[[Ересек адам|ересек]] жастағы адам баласының әйел жынысты өкілі. [[Бала]] немесе жасөспірім әйел жынысты адамды қыз деп атайды.''' Көбіне әйелдерде жұп [[X-хромосома]]лары болады. [[Фертильдік|Фертильді]] әйелдер, оған қоса, [[Жүктілік|жүкті]] бола алады және [[жыныстық жетілу]]інен [[менопауза]]ға дейін [[Туу|бала туа алады]]. Жалпы, [[ұрық]]тың кейін қыз болатынын оның бір, не екі жыныстық хромосомасындағы бар, не белсенді [[SRY]] гені арқылы білуге болады.<ref>{{Cite book|last=Passarge|first=Eberhard|year=2017|title=Color Atlas of Genetics|publisher=Thieme|pages=362|isbn=978-3132414402}}</ref> Әйел анатомиясын еркегінен айыратыны — [[әйел репродуктивті жүйесі]], оған [[аналық без]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[қынап (мүше)|қынап]], [[сарпай (анатомия)|сарпай]] жатады. Әйел адам көбіне кең [[жамбас белдеуі]] мен үлкен [[Емшек|емшегі]] арқылы [[еркек]]тен ерекшеленеді. Бұл ерекшелігі арқылы әйелдер бала туу және [[лактация]]ны жүзеге асырады. Әйелдердің көбіне беттері мен денелерінде шаш азырақ өседі, жалпы [[май ұлпасы]] ірірек болады және орта есеппен ер адамнан бойы аласалау және бұлшық еті жұқалау болады. [[Адамзат тарихы]] бойы көп болған [[патриархат]] қоғамдарындағы әйелдердің [[гендерлік рөл]]і жиі олардың мүмкіндіктеріне және қабілетіне шектеу қоятын, осы себептен қазіргі замандағы елдің көбінде [[гендерлік теңсіздік]] әлі де бар. XX ғасырда біраз қоғамның әйелдерге қойған ереже мен заңдары жеңілдетілді де, әйелдер сол кезден бері түрлі мансаптар мен білім алу орындарына қол жеткізді. [[Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық]], отбасы, не қоғамдастық ішінде болсын, біраз қоғамдарда әлі де бар және жиі еркектер тарапынан орын алады. Кейбір әйелдердің [[Репродукциялық құқық|репродукциялық құқығы]] жоқ. [[Феминизм]] қозғалыстары мен идеологиялары мақсатын [[жыныстар теңдігі]]не қол жеткізу қылды. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендер әйелдер]], бұл дегеніміз олар туғанында еркек еді.<ref name="apa.org">{{Cite web|date=2023-03-09|title=Understanding transgender people, gender identity and gender expression|url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/transgender-people-gender-identity-gender-expression|lang=en|accessdate=2023-06-14|publisher=Америкалық психологиялық қауымдастық}}</ref> Кейбір әйелдер — [[интерсекс]], бұл дегеніміз олардың анатомиясы көпшілік мақұлдаған әйелдер анатомиясына келе бермейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/sexual-orientation-and-gender-identity/intersex-people|title=Intersex people|lang=en|publisher=OHCHR}}</ref><ref>{{Cite web|last=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|title=Free & Equal Campaign Fact Sheet: Intersex|date=2015|url=https://unfe.org/system/unfe-65-Intersex_Factsheet_ENGLISH.pdf}}</ref> == Этимологиясы == [[Сурет:Baby Mother Grandmother and Great Grandmother.jpg|нобай|оңға|Төрт түрлі ұрпаққа тиесілі әйел-қыздар, сол жақтан оңға қарай: [[нәресте]]сі, [[ана]]сы, [[әже]]сі және үлкен әжесі]] Қазақ тіліне ''әйел'' сөзі [[араб тілі]]ндегі {{lang|ar|عيال}} (''ʕiyāl'', ''йиәәл'') сөзінен бейімделіп келген. Әйелдерге құрметпен айтатын [[ханым]] сөзі [[парсы тілі]]ндегі {{lang|fa|خانم}} (''хоным'') сөзінен келген.<ref>{{Cite web|url=https://www.ihsan.kz/kk/articles/view/6255|title=Әйел сөзінің шын мағынасы осы екенін білмеппін|lang=kk|work=ihsan.kz|last=Абдусамат|first=Қасым|date=2017-06-12|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Терминологиясы == ''Әйел'' сөзі қазіргі заманда адамның ұрғашын да, отбасыдағы [[күйеу]]дің [[жұбай]]ын да білдіре алады.<ref>{{Cite web|url=https://sozdikqor.kz/soz?id=118115&a=%C3%81IEL.|title=ӘЙЕЛ|lang=kk|publisher=СӨЗДІКҚОР|accessdate=2024-12-06}}</ref> Бұрын, әйел сөзінің орнына '''қатын''' сөзі қолданылатын. [[Түркітану]]шы Талғат Жұмағанбетов сөзінше, XX ғасырға дейін ''қатын'' деп белгілі адамдардың қыздары мен әйел жұбайларын атайтын, алайда қазіргі заманда бұл сөз көбіне жағымсыз мағына береді.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/sovremennye-kazashki-ne-hotyat-byt-atyn-opros.html|title=Современные казашки не хотят быть "қатын" – опрос|lang=ru|work=informburo.kz|date=2017-02-17|accessdate=2024-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://365info.kz/2015/11/slovo-atyn-predlozhili-reabilitirovat|title=Слово «қатын» предложили «реабилитировать»|lang=ru|work=365info.kz|date=2015-11-18|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Биологиясы == [[Сурет:Anterior view of human female and male, with labels 2.png|нобай|оңға|Ересек әйел адамның (сол жақта) фотографиясы, жанында [[Еркек|ересек еркек адам]] бейнеленген.]] [[Сурет:Pregnant woman (43338546905).jpg|нобай|оңға|[[Жүктілік|Жүкті]] әйел]] Әйел мен еркек адамдардың биологияларында [[Гендерлік айырмашылық|бірнеше айырмашылық бар]]. [[Жыныс мүшесі]] сияқты кейбір ерекшелігі көрінетін болса, ішкі анатомия мен генетика сияқты ерекшеліктерді адам өз көзімен байқай алмайды. === Генетикалық ерекшелігі === Көбіне, әйелдердің гендерінде екі X-хромосомалар бар. Еркектерде бұның орнына X пен Y деген екі түрлі хромосомалар табуға болады.<ref name=Hake>{{cite web|author=Hake, Laura; O'Connor, Clare|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|publisher=Scitable|date=2008|accessdate=2019-08-23}}</ref> [[Адам ұрықталуы|Ұрықтың бастапқы даму кезеңдері]]нде ұрықтардың бәрінде де 6–7 аптаға дейін әйел сыртқы жыныс ағзалары (гениталиясы) болады, бірақ кейін ер ұрықтардағы [[SRY]] генінің әсерінен бұл сыртқы жыныс ағзалары [[атабез]]ге айналады.<ref name=":0" /> Әйелдердің жыныстық ерекшеленуі [[жыныс гормондары]]ның қатысуынсыз жүреді.<ref name=":0">{{cite book |author=Wizemann, Theresa M.; Pardue, Mary-Lou|title=Exploring the Biological Contributions to Human Health|chapter=Sex Begins in the Womb|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222286/|publisher=National Academies Press (US)|language=en|date=2001|isbn=978-0-309-07281-6|doi=10.17226/10028|pmid=25057540}}</ref> Адам баласының [[митохондриялық ДНҚ]]-ны анасынан алған себебінен [[генеалогия]]дағы адамның ана бабаларын табу жеңілдеу. === Гормоналды ерекшелігі, етеккір === {{Толық мақала|Етеккір циклі|Етеккір}} [[Жыныстық жетілу]] кезінде қыздар денесі [[Адам ұрықталуы|фертилизация]] арқылы [[жынысты көбею]]ге қабілетін алады. [[Гипофиз]]ден келетін химиялық белгілерден [[аналық без]] денедегі етеккірге әкелетін гормондар жасайды, нәтижесінде қыздың бойы мен салмағы өседі, шашы ұзарады, емшегі жетіледі және [[менархе]] орын алады.<ref>{{Cite book|last=Hamilton-Fairley|first=Diana|year=2009|title=Lecture notes. Obstetrics and gynaecology|place=Chichester, UK|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-7801-3.}}</ref> Қыздардың көпшілігі [[менархе]]ні 12–13 жасында бастан кешеді,<ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|vauthors=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|page=736|doi-access=free|issn=1471-2458}}</ref><ref name="U.S. menarche">{{cite journal|vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–850|year=2003|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref> одан кейін олар [[жүктілік]] пен [[Туу|бала туу]] қабілетіне қол жеткізеді. Жүктілік [[аналық жыныс жасушасы]]ның [[сперма]]дан ұрықталуы себебінен орын алады. Бұған [[жыныстық қатынас]] және жасанды [[ұрықтандыру (қолдан)|ұрықтандыру]] жол бере алады.<ref>{{cite web|date=2014-11-14|title=What is Assisted Reproductive Technology? {{!}} Reproductive Health|url=https://www.cdc.gov/art/whatis.html|publisher=CDC}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20171101183209/https://www.cdc.gov/art/whatis.html|date=2017-11-01}}</ref> Өзге ірі жануарлар сияқты адамдар көбіне бір жүктіліктен бір-ақ балаға ғана өмір береді, алайда оларды өзге ірі сүтқоректілерден нәрестенің дамымай туатыны ерекшелейді, яғни, нәресте аса әлсіз және қабілетсіз болып дүниеге келеді, өсейгеніне дейін өмір сүруі үшін ата-аналарының көмек пен қолдауын қажет етеді.<ref>{{Cite web|title=default – Stanford Children's Health|url=https://www.stanfordchildrens.org/en/topic/default?id=overview-of-multiple-pregnancy-85-P08019#:~:text=Multiples%20make%20up%20only%20about,higher-order%20multiples%20rose%20dramatically.|accessdate=2022-07-25|work=stanfordchildrens.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Altriciality – an overview {{!}} ScienceDirect Topics|url=https://www.sciencedirect.com/topics/veterinary-science-and-veterinary-medicine/altriciality|accessdate=2022-07-25|work=sciencedirect.com}}</ref> Кейде әйел адамдар бірден бірнеше балаға да өмір бере алады, көбіне бұл балалар [[егіз]] болады.<ref>{{Cite web|title=Twins, Triplets, Multiple Births|url=https://medlineplus.gov/twinstripletsmultiplebirths.html|accessdate=2022-07-25|work=medlineplus.gov}}</ref> Көбіне 49–52 жастар аралығында әйелдер [[менопауза]]ға жетеді. Бұл кезде олардың етеккірі мәңгіге тоқтайды да, олар бала көтеру қабілетінен айырылады.<ref name="NIH2013Def">{{cite web|date=2013-06-28|title=Menopause: Overview|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|lang=en|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|accessdate=2015-03-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|date=2015-04-02}}</ref><ref name="PubMed2013">{{cite web|date=2013-08-29|title=Menopause: Overview|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|accessdate=2015-03-08|publisher=PubMedHealth}}{{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|date=2017-09-10}}</ref><ref name="Tak2015">{{cite journal|vauthors=Takahashi TA, Johnson KM|date=May 2015|title=Menopause|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=3|pages=521–34|doi=10.1016/j.mcna.2015.01.006|pmid=25841598|doi-access=free}}</ref> Басқа сүтқоректілердің біразынан ерекшелігі, әйел адамдар менопаузадан кейін де біраз жыл өмір кешеді.<ref>{{Cite journal|author=Hawkes, K.; O’Connell, J. F.; Jones, N. G. Blurton; Alvarez, H.; Charnov, E. L.|date=1998-02-03|title=Grandmothering, menopause, and the evolution of human life histories|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=95|issue=3|pages=1336–1339|doi=10.1073/pnas.95.3.1336|issn=0027-8424|pmc=18762 |pmid=9448332|bibcode=1998PNAS...95.1336H}}</ref> Біраз әйел осындай кезде [[әже]] болады да, [[немере]]сі, не басқа да туыстарын қарап жүреді.<ref>{{Cite web|title=Increasingly Indispensable Grandparents {{!}} YaleGlobal Online|url=https://archive-yaleglobal.yale.edu/content/increasingly-indispensable-grandparents|accessdate=2022-07-28|work=archive-yaleglobal.yale.edu|language=en}}</ref> Менопаузадан кейін ұзаққа созылатын әйелдердің өміріне ғалымдар түрлі себеп бола алатын теория береді. === Морфологиялық және физиологиялық ерекшелігі === [[Биология]] саласында әйел [[жыныстық орган]]дары көбею жүйесіне қатысса, екінші реттік [[жыныс белгілері]] [[лактация]] орындау мен еркектерді өзіне тарту істерін жүзеге асырады.<ref name="Buss 2019">{{cite book|last=Buss|first=David|url=https://www.routledge.com/Evolutionary-Psychology-The-New-Science-of-the-Mind/Buss/p/book/9781138088610#|title=Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind|date= 2019|publisher=Routledge|isbn=978-0429590061|edition=6th|chapter=Evolved Standards of Physical Beauty|pages=283–288}}</ref> Адамдар — [[ұрықжолдастылар]], яғни ұрық анасының [[жатыр]]ында дамиды және [[плацента]]сы бұл болашақ нәрестені қоректендіреді де, қалдықтарын сүзеді.<ref>{{Cite web |title=placental mammal {{!}} Characteristics & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/placental-mammal |accessdate=2022-07-25 |work=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Placental Mammals |url=https://ucmp.berkeley.edu/mammal/eutheria/placental.html |accessdate=2022-07-25 |work=ucmp.berkeley.edu}}</ref> [[Сурет:Woman breastfeeding an infant.jpg|нобай|солға|Нәрестесін [[лактация]] арқылы қоректендіріп жатқан әйел адам]] Әйелдердің ішкі сыртқы жыныс ағзалары қатарына [[аналық без]], [[аналық жыныс жасушасы]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[жатыр мойыны]], [[қынап (мүше)|қынап]], т.б. жатады. [[Сарпай (анатомия)|Сарпай]] (әйел сыртқы жыныс ағзалары) [[күйіттік]], [[ірі жыныстық ерін]], [[кіші жыныстық ерін]] мен [[қынап кіреберісі]]нен тұрады. Қынап кіреберісі жерінде қынап пен [[зәр өзегі]] ашылым жері орналасқан. [[Сүт бездері]] — өзге де сүтқоректілерге тән аса ерекше дене бөлігі, [[лактация]] үшін қолданылады. Ересек әйелдердегі [[емшек]] басқа сүтқоректілерден ерекшеленіп тұрады. Әйелдің басты жыныстық гормоны делінетін [[эстроген]] әйел денесінің пішініне үлкен әсер етеді. Эстроген еркек денесінде де, әйел денесінде де пайда болады, алайда әйелдерде оның деңгейі аса үлкен болады, әсіресе бала көтере алатын жасында. Басқа функцияларынан тыс эстроген әйел екінші реттік [[жыныс белгілері]]н, мысалға емшек пен [[сан (аяқ)|сан]]ды дамытады.<ref name="pmid9393999">{{cite journal |title=A role for estrogens in the male reproductive system|journal=Nature|volume=390|issue=6659|pages=447–448|year=1997|pmid=9393999|pmc=5719867|doi=10.1038/37352| author=Hess, R. A.; Bunick, D; Lee, K. H.; Bahr, J; Taylor, J. A.; Korach, K. S.; Lubahn, D. B.|bibcode=1997Natur.390..509H}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm |title=Science News Online (12/6/97): Estrogen's Emerging Manly Alter Ego |accessdate=2008-03-04 |author=Raloff, J. |date=1997-12-06 |publisher=Science News}} {{Wayback|date=2013-08-01 |url=https://web.archive.org/web/20130801125427/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm }}</ref><ref name="titleScience Blog -- Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility">{{cite web |url=http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html|title=Science Blog – Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility|accessdate=2008-03-04|publisher=Science Blog}} {{Wayback|date=2007-05-07 |url=https://web.archive.org/web/20070507120938/http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html}}</ref> Эстроген арқылы [[жыныстық жетілу]] кезінде қыздарда емшегі дамиды, саны кеңейеді. Бұл кезеңде қыздардағы [[тестостерон]] эстрогенге қарсы жұмыс істейді де, кейде емшек дамуын ақырындатады, бұлшық ет пен беттегі шаш дамуын арттырады.<ref name="WebMD">{{cite web |url=http://www.webmd.com/women/guide/normal-testosterone-and-estrogen-levels-in-women?page=2 |title=Normal Testosterone and Estrogen Levels in Women |publisher=WebMD |work=Website |accessdate=2015-10-28}}</ref> === Жыныс бойынша адам таралуы === Бала туғанда оның қыз болу ықтималдығы ұл болуынан сәл төмендеу (коэффиценті 1:1,05). 2015 жылғы бүкіл адамзаттың жыныс бойынша бөлінісінде әр 1018 еркек үшін 1000 әйел бар болған.<ref>{{cite book |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |title=2015 Demographic Yearbook |author=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |place=New York |year=2016 |language=en |page=60 |isbn=978-9210511094 |oclc=1028121211 |accessdate=2022-07-29}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210222114154/https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |date=2021-02-22}}</ref> === Интерсекс әйелдер === {{Толық мақала|Интерсекс}} [[Интерсекс]] әйелдер деп біз еркектікі де, әйелдікі де саналмайтын [[жыныстық мүше]]сі бар әйелдерді айтады. Бұған қарамастан олардың көпшілігі туғанында әйел деп белгіленеді және бұл іс жиі шулы болады.<ref name="auto">{{cite web|title=Progress and Politics in the intersex rights movement, Feminist theory in action|url=http://www.aisia.org/wp-content/uploads/2016/11/Dreger__Herndon_2009.pdf|author=Alice D. Dreger; April M. Herndon }}</ref> Интерсекс туған әйелдер басқа әйелдерден жиі көбірек [[ЛГБТ]] мүшелері болады.<ref>{{cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1022492106974|title=Psychological Outcomes and Gender-Related Development in Complete Androgen Insensitivity Syndrome|author=Melissa Hines, S. Faisal Ahmed & Ieuan A. Hughes|journal=Archives of Sexual Behavior |year=2003 |volume=32 |issue=2 |pages=93–101 |doi=10.1023/A:1022492106974 |pmid=12710824 |s2cid=38338670 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Cohen-Kettenis |first=PT |title=Gender change in 46,XY persons with 5alpha-reductase-2 deficiency and 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase-3 deficiency. |journal=Archives of Sexual Behavior |year=2005 |volume=34 |issue=4 |pages=399–410 |doi=10.1007/s10508-005-4339-4 |pmid=16010463|s2cid=146495456}}</ref><ref>{{cite journal|author= Furtado P. S. |year= 2012 |title= Gender dysphoria associated with disorders of sex development |journal= Nat. Rev. Urol. |volume= 9 |issue= 11|pages= 620–627 |doi= 10.1038/nrurol.2012.182 |pmid= 23045263 |s2cid= 22294512}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.thetrevorproject.org/wp-content/uploads/2021/12/Intersex-Youth-Mental-Health-Report.pdf |title= The Mental Health and Well-being of LGBTQ Youth who are Intersex |work= The Trevor Project |date= 2021}}</ref> == Сексуалдығы және жынысы == {{Тағы қараңыз|Транс-әйел}} [[Сурет:Let S Dance (66683119).jpeg|нобай|оңға|Әйелдердің көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] (еркектерді ұнатады) және [[Цисгендерлік|цисгендер]] (туғанында әйел болған және өзін әйел дейді)]] Әйелдердің сексуалдығы әртүрлі болады және оның мінез-құлқына біраз нәрсе әсер ете алады, соның ішінде [[эволюциялық психология]], [[кісілік]], [[тәрбие]] және [[мәдениет]]ті айта кетсек болады. Әйелдердің үлкен көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] болса да, ірі [[Лесбияндар|лесбиян]] және [[Бисексуалдылық|бисексуал]] азшылықтары да бар.<ref>{{cite journal|author=Bailey, J. Michael; Vasey, Paul; Diamond, Lisa; Breedlove, S. Marc; Vilain, Eric; Epprecht, Marc|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|journal=Psychological Science in the Public Interest|date=2016|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|doi-access=free|accessdate=2019-12-21}} {{Wayback|date=2019-12-02|url=https://wayback.archive-it.org/all/20191202204542/https://www.researchgate.net/publication/301639075_Sexual_Orientation_Controversy_and_Science}}</ref> Мәдениеттердің көпшілігіндегі [[бинарлық гендер жүйесі]] бойынша әйел бір жыныс болса, басқа жынысы — [[еркек]]. Басқа мәдениеттерде [[үшінші жыныс]] та бар.<ref name="Nadal-re-binary">Kevin L. Nadal, ''The Sage Encyclopedia of Psychology and Gender'' (2017, {{ISBN|978-1-4833-8427-6}}), p. 401: "Most cultures currently construct their societies based on the understanding of gender binary—the two gender categorizations (male and female). Such societies divide their population based on biological sex assigned to individuals at birth to begin the process of gender socialization."</ref><ref>{{cite book |author=Sigelman, Carol K.; Rider, Elizabeth A. |url=https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385 |title=Life-Span Human Development |date=2017 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-51606-8 |page=385 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050224/https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385}}</ref><ref>{{cite book |author=Maddux, James E.; Winstead, Barbara A. |url=https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028 |title=Psychopathology: Foundations for a Contemporary Understanding |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-64787-1 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050212/https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028}}</ref> Әйелдердің көпшілігі — [[Цисгендерлік|цисгендер]], яғни олар туғанында әйел делінеді және өзін де әйел дейді. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендерлер]], яғни туғанында олар ерлер еді.<ref name="apa.org"/> Транс-әйелдер кейде [[гендерлік дисфория]]ға тап болды, яғни олар гендерлік сәйкестігі мен туған кезіндегі жынысы арасындағы сәйкессіздіктен күйзеліске тап болады, өз денесінде өзін жаман сезінеді.<ref>{{cite web|title=Standards of Care for the Health of Transsexual, Transgender, and Gender Nonconforming People (version 7) |publisher=The World Professional Association for Transgender Health |page=96 |url=http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care,%20V7%20Full%20Book.pdf}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140924061804/http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care%2C%20V7%20Full%20Book.pdf |date=2014-09-24 }}</ref> Транс-әйелдер жиі [[Трансгендерлік денсаулық сақтау|жынысын растайтын қамқорлық]] ({{lang-en|gender-affirming care}}) делінетін әлеуметтік және медициналық көмек арқылы гендерлік дисфорияға қарсы күреседі. Жынысын әлеуметтік түрде ауыстыру қатарына өзіне жаңа есім беру, киім үлгісін өзгерту, қолданатын [[Есімдік|есімдігін]]{{efn|Әлем тілдерінің біразында үшінші жақ есімдіктері (''Ол'', ''оның'') жыныс бойынша ерекшеленеді. Мысалы, туғанында ер болған ағылшынтілді транс-әйел өзінің ''he'' (еркектерге қолданылатын ''ол'' есімдігі) есімдігін ''she'' (әйелдерге қолданылатыны) дегеніне ауыстыра алады.}} ауыстыру жатады.<ref>{{Cite journal |last=Sherer |first=Ilana |date=2016-03-01 |title=Social Transition: Supporting Our Youngest Transgender Children |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/137/3/e20154358/81430/Social-Transition-Supporting-Our-Youngest |journal=Pediatrics |language=en |volume=137 |issue=3 |pages=e20154358 |doi=10.1542/peds.2015-4358 |pmid=26921284 |issn=0031-4005|doi-access=free }}</ref> Жынысын медициналық түрде ауыстыру қатарына [[эстроген]] гормондарын алу және осылайша екінші реттік жыныс белгілерін (емшегі, санын кең қылу) әйелдердікіндей қылу және жынысын ауыстыру бойынша ота жасау жатады.<ref name="Beidel-2014">{{cite book |author=Beidel, Deborah C; Frueh, B. Christopher; Hersen, Michel |title=Adult Psychopathology and Diagnosis |url=https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |accessdate=2017-12-12 |edition=7th |date=30 June 2014 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-1-118-92791-5 |page=618 |oclc=956674391 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330190955/https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |url-status=live }}</ref><ref name="Koellen-2016">{{cite book |last=Köllen |first=Thomas |title=Sexual Orientation and Transgender Issues in Organizations: Global Perspectives on LGBT Workforce Diversity |url=https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |access-date=12 December 2017 |date=25 April 2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-29623-4 |page=138 |oclc=933722553 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330195550/https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |url-status=live }}</ref> == Денсаулығы == [[Еркек|Ер]]лермен салыстырғанда әйелдердің денсаулығындағы ерекше факторлар [[Адамның көбею жүйесі|көбею жүйесі]]мен байланысты факторларда айқынырақ көрінеді, бірақ жыныс бойынша ерекшеліктер молекулярлық шкаладан мінез-құлық масштабына дейін де анықталған. Бұл айырмашылықтардың кейбірі кішігірім ғана және оларды түсіндіру қиындау; ішінара тән биологиялық факторларды бар қоршаған ортаның әсерінен бөлу қиынға соғады. Кейбір аурулар көбіне әйелдерге, не мүлдем әйелдерге ғана тиеді. Бұл аурулар қатарында [[сүт безінің обыры]], [[жатыр мойыны обыры]] және [[аналық без обыры]] сияқтылар бар. Әйелге ғана тән көбею жүйесінің органдарымен жұмыс істейтін медицина саласын [[гинекология]] («әйелдер ғылымы») дейді. === Аналардың өлімі === {{Толық мақала|Аналардың өлімі}} [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] (ДДСҰ) [[аналардың өлімі]]н «әйелдің жүкті болған кезінде, не жүктілік аяқталғаннан кейін 42 күн ішінде қайтыс болуы, жүктіліктің ұзақтығы маңызынсыз» деп түсіндіреді. Ол, оған қоса, жүктіліктің ұзақтығы анықтаманы өзгертпейді деген.<ref>{{Cite web|url= https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |title= Maternal mortality ratio (per 100 000 live births |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |date= 2013-05-07}}</ref> 2008 жылы ДДСҰ жыл сайын жүктілік пен босанудың асқынуынан 500 000-нан астам әйел қайтыс болатынын және кем дегенде жеті миллионнан астамы ауыр денсаулық проблемаларына тап болатынын, ал 50 миллионнан астамы босанғаннан кейін ауыратынын хабарлады. Акушерлік біліктілікті арттыруды қолдау үшін ДДСҰ Қауіпсіз Ана Болу үшін Әрекет (''Action for Safe Motherhood'') акушерлерді оқыту бағдарламасын құрды.<ref name="WHO2008Ed">{{cite book |title=Education material for teachers of midwifery : midwifery education modules |date=2008 |publisher=World Health Organization |isbn=978-600-7257-12-8 |hdl=10665/44145 |page=3 }}</ref> 2017 жылы ана өлімінің 94%-ы табысы төмен және төмендеу орта табысы бар елдерде орын алған. Ана өлімінің шамамен 86%-ы [[Суб-Сахаралық Африка]] мен [[Оңтүстік Азия]]да орын алады, Суб-Сахаралық Африкада шамамен 66% және Оңтүстік Азияда шамамен 20%. Ана өлімінің негізгі себептеріне [[преэклампсия]] мен [[эклампсия]], қауіпті [[аборт]] жасау, [[безгек]] және [[АИТВ/ЖИТС]]-тен жүктіліктің асқынуы, босанғаннан кейінгі ауыр қан кетуі мен инфекциялар жатады.<ref>{{cite web |url= https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |title= Maternal mortality |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |date= 2019-09-19 |accessdate= 2022-07-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220208192432/https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |date= 2022-02-08}}</ref> === Ғұмырының болжалды ұзақтығы === [[Сурет:LifeExpectancyBetweenFemaleAndMales.jpg|нобай|оңға|Қызғылт: Туғанында әйелдердің еркектерге қарағанда өмір сүру ұзақтығы үлкен елдер. Көк түсті елдерде бұл көрсеткіш [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]] себебінен керісінше.]] Әйелдер [[Ғұмырдың болжалды ұзақтығы|ғұмырының болжалды ұзақтығы]] көбіне ерлердікінен ұзақ болады. Бұл артықшылық қыздың туған сәтінен бар; қыз нәрестенің тұңғыш жылы бойы тірі қалуы ұл нәрестемен салыстырғанда ықтималдырақ.<ref name=":2">{{cite web |title= Female Life Expectancy |url= https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |accessdate= 2019-08-24 |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190725170324/https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |date=2019-07-25}}</ref> Дегенмен, бұл орын мен жағдайға байланысты өзгереді. Мысалы, [[Мизогиния|әйелдерге қатысты кемсітушілік]] нәтижесінде Азияның кейбір бөліктерінде әйелдердің өмір сүру ұзақтығын қысқарған, сондықтан ол жердегі ер адамдар әйелдерге қарағанда ұзағырақ өмір сүреді.<ref name=":2" /> Өмір сүру болжалды ұзақтығының айырмашылығы ішінара биологиялық артықшылықтарға байланысты және ішінара ерлер мен әйелдер арасындағы жыныстық мінез-құлық айырмашылықтарына байланысты деп саналады.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{cite magazine |date= 2004-08-30 |title= Why is life expectancy longer for women than it is for men? |url= http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-is-life-expectancy-lo |publisher=Scientific American |accessdate= 2009-10-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210415161346/https://www.scientificamerican.com/article/why-is-life-expectancy-lo/ |date= 2021-04-15}}</ref> Мысалы, әйелдердің [[темекі]] шегу және абайсыз көлік жүргізу сияқты зиянды мінез-құлықпен айналысу ықтималдығы аз, сондықтан мұндай себептерден алдын алуға болатын мезгілсіз өлім аз болады.<ref name=":2" /> === Ұрпақ жаңғырту денсаулығы === {{Толық мақала|Ұрпақ жаңғырту денсаулығы}} [[Сурет:May 2022 abortion protest at Foley Square 08.jpg|нобай|оңға|Әйелдің [[аборт]] жасауына құқығын талап етіп жатқан наразылар, [[Америка Құрама Штаттары]], 2022 жылғы мамыр]] [[Ұрпақ жаңғырту денсаулығы]] — әйелдің ұрпақ табуы және көбею жүйесіне қатысы бар құқығы. Гинекология және акушерлік халықаралық федерациясының анықтамасы Ұрпақ жаңғырту денсаулығын осылай түсіндіреді:<ref>{{cite web |url=http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health |title=Resolution on Reproductive and Sexual Health &#124; International Federation of Gynecology and Obstetrics |lang=en |work=Figo.org |accessdate=2014-04-19}} {{Wayback|date=2014-02-23 |url= https://web.archive.org/web/20140223203421/http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health}}</ref> {{Дәйексөз|...әйелдердің адам құқықтары қатарына олардың өз сексуалдық және репродуктивті денсаулығына басшылық етуі, соның ішінде еш мәжбүрлеусіз жыныстық қатынасқа қатысты мәселелерді еркін шешуі құқығын қамтиды. Әйелдер мен ерлер арасындағы жыныстық қатынас және ұрпақты болу мәселелерінде тең қарым-қатынастар келісімді және ортақ жауапкершілікті талап етеді.}} Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2010 жылдан 2014 жылға дейінгі деректерге сүйене отырып, жыл сайын әлемде 56 миллион түсіктің (барлық жүктіліктің 25%) орын алатынын хабарлайды. Олардың 25 миллионға жуығы қауіпті деп танылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дамыған аймақтарда әрбір 100 000 қауіпті түсік үшін 30-ға жуық әйел өлетінін және дамушы аймақтарда бұл сан 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 220 өлімге дейін және Суб-Сахаралық Африкада 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 520 өлімге дейін өсетінін хабарлайды. Бұл өлімдерге ДДСҰ осы себеп береді:<ref>{{cite web |title=Preventing unsafe abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |lang=en |publisher=[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |accessdate= 2019-08-24}}</ref> * қауіпсіз абортты шектейтін заңнама; * керек қызметтердің қолжетімсіз болуы; * отаның қымбат бағасы; * қоғамдық стигма; * денсаулық сақтау қызметкерлерінің қарсылығы; * қажетсіз талаптар, соның ішінде ананы күткізу, жалған мәлімет пен қажетсіз медициналық тест сияқтылар. == Отбасындағы әйел орны == Отбасындағы және жалпы қоғамдағы орнының өзіндік ерекшеліктерімен байланысты Әйел затының әлеуметтік жағдайы мен жасына, қандастық, некелік туыстыққа қатысты этикалық мәнді әлеуметтік қарым-қатынасты білдіретін ғұрыптық атаулар халық тілінде аса мол кездеседі: [[әже]], [[ана]], [[шеше]], [[ене]], (қайын ене), [[қыз]], [[абысын]], [[шешей]], [[жеңге]], [[aпa]], [[қарындас]], [[сіңлі]], [[қайын сіңлі]], [[балдыз]], [[бөле]], [[келін]], [[келіншек]], нағашы әже, нағашы aпa, нағашы жеңге, нағашы қарындас, жиен aпa, жиен қарындас, [[құдағи]], өкіл шеше, өгей шеше, [[кіндік шеше]], [[бойжеткен]], [[қалыңдық]], [[бәйбіше]], [[тоқал]], жар, [[жұбай]], [[зайып]], [[жесір]], [[қатын]], тамыр, [[көңілдес]], [[күндес]], [[кемпір]], [[кейуана]], т.б. Ұлттық [[салт-дәстүр]], [[әдет-ғұрып]]қа байланысты қазақ әйелі әдепті, мейірімді, қамқоршы болуы тиіс, [[Күйеу|күйеуін]] әр кез сыйлап, оған қарсы сөйлемеуі керек. Сондай-ақ, ол тек қана күйеуін емес, жалпы қайын жұртындағы адамдарға құрмет көрсетіп, қабақ шытпай, иіліп тұруы керек. Белгілі бір қауымның мүшесіне айналған әйел күйеуінің жақындарымен, яғни, қайын жұртына туысқандық жақын адам ретінде қоғамдық-әлеуметтік, экономикалық, күнделікті қатынаста қат-қабат байланыста болады және оның көшпелі ортада қалыптасқан ұстанымдары мен өзіндік этикалық нормаларын сақтауға міндеттеледі. Атап айтқанда: [[қайын ата]] - күйеуінің әкесі; [[қайын ене]] - күйеуінің шешесі, [[қайын аға]] - күйеуінің ағасы (жақын ағалары); [[қайын бике]] - күйеуінің әпкесі (жақын әпкелері); [[қайын іні]]сі - күйеуінің інісі (жақын інілері); қайын сіңлі күйеуінің қарындасы (жақын қарындастары); абысын - қайын ағасы мен қайын інісінің әйелдері; жезде аға — [[қайынбике]]сінің күйеуі; [[күйеу]] - қайынсіңлісінің күйеуі сияқты күйеуінің етене жақын туысқандарымен бірге сол ауылға, әрісі сол төңіректегі қауымға келін болып саналады. Дәстүрлі ортада қалыптасқан моральдық-этикалық нормаларға сай келін жасы мен жолы үлкен көзі тірі туысқандарын ғана емес, дүниеден озған аталарының (кейде әжелерінің) атын атамауға тиіс, олардың атын тергеп, ат қояды. Қазақ әйелдері ертеде күйеулерінің атын тура айтпай мырза, отағасы, үлкен кісі деп атаған. == Әйелге қатысты қазақ ырымдары == [[Сурет:Kazakhstani-women.jpg|нобай|оңға|Дәстүрлі киім киген [[Қазақтар|қазақ]] әйелдері]] [[Қазақтар]] ырым-тыйымға қатты мән берген және оған қатысты ғұрыптық наным-сенімдер ел арасында кеңінен орын алған. Мысалы, қазақ әйеліне қатысты төмендегідей ырымдарды кездестіруге болады. Қазақ халқы үш әйел тастаған еркекті жақтырмайды. Оның қолынан балаларына дәм татырмайды. Жамандығы бастарына келеді деп ырымдайды. Сондай-ақ, өлген ер адамның сүйегіне ерлер, әйел адамның сүйегіне әйелдер түседі. Өлген адамды жоқтап жылағанда, әйел адамдар шашын жайып жіберіп жыласа ішіндегі шері тарқайды деп сенеді. Әйел еш уақытта еріне қол жұмсамауы кeрек, күш көрсетіп, таяқ ала жүгірмейді және сес көрсетпеуі тиіс. Ұрысқанда тілдеп, бетке түкірмейді. Бұлай істеген әйелдің ақ некесі бұзылады, өзінен-өзі талақ болады деп есептейді. Жайшылықта ер кісілердің жүресінен отыруын жаман ырымға балайды. Бұл қаралы жағдайды, өлім-жітімді еске түсіреді. Қайғы үстіндегі ерлер, серігінен айырылған кісілер осылай қара тұтып отырады. Сондықтан ер адамдар құйрығын жерге басып отыруға тиіс. Ал әйел адамдардың жүрелеп отыруы - жақсы ырым. Әйелдердің биязы түрімен ибалы бейнеде жүрелеп отыруы ерлерге, үлкен кісілерге көрсеткен құрметі болып саналады. Қазақ танымында ер адам жүрелесе - ауылға қатер төнеді, әйелдер жүрелесе - ауылға ибалық орнайды деп біледі. Әйел еркектің алдында төсін ашып, жарқыратып отырмайды. Бұлай істесе, [[сұқ көз]] қадалады, тіл тиеді. Соның салдарынан төсі қарайып, омырауы іседі. Тас емшек болып, омырауынан сүт қашады. Сүт болмаған соң, құт та болмайды, құшағы суық, бауыры тас болады деп жориды. Сондықтан да бала емізгенде де бөгде адамға көрсетпей, етегін жауып отырып емізетін болған. Қазақ әйелдері өзінің басына салып жүрген жаулығын басқаларға бермейді. Олай етсе, басымдағы бақ басқаға көшеді деп ырымдайды. Сонымен қатар, әйел адам кешке, қараңғы түскеннен кейін сыртқа жалаңбас шықпайды, өйткені қараңғы түскен кезде жын-шайтандар әйел адамның шашына жабысып, үйге бірге келеді деп ырымдаған. Жерік болған әйел [[жерік ас]]ын жеуі керек. Жерігі қанбаған әйелдің баласы су ауыз болып туылады, ондай бала суайт болады деген ырым бар. Жаңа босанған әйел үйге кірген итке "шық!" демейді. Бұлай істесе әйелдің тісі түсіп қалады, бойынан қайраты кетеді деп біледі.<ref>{{Cite book|title=Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия|place=Алматы|publisher=DPS|year=2011|isbn=978-601-7026-17-2}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{туыстық қатынастар}} [[Санат:Әйел| ]] nmyspl54jg6p94b4lu16vk8qy6k2kb8 3641018 3641017 2026-08-08T19:47:23Z Kasymov 10777 3641018 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg|нобай|[[Қазақстан]]дық әйел]] '''Әйел''' — [[Ересек адам|ересек]] жастағы адам баласының әйел жынысты өкілі. [[Бала]] немесе жасөспірім әйел жынысты адамды қыз деп атайды. Көбіне әйелдерде жұп [[X-хромосома]]лары болады. [[Фертильдік|Фертильді]] әйелдер, оған қоса, [[Жүктілік|жүкті]] бола алады және [[жыныстық жетілу]]інен [[менопауза]]ға дейін [[Туу|бала туа алады]]. Жалпы, [[ұрық]]тың кейін қыз болатынын оның бір, не екі жыныстық хромосомасындағы бар, не белсенді [[SRY]] гені арқылы білуге болады.<ref>{{Cite book|last=Passarge|first=Eberhard|year=2017|title=Color Atlas of Genetics|publisher=Thieme|pages=362|isbn=978-3132414402}}</ref> Әйел анатомиясын еркегінен айыратыны — [[әйел репродуктивті жүйесі]], оған [[аналық без]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[қынап (мүше)|қынап]], [[сарпай (анатомия)|сарпай]] жатады. Әйел адам көбіне кең [[жамбас белдеуі]] мен үлкен [[Емшек|емшегі]] арқылы [[еркек]]тен ерекшеленеді. Бұл ерекшелігі арқылы әйелдер бала туу және [[лактация]]ны жүзеге асырады. Әйелдердің көбіне беттері мен денелерінде шаш азырақ өседі, жалпы [[май ұлпасы]] ірірек болады және орта есеппен ер адамнан бойы аласалау және бұлшық еті жұқалау болады. [[Адамзат тарихы]] бойы көп болған [[патриархат]] қоғамдарындағы әйелдердің [[гендерлік рөл]]і жиі олардың мүмкіндіктеріне және қабілетіне шектеу қоятын, осы себептен қазіргі замандағы елдің көбінде [[гендерлік теңсіздік]] әлі де бар. XX ғасырда біраз қоғамның әйелдерге қойған ереже мен заңдары жеңілдетілді де, әйелдер сол кезден бері түрлі мансаптар мен білім алу орындарына қол жеткізді. [[Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық]], отбасы, не қоғамдастық ішінде болсын, біраз қоғамдарда әлі де бар және жиі еркектер тарапынан орын алады. Кейбір әйелдердің [[Репродукциялық құқық|репродукциялық құқығы]] жоқ. [[Феминизм]] қозғалыстары мен идеологиялары мақсатын [[жыныстар теңдігі]]не қол жеткізу қылды. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендер әйелдер]], бұл дегеніміз олар туғанында еркек еді.<ref name="apa.org">{{Cite web|date=2023-03-09|title=Understanding transgender people, gender identity and gender expression|url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/transgender-people-gender-identity-gender-expression|lang=en|accessdate=2023-06-14|publisher=Америкалық психологиялық қауымдастық}}</ref> Кейбір әйелдер — [[интерсекс]], бұл дегеніміз олардың анатомиясы көпшілік мақұлдаған әйелдер анатомиясына келе бермейді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/sexual-orientation-and-gender-identity/intersex-people|title=Intersex people|lang=en|publisher=OHCHR}}</ref><ref>{{Cite web|last=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|title=Free & Equal Campaign Fact Sheet: Intersex|date=2015|url=https://unfe.org/system/unfe-65-Intersex_Factsheet_ENGLISH.pdf}}</ref> == Этимологиясы == [[Сурет:Baby Mother Grandmother and Great Grandmother.jpg|нобай|оңға|Төрт түрлі ұрпаққа тиесілі әйел-қыздар, сол жақтан оңға қарай: [[нәресте]]сі, [[ана]]сы, [[әже]]сі және үлкен әжесі]] Қазақ тіліне ''әйел'' сөзі [[араб тілі]]ндегі {{lang|ar|عيال}} (''ʕiyāl'', ''йиәәл'') сөзінен бейімделіп келген. Әйелдерге құрметпен айтатын [[ханым]] сөзі [[парсы тілі]]ндегі {{lang|fa|خانم}} (''хоным'') сөзінен келген.<ref>{{Cite web|url=https://www.ihsan.kz/kk/articles/view/6255|title=Әйел сөзінің шын мағынасы осы екенін білмеппін|lang=kk|work=ihsan.kz|last=Абдусамат|first=Қасым|date=2017-06-12|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Терминологиясы == ''Әйел'' сөзі қазіргі заманда адамның ұрғашын да, отбасыдағы [[күйеу]]дің [[жұбай]]ын да білдіре алады.<ref>{{Cite web|url=https://sozdikqor.kz/soz?id=118115&a=%C3%81IEL.|title=ӘЙЕЛ|lang=kk|publisher=СӨЗДІКҚОР|accessdate=2024-12-06}}</ref> Бұрын, әйел сөзінің орнына '''қатын''' сөзі қолданылатын. [[Түркітану]]шы Талғат Жұмағанбетов сөзінше, XX ғасырға дейін ''қатын'' деп белгілі адамдардың қыздары мен әйел жұбайларын атайтын, алайда қазіргі заманда бұл сөз көбіне жағымсыз мағына береді.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/sovremennye-kazashki-ne-hotyat-byt-atyn-opros.html|title=Современные казашки не хотят быть "қатын" – опрос|lang=ru|work=informburo.kz|date=2017-02-17|accessdate=2024-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://365info.kz/2015/11/slovo-atyn-predlozhili-reabilitirovat|title=Слово «қатын» предложили «реабилитировать»|lang=ru|work=365info.kz|date=2015-11-18|accessdate=2024-12-06}}</ref> == Биологиясы == [[Сурет:Anterior view of human female and male, with labels 2.png|нобай|оңға|Ересек әйел адамның (сол жақта) фотографиясы, жанында [[Еркек|ересек еркек адам]] бейнеленген.]] [[Сурет:Pregnant woman (43338546905).jpg|нобай|оңға|[[Жүктілік|Жүкті]] әйел]] Әйел мен еркек адамдардың биологияларында [[Гендерлік айырмашылық|бірнеше айырмашылық бар]]. [[Жыныс мүшесі]] сияқты кейбір ерекшелігі көрінетін болса, ішкі анатомия мен генетика сияқты ерекшеліктерді адам өз көзімен байқай алмайды. === Генетикалық ерекшелігі === Көбіне, әйелдердің гендерінде екі X-хромосомалар бар. Еркектерде бұның орнына X пен Y деген екі түрлі хромосомалар табуға болады.<ref name=Hake>{{cite web|author=Hake, Laura; O'Connor, Clare|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|publisher=Scitable|date=2008|accessdate=2019-08-23}}</ref> [[Адам ұрықталуы|Ұрықтың бастапқы даму кезеңдері]]нде ұрықтардың бәрінде де 6–7 аптаға дейін әйел сыртқы жыныс ағзалары (гениталиясы) болады, бірақ кейін ер ұрықтардағы [[SRY]] генінің әсерінен бұл сыртқы жыныс ағзалары [[атабез]]ге айналады.<ref name=":0" /> Әйелдердің жыныстық ерекшеленуі [[жыныс гормондары]]ның қатысуынсыз жүреді.<ref name=":0">{{cite book |author=Wizemann, Theresa M.; Pardue, Mary-Lou|title=Exploring the Biological Contributions to Human Health|chapter=Sex Begins in the Womb|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222286/|publisher=National Academies Press (US)|language=en|date=2001|isbn=978-0-309-07281-6|doi=10.17226/10028|pmid=25057540}}</ref> Адам баласының [[митохондриялық ДНҚ]]-ны анасынан алған себебінен [[генеалогия]]дағы адамның ана бабаларын табу жеңілдеу. === Гормоналды ерекшелігі, етеккір === {{Толық мақала|Етеккір циклі|Етеккір}} [[Жыныстық жетілу]] кезінде қыздар денесі [[Адам ұрықталуы|фертилизация]] арқылы [[жынысты көбею]]ге қабілетін алады. [[Гипофиз]]ден келетін химиялық белгілерден [[аналық без]] денедегі етеккірге әкелетін гормондар жасайды, нәтижесінде қыздың бойы мен салмағы өседі, шашы ұзарады, емшегі жетіледі және [[менархе]] орын алады.<ref>{{Cite book|last=Hamilton-Fairley|first=Diana|year=2009|title=Lecture notes. Obstetrics and gynaecology|place=Chichester, UK|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-7801-3.}}</ref> Қыздардың көпшілігі [[менархе]]ні 12–13 жасында бастан кешеді,<ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|vauthors=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|page=736|doi-access=free|issn=1471-2458}}</ref><ref name="U.S. menarche">{{cite journal|vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–850|year=2003|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref> одан кейін олар [[жүктілік]] пен [[Туу|бала туу]] қабілетіне қол жеткізеді. Жүктілік [[аналық жыныс жасушасы]]ның [[сперма]]дан ұрықталуы себебінен орын алады. Бұған [[жыныстық қатынас]] және жасанды [[ұрықтандыру (қолдан)|ұрықтандыру]] жол бере алады.<ref>{{cite web|date=2014-11-14|title=What is Assisted Reproductive Technology? {{!}} Reproductive Health|url=https://www.cdc.gov/art/whatis.html|publisher=CDC}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20171101183209/https://www.cdc.gov/art/whatis.html|date=2017-11-01}}</ref> Өзге ірі жануарлар сияқты адамдар көбіне бір жүктіліктен бір-ақ балаға ғана өмір береді, алайда оларды өзге ірі сүтқоректілерден нәрестенің дамымай туатыны ерекшелейді, яғни, нәресте аса әлсіз және қабілетсіз болып дүниеге келеді, өсейгеніне дейін өмір сүруі үшін ата-аналарының көмек пен қолдауын қажет етеді.<ref>{{Cite web|title=default – Stanford Children's Health|url=https://www.stanfordchildrens.org/en/topic/default?id=overview-of-multiple-pregnancy-85-P08019#:~:text=Multiples%20make%20up%20only%20about,higher-order%20multiples%20rose%20dramatically.|accessdate=2022-07-25|work=stanfordchildrens.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Altriciality – an overview {{!}} ScienceDirect Topics|url=https://www.sciencedirect.com/topics/veterinary-science-and-veterinary-medicine/altriciality|accessdate=2022-07-25|work=sciencedirect.com}}</ref> Кейде әйел адамдар бірден бірнеше балаға да өмір бере алады, көбіне бұл балалар [[егіз]] болады.<ref>{{Cite web|title=Twins, Triplets, Multiple Births|url=https://medlineplus.gov/twinstripletsmultiplebirths.html|accessdate=2022-07-25|work=medlineplus.gov}}</ref> Көбіне 49–52 жастар аралығында әйелдер [[менопауза]]ға жетеді. Бұл кезде олардың етеккірі мәңгіге тоқтайды да, олар бала көтеру қабілетінен айырылады.<ref name="NIH2013Def">{{cite web|date=2013-06-28|title=Menopause: Overview|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|lang=en|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|accessdate=2015-03-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|date=2015-04-02}}</ref><ref name="PubMed2013">{{cite web|date=2013-08-29|title=Menopause: Overview|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|accessdate=2015-03-08|publisher=PubMedHealth}}{{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|date=2017-09-10}}</ref><ref name="Tak2015">{{cite journal|vauthors=Takahashi TA, Johnson KM|date=May 2015|title=Menopause|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=3|pages=521–34|doi=10.1016/j.mcna.2015.01.006|pmid=25841598|doi-access=free}}</ref> Басқа сүтқоректілердің біразынан ерекшелігі, әйел адамдар менопаузадан кейін де біраз жыл өмір кешеді.<ref>{{Cite journal|author=Hawkes, K.; O’Connell, J. F.; Jones, N. G. Blurton; Alvarez, H.; Charnov, E. L.|date=1998-02-03|title=Grandmothering, menopause, and the evolution of human life histories|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=95|issue=3|pages=1336–1339|doi=10.1073/pnas.95.3.1336|issn=0027-8424|pmc=18762 |pmid=9448332|bibcode=1998PNAS...95.1336H}}</ref> Біраз әйел осындай кезде [[әже]] болады да, [[немере]]сі, не басқа да туыстарын қарап жүреді.<ref>{{Cite web|title=Increasingly Indispensable Grandparents {{!}} YaleGlobal Online|url=https://archive-yaleglobal.yale.edu/content/increasingly-indispensable-grandparents|accessdate=2022-07-28|work=archive-yaleglobal.yale.edu|language=en}}</ref> Менопаузадан кейін ұзаққа созылатын әйелдердің өміріне ғалымдар түрлі себеп бола алатын теория береді. === Морфологиялық және физиологиялық ерекшелігі === [[Биология]] саласында әйел [[жыныстық орган]]дары көбею жүйесіне қатысса, екінші реттік [[жыныс белгілері]] [[лактация]] орындау мен еркектерді өзіне тарту істерін жүзеге асырады.<ref name="Buss 2019">{{cite book|last=Buss|first=David|url=https://www.routledge.com/Evolutionary-Psychology-The-New-Science-of-the-Mind/Buss/p/book/9781138088610#|title=Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind|date= 2019|publisher=Routledge|isbn=978-0429590061|edition=6th|chapter=Evolved Standards of Physical Beauty|pages=283–288}}</ref> Адамдар — [[ұрықжолдастылар]], яғни ұрық анасының [[жатыр]]ында дамиды және [[плацента]]сы бұл болашақ нәрестені қоректендіреді де, қалдықтарын сүзеді.<ref>{{Cite web |title=placental mammal {{!}} Characteristics & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/placental-mammal |accessdate=2022-07-25 |work=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Placental Mammals |url=https://ucmp.berkeley.edu/mammal/eutheria/placental.html |accessdate=2022-07-25 |work=ucmp.berkeley.edu}}</ref> [[Сурет:Woman breastfeeding an infant.jpg|нобай|солға|Нәрестесін [[лактация]] арқылы қоректендіріп жатқан әйел адам]] Әйелдердің ішкі сыртқы жыныс ағзалары қатарына [[аналық без]], [[аналық жыныс жасушасы]], [[жұмыртқа жолы]], [[жатыр]], [[жатыр мойыны]], [[қынап (мүше)|қынап]], т.б. жатады. [[Сарпай (анатомия)|Сарпай]] (әйел сыртқы жыныс ағзалары) [[күйіттік]], [[ірі жыныстық ерін]], [[кіші жыныстық ерін]] мен [[қынап кіреберісі]]нен тұрады. Қынап кіреберісі жерінде қынап пен [[зәр өзегі]] ашылым жері орналасқан. [[Сүт бездері]] — өзге де сүтқоректілерге тән аса ерекше дене бөлігі, [[лактация]] үшін қолданылады. Ересек әйелдердегі [[емшек]] басқа сүтқоректілерден ерекшеленіп тұрады. Әйелдің басты жыныстық гормоны делінетін [[эстроген]] әйел денесінің пішініне үлкен әсер етеді. Эстроген еркек денесінде де, әйел денесінде де пайда болады, алайда әйелдерде оның деңгейі аса үлкен болады, әсіресе бала көтере алатын жасында. Басқа функцияларынан тыс эстроген әйел екінші реттік [[жыныс белгілері]]н, мысалға емшек пен [[сан (аяқ)|сан]]ды дамытады.<ref name="pmid9393999">{{cite journal |title=A role for estrogens in the male reproductive system|journal=Nature|volume=390|issue=6659|pages=447–448|year=1997|pmid=9393999|pmc=5719867|doi=10.1038/37352| author=Hess, R. A.; Bunick, D; Lee, K. H.; Bahr, J; Taylor, J. A.; Korach, K. S.; Lubahn, D. B.|bibcode=1997Natur.390..509H}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm |title=Science News Online (12/6/97): Estrogen's Emerging Manly Alter Ego |accessdate=2008-03-04 |author=Raloff, J. |date=1997-12-06 |publisher=Science News}} {{Wayback|date=2013-08-01 |url=https://web.archive.org/web/20130801125427/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/12_6_97/fob1.htm }}</ref><ref name="titleScience Blog -- Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility">{{cite web |url=http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html|title=Science Blog – Estrogen Linked To Sperm Count, Male Fertility|accessdate=2008-03-04|publisher=Science Blog}} {{Wayback|date=2007-05-07 |url=https://web.archive.org/web/20070507120938/http://www.scienceblog.com/community/older/1997/B/199701564.html}}</ref> Эстроген арқылы [[жыныстық жетілу]] кезінде қыздарда емшегі дамиды, саны кеңейеді. Бұл кезеңде қыздардағы [[тестостерон]] эстрогенге қарсы жұмыс істейді де, кейде емшек дамуын ақырындатады, бұлшық ет пен беттегі шаш дамуын арттырады.<ref name="WebMD">{{cite web |url=http://www.webmd.com/women/guide/normal-testosterone-and-estrogen-levels-in-women?page=2 |title=Normal Testosterone and Estrogen Levels in Women |publisher=WebMD |work=Website |accessdate=2015-10-28}}</ref> === Жыныс бойынша адам таралуы === Бала туғанда оның қыз болу ықтималдығы ұл болуынан сәл төмендеу (коэффиценті 1:1,05). 2015 жылғы бүкіл адамзаттың жыныс бойынша бөлінісінде әр 1018 еркек үшін 1000 әйел бар болған.<ref>{{cite book |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |title=2015 Demographic Yearbook |author=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |place=New York |year=2016 |language=en |page=60 |isbn=978-9210511094 |oclc=1028121211 |accessdate=2022-07-29}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210222114154/https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2015.pdf |date=2021-02-22}}</ref> === Интерсекс әйелдер === {{Толық мақала|Интерсекс}} [[Интерсекс]] әйелдер деп біз еркектікі де, әйелдікі де саналмайтын [[жыныстық мүше]]сі бар әйелдерді айтады. Бұған қарамастан олардың көпшілігі туғанында әйел деп белгіленеді және бұл іс жиі шулы болады.<ref name="auto">{{cite web|title=Progress and Politics in the intersex rights movement, Feminist theory in action|url=http://www.aisia.org/wp-content/uploads/2016/11/Dreger__Herndon_2009.pdf|author=Alice D. Dreger; April M. Herndon }}</ref> Интерсекс туған әйелдер басқа әйелдерден жиі көбірек [[ЛГБТ]] мүшелері болады.<ref>{{cite journal|url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1022492106974|title=Psychological Outcomes and Gender-Related Development in Complete Androgen Insensitivity Syndrome|author=Melissa Hines, S. Faisal Ahmed & Ieuan A. Hughes|journal=Archives of Sexual Behavior |year=2003 |volume=32 |issue=2 |pages=93–101 |doi=10.1023/A:1022492106974 |pmid=12710824 |s2cid=38338670 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Cohen-Kettenis |first=PT |title=Gender change in 46,XY persons with 5alpha-reductase-2 deficiency and 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase-3 deficiency. |journal=Archives of Sexual Behavior |year=2005 |volume=34 |issue=4 |pages=399–410 |doi=10.1007/s10508-005-4339-4 |pmid=16010463|s2cid=146495456}}</ref><ref>{{cite journal|author= Furtado P. S. |year= 2012 |title= Gender dysphoria associated with disorders of sex development |journal= Nat. Rev. Urol. |volume= 9 |issue= 11|pages= 620–627 |doi= 10.1038/nrurol.2012.182 |pmid= 23045263 |s2cid= 22294512}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.thetrevorproject.org/wp-content/uploads/2021/12/Intersex-Youth-Mental-Health-Report.pdf |title= The Mental Health and Well-being of LGBTQ Youth who are Intersex |work= The Trevor Project |date= 2021}}</ref> == Сексуалдығы және жынысы == {{Тағы қараңыз|Транс-әйел}} [[Сурет:Let S Dance (66683119).jpeg|нобай|оңға|Әйелдердің көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] (еркектерді ұнатады) және [[Цисгендерлік|цисгендер]] (туғанында әйел болған және өзін әйел дейді)]] Әйелдердің сексуалдығы әртүрлі болады және оның мінез-құлқына біраз нәрсе әсер ете алады, соның ішінде [[эволюциялық психология]], [[кісілік]], [[тәрбие]] және [[мәдениет]]ті айта кетсек болады. Әйелдердің үлкен көпшілігі [[Гетеросексуалдылық|гетеросексуал]] болса да, ірі [[Лесбияндар|лесбиян]] және [[Бисексуалдылық|бисексуал]] азшылықтары да бар.<ref>{{cite journal|author=Bailey, J. Michael; Vasey, Paul; Diamond, Lisa; Breedlove, S. Marc; Vilain, Eric; Epprecht, Marc|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|journal=Psychological Science in the Public Interest|date=2016|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|doi-access=free|accessdate=2019-12-21}} {{Wayback|date=2019-12-02|url=https://wayback.archive-it.org/all/20191202204542/https://www.researchgate.net/publication/301639075_Sexual_Orientation_Controversy_and_Science}}</ref> Мәдениеттердің көпшілігіндегі [[бинарлық гендер жүйесі]] бойынша әйел бір жыныс болса, басқа жынысы — [[еркек]]. Басқа мәдениеттерде [[үшінші жыныс]] та бар.<ref name="Nadal-re-binary">Kevin L. Nadal, ''The Sage Encyclopedia of Psychology and Gender'' (2017, {{ISBN|978-1-4833-8427-6}}), p. 401: "Most cultures currently construct their societies based on the understanding of gender binary—the two gender categorizations (male and female). Such societies divide their population based on biological sex assigned to individuals at birth to begin the process of gender socialization."</ref><ref>{{cite book |author=Sigelman, Carol K.; Rider, Elizabeth A. |url=https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385 |title=Life-Span Human Development |date=2017 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-337-51606-8 |page=385 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050224/https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385}}</ref><ref>{{cite book |author=Maddux, James E.; Winstead, Barbara A. |url=https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028 |title=Psychopathology: Foundations for a Contemporary Understanding |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-64787-1 |lang=en |accessdate=2021-08-04}} {{Wayback|date=2023-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20230721050212/https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028}}</ref> Әйелдердің көпшілігі — [[Цисгендерлік|цисгендер]], яғни олар туғанында әйел делінеді және өзін де әйел дейді. Кейбір әйелдер — [[Транс-әйел|трансгендерлер]], яғни туғанында олар ерлер еді.<ref name="apa.org"/> Транс-әйелдер кейде [[гендерлік дисфория]]ға тап болды, яғни олар гендерлік сәйкестігі мен туған кезіндегі жынысы арасындағы сәйкессіздіктен күйзеліске тап болады, өз денесінде өзін жаман сезінеді.<ref>{{cite web|title=Standards of Care for the Health of Transsexual, Transgender, and Gender Nonconforming People (version 7) |publisher=The World Professional Association for Transgender Health |page=96 |url=http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care,%20V7%20Full%20Book.pdf}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140924061804/http://admin.associationsonline.com/uploaded_files/140/files/Standards%20of%20Care%2C%20V7%20Full%20Book.pdf |date=2014-09-24 }}</ref> Транс-әйелдер жиі [[Трансгендерлік денсаулық сақтау|жынысын растайтын қамқорлық]] ({{lang-en|gender-affirming care}}) делінетін әлеуметтік және медициналық көмек арқылы гендерлік дисфорияға қарсы күреседі. Жынысын әлеуметтік түрде ауыстыру қатарына өзіне жаңа есім беру, киім үлгісін өзгерту, қолданатын [[Есімдік|есімдігін]]{{efn|Әлем тілдерінің біразында үшінші жақ есімдіктері (''Ол'', ''оның'') жыныс бойынша ерекшеленеді. Мысалы, туғанында ер болған ағылшынтілді транс-әйел өзінің ''he'' (еркектерге қолданылатын ''ол'' есімдігі) есімдігін ''she'' (әйелдерге қолданылатыны) дегеніне ауыстыра алады.}} ауыстыру жатады.<ref>{{Cite journal |last=Sherer |first=Ilana |date=2016-03-01 |title=Social Transition: Supporting Our Youngest Transgender Children |url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/137/3/e20154358/81430/Social-Transition-Supporting-Our-Youngest |journal=Pediatrics |language=en |volume=137 |issue=3 |pages=e20154358 |doi=10.1542/peds.2015-4358 |pmid=26921284 |issn=0031-4005|doi-access=free }}</ref> Жынысын медициналық түрде ауыстыру қатарына [[эстроген]] гормондарын алу және осылайша екінші реттік жыныс белгілерін (емшегі, санын кең қылу) әйелдердікіндей қылу және жынысын ауыстыру бойынша ота жасау жатады.<ref name="Beidel-2014">{{cite book |author=Beidel, Deborah C; Frueh, B. Christopher; Hersen, Michel |title=Adult Psychopathology and Diagnosis |url=https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |accessdate=2017-12-12 |edition=7th |date=30 June 2014 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-1-118-92791-5 |page=618 |oclc=956674391 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330190955/https://books.google.com/books?id=rF3OAwAAQBAJ&pg=PA618 |url-status=live }}</ref><ref name="Koellen-2016">{{cite book |last=Köllen |first=Thomas |title=Sexual Orientation and Transgender Issues in Organizations: Global Perspectives on LGBT Workforce Diversity |url=https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |access-date=12 December 2017 |date=25 April 2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-29623-4 |page=138 |oclc=933722553 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330195550/https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&pg=PA138 |url-status=live }}</ref> == Денсаулығы == [[Еркек|Ер]]лермен салыстырғанда әйелдердің денсаулығындағы ерекше факторлар [[Адамның көбею жүйесі|көбею жүйесі]]мен байланысты факторларда айқынырақ көрінеді, бірақ жыныс бойынша ерекшеліктер молекулярлық шкаладан мінез-құлық масштабына дейін де анықталған. Бұл айырмашылықтардың кейбірі кішігірім ғана және оларды түсіндіру қиындау; ішінара тән биологиялық факторларды бар қоршаған ортаның әсерінен бөлу қиынға соғады. Кейбір аурулар көбіне әйелдерге, не мүлдем әйелдерге ғана тиеді. Бұл аурулар қатарында [[сүт безінің обыры]], [[жатыр мойыны обыры]] және [[аналық без обыры]] сияқтылар бар. Әйелге ғана тән көбею жүйесінің органдарымен жұмыс істейтін медицина саласын [[гинекология]] («әйелдер ғылымы») дейді. === Аналардың өлімі === {{Толық мақала|Аналардың өлімі}} [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] (ДДСҰ) [[аналардың өлімі]]н «әйелдің жүкті болған кезінде, не жүктілік аяқталғаннан кейін 42 күн ішінде қайтыс болуы, жүктіліктің ұзақтығы маңызынсыз» деп түсіндіреді. Ол, оған қоса, жүктіліктің ұзақтығы анықтаманы өзгертпейді деген.<ref>{{Cite web|url= https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |title= Maternal mortality ratio (per 100 000 live births |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |date= 2013-05-07}}</ref> 2008 жылы ДДСҰ жыл сайын жүктілік пен босанудың асқынуынан 500 000-нан астам әйел қайтыс болатынын және кем дегенде жеті миллионнан астамы ауыр денсаулық проблемаларына тап болатынын, ал 50 миллионнан астамы босанғаннан кейін ауыратынын хабарлады. Акушерлік біліктілікті арттыруды қолдау үшін ДДСҰ Қауіпсіз Ана Болу үшін Әрекет (''Action for Safe Motherhood'') акушерлерді оқыту бағдарламасын құрды.<ref name="WHO2008Ed">{{cite book |title=Education material for teachers of midwifery : midwifery education modules |date=2008 |publisher=World Health Organization |isbn=978-600-7257-12-8 |hdl=10665/44145 |page=3 }}</ref> 2017 жылы ана өлімінің 94%-ы табысы төмен және төмендеу орта табысы бар елдерде орын алған. Ана өлімінің шамамен 86%-ы [[Суб-Сахаралық Африка]] мен [[Оңтүстік Азия]]да орын алады, Суб-Сахаралық Африкада шамамен 66% және Оңтүстік Азияда шамамен 20%. Ана өлімінің негізгі себептеріне [[преэклампсия]] мен [[эклампсия]], қауіпті [[аборт]] жасау, [[безгек]] және [[АИТВ/ЖИТС]]-тен жүктіліктің асқынуы, босанғаннан кейінгі ауыр қан кетуі мен инфекциялар жатады.<ref>{{cite web |url= https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |title= Maternal mortality |lang= en |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |date= 2019-09-19 |accessdate= 2022-07-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220208192432/https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality |date= 2022-02-08}}</ref> === Ғұмырының болжалды ұзақтығы === [[Сурет:LifeExpectancyBetweenFemaleAndMales.jpg|нобай|оңға|Қызғылт: Туғанында әйелдердің еркектерге қарағанда өмір сүру ұзақтығы үлкен елдер. Көк түсті елдерде бұл көрсеткіш [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]] себебінен керісінше.]] Әйелдер [[Ғұмырдың болжалды ұзақтығы|ғұмырының болжалды ұзақтығы]] көбіне ерлердікінен ұзақ болады. Бұл артықшылық қыздың туған сәтінен бар; қыз нәрестенің тұңғыш жылы бойы тірі қалуы ұл нәрестемен салыстырғанда ықтималдырақ.<ref name=":2">{{cite web |title= Female Life Expectancy |url= https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |accessdate= 2019-08-24 |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190725170324/https://www.who.int/gho/women_and_health/mortality/situation_trends_life_expectancy/en/ |date=2019-07-25}}</ref> Дегенмен, бұл орын мен жағдайға байланысты өзгереді. Мысалы, [[Мизогиния|әйелдерге қатысты кемсітушілік]] нәтижесінде Азияның кейбір бөліктерінде әйелдердің өмір сүру ұзақтығын қысқарған, сондықтан ол жердегі ер адамдар әйелдерге қарағанда ұзағырақ өмір сүреді.<ref name=":2" /> Өмір сүру болжалды ұзақтығының айырмашылығы ішінара биологиялық артықшылықтарға байланысты және ішінара ерлер мен әйелдер арасындағы жыныстық мінез-құлық айырмашылықтарына байланысты деп саналады.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{cite magazine |date= 2004-08-30 |title= Why is life expectancy longer for women than it is for men? |url= http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-is-life-expectancy-lo |publisher=Scientific American |accessdate= 2009-10-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210415161346/https://www.scientificamerican.com/article/why-is-life-expectancy-lo/ |date= 2021-04-15}}</ref> Мысалы, әйелдердің [[темекі]] шегу және абайсыз көлік жүргізу сияқты зиянды мінез-құлықпен айналысу ықтималдығы аз, сондықтан мұндай себептерден алдын алуға болатын мезгілсіз өлім аз болады.<ref name=":2" /> === Ұрпақ жаңғырту денсаулығы === {{Толық мақала|Ұрпақ жаңғырту денсаулығы}} [[Сурет:May 2022 abortion protest at Foley Square 08.jpg|нобай|оңға|Әйелдің [[аборт]] жасауына құқығын талап етіп жатқан наразылар, [[Америка Құрама Штаттары]], 2022 жылғы мамыр]] [[Ұрпақ жаңғырту денсаулығы]] — әйелдің ұрпақ табуы және көбею жүйесіне қатысы бар құқығы. Гинекология және акушерлік халықаралық федерациясының анықтамасы Ұрпақ жаңғырту денсаулығын осылай түсіндіреді:<ref>{{cite web |url=http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health |title=Resolution on Reproductive and Sexual Health &#124; International Federation of Gynecology and Obstetrics |lang=en |work=Figo.org |accessdate=2014-04-19}} {{Wayback|date=2014-02-23 |url= https://web.archive.org/web/20140223203421/http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health}}</ref> {{Дәйексөз|...әйелдердің адам құқықтары қатарына олардың өз сексуалдық және репродуктивті денсаулығына басшылық етуі, соның ішінде еш мәжбүрлеусіз жыныстық қатынасқа қатысты мәселелерді еркін шешуі құқығын қамтиды. Әйелдер мен ерлер арасындағы жыныстық қатынас және ұрпақты болу мәселелерінде тең қарым-қатынастар келісімді және ортақ жауапкершілікті талап етеді.}} Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2010 жылдан 2014 жылға дейінгі деректерге сүйене отырып, жыл сайын әлемде 56 миллион түсіктің (барлық жүктіліктің 25%) орын алатынын хабарлайды. Олардың 25 миллионға жуығы қауіпті деп танылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дамыған аймақтарда әрбір 100 000 қауіпті түсік үшін 30-ға жуық әйел өлетінін және дамушы аймақтарда бұл сан 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 220 өлімге дейін және Суб-Сахаралық Африкада 100 000 қауіпті түсік жасатқаннан 520 өлімге дейін өсетінін хабарлайды. Бұл өлімдерге ДДСҰ осы себеп береді:<ref>{{cite web |title=Preventing unsafe abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |lang=en |publisher=[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның ресми сайты |accessdate= 2019-08-24}}</ref> * қауіпсіз абортты шектейтін заңнама; * керек қызметтердің қолжетімсіз болуы; * отаның қымбат бағасы; * қоғамдық стигма; * денсаулық сақтау қызметкерлерінің қарсылығы; * қажетсіз талаптар, соның ішінде ананы күткізу, жалған мәлімет пен қажетсіз медициналық тест сияқтылар. == Отбасындағы әйел орны == Отбасындағы және жалпы қоғамдағы орнының өзіндік ерекшеліктерімен байланысты Әйел затының әлеуметтік жағдайы мен жасына, қандастық, некелік туыстыққа қатысты этикалық мәнді әлеуметтік қарым-қатынасты білдіретін ғұрыптық атаулар халық тілінде аса мол кездеседі: [[әже]], [[ана]], [[шеше]], [[ене]], (қайын ене), [[қыз]], [[абысын]], [[шешей]], [[жеңге]], [[aпa]], [[қарындас]], [[сіңлі]], [[қайын сіңлі]], [[балдыз]], [[бөле]], [[келін]], [[келіншек]], нағашы әже, нағашы aпa, нағашы жеңге, нағашы қарындас, жиен aпa, жиен қарындас, [[құдағи]], өкіл шеше, өгей шеше, [[кіндік шеше]], [[бойжеткен]], [[қалыңдық]], [[бәйбіше]], [[тоқал]], жар, [[жұбай]], [[зайып]], [[жесір]], [[қатын]], тамыр, [[көңілдес]], [[күндес]], [[кемпір]], [[кейуана]], т.б. Ұлттық [[салт-дәстүр]], [[әдет-ғұрып]]қа байланысты қазақ әйелі әдепті, мейірімді, қамқоршы болуы тиіс, [[Күйеу|күйеуін]] әр кез сыйлап, оған қарсы сөйлемеуі керек. Сондай-ақ, ол тек қана күйеуін емес, жалпы қайын жұртындағы адамдарға құрмет көрсетіп, қабақ шытпай, иіліп тұруы керек. Белгілі бір қауымның мүшесіне айналған әйел күйеуінің жақындарымен, яғни, қайын жұртына туысқандық жақын адам ретінде қоғамдық-әлеуметтік, экономикалық, күнделікті қатынаста қат-қабат байланыста болады және оның көшпелі ортада қалыптасқан ұстанымдары мен өзіндік этикалық нормаларын сақтауға міндеттеледі. Атап айтқанда: [[қайын ата]] - күйеуінің әкесі; [[қайын ене]] - күйеуінің шешесі, [[қайын аға]] - күйеуінің ағасы (жақын ағалары); [[қайын бике]] - күйеуінің әпкесі (жақын әпкелері); [[қайын іні]]сі - күйеуінің інісі (жақын інілері); қайын сіңлі күйеуінің қарындасы (жақын қарындастары); абысын - қайын ағасы мен қайын інісінің әйелдері; жезде аға — [[қайынбике]]сінің күйеуі; [[күйеу]] - қайынсіңлісінің күйеуі сияқты күйеуінің етене жақын туысқандарымен бірге сол ауылға, әрісі сол төңіректегі қауымға келін болып саналады. Дәстүрлі ортада қалыптасқан моральдық-этикалық нормаларға сай келін жасы мен жолы үлкен көзі тірі туысқандарын ғана емес, дүниеден озған аталарының (кейде әжелерінің) атын атамауға тиіс, олардың атын тергеп, ат қояды. Қазақ әйелдері ертеде күйеулерінің атын тура айтпай мырза, отағасы, үлкен кісі деп атаған. == Әйелге қатысты қазақ ырымдары == [[Сурет:Kazakhstani-women.jpg|нобай|оңға|Дәстүрлі киім киген [[Қазақтар|қазақ]] әйелдері]] [[Қазақтар]] ырым-тыйымға қатты мән берген және оған қатысты ғұрыптық наным-сенімдер ел арасында кеңінен орын алған. Мысалы, қазақ әйеліне қатысты төмендегідей ырымдарды кездестіруге болады. Қазақ халқы үш әйел тастаған еркекті жақтырмайды. Оның қолынан балаларына дәм татырмайды. Жамандығы бастарына келеді деп ырымдайды. Сондай-ақ, өлген ер адамның сүйегіне ерлер, әйел адамның сүйегіне әйелдер түседі. Өлген адамды жоқтап жылағанда, әйел адамдар шашын жайып жіберіп жыласа ішіндегі шері тарқайды деп сенеді. Әйел еш уақытта еріне қол жұмсамауы кeрек, күш көрсетіп, таяқ ала жүгірмейді және сес көрсетпеуі тиіс. Ұрысқанда тілдеп, бетке түкірмейді. Бұлай істеген әйелдің ақ некесі бұзылады, өзінен-өзі талақ болады деп есептейді. Жайшылықта ер кісілердің жүресінен отыруын жаман ырымға балайды. Бұл қаралы жағдайды, өлім-жітімді еске түсіреді. Қайғы үстіндегі ерлер, серігінен айырылған кісілер осылай қара тұтып отырады. Сондықтан ер адамдар құйрығын жерге басып отыруға тиіс. Ал әйел адамдардың жүрелеп отыруы - жақсы ырым. Әйелдердің биязы түрімен ибалы бейнеде жүрелеп отыруы ерлерге, үлкен кісілерге көрсеткен құрметі болып саналады. Қазақ танымында ер адам жүрелесе - ауылға қатер төнеді, әйелдер жүрелесе - ауылға ибалық орнайды деп біледі. Әйел еркектің алдында төсін ашып, жарқыратып отырмайды. Бұлай істесе, [[сұқ көз]] қадалады, тіл тиеді. Соның салдарынан төсі қарайып, омырауы іседі. Тас емшек болып, омырауынан сүт қашады. Сүт болмаған соң, құт та болмайды, құшағы суық, бауыры тас болады деп жориды. Сондықтан да бала емізгенде де бөгде адамға көрсетпей, етегін жауып отырып емізетін болған. Қазақ әйелдері өзінің басына салып жүрген жаулығын басқаларға бермейді. Олай етсе, басымдағы бақ басқаға көшеді деп ырымдайды. Сонымен қатар, әйел адам кешке, қараңғы түскеннен кейін сыртқа жалаңбас шықпайды, өйткені қараңғы түскен кезде жын-шайтандар әйел адамның шашына жабысып, үйге бірге келеді деп ырымдаған. Жерік болған әйел [[жерік ас]]ын жеуі керек. Жерігі қанбаған әйелдің баласы су ауыз болып туылады, ондай бала суайт болады деген ырым бар. Жаңа босанған әйел үйге кірген итке "шық!" демейді. Бұлай істесе әйелдің тісі түсіп қалады, бойынан қайраты кетеді деп біледі.<ref>{{Cite book|title=Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия|place=Алматы|publisher=DPS|year=2011|isbn=978-601-7026-17-2}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{туыстық қатынастар}} [[Санат:Әйел| ]] njdez2nmm0umr8jbhf7i086r6tl3qs7 0 268230 3641123 3462456 2026-08-09T06:34:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641123 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muslim scholars}} '''Муһаммад Тақи Усмани''' ({{lang-ar|محمد تقی عثمانی}}) <!-- (). He served as a [[judge]] on the [[Federal Shariat Court of Pakistan]] from 1981 to 1982 and the ''Shariat Appellate Bench'' of the [[Supreme Court of Pakistan]] between 1982 and 2002. He is an expert in the fields of Islamic [[Jurisprudence]] ([[fiqh]]), [[economics]] and [[hadith]]. He also held a number of positions on the [[Shariah Board]]s of prestigious Islamic institutions, and is one of the most influential Islamic authors outside the Middle East.{{Citation needed|date= October 2011}} He is the brother of another notable [[Islamic scholar]], [[Muhammad Rafi Usmani]] and [[Maulana Wali Razi]]. ==Biography== Muhammad Taqi Usmani was born on 5 October 1943 in [[Deoband]], a city in the [[Saharanpur district]] of [[Uttar Pradesh]], [[India]].<ref name=fsc>{{cite web|title=Mr. Justice Maulana Muhammad Taqi Usmani|publisher=Federal Shariat Court, Pakistan|accessdate=31 July 2012}}</ref> In 1958, Usmani passed the Fazil-e-Arabi (Arabic language examination) with distinction, administered by the Punjab Board.<ref name=fsc/> In 1959 he graduated from the [[Ulama|`Alim]] course at [[Darul Uloom Karachi]].<ref name=ijara>{{cite web|title=Islamic Finance Scholars|url=http://ijaraloans.com/?p=91|publisher=IjaraLoans.com|accessdate=31 July 2012}}</ref> He then specialized in ''[[fiqh]]'' (Islamic jurisprudence) under the guidance of his father,<ref name=balagh>{{cite web|title=Mufti Taqi Usmani|url=http://www.albalagh.net/taqi.shtml|publisher=Albalagh|accessdate=31 July 2012}}</ref> the Grand Mufti of Pakistan and of Darul Uloom Karachi, [[Muhammad Shafi (scholar)|Muhammad Shafi]], receiving his ''Takhassus'' degree (equivalent to a PhD) in ''fiqh'' and ''ifta'' (issuance of Islamic legal opinions) from Darul Uloom Karachi in 1961, earning the title of ''Mufti''. He graduated from the [[University of Karachi]] with a [[Bachelor of Arts]] in 1964, then received a [[Bachelor of Laws]] with distinction from the University of Karachi in 1967. He received a [[Master of Arts (postgraduate)|Master of Arts]] in [[Arabic literature]], with distinction, from the [[University of Punjab]] in 1970.<ref name=ijara/> Usmani received ''ijaza'' to teach hadith from Islamic scholars including [[Muhammad Shafi (scholar)|Muhammad Shafi]], Idris Kandhalvi, Muhammad Tayyib, Saleemullah Khan, [[Rashid Ahmad Ludhianvi]], Sahban Mahmud, Zafar Ahmad Usmani, [[Muhammad Zakariya Kandhalvi]], Hasan al-Mahshat, and others.<ref name=balagh/> Usmani pioneered the concept of [[Islamic banking]] in Pakistan when he established the [[Meezan Bank]]. Usmani has authored a number of books in Arabic, Urdu, and [[English language|English]] on Islamic topics in addition to a large number of articles on [[Islamic banking]] and [[Islamic finance|finance]] published in a number of journals and magazines.{{Citation needed|date= October 2011}} In March 2004, [[United Arab Emirates]] Vice President and Prime Minister [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] presented an award to Taqi Usmani in recognition of his lifetime service and achievement in [[Islamic finance]] during the annual [[International Islamic Finance Forum]] (IIFF) in [[Dubai]].{{Citation needed|date= October 2011}} In accordance with the tradition of the scholars of [[Deoband]] and recognizing the importance of ''tasawwuf'', Usmani's ''bay'ah'' was accepted by [[Abdul Hayy Arifi]] and [[Maseehullah Khan]]. Usmani is currently a mentor to numerous spiritual aspirants all over the world and delivers weekly lectures on self-improvement at [[Darul Uloom Karachi]] on Sundays between [[Asr|Asr Salaah]] and [[Maghrib|Maghrib Salaah]]. [http://www.ashrafiya.com/sayyidi-mawlana-mohammad-taqi-usmani-db/] He currently teaches [[Sahih Bukhari|Sahih al-Bukhari]], fiqh, and [[Islamic economics]] at [[Darul Uloom Karachi]] and is known for his ''Islahi Khutbat''. He was a key member of a team of scholars which helped declare [[Ahmadis]] (Qadianis), as non-Muslims by Pakistan's National Assembly during the era of former Pakistani president, [[Zulfikar Ali Bhutto]], in the 1970s. During the presidency of General [[Zia ul Haq]], he was instrumental in drafting laws pertaining to ''[[Hudood]]'', ''[[Qisas]]'', and ''[[Dayiat]]''. He strongly opposed the [[Women's Protection Bill]]. According to him, it was designed to distract attention from issues such as flaws in the law enforcement system.{{Citation needed|date= October 2011}} According to a comment piece in [[The Times]], Usmani "believes that aggressive military jihad should be waged by Muslims 'to establish the supremacy of Islam' worldwide." and "Muslims should live peacefully in countries such as Britain, where they have the freedom to practise Islam, only until they gain enough power to engage in battle".<ref name="timesuk2007ofmlipusetwj">{{Citation | title = Our followers 'must live in peace until strong enough to wage jihad' | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article2409833.ece | author = Andrew Norfolk | accessdate = 2009-09-12 | work=The Times | location=London | date=September 8, 2007 }}</ref> On October 23, 2009, he published a response to alleged misrepresentations of his views on Jihad. To a question whether he had issued any fatwas saying “Muslims living in the West conduct violent jihad against the infidels at every opportunity.” he declared: "I never made any such statement either in writing or verbally nor issued any so-called fatwa. Nor is there any sentence to that effect in any of my writings, including “Islam and Modernism”. If this statement is attributed to me in Mr. Norfolk’s interview with me, it is not but a blatant lie, because I never said this during the interview."<ref name="muftitaqiusmaniofficialwebsite">{{Citation | title = Answer to an important question (refutation of erroneous claims and misquotations) | url = http://muftitaqiusmani.com/index.php?option=com_content&view=article&id=8:dear-and-most-distinguished-shaykh-mufti-muhammad-taqi-usmani&catid=2:news-a-events&Itemid=20 | year = 2009 | author = Muhammad Taqi Usmani | accessdate = 24 July 2012 }}</ref> In Norfolk's piece in [[The Times]] this quote was not made. Usmani did write in his book “Islam and Modernism” about aggressive jihad that: “The question is whether aggressive battle is by itself commendable or not. If it is, why should the Muslims stop simply because territorial expansion in these days is regarded as bad? And if it is not commendable, but deplorable, why did Islam not stop it in the past?” and that peace agreements with non-Muslims in power is acceptable if: "If Muslims do not possess the capability of "Jihad with power" agreement may be made till the power is attained."<ref>M. T. Usmani, Islam and Modernism (Adam Publishers & Distributors, 2005), p. 90-91. [http://www.fahmedeen.org/books/islamandmodernism.pdf]</ref> ==Positions== ===Positions currently holding=== *Vice President and Shaykh al-Hadith, Jamia Darul Uloom Karachi *Chairman, International Shariah Standard Council, Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions, Bahrain *Permanent Member, Vice Chairman, International Islamic Fiqh Academy, Jeddah, organ of the OIC *Member, Islamic Fiqh Academy of Muslim World League, Makkah *Chairman, Centre for Islamic Economics, Pakistan (since 1991) ===Positions held in the past=== *Judge, Shariat Appellate Bench, Supreme Court of Pakistan (1982 to May 2002) *Judge, Federal Shariat Court of Pakistan (1980 to 1982) *Member, Syndicate University of Karachi (1985 to 1988) *Member, Board of Governors, International Islamic University Islamabad (1985 to 1989) *Member, International Institute of Islamic Economics (1985 to 1988) *Member, Council of Islamic Ideology (1977 to 1981) *Member, Board of Trustees, International Islamic University, Islamabad (2004 to 2007) *Member, Commission for Islamisation of Economy of Pakistan ===Currently affiliated institutions=== *Chairman, [[Shariah Board]], Central Bank of Bahrain *Chairman, Shariah Board, Abu Dhabi Islamic Bank, U.A.E. *Chairman, Shariah Board, Meezan Bank Ltd., Karachi, Pakistan *Chairman, Shariah Board, Dubai Bank, Dubai *Chairman, Shariah Board, International Islamic Rating Agency, Bahrain *Chairman, Shariah Board, Swiss Re-Takaful, Switzerland *Chairman, Shariah Board, Pak-Kuwait Takaful, Karachi *Chairman, Shariah Board, Pak-Qatar Takaful, Karachi *Chairman, Shariah Board, Bank Islami, Karachi *Chairman, Shariah Board, JS Investments Islamic Fund, Karachi *Chairman, Shariah Board, JS Islamic Pension Savings Fund *Chairman, Shariah Board, Arif Habib Investments – Pakistan Intrnational Element Islamic Fund, Karachi *Chairman, Independent Sharia Supervisory Council, Amana Bank, Sri Lanka *Chairman, Shariah Board, Maldives Islamic Bank *Member, Shariah Board, Arcapita Bank, Bahrain *Member, Shariah Board, Islamic Corporation for the Development of the Private Sector (ICD), an organ of IDB Jeddah *Member, Shariah Board, Guidance Financial Group, USA ===Previously affiliated institutions=== *Member, Shariah Board, Bank of Khyber, Peshawar *Chairman, Shariah Board, European Islamic Investment Bank, UK (affiliation ended Dec 2008) *Chairman, Shariah Board, Dow Jones Islamic Index, New York *Chairman, Shariah Board, Saudi American Bank, Jeddah. *Chairman, Shariah Board, Islamic House of Britain plc, UK *Chairman, Shariah Board, HSBC Amanah Finance, Dubai *Chairman, Shariah Board, Robert Fleming Oasis Fund, Luxemburg. *Chairman, Shariah Board, Citi Islamic Invesment Bank, Bahrain. *Member, Higher Shariah Board, Al-Baraka Group, Jeddah. *Member, Shariah Board, Faysal Bank Ltd, Pakistan. *Member, Shariah Board, ABC Investment Bank, Bahrain. *Member, Shariah Board, Islamic Unit of United Bank of Kuwait, UK and USA ==Publications== *''[[Takmila Fathul Mulhim]]''. An Arabic commentary on [[Sahih Muslim]] in six volumes. *''[[Ulum ul Qur'an]]''. An Urdu work on the sciences related to the revelation and exegesis of the [[Qur'an]]. It has been translated into English under the title ''[[An Approach to the Qur'anic Sciences]]''. *''Ma'ariful Qur'an''. An eight-volume English edition of the famous commentary of the Qur'an compiled in [[Urdu]] by his father [[Mufti Muhammad Shafi]]. *''The Meanings of the Noble Qur'an''. A two-volume English translation of the Qur'an with explanatory notes. *''Islamic Laws of Animal Slaughter''. *''An Introduction to Islamic Finance''. *''[[Islam and Modernism]]'', Adam Publishers & Distributors, India, May 4, 2005. ==Books== ===English books=== 1. The Authority of Sunnah 2. The Rules of I'tikaf 3. What is Christianity? 4. Easy Good Deeds 5. Perform Salaah Correctly 6. The Language of the Friday Khutba 7. Discourse on the Islamic Way of Life 8. Sayings of Prophet Muhammad 9. The Legal Status of Following a Madhhab 10. Spiritual Discourses 11. Islamic Months 12. Radiant Prayers 13. Qur'anic Sciences 14. Islam and Modernism 15. Contemporary Fatawa ===Arabic books=== 1. Ma Hia An Nasraniyya? 2. Nathrat Abarah Haul At Ta'limi Al Islami 3. Ahkamu Al Auraq An Naqdiyya 4. Buhooth Fi Qadaya Fiqhiyya Mu'asira 5. Ahkam uz Zibai’h 6. Takmila Fath al-Mulhim (6 volumes) ===Urdu books=== 1. ''Tozeeh-ul-Quran'' (Aasan Tarjuma e Quran) (Urdu Translation of Quran e Majeed) 2. ''In'aamul Bari'' (Explanation/Commentary of Sahih ul Bukhari) (9 volumes, 3 published) 3. ''Asan Nakian'' (Easy Good Deeds) 4. ''Undulus Mein Chand Roz'' (A Few Days in Andalus) 5. ''Islam Aur Seasat-e-Hazra (Islam and Contemporary Politics) 6. ''Islam Aur Jidat Pasandi'' (Islam and Modernism) 7. ''Islahe Ma'ashara'' (Perfecting Society) 8. ''Islahi Mawa’iz'' (Discourses for Spiritual Perfection) (3 volumes) 9. ''Islahi Majalis'' (Discourses on Tasawwuf) (5 volumes) 10. ''Islahi Khutbat'' (Discourses on Individual Spiritual Perfection) (13 volumes) 11. ''Ihkami I'tikaf'' (The Rules of I'tikaf) 12. ''Islam Aur Jadeed Ma'eeshat Wa Tijarat'' (Islam and Modern Economics & Commerce) 13. ''Akabir Deoband Kya The?'' (The Significant Character of Scholars of Deoband) 14. ''Bible Se Qur'aan Tak'' (3 volumes) 15. ''Bible Kya Heh?'' (What is the Bible?) 16. ''Purnoor Dua'en'' (Radiant Prayers) (a collection of prayers for all occasions) 17. ''Tarashe'' (Excerpts from Islamic Works) 18. ''Taqleed Ki Shari'i Hasiat'' (The Legal Status of Following a Madhhab) 19. ''Jahan-e-Deda'' (Travelogue I) 20. ''Duniya Mere Aagaye'' (Travelogue II) 21. ''Hazrat Mu'awiyah (RA) Aur Tarikhi Haqa'iq'' (Hazrat Mu'awiyah (RA) and the Historical Facts) 22. ''Hujjiat Hadith'' (Authority of Hadith) 23. Huzur Ne Farmaya (Sayings of Prophet) 24. ''Hakimul Ummat Ke Siasi Afkar'' (Political Thoughts of Maulana Ashraf Ali Thanwi) 25. ''Dars-e-Tirmidhi'' (an explanation of the famous hadith collection, Sunan At Tirmidhi) 26. ''Deeni Madaris Ka Nisab Wa Nitham'' 27. ''Zikr-o-Fikr (a collection of articles written for ''Jang'', a daily newspaper) 28. ''Zabat-e-Wiladat'' (Birth Control: Islamic Rulings) 29. ''Isayat Kya Hai?'' (What is Christianity?) 30. ''Ulum ul Qur'an'' (Qur'anic Sciences) 31. ''Idalat-e-Faisle'' (Court Rulings) 32. ''Fard Ke Islah'' (Individual Reform) 33. ''Fiqhi Maqalaat'' (Collection of Articles on Islamic Jurisprudence) 34. ''Ma'aasir Hadhrat Arifi'' (Sayings and Memories of Hadhrat Arifi) 35. ''Mere Walid, Mere Shaikh'' (My Father, My Shaikh) 36. ''Milkiat-e-Zamion Aur Uske Tahdid'' (Land Ownership and Its Limitations) 37. ''Nashri Taqreerain'' (Speeches Aired on Radio Pakistan) 38. ''Nuqoosh-e-Raftigan (Obituaries of Islamic Scholars and Other Dignitaries) 39. ''Nifaz-e-Shari'a Aur Uske Masaa'il (Establishment of Shari'a and Its Problems) 40. ''Namazein Sunnah Ke Mutabiq Parhe'' (Pray Salaah According to the Sunnah) 41. ''Hamare A'eli Masaa'il'' (Our Family Issues) 42. ''Hamara Ta'limi Nizam'' (Our Educational System) 43. ''Hamara Ma'ashi Nizam'' (Our Economic System) 44. ''Dastoor ul A'maal Baer-e-Talibeen-e-Islah (Instructions for Aspirants of Spiritual Improvement) 45. ''Murawwaja islami bankari 46. ''Gher soodi bankari --> ==Тағы қараңыз== * [[Ислам банкингі]] * [[Мизан банк]] * [[Ислам әлімдері]] == Сілттемелер == {{reflist}} 4. {{cite web |url=http://www.muftitaqiusmani.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=5 |title=Profile |publisher=Muhammad Taqi Usmani |accessdate=24 July 2012}} ==Сыртқы сілттемелер== *[http://www.darululoomkarachi.edu.pk Official website Darul Uloom Karachi] *[http://www.albalagh.net/taqi.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403170930/http://www.albalagh.net/taqi.shtml |date=2007-04-03 }} Bio of Mufti Taqi Usmani *[http://islamicbankingzone.com/component/content/article/114-pakistan/49-mufti-muhammad-taqi-usmani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305125939/http://islamicbankingzone.com/component/content/article/114-pakistan/49-mufti-muhammad-taqi-usmani/ |date=2016-03-05 }} Mufti Taqi Usmani's Profile *[http://www.learnislamicbanking.com/content/media/pdf/An%20Introduction%20to%20Islamic%20Finance.pdf An Introduction to Islamic Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211140129/http://www.learnislamicbanking.com/content/media/pdf/An%20Introduction%20to%20Islamic%20Finance.pdf |date=2014-02-11 }} [[Санат:Ислам]] 6hoe49l80crvkvfxynkk75xbxbdljgm 0 488569 3641046 3327186 2026-08-08T20:31:39Z PlainVector 169020 сурет қою 3641046 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Берёзовка |сурет =[[File:Село Березовка 03.jpg||200px||село Березовка]] |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 55 |lat_min= 00|lat_sec= 51 |lon_deg= 69 |lon_min= 10|lon_sec= 11 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Қызылжар ауданы |кестедегі аудан = Қызылжар ауданы{{!}}Қызылжар |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Рощин ауылдық округі (Қызылжар ауданы){{!}}Рощин |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = 402 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Березовка}} '''Берёзовка''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы]], [[Рощин ауылдық округі (Қызылжар ауданы)|Рощин ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Бескөл]] ауылынан солтүстікке қарай 24 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 343 адам (174 ер адам және 169 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 402 адамды (212 ер адам және 290 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылжар ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері]] erfx5vlbg06cwyzffrsm336wk4lge2s 3641047 3641046 2026-08-08T20:33:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3641047 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Берёзовка |сурет = Село Березовка 03.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 55 |lat_min= 00|lat_sec= 51 |lon_deg= 69 |lon_min= 10|lon_sec= 11 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Қызылжар ауданы |кестедегі аудан = Қызылжар ауданы{{!}}Қызылжар |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Рощин ауылдық округі (Қызылжар ауданы){{!}}Рощин |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = 402 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Березовка}} '''Берёзовка''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы]], [[Рощин ауылдық округі (Қызылжар ауданы)|Рощин ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Бескөл]] ауылынан солтүстікке қарай 24 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 343 адам (174 ер адам және 169 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 402 адамды (212 ер адам және 290 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылжар ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері]] 53bn1s27mr41ybvuspdu28wjdd5z08i 4 491233 3641143 3640818 2026-08-09T09:00:37Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3641143 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35538]||623||26||18||263||28||3||34393||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2915]||276||7||6||380||8||15||2209||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1186]||38||0||0||12||17||0||1108||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 489]||15||0||7||44||6||1||399||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] qesgh0mvgekz7h0lzsvrj2qsp3s5c4u 4 492279 3640869 3640529 2026-08-08T12:01:19Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3640869 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3202}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2241}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1282}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:236}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 6 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 7 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 8 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 9 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 10 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 11 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 12 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:94}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 13 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 15 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 16 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 17 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 18 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 19 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 20 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 21 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 22 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 23 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 24 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 25 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 26 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 27 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 28 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 29 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 30 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 31 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 32 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 33 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 34 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 35 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 36 || [[User:Ербол Асан|Ербол Асан]] || [[Special:Contributions/Ербол Асан|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ербол Асан}} |- | 37 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 38 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 39 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 40 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 41 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 42 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 43 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 44 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 45 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 46 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 47 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 48 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 49 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 50 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} {{/end}} rs3djsxxawtfv12jv47o8e4a63ok0ck 0 505647 3640987 3362218 2026-08-08T16:21:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640987 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы=Мейтнерий / Meitnerium(Mt)<ref>{{cite book |title=Nature's Building Blocks |first=John |last=Emsley |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0198503408 |accessdate=12 November 2012 |url=http://www.google.ru/books?id=j-Xu07p3cKwC}}</ref><ref>{{cite web|title=Meitnerium|url=http://www.periodicvideos.com/videos/109.htm|work=Periodic Table of Videos|publisher=The University of Nottingham|accessdate=15 October 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CjxRGYCI|archivedate=2012-12-07}}</ref> |нөмірі= 109 |символ=Mt |үсті=[[Иридий|Ir]] |асты=(Uht) |тип=[[Ауыр металдар]] |топ=9 |период=7 |блок=d |сыртқа түрі=белгісіз |атомдық масса=[278] |конфигурация=&#91;[[Радон|Rn]]&#93; 5f¹⁴ 6d⁷ 7s²<ref>{{Cite journal|doi=10.1140/epja/i2008-10584-7|title=Dirac-Hartree-Fock studies of X-ray transitions in meitnerium|year=2008|author=Thierfelder, C.|journal=The European Physical Journal A|volume=36|pages=227|last2=Schwerdtfeger|first2=P.|last3=Heßberger|first3=F. P.|last4=Hofmann|first4=S.|issue=2|bibcode = 2008EPJA...36..227T | issn = 1434-6001}}</ref> |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 15, 2 ( болжалды) |фаза=Қатты дене |тығыздық=37,4 (болжам) |иондалу энергиясы 1= 800,8 |иондалу энергиясы 2=1820 |атом радиусы=128 |ковалентті радиус=129 |CAS тіркелу нөмірі=54038-01-6 |иондалу энергиясы 3=2900|тотығу дәрежелері=(+1), (+3), (+4), (+6), (+8), (+9)}} [[Сурет:Meitnerium.svg|thumb|left|100px|Мейтнерий <br />Meitnerium(Mt)]] '''Мейтнерий''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Meitnerium''; '''Mt''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 9 топ, 7 периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 109, [[атомдық масса]]сы – 278. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Алғашқы рет 1982 ж. Германияда Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) :{{nobr|²⁰⁹Bi+⁵⁸Fe → ²⁶⁶Mt+n}} реакциясы нәтижесінде алынған. Бастапқы кезде атын унниленний (Unnilennium) деп қойған. Бірақ 1997 жылы австриялық физик [[Лиза Мейтнер]]дің құрметіне Мейтнерий (Мt) деп аталды. == Белгілі изотоптар == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> ! Ыдырау түрі |- | ²⁶⁶Mt | 266 | 1,7+1,8−1,6 мс | α-ыдырау ²⁶²Bh |- | ²⁶⁸Mt | 268 | 21+8−5 мс | α-ыдырау ²⁶⁴Bh |- | ²⁷⁰Mt | 270 | 5,0+2,4−0,3 мс | α-ыдырау ²⁶⁶Bh |- | ²⁷⁴Mt | 274 | 0,45 с | α-ыдырау ²⁷⁰Bh |- | ²⁷⁵Mt | 275 | 9,7+46,0−4,4 мс | α-ыдырау ²⁷¹Bh |- | ²⁷⁶Mt | 276 | 0,72+0,87−0,25 с | α-ыдырау ²⁷²Bh |- | ²⁷⁷Mt | 277 | ~5 мс | α-ыдырау ²⁷³Bh |- | ²⁷⁸Mt | 278 | 7,6 с | α-ыдырау ²⁷⁴Bh |} == Тағы қараңыз == * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Seaborgium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборгий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509082200/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118034207/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html |date=2012-01-18 }} == Дереккөздер == <references/> {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 33d4c4j8spkd9vs0glaitb4dwom54sg 0 505700 3641194 2955462 2026-08-09T11:42:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641194 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы=Нихоний / Nihonium (Nh) |нөмірі= 113 |символ= Nh |сол=Коперниций |оң=Флеровий |үсті=[[Таллий|Tl]] |асты=(Uhs) |топ=13 |период= 7 |блок=p |атомдық масса= (286) |конфигурация=(болжам) [Rn]&nbsp;5f¹⁴&nbsp;6d¹⁰&nbsp;7s^{<nowiki>2</nowiki>}&nbsp;7p^{<nowiki>1</nowiki>} |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 18, 3 |фаза=Қатты дене |тығыздық=(болжам)16 |балқу температурасы=700 |қайнау температурасы=1430 |иондалу энергиясы 1= 704,9 |иондалу энергиясы 2= 2238,5 |атом радиусы=170 |ковалентті радиус=172–180 |CAS тіркелу нөмірі=54084-70-7 |иондалу энергиясы 3=3020}} [[Сурет:Nihonium.svg|thumb|left|100px|Нихоний / Nihonium (Nh)]] '''Нихоний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Nihonium''; '''Nh''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 3 топ, 7 периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 113, [[атомдық масса]]сы – 286. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты ²⁸⁶Nh. Бұрынғы аты Унунтрий – латынша "бір", "бір", "үш" деген сандардың түбірінен қосылған сөз: Ununtrium. Бұл элементтің тұрақты атауы ресми түрінде берілмеген. Дубныдағы ресей химиктар элементтің атын беккерели (Bq) деп Анри Беккерелдің құрметіне атауға ұсынған. Жапон ғалымдар элементтің атын японий (Jp) немесе нихоний (Nh) немесе рикений (Rk) деп қоюға ұсынды<ref name="japonium">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coautors = | datepublished = | url = http://www.riken.go.jp/engn/r-world/info/release/news/2004/nov/index.html | title = Discovering element 113 | format = | work = RIKEN News — қараша 2004. — № 281 | publisher = | accessdate = 24 шілде 2007 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61DJfSz77 | archivedate = 2011-08-26 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20040905043717/http://mgo-rksmb.narod.ru/Education/chem2-58.html Обзорная статья «Дискуссии о приоритете в открытии трансурановых элементов»]</ref>. 2003 жылдың 14 маусымы мен 10 тамыз аралығында Ресейдің Дубны қаласындағы Ядролық зерттеулер институтында өткізілген жұмыстардың нәтижесінде 113-ші элемент алынған. * ²⁴³₉₅Am + ⁴⁸₂₀Ca → ²⁸⁷₁₁₅Uup + 4 ¹n * ²⁴³₉₅Am + ⁴⁸₂₀Ca → ²⁸⁸₁₁₅Uup + 3 ¹n --> [[2004]] және [[2005 ]] жылдары Ливермор ұлттық лабораториясында ұқсас эксперименттер жүргізілген. ²⁸⁸115 → ²⁸⁴113 → ²⁸⁰111 → ²⁷⁶109 → ²⁷²107 → ²⁶⁸105, 2004 жылдың қыркү"ек айында Жапон химиктер де 113-ші элементін ²⁷⁸Uut синтездеген туралы хабарлады. 2007 ж. Дубныда тағы ²⁸²Uut  изотопының атомдары синтезделген. [[Нептуний-237|²³⁷Np]] + ⁴⁸Ca → ²⁸²Uut + 3 ¹n 2010 ж. тағы екі изотопы — ²⁸⁵Uut және ²⁸⁶Uut синтезделген == Алынуы == Нихоний изотопы Унунпентия изотоптарының α-ыдырауының нәтижесінде алынған: <math>\,^{288}_{115}\mathrm{Nh} \, \to \,{}^{284}_{113}\mathrm{Nh} + \, ^4_2\mathrm{He} \; </math>, <math>\,^{287}_{115}\mathrm{Nh} \, \to \,{}^{283}_{113}\mathrm{Nh} + \, ^4_2\mathrm{He} \; </math>, <math>\,^{289}_{115}\mathrm{Nh} \, \to \,{}^{285}_{113}\mathrm{Nh} + \, ^4_2\mathrm{He} \; </math>, <math>\,^{290}_{115}\mathrm{Nh} \, \to \,{}^{286}_{113}\mathrm{Nh} + \, ^4_2\mathrm{He} \; </math>, және келесі реакцияларының нәтижесінде: <math>\,^{237}_{93}\mathrm{Np} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{282}_{113}\mathrm{Nh} + 3 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> <math>\,^{209}_{83}\mathrm{Bi} + \,^{70}_{30}\mathrm{Zn} \, \to \,{}^{278}_{113}\mathrm{Nh} + \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> == Белгілі изотоптар == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі ! Ыдырау түрі ! Тіркелген саны |- | ²⁷⁸Uut | 278 | 0,24+1,14−0,11 мс<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> | α-ыдырау ²⁷⁴Rg | 1 |- | ²⁸²Nh | 282 | 73+134−29 мс | α-ыдырау ²⁷⁸Rg | 2 |- | ²⁸³Nh | 283 | 100+490−45 мс<ref name="nudat" /> | α-ыдырау ²⁷⁹Rg | 1 |- | ²⁸⁴Nh | 284 | 0,48+0,58−0,17 с<ref name="nudat" /> | α-ыдырау ²⁸⁰Rg | 23 |- | ²⁸⁵Nh | 285 | 5,5 с<ref name="nudat" /> | α-ыдырау ²⁸¹Rg | 10 |- | ²⁸⁶Nh | 286 | 19,6 с<ref name="nudat" /> | α-ыдырау ²⁸²Rg | 1 |} == Дереккөздер == <references/> ==Тағы қараңыз== * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] * [[Қоспалар]] * [[Шикізат]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uut/key.html Унунтрий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516055035/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uut/key.html |date=2008-05-16 }} * [http://159.93.28.88/flnr/elm113p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026160804/http://159.93.28.88/flnr/elm113p.html |date=2007-10-26 }}{{Commons|Ununtrium}} == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] h2dcf3a4dzlft40c0frjif7u9vyi29k 0 505716 3641073 3225814 2026-08-09T04:33:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641073 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы= Московий / Moscovium (Mc) |нөмірі= 115 |символ= Mc |сол= |оң= |үсті=[[Висмут|Bi]] |асты=(Uhe) |тип= |топ=15 |период= 7 |блок=p |сыртқа түрі= |атомдық масса= [289] |конфигурация=болжам [Rn]&nbsp;5f¹⁴&nbsp;6d¹⁰&nbsp;7s^{<nowiki>2</nowiki>}&nbsp;7p^{<nowiki>3</nowiki>} |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 18, 5 |фаза=Қатты дене |тығыздық=болжам 13.5 |балқу температурасы=670 |қайнау температурасы=~1400 |К сыни межелі= |кристаллдық құрылым= |иондалу энергиясы 1=538.4 |иондалу энергиясы 2= 1756.0 |атом радиусы=187 |ковалентті радиус=156–158 |жылуөткізгіштік= |дыбыс жылдамдығы= |CAS тіркелу нөмірі=54085-64-2 |тотығу дәрежелері=(+1), (+3)|иондалу энергиясы 3=2650|балқу жылуы=5.90–5.98|булану жылуы=138}} [[Сурет:Moscovium.svg|thumb|left|100px|Московий<br />Moscovium (Mc)]] '''Московий''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Moscovium''; '''Mc''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 15 топ, 7 периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 115, [[атомдық масса]]сы – 289. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты ²⁸⁸Uup (жартылай ыдырау мерзімі 87 мс). Табиғатта кездеспейді. Бұл элементтің тұрақты атауы ресми түрінде берілмеген. == Алынуы == Московий изотоптары келесі реакциялар нәтижесінде алынған: : <math>\,^{243}_{95}\mathrm{Am} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{289}_{115}\mathrm{Uup} + 2 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> : <math>\,^{243}_{95}\mathrm{Am} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{288}_{115}\mathrm{Uup} + 3 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> : <math>\,^{243}_{95}\mathrm{Am} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{287}_{115}\mathrm{Uup} + 4 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> == Белгілі изотоптар == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі ! Ыдырау түрі ! Тіркелген саны |- | ²⁸⁷Uup | 287 | 32+155−14 мс<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> | α-ыдырау ²⁸³Uut | 1 |- | ²⁸⁸Uup | 288 | 87+105−30 мс<ref name="nudat" /> | α-ыдырау ²⁸⁴Uut | 23 |- | ²⁸⁹Uup | 289 | 156 мс | α-ыдырау ²⁸⁵Uut | 1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Тағы қараңыз== * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html Унунпентий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062220/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html |date=2008-05-16 }}{{commons|Ununpentium}} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 1he707jcmro8f60xpvqxtmz60uln6p9 0 507727 3640960 3640781 2026-08-08T15:13:08Z Вилюс М 183627 3640960 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның : «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: Қарлығаш  Искакова == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] 744m0ng81no3om8lwsz9j5ml1ugwumu 3640961 3640960 2026-08-08T15:13:32Z Вилюс М 183627 3640961 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның: «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: Қарлығаш  Искакова == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] twhug30l5c7fuggvzebavitnvtp0d0k 3640962 3640961 2026-08-08T15:14:05Z Вилюс М 183627 3640962 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның: «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: '''Қарлығаш'''  Искакова == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] az3qij6d3msy3bprs8nww6xte5ez40r 3640963 3640962 2026-08-08T15:14:22Z Вилюс М 183627 3640963 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның: «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: '''Қарлығаш''' Искакова == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] ntsyxpxeubbzfdelw51efuanuqkx7w4 3640964 3640963 2026-08-08T15:14:38Z Вилюс М 183627 3640964 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның: «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: '''Қарлығаш''' '''Искакова''' == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] iu7n1kgidfi85ng7ygdub002h1emx01 3640965 3640964 2026-08-08T15:16:37Z Вилюс М 183627 3640965 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.1951-2024.jpg|нобай|401x401 нүкте|'''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' ]] '''Өтепбаев Нұрбұлан''' '''Нұғыманұлы''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Биография == '''Нұрбұлан Нұғыманұлы Өтепбаев.''' Суретші график Нұрбұлан Өтепбаев өткен ғасырдың 90-шы жылдары өнерге өзінің қалыптасқан көзқарасымен және дүниетанымымен, көркемдік басымдықтарымен келгендердің бірі. Оның шығармашылық қорында -  портреттер, пейзаждар, сюжеттік суреттер немесе күрделі декоративтік ою-өрнек композициялар  жанрының қай бірі негізгі екенін айту қиын. Көптеген жылдар өтсе де, ол өзінің шығармашылық талғамына адал болып қалады. Оның әрбір жұмысында туған жер тақырыбына, халық дәстүрлеріне, тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылық басым.  Халық өмірін жырлауы,  оның: «Дала өмірі», «Ата-бабалардың жері», «Беткейде», «Соңғы жаңалықтар», «Ақ бидай» сияқты графикалық  жұмыстар топтамасында ашық көрінеді. Бұл оның осы тақырыптағы жұмыстарының толық тізімі емес. Оларда кең көрермендер аудиториясының назарын аудартатын ақылсыз ой, мезеттік көрініс, тиімді техникалық тәсілдердің ерекшелігі жоқ.  Өтепбаев өзінің кейіпкерлерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету кезінде кішкентай детальдарға өте мұқият көңіл бөледі. Көптеген суреттер мен акварельдеріндегі әдеби және тарихи материалдар алдын ала мұқият ойластырылады. Оның шығармаларының тақырыбы әр түрлі және қоршаған болмысын  жеке қабылдауымен үндесіп жатыр. Бұл жарқын әсерлер балалық шақтан шыққан. Ол жас кезінен табиғаттың сұлулығын, көгілдір көкжиекпен шекараласып жатқан шексіз дала кеңдігін көріп өседі. Ол ауыл еңбеккерлерінің, дана ақсақалдардың, қайырымды әжелер мен олардың немерелерінің жайбарақат, қарбалассыз,  иддиллияға толы өмірі мен тұрмысының көріністерін бақылап өскен. Нұрбұлан Нұғманұлы  эстетикалық багажды  қалыптастыру арқасында туған өлкенің сұлулығын, оның барлық түстері, сызықтары мен пішіндерінің  түрлі  нюанстарын кенеп бетіне түсіре білген. Нұрбұланның шығармашылығындағы сәндік ою-өрнектелген композициялардың бөлімі қызықты және ерекше, онда ол өзінің дизайнерлік қасиеттерін көрсете білді. Қазақ ұлттық ою-өрнегін, оның семантикасын зерделеу және зерттеу көптеген әзірлемелерде көрініс табады. Мұнда негізгі элемент жануарлардың стильденген фигуралары: жылқылар, қошқарлар, тік мүйізді серкелер болып табылады.  Пішін мен сызықты аса шеберлікпен  ұштастыра отыра, қазақ ұлттық музыкалық: күй, ән, дала әуендеріне ұқсас мәнерлі динамикалық композициялар жасайды. Бұл  жұмыстың логикалық  аяқталуы - шығарылған кітап-альбомы. Нұрбұлан Нұғыманұлының оқиғаға толы, бай көркем және педагогикалық өмірі, оған қол жеткізген жетістіктермен тоқтамауға ынталандырады. Ол түрлі шығармашылық тақырыптарды  құруда және оларды өмірге белсенді түрде іске асыруға мүмкіндік беретін жаңа шешімдер табу ізденіс үстінде.  Автор: '''Қарлығаш''' '''Искакова.''' == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Абайдың сүйікті әйелі Әйкерімнің туысқандарының қыстағы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Ақ бидай. 2003. Қағаз, тушь, қаламұш.jpg Сурет:Ақынның сүйіктісі Тоғжан туған жайлау. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994 (2).jpg Сурет:Береке (Благо). Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Көктем. Қағаз, акварель, 2004.jpg Сурет:Немере. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Пейзаж. Қағаз, акварель. 1998.jpg Сурет:Талтүс. Қағаз, тушь, қаламұш. 1993.jpg Сурет:Тау бөктерінде. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шабындықта. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шуақты күн. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg Сурет:Шұнай тауы. Қағаз, тушь, қаламұш. 1994.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] 1sxarxjdegfhxfmbg4hnhluzba8zpf8 3641015 3640965 2026-08-08T19:46:26Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Вилюс М|Вилюс М]] ([[User talk:Вилюс М|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2520380 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Өтепбаев Нұрбұлан |Шынайы есімі = Нұрбұлан |Ұлты = Қазақ }} '''Өтепбаев Нұрбұлан''' 1951 жылы бұрынғы [[Семей]] облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. [[Шығыс Қазақстан]] өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. == Дереккөздер == <references/> 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА [[Санат: Суретшілер]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] ogx2ed7cgi8fvco44cwudd1g4hrxfdz 0 508662 3640954 3640762 2026-08-08T15:09:13Z Вилюс М 183627 3640954 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов. 1918-1979.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор Халитова Ильвира == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] lwppcpjs3bs70v7m2q8ppey1zndezgp 3640955 3640954 2026-08-08T15:09:39Z Вилюс М 183627 3640955 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор Халитова Ильвира == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] mq21h5sue41nhoujz5lmge4kheypmcr 3640956 3640955 2026-08-08T15:10:20Z Вилюс М 183627 3640956 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор Халитова Ильвира == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] ie7qtbpwcmrkkiaaikoi1bqsgutikef 3640957 3640956 2026-08-08T15:10:41Z Вилюс М 183627 3640957 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор Халитова Ильвира == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] t7w9k0bz9ol0xd0vodu4x3sxtiwrbf1 3640958 3640957 2026-08-08T15:11:21Z Вилюс М 183627 3640958 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор: Халитова Ильвира == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] oxzzsuy1u3239z7qwpwre05ruyoovsz 3640959 3640958 2026-08-08T15:11:43Z Вилюс М 183627 3640959 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Валентин Александрович Христолюбов 1918-1979.jpg|нобай|355x355 нүкте|'''Христолюбов Валентин Александрович''']]'''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Биография == '''Валентин Александрович Христолюбов.''' Біздің қаламыздың көркемдік өміріне Валентин Александровичтің қосқан  жеке үлесін  Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі қорынан 81  жұмысы лайықты көрсетіп тұр. Суретшімен шығармашылық қызметтің  әр жылдарында, негізінен 50-70 жылдары орындалған портреттер, пейзаждар, тақырыптық суреттер – бұның  барлығы көркемдік көрінісінің ерекшелігін толық сезінуге мүмкіндік беретін, оның дарындылығының ауқымдығы туралы көрнекі ұғымды білдіреді. Валентин Александрович Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген.  Оның әкесі – Александр Христолюбов Киров ауданының Манзовка темір жол стансиясының басшысы қызметін атқарған.  Елімізге ХХ ғасырдың 30-шы жылдарда аштық келеді, отбасын асырау қиынға түседі, сол себептен 1932 жылы Христолюбовтар отбасы Қазақстанға көшіп келуге шешім қабылдайды. Бұл жерде олардың  туыстары тұратын.  Біздің қаламыз болашақ суретшінің екінші туған жеріне айналады. Ол балалық шағынан сурет салуды ұнататын еді, өзінің үлкен әпкесімен бірге оқыған өзеншілер училищесінде оның көркем қабілетін байқап, Омбы көркем сурет училищесіне түсуге ұсынады, соңынан ол оны бітіреді. Ұлы Отан соғысын Қызыл Әскер қатарында қарсы алады. Ол Ленинград қоршауын бұзып шығуына қатысушы. 1945 жылы қалаға қайтып оралады және осы уақыттан, отыз екі жыл Христолюбов қаланың көркем өнеркәсіптік шеберханаларында жұмыс істейді. Осы кезден шебердің шығармашылық қызметі  басталады. Бұл кезеңде суретшілер Н.В. Гоголь атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада  өткізілген қалалық көрмелерге қатысатын. Сонымен қатар  Валентин  Христолюбовтың жұмыстары республикалық көрмелер қойылымына қатысқан. 1949 жылы Алматыда Ұлы Қазан Социалистік революциясының 32 жылдығына арналған көрме ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның танымал суретшілері қатысқан:  К. Ходжиков, Б. Урманче,  А. Бортников, А. Черкасский, К. Шаяхметов, С. Романов, А. Ғалымбаева, А. Исмаилов, С. Калмыков. Валентин Александровичтің «Оқу үйі алдында» (қазіргі күнде қайда екені белгісіз) деген жұмысы көрмеге қойылады.                                                                                                             Жыл сайын өткізілетін қалалық, облыс аралық көрмелерге  В. Христолюбов әр түрлі жанрларда жазылған жұмыстарын ұсынатын.  Негізінде, бұл картиналар Ұлы Отан соғысына арналған. Осы тарихтың қорқынышты парағаның тірі куәгері ретінде, Валентин Александрович ұзақ соғыс жылдарынан кейін, осы  деректі материалдарды және жанды әсерлерді қайта еске түсіре отыра, соңынан өзінің сезімін кенеп бетіне түсіріп отырған. Пейзаж суреттерінде суретшінің  сүйікті өлкенің  әр бұрышын кенеп бетіне түсіріп үлгеруге асыққанын және оның таза ауасына, табиғат сұлулығы мен үйлесімділігіне деген құштарлығын сезіне аламыз. Бұл біздің Ертіс өзені, кішігірім көлдер және сурет бетінде тамаша берілген жылжымалы өзеннің ағыны мен күн сәулелерінің шапағаты, жағалаудың сұлулығы. Бұл көркем таулы жерлер немесе қарағайлы орман, қызғылт-көгілдір аспан астындағы ауаның тазалығы. Оның пейзаждарына қарап, суретшінің сүйікті жыл мезгілі қай кезең екенін анықтау қиынға түседі. Валентин Александрович табиғаттың әр кезін аса қуанышпен және сүйіспеншілікпен бейнелеп отырған.  Көптеген этюдтардың негізінде тыныштық үйлесімі мен сәл болар-болмас қозғалыс жатыр. Табиғат бейнесі тек шынайы ғана емес, онда  түстердің  әдемілігі өте нәзік берілген. Алайда, оның ауа-райының кейбір кездерін жақсы көргенін байқауға болады.  Сондықтан, біз оның көркем суреттерінде бұлыңғыр, жаңбырлы күндерді көреміз, бірақ кенеп бетіндегі бұл құбылыстар көмескі көрінбейді, керісінше жеңілдік пен сергектікті сыйлайды. Этюдтік жұмыстардың ерекшелігі –  екпінді, экспрессивті кескіндеме. Көрерменнің көз алдына суретшінің ашық, жарқын мінезі мен көңіл күйі ашылады. Ол туралы оның палитрасының құбылмалығы және сюжетті таңдауы (ол елдің қарапайым жерлерінің  түкпірінде сұлулық пен әсерлілік таба білген) және сурет салу темпераменті айтып тұр.    Динамикалық жиі пастозды, кейде бір-біріне тегіс үйлесіп жатқан  жағындылар, адамның көңіл-күйі мен  ішкі жан-тебіренісін  тамаша дәл  береді. Көрермен шебердің туындысы арқылы барлығына деген сүйіспеншілігін сезіне алады. Онымен қолданылған  шағын, корпусты, сенімді, жиі қатты серпінді, бірақ әрқашан экспрессивті  жағындылардың жылдамдылығы табиғаттың ауыспалы күйін, адамның жан-дүниесінің жер, су және ауаның тынысымен біртұтаса жатқанын білдіреді. Оның пейзаждарын  тамашалау арқылы  бізді қоршаған орта не деген әдемі, табиғи тазалық пен құштарлыққа толы деген ойға тоқтайсыз. Суретші алуан бояулар гаммасы арасында тұтаса кеткендей. Христолюбовтың қызғылт-көгілдір аспаны астында барлығы үйлесімдік пен қуаныш сезіміне бөлене өмір сүреді. Валентин Александрович таза түстерді пайдалана отыра, табиғат құбылыстарының тазалығын, жеңілділігін, қайталанбас сұлулығын кенеп бетінде аса шеберлікпен бере алған. Ол шебердің ерекшелігі болып табылады. Шебер бізді қоршаған ортаны сүюге шақырады. Оны жолдастары  «Аса өмірге құштар адам» деп атап кеткен.  Оның жақын жолдастары,  біздің қаламыздың барлық тұрғындарына  таныс   суретшілер:  М.М. Беляев, Г.Т. Шереметьев, Н.И. Яковлев, А.А. Шевченко.   Автор: '''Халитова Ильвира''' == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Үймен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Тарбағатай тауларында. 1978. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Сабираның портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу 0608.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Қысқы пейзаж. 1974. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Көл жағалауында. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Киіз үй бейнеленген пейзаж. Фанера бетіндегі қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Кепке киген жас бала. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Кемпірқосақ бейнеленген пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Жазғы өзенімен пейзаж. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әйелдер фигурасымен пейзаж. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Ертіс өзенінде. 1973. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Бозбала этюды. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Аналардың қайғысы. Кенеп, майлы бояу. 1977.jpg Сурет:Азаткермен кездесу.Кенеп, майлы бояу.1970.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] 6cgajg6q140pkqc1gq3h73j460afiw9 3641014 3640959 2026-08-08T19:46:15Z Kasymov 10777 3641014 wikitext text/x-wiki '''Христолюбов Валентин Александрович''' ([[1918 жыл]]-[[1979 жыл]]) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. [[1932 жыл]]ы [[Семей]]ге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,[[1940 жыл]]ы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде [[Ұлы Отан соғысы]] басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. [[1945 жыл]]ы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.<ref>Шығыс Қазақстан облыстық Семей қаласындағы Невзоровтар атындағы бейнелеу өнері мұражайы. — Семей. — 2003. — 204с</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суретшілер]] dyi0zhq9f8yorm8qnb215ogu14k3h61 0 510862 3641071 3451426 2026-08-09T04:31:48Z 1nter pares 146705 3641071 wikitext text/x-wiki '''Сейітбаттал Маманұлы ''' ([[1862]], бұрынғы [[Қапал уезі]], [[Ақтасты]] мекені – 2 желтоқсан [[1913]], [[Қарағаш]]) - қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі. == Жалпы ақпарат == Тегі [[Найман]] руының [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] тармағындағы Қаптағай (Сары) атасынан шыққан. Атақты [[Маман Қалқабайұлы|Маман байдың]] бәйбішесінен туған екінші ұл. Ағасы Тұрысбек қажыдан кейін, 1891–1910 жылдар аралығында [[Арасан болысы]]н басқарып, өмірінің соңына дейін Матай аталығының биі болды.<ref>«[[Айқап]]>», 1914 ж. № 1</ref> == Өмірбаяны == Сейітбаттал туралы ағартушы – ғалым Ғ.Мұсағалиев: «''...Марқұм жасында әкесі Маман қажыдан енші алып, малмен саудаға кіріскен, өзінің тырысуы арқасында байлығын 150 мың сомға толтырған...'' Барлық [[Қапал ауданы]]на қараған 9 болыс Матайдың ақсақалы, 9 болыс елінің алтын қазығы еді. Қарағаш қыстағында 6–7 мың сом жұмсап, мұнаралы мешіт салуды тікелей өзі басқарды. Өзінің інісі Есенқұл «''Жаңа типтегі мектеп салайық»'' дегенде «''құп болады''» деп батасын берген».<ref>«[[Айқап]]», 1914 ж. № 1.</ref><ref>Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1862 жылы туғандар]] [[Санат:2 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:1913 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 786wxbpf0wl5876mz063foxms29vdi7 0 522644 3640945 3618395 2026-08-08T14:30:50Z 1nter pares 146705 3640945 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |Есімі = Клаудио Браво |толық есімі = Клаудио Андрес Браво Муньес |туған күні = 13.04.1983 |туған жері =Буин, [[Чили]] |азаматтығы ={{ту|Чили}} [[Чили]] |қазіргі клуб = |номері = |бойы = 183 см<ref>http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/groups_and_teams/team/chile/claudio_bravo</ref><ref>http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=38643</ref><ref>http://www.goal.com/en/people/chile/3327/claudio-bravo</ref> |салмағы = 84 кг |орны = [[қақпашы]] |сурет = Claudio_Bravo_-_Spain_vs._Chile,_10th_September_2013.jpg |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2006|{{flagicon|Чили|20px}} [[Коло-Коло]]|141 (-116/1) |2006—2014|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Сосьедад]]|229 (-286/1) |2014—2016|{{flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|70 (-43) |2016—2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|29 (-31) |2020—2024|{{ту|Испания}} [[Реал Бетис]]|55 (-68)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004|{{flagicon|Чили|20px}} Чили (олимп.)|7 (-4) |2004—2024|{{flagicon|Чили|20px}} [[Чили Ұлттық футбол құрамасы|Чили]]|1250 (-165)}}}} '''Клаудио Браво''' ({{lang-es|Claudio Andrés Bravo Muñoz}}; 13 сәуір 1983 жыл, Буин, [[Чили]]) — чилилік футболшы, қақпашы. 2015, 2016 жылдарғы [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] жеңімпазы. == Мансабы == Ең алғаш Клаудионы футболға әкесі алып келеді. Клаудионың бірінші футбол мектебі « Colo-Colo» деп аталады. Ол өзінің кәсіби футболдағы бірінші ойынын 2002 жылы өткізеді. 2003 жылы Клаудио жарақат алып қалады, оған қарамастан Клаудио команданың үздік ойыншысы болып қала береді. 2006 жылы командасы Апартурда жеңіске жеткен соң, Браво Испанияның «Реал Сосьедадқа» ауысып кетеді. === Реал Сосьедад === 2006/07 жылғы маусымда Клаудио Браво «Реал Сосьедад» командасымен бес жылдық келісім шартқа тұрады. Клаудио сол кезде Испанияның ең жас қақпашысы болады. *2010 жылы 14 ақпанда Браво қақпашы бола тұрып «Химнастика» командасына стандартық жағдайдан баспен ұрып гол соғады, бірақ одан соң ол тізесіне қатты жарақат алып маусымды аяқтай алмайды. *2012/13 маусымында Клаудио Браво өзінің командасы «Реал Сосьедадқа» Испандық Чемпионатта 4-ші орын алып береді және соның арқасында «Реал Сосьедад» Чемпиондар Лигасына қатысты. === Барселона === 2014 жылы Маусымның 25-ші жұлдызында Клаудио Браво Испанияның басқа клубымен келісім шартқа тұрады - «Барселона». Келісім шарт 4 жылға арналған. Браво «Барселонада» 13-ші номерда өнер көрсетеді. * Клаудионың Барселона сабында бірінші ойыны 24 тамызда 2014 жылы «Эльче» футбол командасына қарсы өтті. Ол ойында Браво бірде-бір гол өткізген жоқ. * 4 қазан 2014 жылы Клаудио Браво қатарынан жеті ойында өзінің қақпасына гол өткізбей рекорд орнатады. === Манчестер Сити === 2016 жылы 26 тамызда «Манчестер Ситиге» ауысты. Алғашқы маусымды негізгі қақпашы ретінде бастағанымен, қателікті тым көп жіберді де, негізгі құрамды Вилли Кабальероға беріп қойды. == Жетістіктері == === Командалық === ; Коло-Коло * Чили чемпионы: Ап. 2006 ; Реал Сосьедад * Екінші дивизион жеңімпазы: 2009/10 ; Барселона * Испания чемпионы (2): 2014/15, 2015/16 * Испания кубогы (2): 2014/15, 2015/16 * Испания суперкубогы: 2016 * УЕФА чемпиондар лигасы: 2014/15 * УЕФА суперкуогы: 2015 * Клубтар әлем чемпионаты: 2015 ; Манчестер Сити * Англия чемпионы (2) : 2017/18, 2018/19 * Англия кубогы: 2018/19 * Англия суперкубогы (2): 2018, 2019 * Лига кубогы (3): 2017/2018, 2018/2019, 2019/20 ; Чили * Америка чемпионы (2): 2015, 2016 === Жеке === * Чилидегі жыл футболшысы: 2009 * Америка кубогының үздік қақпашысы (2): 2015, 2016 * Конфедерациялар кубогының үздік қақпашысы : 2017 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Чили футболшылары]] [[Санат:Чили Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Коло-Коло ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Реал Бетис ФК ойыншылары]] 84m6t9sp0sgrx6d56j3uq74zzg4bs23 0 523416 3641031 3640493 2026-08-08T20:08:27Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3406444 wikitext text/x-wiki '''Тiнiбай Кәукенов''', ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстанда товар-ақша қатынасы дамып, қанат жая бастаған кезеңде Семей өңiрiнде, қазақ арасында алғаш саудамен айналысып, 2-шi гильдi көпес атағын алған iрi саудагер, бай. Руы — [[Уақ]].<ref>{{кітап |авторы = Дәйкенов Темірболат |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Уақ шежіресі |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет |басылым = 2 |орны = Астана |баспасы = Фолиант |жыл = 2021 |томы = |беттері = |барлық беті = 992 |сериясы = |isbn = 978-601-338-848-9 |тиражы = 1000 }}</ref>, Көкен болысының старшинасы. Сонымен бiрге Семей көпестері қоғамына мүшелікке қабылданып, мещанин атанған қазақ. Ол уақытта мещандардың отбасы мүшелері де түгелдей осы атаққа ие болған. Мұндай атақ патшалық [[Ресей]]де 1785 жылдан ресми түрде қолданыла бастаған. Мещандар құрамын әлеуметтік тап ретінде ұсақ буржуазия өкілдері құраған. Олар көпестер қауымдастығына мүшелік жарна, ал қала бюджетіне алым-салықтар төлеп тұрған. Сондай-ақ мүдделері заң жүзінде қорғалып, мещан екендіктерін айғақтайтын арнайы төлқұжаттар берілген. Және де бұл мещандық атақ әкеден балаға мұрагерлікке қалдырылған. 1897 жылғы Ресейдегі халық санағы бойынша мещандар саны 13386,4 мыңға жетіп, ең ықпалды әлеуметтік топ болып саналған. Тiнiбай [[Семей]] өңiрiнен [[Мекке]]ге барып қайтқан алғашқы қажылардың бiрi. Оның қажы екенi 1888 жылы жазылған Семейдегi N7 жамиғи мешiттiң имам-хатибi Ахметуәли Мунасыповтың қолжазбасында айтылады.<ref>«Шығыс жұлдыздары» энциклопедиясы, «Фолиант» баспасы, Астана,2-ші том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақстан қажылары]] [[Санат:Қазақ байлары]] 8ikzvq3wwygiz12jlr1uwstskbgqun7 0 525836 3641007 3629418 2026-08-08T18:38:19Z Karagandanese 183847 /* */ 3641007 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Қаракесек (Болатқожа) | лақап_атауы =Қаракесек | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = [[Мейрам]] | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = [[Арғын]] | бөлімдері = [[Қоныспай]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытағай]], [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Мойынты болысы|Кәрсөн]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Әлтеке]], [[Көшім (ру)|Көшім]] т.б. | тараулары = Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас | ақсақалы = Қаракесек (Болатқожа) | қыстаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | жайлаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | торабы = }} '''Қаракесек''' (Болатқожа) – қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]]дегі [[арғын]] тайпасының "Бес мейрам" аталатын рулар бірлестігіне кіреді. Қаракесектен: Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас тарайды. Ш. Құдайбердіұлы Майқы мен Бошанды тоқалдың бел балалары, қалғандарын асыранды ұлдар деп есептейд. Мұндай пікірлерді Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ә. Бөкейхан, М. Тынышбаев та айтқан. Халық арасында кей шежірелерде болатқожаны даралап "төрт қаракесек" (болатқожа, қамбар, [[жалықпас]], [[шұбыртпалы]]), басқаларында "үш қаракесек"(шұбыртпалы кірмейді) деседі. Қаракесектің рулық ұраны мен таңбасы бүкіл арғын тайпасымен бірдей болғанымен, арғын ішінде болатқожаның шешесі Қарқабат атын ұран еткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том; Ж. Сүлеймен</ref> == Территория == Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. ==Болатқожа руы == Болатқожа руы [[Бошан]] ([[Таз]], [[Байбөрі]], [[Машай]],[[Жанту]], [[Манат]]), [[Тоқырауын_болысы|Әлтеке]] ([[Алмұрат]], [[Дос]], [[Қойкел]], Сапақ, [[Есболат]], [[Өтеген]]), [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ([[Тоқсан]], [[Өтеміс]]), [[Қарашор|Қара]] ([[Қожас]], [[Жарас]], [[Бәркөз]], [[Өтеп]], [[Тақабай]], [[Мұрат]], [[Дүзен]], [[Тоқан]]) және [[Қарашор|Шор]] ([[Дүйсенбай]], [[Шекшек]], [[Тілеубай]], [[Әйтімбет]], [[Қожам]], [[Әлтөбет]]) сияқты аталарға бөлінеді.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том</ref> == Шежіресі == [[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]] [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]] Арғы атасы Арғын-ата, одан Қодан-тайшы, одан Ақжол би аталған - Дайырқожа. Дайырқожадан: *Бәйбішесінен Қарақожа **Қарақожа бәйбішесінен [[Мейрам]]-сопы (Бес Мейрам) ***Мейрамсопы бәйбішесінен: [[Қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]], [[Бегендік]], [[Шегендік]] ***Мейрамсопы тоқалынан: Болат (Қаракесек) {{rodovid|509921}} {{col-begin}}{{col-3}} '''Ақша''' * Бошан ** [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] *** [[Көшім болысы|Көшім]] ** Машай *** [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] *** [[Мойынты болысы|Карсон]] *** [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытаңай]] ** Жанту ** Таз *** Бұлбұл **** Алдияр **** Күшік **** [[Шаншар абыз Бұлбұлұлы|Шаншар]] **** Үсен **** Тәңірберді **** Қасымжорға **** Құдайберді *** Ағым, Ұзын, Жанан *** Наманай {{col-3}} '''Түйте''' * Майқы ** [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ** [[Тоқырауын болысы|Әлтеке]] ** Сапақ * Таңас ([[Қарашор|Қара, Шор]] және т.б.) ** Сары ** ТЫМЫРЫСҚА(Ы)(ТЫМЫРСЫҚ) *** БӨТЕЙ ШОР **** БӘТЫ ШОР ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Шекшек]] ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Дүйсенбай]] **** АҚСАҚШОР ***** ЖАРЫЛҒАП ****** [[Қара-Әйтімбет болысы|Әйтімбет]] *** ЖАНСҮЙЕР **** ТАҢІРБЕРЛІ (ТАҢІРБЕРГЕН) ***** [[Әлтөбет болысы|Әлтөбет]] ***Қырғызбай ****Нәуетей *****Майлық {{col-3}} '''Басқалары''' * [[Қамбар болысы|Қамбар]] * [[Жалықбас болысы|Жалықбас]] * [[Шұбыртпалы]] * [[Қырғыз болысы|Қырғыз]] {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Y-ДНК анализі == 74%-ы Y-ДНК гаплогруппасы G1<ref>https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults</ref> == Пікірлер == 1763 жылдың 11 наурызында жазылған Қазыбек би туралы Фрауендорофтың Ресей Сыртқы істер алқасына мәлімхатында: «Өйткені Арғынның ішіндегі ең күштісі – Қаракесек ұлысы. Оның барлық билігі Қазыбек бидің қолында. Қазыбек би бүкіл Орта жүзде ең басты би болып табылады." деген екен.<ref>https://kazadig.jimdo.com/app/download/7648934575/2015-11-10-1382.pdf?t=1473138657{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == === Тізімдер: === {{col-begin}}{{col-2}} # [[Нұра_болысы_(Семей_облысы)#Тұлғалары|Сарымдар]] # [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Кернейлер]] # [[Мойынты_болысы#Тұлғалары|Кәрсөндер]] {{col-2}} # [[Тоқырауын_болысы#Тұлғалары|Әлтекелер]] # [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағайлар]] # [[Қарашор]]лар # [[Шұбыртпалы]]лар {{col-end}} === Адамдар: === {{col-begin}}{{col-3}} # [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] # [[Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы]] # [[Расул Есетов]] # [[Өндірбай Асаубайұлы]] (Бошан-Жүгіней) Шаншар: # [[Қазыбек би]] (Айбике) # [[Шаншар Бұлбұлұлы]] # [[Алшынбай Тіленшіұлы]] (Айбике) # [[Жүсіп Алшынбайұлы]] (Айбике) # [[Әлі Асқарұлы Жүсіпов]] # [[Бекболат Қазыбекұлы]] (Айбике) # [[Мәди Бәпиұлы]] (Айбике) # [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] (Нұрбике) # [[Қайшыбаев Смағұл]] (Нұрбике) # [[Қуан Лекеров]] (Нұрбике) # [[Тұрысбек Түсіпбеков]] (Нұрбике) # [[Берік Сайлауұлы Кәмалиев]] # [[Шаншарұлы Бертіс]] (Нұрбике) # [[Нұрымбек Жанділдин]] (Нұрбике) # [[Нель Адғамұлы Болатбаев]] (Айбике) # [[Шолпан Исабекқызы Жандарбекова]] # [[Арман Қаниев]] (Айбике) # [[Малдыбаев Мұстақым]] (Айбике) # [[Нығметолла Жұмкейұлы Төкешев]] (Нұрбике) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Ғұмарбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] (Нұрбике) # [[Мыржықбаев Кенжеғали]] (Нұрбике) # [[Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев]] (Нұрбике) # [[Ысқақ Айтқұлұлы Нәби]] (Нұрбике) # [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев]] (Нұрбике) # [[Айтбай Демікпеұлы]] (Нұрбике) # [[Ғаббас Айтбаев]] (Нұрбике) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]] (Нұрбике) {{col-3}} Байбөрі: # [[Мақаш Байғалиұлы Тәтімов]] # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] # [[Олжашы батыр]] # [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] # [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин]] # [[Қалыбек Қуанышбаев]] бұлбұл? # [[Жүсіпбек Елебеков]] (Көшім) # [[Шырақбек Қабылбаев]] # [[Ораз Әбішев]] # [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]] # [[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] # [[Шалабай Қуанышев]] # [[Күлиман Жүнісова]] Дүйсенбай: # [[Асхат Төлеуұлы Шәкіров]] # [[Мақсұт Шәкіров]] Шекшек: # [[Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов]] # [[Нұралы би]] Бұлбұл: # [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] # [[Ниқанбай Иманғалиұлы Омарханов]] # [[Тельман Зейноллаұлы Сейсембеков]] # [[Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов]] # [[Мартбек Мамраев]] (Құдайберлі) Сары Танас: # [[Мағауия Әлімханұлы Ермеков]] # [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] # [[Төлеген Мүсілімұлы Ермеков]] # [[Жақып Ақбаев]] # [[Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин]] # [[Дидар Амантай]] {{col-3}} Наманай: # [[Кемпірбай Бөгенбайұлы]] Майлық: # [[Әсет Найманбайұлы]] # [[Жәнібеков Мұқатай]] Қожас: # [[Қасым Аманжолов]] Әлтөбет: # [[Әмен Махатұлы Әзиев]] # [[Жансейіт Әбдрахманов]] Тымырсқа: # [[Сона би]] Қамбар: # [[Алшынбай Рақышев]] # [[Әлжаппар Әбішев]] # [[Жанақ Сағындықұлы]] # [[Амангелді Қанаев]] # [[Мәннан Тұрғанбаев]] Жалықпас: # [[Таупық Рымжанов]] # [[Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов]] # [[Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов]] # [[Сапарбек Ашимбеков]] # [[Саиль Садырбекұлы Татубаев]] Қырғыз: # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] # [[Серік Ақсұңқарұлы]] # [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] (Құсшы) # [[Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов]] (Құсшы) # [[Мейрам Ахмедиянұлы Смағұлов]]<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> {{col-end}} ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * «Қаракесек шежіресі», бірінші том Павлодар қаласында, «ЭКО» ЖШС баспаханасы , Кітаптың таралымы – 500 дана<ref name="«Қаракесек шежіресі» жарық көрді ">{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}</ref> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Орта жүз]] {{stub}} fcgyh1zwfdfoutpvk3luqz7388xlxdj 3641008 3641007 2026-08-08T18:45:58Z Karagandanese 183847 /* Болатқожа руы */ 3641008 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Қаракесек (Болатқожа) | лақап_атауы =Қаракесек | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = [[Мейрам]] | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = [[Арғын]] | бөлімдері = [[Қоныспай]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытағай]], [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Мойынты болысы|Кәрсөн]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Әлтеке]], [[Көшім (ру)|Көшім]] т.б. | тараулары = Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас | ақсақалы = Қаракесек (Болатқожа) | қыстаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | жайлаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | торабы = }} '''Қаракесек''' (Болатқожа) – қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]]дегі [[арғын]] тайпасының "Бес мейрам" аталатын рулар бірлестігіне кіреді. Қаракесектен: Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас тарайды. Ш. Құдайбердіұлы Майқы мен Бошанды тоқалдың бел балалары, қалғандарын асыранды ұлдар деп есептейд. Мұндай пікірлерді Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ә. Бөкейхан, М. Тынышбаев та айтқан. Халық арасында кей шежірелерде болатқожаны даралап "төрт қаракесек" (болатқожа, қамбар, [[жалықпас]], [[шұбыртпалы]]), басқаларында "үш қаракесек"(шұбыртпалы кірмейді) деседі. Қаракесектің рулық ұраны мен таңбасы бүкіл арғын тайпасымен бірдей болғанымен, арғын ішінде болатқожаның шешесі Қарқабат атын ұран еткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том; Ж. Сүлеймен</ref> == Территория == Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. ==Қаракесек руы == Қаракесек руы төмендегідей аталардан тұрады: • [[Бошан]]: [[Таз]], [[Байбөрі]], [[Көшім (ру)|Көшім]], [[Машай]], [[Жанту]], [[Манат]]. • [[Тоқырауын_болысы|Әлтеке]]: [[Алмұрат]], [[Дос]], [[Қойкел]], Сапақ, [[Есболат]], [[Өтеген]]. • [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]]: [[Тоқсан]], [[Өтеміс]]. • [[Қарашор|Қара]] [[Қожас]], [[Жарас]], [[Бәркөз]], [[Өтеп]], [[Тақабай]], [[Мұрат]], [[Дүзен]], [[Тоқан]]. • [[Қарашор|Шор]]: [[Дүйсенбай]], [[Шекшек]], [[Тілеубай]], [[Әйтімбет]], [[Қожам]], [[Әлтөбет]].<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том</ref> == Шежіресі == [[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]] [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]] Арғы атасы Арғын-ата, одан Қодан-тайшы, одан Ақжол би аталған - Дайырқожа. Дайырқожадан: *Бәйбішесінен Қарақожа **Қарақожа бәйбішесінен [[Мейрам]]-сопы (Бес Мейрам) ***Мейрамсопы бәйбішесінен: [[Қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]], [[Бегендік]], [[Шегендік]] ***Мейрамсопы тоқалынан: Болат (Қаракесек) {{rodovid|509921}} {{col-begin}}{{col-3}} '''Ақша''' * Бошан ** [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] *** [[Көшім болысы|Көшім]] ** Машай *** [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] *** [[Мойынты болысы|Карсон]] *** [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытаңай]] ** Жанту ** Таз *** Бұлбұл **** Алдияр **** Күшік **** [[Шаншар абыз Бұлбұлұлы|Шаншар]] **** Үсен **** Тәңірберді **** Қасымжорға **** Құдайберді *** Ағым, Ұзын, Жанан *** Наманай {{col-3}} '''Түйте''' * Майқы ** [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ** [[Тоқырауын болысы|Әлтеке]] ** Сапақ * Таңас ([[Қарашор|Қара, Шор]] және т.б.) ** Сары ** ТЫМЫРЫСҚА(Ы)(ТЫМЫРСЫҚ) *** БӨТЕЙ ШОР **** БӘТЫ ШОР ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Шекшек]] ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Дүйсенбай]] **** АҚСАҚШОР ***** ЖАРЫЛҒАП ****** [[Қара-Әйтімбет болысы|Әйтімбет]] *** ЖАНСҮЙЕР **** ТАҢІРБЕРЛІ (ТАҢІРБЕРГЕН) ***** [[Әлтөбет болысы|Әлтөбет]] ***Қырғызбай ****Нәуетей *****Майлық {{col-3}} '''Басқалары''' * [[Қамбар болысы|Қамбар]] * [[Жалықбас болысы|Жалықбас]] * [[Шұбыртпалы]] * [[Қырғыз болысы|Қырғыз]] {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Y-ДНК анализі == 74%-ы Y-ДНК гаплогруппасы G1<ref>https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults</ref> == Пікірлер == 1763 жылдың 11 наурызында жазылған Қазыбек би туралы Фрауендорофтың Ресей Сыртқы істер алқасына мәлімхатында: «Өйткені Арғынның ішіндегі ең күштісі – Қаракесек ұлысы. Оның барлық билігі Қазыбек бидің қолында. Қазыбек би бүкіл Орта жүзде ең басты би болып табылады." деген екен.<ref>https://kazadig.jimdo.com/app/download/7648934575/2015-11-10-1382.pdf?t=1473138657{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == === Тізімдер: === {{col-begin}}{{col-2}} # [[Нұра_болысы_(Семей_облысы)#Тұлғалары|Сарымдар]] # [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Кернейлер]] # [[Мойынты_болысы#Тұлғалары|Кәрсөндер]] {{col-2}} # [[Тоқырауын_болысы#Тұлғалары|Әлтекелер]] # [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағайлар]] # [[Қарашор]]лар # [[Шұбыртпалы]]лар {{col-end}} === Адамдар: === {{col-begin}}{{col-3}} # [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] # [[Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы]] # [[Расул Есетов]] # [[Өндірбай Асаубайұлы]] (Бошан-Жүгіней) Шаншар: # [[Қазыбек би]] (Айбике) # [[Шаншар Бұлбұлұлы]] # [[Алшынбай Тіленшіұлы]] (Айбике) # [[Жүсіп Алшынбайұлы]] (Айбике) # [[Әлі Асқарұлы Жүсіпов]] # [[Бекболат Қазыбекұлы]] (Айбике) # [[Мәди Бәпиұлы]] (Айбике) # [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] (Нұрбике) # [[Қайшыбаев Смағұл]] (Нұрбике) # [[Қуан Лекеров]] (Нұрбике) # [[Тұрысбек Түсіпбеков]] (Нұрбике) # [[Берік Сайлауұлы Кәмалиев]] # [[Шаншарұлы Бертіс]] (Нұрбике) # [[Нұрымбек Жанділдин]] (Нұрбике) # [[Нель Адғамұлы Болатбаев]] (Айбике) # [[Шолпан Исабекқызы Жандарбекова]] # [[Арман Қаниев]] (Айбике) # [[Малдыбаев Мұстақым]] (Айбике) # [[Нығметолла Жұмкейұлы Төкешев]] (Нұрбике) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Ғұмарбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] (Нұрбике) # [[Мыржықбаев Кенжеғали]] (Нұрбике) # [[Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев]] (Нұрбике) # [[Ысқақ Айтқұлұлы Нәби]] (Нұрбике) # [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев]] (Нұрбике) # [[Айтбай Демікпеұлы]] (Нұрбике) # [[Ғаббас Айтбаев]] (Нұрбике) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]] (Нұрбике) {{col-3}} Байбөрі: # [[Мақаш Байғалиұлы Тәтімов]] # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] # [[Олжашы батыр]] # [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] # [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин]] # [[Қалыбек Қуанышбаев]] бұлбұл? # [[Жүсіпбек Елебеков]] (Көшім) # [[Шырақбек Қабылбаев]] # [[Ораз Әбішев]] # [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]] # [[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] # [[Шалабай Қуанышев]] # [[Күлиман Жүнісова]] Дүйсенбай: # [[Асхат Төлеуұлы Шәкіров]] # [[Мақсұт Шәкіров]] Шекшек: # [[Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов]] # [[Нұралы би]] Бұлбұл: # [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] # [[Ниқанбай Иманғалиұлы Омарханов]] # [[Тельман Зейноллаұлы Сейсембеков]] # [[Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов]] # [[Мартбек Мамраев]] (Құдайберлі) Сары Танас: # [[Мағауия Әлімханұлы Ермеков]] # [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] # [[Төлеген Мүсілімұлы Ермеков]] # [[Жақып Ақбаев]] # [[Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин]] # [[Дидар Амантай]] {{col-3}} Наманай: # [[Кемпірбай Бөгенбайұлы]] Майлық: # [[Әсет Найманбайұлы]] # [[Жәнібеков Мұқатай]] Қожас: # [[Қасым Аманжолов]] Әлтөбет: # [[Әмен Махатұлы Әзиев]] # [[Жансейіт Әбдрахманов]] Тымырсқа: # [[Сона би]] Қамбар: # [[Алшынбай Рақышев]] # [[Әлжаппар Әбішев]] # [[Жанақ Сағындықұлы]] # [[Амангелді Қанаев]] # [[Мәннан Тұрғанбаев]] Жалықпас: # [[Таупық Рымжанов]] # [[Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов]] # [[Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов]] # [[Сапарбек Ашимбеков]] # [[Саиль Садырбекұлы Татубаев]] Қырғыз: # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] # [[Серік Ақсұңқарұлы]] # [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] (Құсшы) # [[Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов]] (Құсшы) # [[Мейрам Ахмедиянұлы Смағұлов]]<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> {{col-end}} ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * «Қаракесек шежіресі», бірінші том Павлодар қаласында, «ЭКО» ЖШС баспаханасы , Кітаптың таралымы – 500 дана<ref name="«Қаракесек шежіресі» жарық көрді ">{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}</ref> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Орта жүз]] {{stub}} 3rgphzdltcwj8nb8dw2f8jqghhfntt5 3641137 3641008 2026-08-09T07:07:23Z Karagandanese 183847 /* Қаракесек руы */ 3641137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Қаракесек (Болатқожа) | лақап_атауы =Қаракесек | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = [[Мейрам]] | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = [[Арғын]] | бөлімдері = [[Қоныспай]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытағай]], [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Мойынты болысы|Кәрсөн]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Әлтеке]], [[Көшім (ру)|Көшім]] т.б. | тараулары = Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас | ақсақалы = Қаракесек (Болатқожа) | қыстаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | жайлаулары = Қазақстандағы Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін, Ресейді мекендейді. | торабы = }} '''Қаракесек''' (Болатқожа) – қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]]дегі [[арғын]] тайпасының "Бес мейрам" аталатын рулар бірлестігіне кіреді. Қаракесектен: Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас тарайды. Ш. Құдайбердіұлы Майқы мен Бошанды тоқалдың бел балалары, қалғандарын асыранды ұлдар деп есептейд. Мұндай пікірлерді Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ә. Бөкейхан, М. Тынышбаев та айтқан. Халық арасында кей шежірелерде болатқожаны даралап "төрт қаракесек" (болатқожа, қамбар, [[жалықпас]], [[шұбыртпалы]]), басқаларында "үш қаракесек"(шұбыртпалы кірмейді) деседі. Қаракесектің рулық ұраны мен таңбасы бүкіл арғын тайпасымен бірдей болғанымен, арғын ішінде болатқожаның шешесі Қарқабат атын ұран еткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том; Ж. Сүлеймен</ref> == Территория == Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. ==Қаракесек руы == Қаракесек руы төмендегідей аталардан тұрады: • [[Бошан]]: Таз, [[Байбөрі]], [[Көшім (ру)|Көшім]], [[Машай]], [[Жанту]], [[Манат]]. • [[Тоқырауын_болысы|Әлтеке]]: [[Алмұрат]], [[Дос]], [[Қойкел]], Сапақ, [[Есболат]], [[Өтеген]]. • [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]]: [[Тоқсан]], [[Өтеміс]]. • [[Қарашор|Қара]] [[Қожас]], [[Жарас]], [[Бәркөз]], [[Өтеп]], [[Тақабай]], [[Мұрат]], [[Дүзен]], [[Тоқан]]. • [[Қарашор|Шор]]: [[Дүйсенбай]], [[Шекшек]], [[Тілеубай]], [[Әйтімбет]], [[Қожам]], [[Әлтөбет]].<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том</ref> == Шежіресі == [[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]] [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]] Арғы атасы Арғын-ата, одан Қодан-тайшы, одан Ақжол би аталған - Дайырқожа. Дайырқожадан: *Бәйбішесінен Қарақожа **Қарақожа бәйбішесінен [[Мейрам]]-сопы (Бес Мейрам) ***Мейрамсопы бәйбішесінен: [[Қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]], [[Бегендік]], [[Шегендік]] ***Мейрамсопы тоқалынан: Болат (Қаракесек) {{rodovid|509921}} {{col-begin}}{{col-3}} '''Ақша''' * Бошан ** [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] *** [[Көшім болысы|Көшім]] ** Машай *** [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] *** [[Мойынты болысы|Карсон]] *** [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытаңай]] ** Жанту ** Таз *** Бұлбұл **** Алдияр **** Күшік **** [[Шаншар абыз Бұлбұлұлы|Шаншар]] **** Үсен **** Тәңірберді **** Қасымжорға **** Құдайберді *** Ағым, Ұзын, Жанан *** Наманай {{col-3}} '''Түйте''' * Майқы ** [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ** [[Тоқырауын болысы|Әлтеке]] ** Сапақ * Таңас ([[Қарашор|Қара, Шор]] және т.б.) ** Сары ** ТЫМЫРЫСҚА(Ы)(ТЫМЫРСЫҚ) *** БӨТЕЙ ШОР **** БӘТЫ ШОР ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Шекшек]] ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Дүйсенбай]] **** АҚСАҚШОР ***** ЖАРЫЛҒАП ****** [[Қара-Әйтімбет болысы|Әйтімбет]] *** ЖАНСҮЙЕР **** ТАҢІРБЕРЛІ (ТАҢІРБЕРГЕН) ***** [[Әлтөбет болысы|Әлтөбет]] ***Қырғызбай ****Нәуетей *****Майлық {{col-3}} '''Басқалары''' * [[Қамбар болысы|Қамбар]] * [[Жалықбас болысы|Жалықбас]] * [[Шұбыртпалы]] * [[Қырғыз болысы|Қырғыз]] {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Y-ДНК анализі == 74%-ы Y-ДНК гаплогруппасы G1<ref>https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults</ref> == Пікірлер == 1763 жылдың 11 наурызында жазылған Қазыбек би туралы Фрауендорофтың Ресей Сыртқы істер алқасына мәлімхатында: «Өйткені Арғынның ішіндегі ең күштісі – Қаракесек ұлысы. Оның барлық билігі Қазыбек бидің қолында. Қазыбек би бүкіл Орта жүзде ең басты би болып табылады." деген екен.<ref>https://kazadig.jimdo.com/app/download/7648934575/2015-11-10-1382.pdf?t=1473138657{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == === Тізімдер: === {{col-begin}}{{col-2}} # [[Нұра_болысы_(Семей_облысы)#Тұлғалары|Сарымдар]] # [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Кернейлер]] # [[Мойынты_болысы#Тұлғалары|Кәрсөндер]] {{col-2}} # [[Тоқырауын_болысы#Тұлғалары|Әлтекелер]] # [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағайлар]] # [[Қарашор]]лар # [[Шұбыртпалы]]лар {{col-end}} === Адамдар: === {{col-begin}}{{col-3}} # [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] # [[Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы]] # [[Расул Есетов]] # [[Өндірбай Асаубайұлы]] (Бошан-Жүгіней) Шаншар: # [[Қазыбек би]] (Айбике) # [[Шаншар Бұлбұлұлы]] # [[Алшынбай Тіленшіұлы]] (Айбике) # [[Жүсіп Алшынбайұлы]] (Айбике) # [[Әлі Асқарұлы Жүсіпов]] # [[Бекболат Қазыбекұлы]] (Айбике) # [[Мәди Бәпиұлы]] (Айбике) # [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] (Нұрбике) # [[Қайшыбаев Смағұл]] (Нұрбике) # [[Қуан Лекеров]] (Нұрбике) # [[Тұрысбек Түсіпбеков]] (Нұрбике) # [[Берік Сайлауұлы Кәмалиев]] # [[Шаншарұлы Бертіс]] (Нұрбике) # [[Нұрымбек Жанділдин]] (Нұрбике) # [[Нель Адғамұлы Болатбаев]] (Айбике) # [[Шолпан Исабекқызы Жандарбекова]] # [[Арман Қаниев]] (Айбике) # [[Малдыбаев Мұстақым]] (Айбике) # [[Нығметолла Жұмкейұлы Төкешев]] (Нұрбике) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Ғұмарбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] (Нұрбике) # [[Мыржықбаев Кенжеғали]] (Нұрбике) # [[Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев]] (Нұрбике) # [[Ысқақ Айтқұлұлы Нәби]] (Нұрбике) # [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев]] (Нұрбике) # [[Айтбай Демікпеұлы]] (Нұрбике) # [[Ғаббас Айтбаев]] (Нұрбике) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]] (Нұрбике) {{col-3}} Байбөрі: # [[Мақаш Байғалиұлы Тәтімов]] # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] # [[Олжашы батыр]] # [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] # [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин]] # [[Қалыбек Қуанышбаев]] бұлбұл? # [[Жүсіпбек Елебеков]] (Көшім) # [[Шырақбек Қабылбаев]] # [[Ораз Әбішев]] # [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]] # [[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] # [[Шалабай Қуанышев]] # [[Күлиман Жүнісова]] Дүйсенбай: # [[Асхат Төлеуұлы Шәкіров]] # [[Мақсұт Шәкіров]] Шекшек: # [[Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов]] # [[Нұралы би]] Бұлбұл: # [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] # [[Ниқанбай Иманғалиұлы Омарханов]] # [[Тельман Зейноллаұлы Сейсембеков]] # [[Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов]] # [[Мартбек Мамраев]] (Құдайберлі) Сары Танас: # [[Мағауия Әлімханұлы Ермеков]] # [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] # [[Төлеген Мүсілімұлы Ермеков]] # [[Жақып Ақбаев]] # [[Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин]] # [[Дидар Амантай]] {{col-3}} Наманай: # [[Кемпірбай Бөгенбайұлы]] Майлық: # [[Әсет Найманбайұлы]] # [[Жәнібеков Мұқатай]] Қожас: # [[Қасым Аманжолов]] Әлтөбет: # [[Әмен Махатұлы Әзиев]] # [[Жансейіт Әбдрахманов]] Тымырсқа: # [[Сона би]] Қамбар: # [[Алшынбай Рақышев]] # [[Әлжаппар Әбішев]] # [[Жанақ Сағындықұлы]] # [[Амангелді Қанаев]] # [[Мәннан Тұрғанбаев]] Жалықпас: # [[Таупық Рымжанов]] # [[Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов]] # [[Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов]] # [[Сапарбек Ашимбеков]] # [[Саиль Садырбекұлы Татубаев]] Қырғыз: # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] # [[Серік Ақсұңқарұлы]] # [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] (Құсшы) # [[Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов]] (Құсшы) # [[Мейрам Ахмедиянұлы Смағұлов]]<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> {{col-end}} ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * «Қаракесек шежіресі», бірінші том Павлодар қаласында, «ЭКО» ЖШС баспаханасы , Кітаптың таралымы – 500 дана<ref name="«Қаракесек шежіресі» жарық көрді ">{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}</ref> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Орта жүз]] {{stub}} 61t7829xajvr3j4t7sj0osetecp094o 0 532657 3640915 3637968 2026-08-08T14:11:47Z 1nter pares 146705 3640915 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Давид де Хеа |азаматтығы = {{ту|Испания}} |сурет = David de Gea 2017.jpg |туған күні = 7.11.1990 |бойы = 192<ref name=profile>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/4330/David-de-Gea/overview|title=Player Profile. David De Gea|publisher=PremierLeague.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gbu3pnQ0?url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/david-de-gea|archivedate=2013-05-14}}</ref> |позиция = қақпашы |қазіргі клуб = |клубтары = {{Футбол карьерасы |2007—2011|{{flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|57 (−81) |2011—2023|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|415(−446)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—|{{Футбол|Испания}} |45(−36) }} }} '''Давид де Хеа Кинтана''' ({{lang-es|David de Gea Quintana}}, 1990 жылы 7-қараша күні [[Испания]]ның астанасы, Мадрид қаласында дүние есігін ашты. Мадридтық Атлетиконың Кантера түлегі (жас командасы), Давид 2009 жылдын 30 қырқүйекте "[[Атлетико Мадрид]]" ойыншысы есебінде ең алғаш ойынын өткізді, сол сәтте ол небәрі 19 жаста еді. "Атлетиконың" жеңілісіне қарамастан, жас қақпашының ойыны жақсы әсер қалдырды. [[Сурет:David De Gea ESPU21 2013.jpg|нобай|Давид Де Хеа]] == Мансабы == ===[[Атлетико Мадрид]]=== Өзінің Примерадағы "[[Реал Сарагоса|Сарагоса]]" командасымен ойнаған дебютынан кейін, Давид "Атлетико" құрамасында "бірінші номеріне" ие болды. Бұл ойын "Атлетиконың" 2 - 1 есебімен жеңісімен аяқталды, бұл жеңіс қақпашыға қиындықпен келді, себебі, ол бір айып соққысын, пенальти, ұстап алған болатын. Де Хеаның іс-әрекетіне команда жаттықтырушысы Абеля Ресино зор баға берді. Жас қақпашының сенімді ойыны "Атлетико" клубының 2009-10 маусымындаға сәттілігіне қол жеткізді: оның командасы Король Кубогының финалына жетті және [[УЕФА Еуропа лигасы 2009/10|Еуропа Лигасындағы]] жеңісі, 48 жыл бойы алынбаған олжа осы жылы алынған еді. ===[[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания құрамасы]]=== Давидтың Испания құрамасындағы мансабы осы күнге дейін сәтті болды, алайда, ол 2010 жылы ЮАР-да өткен әлем біріншілігіне [[Висенте дель Боске|Висенте Дель Боске]] шақырмады. Давид Еуропа чемпионы және жастар арасындағы әлем біріншілігінің күміс жүлдегері болып табылабы, ал 2011 жылы ол Испанияның жас құрамасымын Еуропа чемпионы атанды. ===[[Манчестер Юнайтед]]=== «Атлетико»қақпашыны сақтап қалу үшін оған жаңа келісім-шарт табыс еткен және де осы келісім-шартқа Де Хеаның трансферлық соммасын 20 млн. еуро болатындай жаңа тармақ енгізді. 2011 жылдың 24 мамырында Сэр [[Алекс Фергюсон]] жас қақпашыны сатып алуға жақын екенін айтты, ал 28 маусым куні Де Хеа "[[Манчестер Юнайтед]]пен" 5-жылдық келісімге отырды. Қазіргі таңда, Де Хеа "[[Манчестер Юнайтед]]" қақпасын қорғап келеді және де өзінің ешқайда көшетін ойы жоқ екенін айтқан еді. == Ұлттық құрамадағы мансабы == Давид де Хеа Испанияның барлық жастағы жасөспірімдер құрамасында өнер көрсетіп, 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер құрамасында Еуропа чемпионы және әлем чемпионатының күміс жүлдегері атанды. Жас қақпашының өз клубының негізгі қақпашысы ретіндегі сенімді дебюті негізгі ұлттық құраманың жаттықтырушыларының да назарын өзіне аударды: "қызыл фурияның" бас бапкері [[Висенте дель Боске]] де Хеаны ОАР-дағы әлем чемпионатына сапарға үміткерлердің кеңейтілген тізіміне қосты. Алайда, Давид де Хеа құрамасының соңғы тізімінде болған жоқ. 2011 жылы Де Хеа Испания жастар құрамасының құрамында жастар арасындағы Еуропа чемпионатын жеңіп алды. 2012 жылы Лондонда өткен Олимпиада ойындарына қатысты, онда Испания құрамасы топтық кезеңде бірде-бір кездесуде жеңіске жетпей, соңғы орынға ие болды. 2013 жылы екінші рет жастар арасындағы Еуропа чемпионатын жеңіп алды. Испанияның жастар құрамасы үшін барлығы 27 матч ойнады, бұл [[Санти Дения]]мен бөлісетін рекорд. Испания құрамасының чемпионға соңғы өтініміне енгізілді. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Атлетико» Мадрид * УЕФА Еуропа лигасы: 2009/10 * УЕФА суперкубогы: 2010 ; «Манчестер Юнайтед» * Англия чемпионы: 2012/13 * Англия кубогы: 2015/16 * Лига кубогы: 2016/17 * Англия суперкубогы (3): 2011, 2013, 2016 * УЕФА Еуропа Лигасы: 2016/17 ; Испания-17 * Еуропа чемпионы: 2007 ; Испания-21 * Еуропа чемпионаты (2): 2011, 2013 Итого: 2 трофея === Жеке === * Англия чемпионатының символикалық құрамы (5): 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18 * Мэтт Басби жүлдесі (үздік ойыншыға берілетін) (4): 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18 * Англия чемпионатының үздік қақпашысы: 2017/18 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] rbjelumh152b3llwhlzl69vpgvrbcug 4 537752 3641087 3640747 2026-08-09T05:00:47Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3641087 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96606" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 606] | data-sort-value="1106" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1106] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="86249" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 86 249] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84040" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 040] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49003" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 003] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="34023" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 34 023] | data-sort-value="57" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 57] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22895" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 895] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22783" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 783] | data-sort-value="222" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 222] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19761" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 761] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17256" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 256] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11376" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 376] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10147" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 147] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8362] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8202" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8202] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4435" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4435] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3755" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3755] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3295" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3295] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3136" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2146" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2146] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1540] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1174" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1174] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1082" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1082] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="920" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 920] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="729" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 729] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="685" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 685] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="595" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 595] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] dt7bsq9gjnq45ys6g2bh2w9w8p91wr8 0 545049 3641127 3639604 2026-08-09T06:39:03Z Karagandanese 183847 /* Рулары */ 3641127 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Көшім руы''' ({{lang-kk-Arab|كوشىم رۋى}}) — [[Арғын|Арғынның]] [[Орта жүз|Қаракесек]] руының бір тармағы. Көшімдер [[Ресей империясы]] кезінде Семей облысы [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]] Сарытау (Көшім, Көшім-Байбөрі) болысына қоныстанған. Бүгінде Көшімдер [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданындағы]] [[Егіндібұлақ ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ ауылдық округінде]], [[Нығмет Нұрмақов ауылдық округі|Нығмет Нұрмақов ауылдық округінде]] және [[Қарағанды|Қарағанды қаласында]] тұрады. == Мәдениеті == Егіндібұлақ ауылдық округінде Көшім атаға арналған ескерткіш орналасқан. 2017 жылы З. Садуақасов Көшім шежіресін жарыққа шығарды. [[File:Raport of the Kuchumovsky volost. Koshim clan.jpg|thumb|Көшім болысы рапорты. 1867 жылы.]] [[Сурет:Report of the Kuchumovsky volost. 1867 year. Koshim clan.jpg|thumb|Көшім болысының басқарушы Мес Кибатовтың мөрі.]] == Рулары == Көшім руы үш атадан тарайды: * Жаныс (тұңғыш) * Жақсыбек (ортаншы) * Елшібек (кенже) == Тұлғалар == * [[Жүсіпбек Елебеков]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] cu470kkycbhzuh0ifgusi01x6abmwv1 3641133 3641127 2026-08-09T06:44:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Karagandanese|Karagandanese]] ([[User talk:Karagandanese|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды 3639604 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Көшім руы''' ({{lang-kk-Arab|كوشىم رۋى}}) — [[Арғын|Арғынның]] [[Орта жүз|Қаракесек]] руының бір тармағы. Көшімдер [[Ресей империясы]] кезінде Семей облысы [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]] Сарытау (Көшім, Көшім-Байбөрі) болысына қоныстанған. Бүгінде Көшімдер [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] [[Қарқаралы ауданы|Қарқаралы ауданындағы]] [[Егіндібұлақ ауылдық округі (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ ауылдық округінде]], [[Нығмет Нұрмақов ауылдық округі|Нығмет Нұрмақов ауылдық округінде]] және [[Қарағанды|Қарағанды қаласында]] тұрады. == Мәдениеті == Егіндібұлақ ауылдық округінде Көшім атаға арналған ескерткіш орналасқан. 2017 жылы З. Садуақасов Көшім шежіресін жарыққа шығарды. [[File:Raport of the Kuchumovsky volost. Koshim clan.jpg|thumb|Көшім болысы рапорты. 1867 жылы.]] [[Сурет:Report of the Kuchumovsky volost. 1867 year. Koshim clan.jpg|thumb|Көшім болысының басқарушы Мес Кибатовтың мөрі.]] == Рулары == Көшім руы үш атадан тарайды: * Жаныс * Жақсыбек * Елшібек == Тұлғалар == * [[Жүсіпбек Елебеков]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] mxw50tm49kba2zh32jsv11dgy1augvs 0 548946 3641183 2427418 2026-08-09T11:16:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641183 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Николай Викторович Азбелев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.04.1922 |Туған жері = Базлово ауылы, Псковская губерниясы |Қайтыс болған күні = 03.11.2006 |Қайтыс болған жері = [[Пермь]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Ғылыми аясы = дифференциалдық теңдеулер |Жұмыс орны = Пермь мемлекеттік техникалық университеті |Ғылыми дәрежесі = физика-математика ғылымдарының докторы (1962) |Ғылыми атағы = [[профессор]] |Альма-матер = Мәскеу авиациялық институты |Ғылыми жетекші = Б. И. Сегал |Атақты шәкірттері = Л. Ф. Рахматуллина, В. П. Максимов |Несімен белгілі = |Марапаттары = 1994 жыл - ИжГТУ құрметті профессоры |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} [[Image:Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - City of Perm. General view (1910).jpg|left|200px|thumb|Ғалымның дүниеден озған жері - Пермь]] '''Николай Викторович Азбелев''' (15 сәуір, 1922, Базлово ауылы, Псковская губерниясы - 3 қараша, 2006, [[Пермь]]) - кеңестік және ресейлік математик. == Марапаттамалар == *1994 жыл - ИжГТУ құрметті профессоры == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=33974 Азбелев Николай Викторович профильі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310065320/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=33974 |date=2016-03-10 }} [[Санат:15 сәуірде туғандар]] [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:3 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ресей ғалымдары]] [[Санат:КСРО математиктері]] [[Санат:Ресей математиктері]] ayucc1hsnqm7etfvdv3b4711s9aqmd1 0 570608 3641024 3640089 2026-08-08T20:04:31Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] ([[User talk:L.sarkytbekova|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2734968 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marcel Pagnol 1931.jpg|thumb|]] Марсель Паньоль (фр. Marcel Pagnol, 28 ақпан 1895 жылы — 18 сәуір 1974 ж.) — атақты француз драматургі және кинорежиссері, Француз академиясының мүшесіне айналған бірінші кинематограф қайраткері (1946). Құрылымы 1 Өмірбаяны 2 Ескертпе 3 Әдебиет Өмірбаяны 1895 жылы Марсельден 20 км шығысқа қарай Обань қаласында мектеп мұғалімі Жозеф Паньол және тігінші Огюстинаның отбасында дүниеге келген . Кейінірек, екі кіші ағайындылары және қарындасы, бүкіл отбасымен Марсельге қоныс аударды. 1910 жылы оның шешесі қайтыс болып, 1912 жылы әкесі қайтадан үйленеді. Келесі жылы Марсель Экс-ан- Прованс университетіне түседі де әдеби қызметті бастайды, бірақ бір жылдан кейін оны Бірінші дүниежүзілік майданға шақырады, алайда 1915 жылдың қаңтар айында әскери қызметке жарамсыз деп танылады. 1916 жылы Марсель Паньоль әкесінің еркіне қарсы үйленеді де, 1927 жылға дейін ағылшын тілінің оқытушысы болып жұмыс атқаратын Парижға кетіп қалады дейін. Француз астанасында ол жас жазушылармен танысады, ал Поль Нивуамен бірлесіп 1924 жылы &quot;Саудагерлер даңқымен&quot; пьесасын жазады. Жетістік оған тек 1928 жылы &quot;Топаз&quot; пьесасы құрылғаннан кейін ғана келіп жетті. 1930-шы жылдары ол кинокомпанию құрып, өзінің меншікті пьесасына негізделген марсельдік жұмысшылар туралы трилогия түсіреді(&quot;Мариус&quot;(1931), &quot;Фанни&quot; (1932) және &quot;Сезар&quot; (1936)), сондай-ақ &quot;Топаздың&quot; екі нұсқасын шығарады. 1938 жылы &quot;Наубайшының әйелі&quot; атты фильмі жарық көреді де, белгілі бір жетістікке ие болады. 1940 жылы &quot;Жер қазушының қызы&quot; фильмі елеулі оқиға болып табылды, ал 1946 жылы &quot;Наис&quot;. 1948 жылы ол &quot;Керемет диірмеші&quot; түрлі-түсті фильмін түсіріп, 1951 жылы —&quot;Топаздың&quot; үшінші нұсқасы жарық көрді. Паньолдің кинодағы соңғы жұмысы - Альфонс Додтың &quot;Менің диірменімнен хаттар&quot; әңгімесі бойыншатүсірілген (1954). 1955 жылы ол басқарушы болды, ал 1957 және 1966 жылдары Канн кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі атанды. 1946 жылы өзінің алты фильмінде түсірген актриса Жаклин Бувьеге екінші некемен үйленді (1920-2016). Марсель Паньол көптеген эсселер жазған, оған қоса өзінің 4 бөліктен тұратын &quot;Балалық шақ естеліктері&quot; атты автобиографиялық роман жазған:&quot;Әкемнің даңқы&quot;, &quot;Менің анамның сарайы&quot;, &quot;Құпиялар уақыты&quot;, &quot;Махаббат уақыты&quot;. Алғашқы екі бөлімі 1955 жылы басталды да 1957 жылы жарыққа шықты, үшінші бөлімі – 1960 жылы шықты. Төртінші, яғни аяқталмаған бөлімі автор қайтыс болғаннан кейін 1977 жылы оқырмандарға жол тартты. Роман Паньолдің Марсельде және қала сыртындағы &quot;Жаңа&quot; вилласында өткізілген балалық шағына арналып жазылған. 1990 жылы &quot;Әкемнің даңқы&quot; және &quot;Менің анамның сарайы&quot; бөлімдері Иван Робер режиссерінің арқасында көгілдір теледидар алдына көрсетілді. 1974 жылдың 18 сәуірінде белгілі режиссер әрі білімді драматург дүниеден озды. Ескертпелер: 1.&quot;Кругосвет&quot; энциклопедиясы. Паньоль, Марсель 2. Marcel Pagnol. Trivia Қолданылған әдебиеттер: 1. Bowles B. Marcel Pagnol : [ағл.]. — Manchester 2. University Press, 2012. — 280 p. — ISBN 978-0- 7190-7381- 6. f9olkk4d3bc1sj0e1zyha0rra8k1if8 0 574434 3640883 3599673 2026-08-08T12:41:31Z Бекзада Серікахметқызы 184276 /* Айырмашылық */ 3640883 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бұлтты технология''' — қызмет көрсететін әртүрлі ұғымдардан тұратын үлкен бір [[тұжырымдама]]. Бұлтты технология тұтынушыға [[ғаламтор]] арқылы [[Онлайн ойындар|онлайн]] жағдайында деректерді өңдеуге мүмкіндік береді.<ref>Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытының 10-сыныбына арналған оқулық/ Сапарғалиева Б.Қ., Масалимова Н.Е., Тезекбаева Г.А., Астана: "Арман-ПВ" баспасы, 2014. </ref> == Айырмашылық == Бұлттық технологияда жұмыс істеудің әдеттегі программалармен жұмыс істеуден басты айырмашылығы - тұтынушы өз [[компьютер]]<nowiki/>інің ресурстарын емес, өзіне [[ғаламтор]] қызметі ретінде берілген шалғайдағы мықты серверлердің ресурстарын пайдалануында. Сол арқылы тұтынушы өз дереккөздерімен жұмыс істеуіне толық мүмкіндік алады, бірақ сол дереккөздер орналасқан амалдық жүйеге, программалар базасына, есептегіш [[сервер]]<nowiki/>лердің жұмысына еш кедергі келтіріп, оны өзгерте алмайды. == Пайдаланудың тиімді жақтары == * Үлкен ресурстарды қажет ететін қиын есептерді шешу үшін тұтынушы өзінде жоқ көптеген [[сервер]]<nowiki/>лерді, программаларды бұлттар тарапынан пайдалана алады; * Тұтынушы компьютерлік құрылғының осалдығына немесе оның сынып, бұзылуына немесе жұмыс істейтін программаның тоқтап, бұзылып қалуына [[Тәуелділік|тәуелді]] болмайды; * Тұтынушы кез келген жерден, кез келген уақытта [[ғаламтор]]<nowiki/>ға қосылған кез келген [[компьютер]]<nowiki/>лік құрылғымен өз дереккөздерімен жұмыс істей алады; * Тұтынушы өз дереккөздерімен басқа адамдармен еш қиындықсыз бөлісіп, сол дереккөздерімен олармен бірге қосылып жұмыс істей алады; * Жеке [[компьютер]]<nowiki/>дегі программалармен салыстырғанда бұлттық қызметтер көбінесе [[тегін]] немесе бағалары [[айлық]] [[жарна]] ретінде өте арзан келеді; * Кейбір жобаларды "бұлтқа шығарудың" әсіресе ірі [[компания]]<nowiki/>ларға тиімді болатын жағы - [[аппарат]]<nowiki/>тық және программалық қамтамасыз етулерді басқаруға, қолдауға, жаңартуға, лицензиялауға кететін шығындарды үнемдеуінде болып табылады; * Сонымен қоса сол программаларды жүргізетін білікті мамандар тапшылығы мәселесін сол жобаны "бұлтқа шығару" арқылы шеше алады. == Тағы қараңыз == # [[тұжырымдама]] # [[ғаламтор]] # [[Онлайн ойындар|онлайн]] # [[сервер]] # [[тегін]] # [[айлық]] # [[жарна]] # [[компания]] # [[аппарат]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} 5hedobwf9a5s4iqt8docl3a4h77gj4o 0 581807 3640885 3603611 2026-08-08T12:46:04Z Бекзада Серікахметқызы 184276 3640885 wikitext text/x-wiki [[Сурет:2021-03 Amsterdam Island - from the sea 14.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Амстердам аралы''' — [[Үнді мұхиты]]нда орналасқан арал. Аралда [[жанартау]] орналасқан. Ауданы 58 км². [[Экватор]]ға жақын орналасқан. Климаты жылы, бірқалыпты. Ең биік нүктесі 867 м. 40 адам тұрады. [[1522 жыл]]дың 18 наурызында ашылған. Жыл мезгіліне байланысты 100-300 адамға дейін келеді. == Географиясы == Амстердам аралы-жанартау аралы (соңғы атқылау 1792 жылы болған), ауданы 58 км². Аралдың ең биік нүктесі (Див тауы) теңіз деңгейінен 867 метр биіктікте орналасқан. == Климаты == Арал Оңтүстік полюске қарағанда экваторға жақын орналасқанына қарамастан, ол көбінесе субантарктикалық аралдарға жатады. Климаты субтропикалық теңіз: ең суық айлардың температурасы (Шілде және тамыз) — шамамен 11 °C, ең жылы (ақпан) - 17,5 °C. Аралда көптеген ағаштар бар, бірақ игеру басталғанға дейін тек шөптер мен бұталардың бірнеше түрі өскен; пингвиндер, итбалықтар мен теңіз құстарының колониялары бар. Мұнда адам әкелген сиырлар да бұрын өмір сүрген. == Тарихы == Аралды 1522 жылы 18 Наурызда испандық капитан Х. С. Элькано бірінші ашты, ол белгісіз себептермен аралға өз атын бермеді. [[Амстердам]] қаласының құрметіне Арал 1633 жылы голландиялық а. Ван Димен — Жаңа Амстердам деп атады.<ref>{{cite web |title = Польская колониальная империя |author = Петр Зыхович (Piotr Zychowicz) |url = https://inosmi.ru/history/20170521/239401181.html |publisher = // [[ИноСМИ.ру]] |date = 2017-05-21 |access-date = 2017-08-27 |lang = ru |archive-date = 2017-08-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170827092531/https://inosmi.ru/history/20170521/239401181.html |url-status = live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Франция аралдары]] [[Санат:Үнді мұхиты аралдары]] 23nf9srx3clbh42tmay25hsxg6msfzg 0 585163 3641002 3329903 2026-08-08T17:37:41Z ~2026-43887-25 184354 /* Халқы */ 3641002 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Жармұхамбет |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 22|lat_sec = 30 |lon_deg =76|lon_min = 48|lon_sec =16 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Қарасай |кестедегі аудан = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Елтай ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Елтай |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1493 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жармұхамбет''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]], [[Елтай ауылдық округі (Алматы облысы)|Елтай ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан сольүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||520||{{өсім}}558 ||{{өсім}}1493 ||267,6 ||292 ||{{өсім}}772 ||264,4 ||266 ||{{өсім}}721 ||271,1 |} 2026 жыл халық саны 3000-4000 арасы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]] jzmqp113bdhfib0gt8abn0q1crrub9k 3641003 3641002 2026-08-08T17:47:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-43887-25|~2026-43887-25]] ([[User talk:~2026-43887-25|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3329903 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Жармұхамбет |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 22|lat_sec = 30 |lon_deg =76|lon_min = 48|lon_sec =16 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Қарасай |кестедегі аудан = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Елтай ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Елтай |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}1493 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жармұхамбет''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]], [[Елтай ауылдық округі (Алматы облысы)|Елтай ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан сольүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||520||{{өсім}}558 ||{{өсім}}1493 ||267,6 ||292 ||{{өсім}}772 ||264,4 ||266 ||{{өсім}}721 ||271,1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]] 2p0dcb30w0o65sxew30jgs8o7lof8k0 0 591825 3640923 3637975 2026-08-08T14:13:34Z 1nter pares 146705 3640923 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Паоло Росси |сурет =Paolo Rossi Vicenza (cropped).jpg |туған күні = 23.9.1956 |туған жері = Прато, [[Италия]] |қайтыс болған күні = 10.12.2020 |қайтыс болған жері = Сиена, Тоскана |азаматтығы = {{байрақ|Италия}} |бойы = 174 |салмағы = 66 |позиция = шабуылшы |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1961—1967|{{flagicon|Италия|20px}} Санта-Лючия| |1967—1968|{{flagicon|Италия|20px}} Амброзиана| |1968—1972|{{flagicon|Италия|20px}} Каттолика Виртус| |1972—1973|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1973—1975|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|3 (0) |1975—1976|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Комо (футбол клубы)|Комо]]|6 (0) |1976—1979|{{flagicon|Италия|20px}} [[Виченца (футбол клубы)|Виченца]]|94 (60) |1979—1980|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Перуджа (футбол клубы)|Перуджа]]|28 (13) |1981—1985|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|83 (24) |1985—1986|{{flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|20 (2) |1986—1987|{{flagicon|Италия|20px}} [[Эллас Верона|Верона]]|20 (4)|}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1976—1978|{{flagicon|Италия|20px}} Италия-21|10 (5) |1977—1986|{{flagicon|Италия|20px}} [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]|48 (20)|}} }} '''Паоло Росси''' ([[Италиян тілі|итал]]. ''Paolo Rossi''; [[23 қыркүйек]] [[1956 жыл]], [[Прато]], [[Италия]] — [[10 желтоқсан]] [[2020 жыл]], Сиена) — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] құрамасының шабуылшысы. 1982 жылғы Әлем чемионатының үздік мергені (6 гол) == Мансабы == ''([[Сәкен Әбдіғаппарұлы Сыбанбай|Сәкен Сыбанбайдың]] мақаласынан)'' === Бастапқы мансабы === Ол қаршадайынан қарсы қақпаны қарауылынан бір сәт қағаберіс қалдырмайтын мерген шабуылшы ретінде танылды. Тігін фабрикасында жұмыс істегенімен, әр жексенбі сайын өтетін футбол матчтарының бірін жібермей көретін әкесі ұлының атақты спортшы болғанын армандапты. Баласын он жасында-ақ жергілікті футбол командасына өз қолымен жетектеп апарып табыстауы да сондықтан болса керек. Ойын сайын доп соғатын жас талап туралы дақпырт бірте-бірте Италияның ең жоғары лигасы – [[Футболдан Италия чемпионаты|А сериясында]] өнер көрсететін ұжымдардың қожайындарына да жетеді. Паоло 15-ке толғанда оны көруге елдің ең атақты клубы – «[[Ювентус|Ювентустың]]<nowiki/>» жаттықтырушылары келеді. Дарынды баланың аяқ алысына олардың да көңілі толғандықтан шығар, көп ұзамай мұны туриндік клубтың жасөспірімдер командасына қабылдайды. Әуелде бәрі ойдағыдай өрбігенімен, бірер жылдан соң, жарақаттанған тізесі жиі-жиі сыр беріп, Паолоның аяғына үш рет операция жасалады. «Негізгі құрамға қосылуға дайын» деп үміт күтіп жүрген балақайдың алаңнан гөрі ауруханада жиі бола беруі жүйкелеріне тиіп бітті ме екен, «Ювентустың» қожалары 1973 жылы оны төменгі лигадағы «Пратоға» екі жылға жалға береді. Бұл мерзім ішінде де айығуы мен асқынуы «итжығыс түскен» жарақатының салдарынан елден ерек ойын көрсете алмаған П. Россиді туриндіктер кейін «Комоға» жібереді. Ақыры оның о бастағы ойын деңгейіне қайта жете алатынынан күдерін үзген олар 1976 жылы әлі 20-ға да толмаған жас футболшыны «Виченцаға» сатып, құтылады. Біз білетін Россидің нағыз өрлеуі, шын мерген ретінде танылуы Б сериясында (Италия чемпионатының екінші дәрежелі лигасы) өнер көрсететін осы клубта басталды. 1977 жылы шабуылшының 21 голы команданың А сериясына шығуына мүмкіндік берді. Ал 1978 жылы Россидің арқасында «Виченца» күтпеген жерден ел біріншілігінде 2-орын алып, күміс жүлдеге ие болды! Шабуылшының өзі 24 доппен бас мерген атанды, ұлттық құрамаға шақырылып, оның негізгі мүшелерінің біріне айналды. Аргентинада өткен әлемдік доп додасында Паоло барлық ойынға қатысып, 3 гол соқты, «Скуадра адзурраның» (Италия командасының лақап аты) 4-орын алуына өз үлесін қосты. === Доп теппеген екі жыл === Күдер үзген ойыншысының күрт өзгергеніне, нағыз шеберге айналғанына көзі жеткен «Ювентус» басшылары енді оны қалайда қайтарып алудың қамына кірісті. Алайда, өз тарихындағы ең тамаша табысына қол жеткізуге еңбегі сіңген ерен жігіттен «Виченца» өлсе айрылсын ба?! Десек те, бір жылдан соң, қаржылық ахуалы тым нашарлай түскен, құрамы күшеюдің орнына сетіней бастаған командаға Россидің голдары да көмектеспей, ол құлдилап барып, Б сериясына қайта кетті. Жағдайын сәл де болсын түзеп алу үшін клуб үздік ойыншысын «Перуджаға» екі жылға жалға берді. П. Россидің ғұмырындағы ең бір қаралы кезең – осы. Рас, ол жаңа командасында да мергендер қатарынан көрініп жүрді. Бірақ пәле аяқ астынан келді: елдің футбол федерациясы матчтардың нәтижелеріне ақша тігетін тотализатор жүйесімен байланысқан клубтар мен ойыншыларды әшкерелеп, оларды жазалауға кірісті. Пара беру арқылы қалаған нәтижесіне қол жеткізіп, былыққа белшесінен батқан атақты «[[Милан (футбол клубы)|Милан]]<nowiki/>» (оның президенті Феличе Коломбо футбол саласында жұмыс істеу құқынан мәңгіге айрылды) мен «[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]<nowiki/>» бірден Б сериясына жіберілді, күдікті ойыншылар тергеуге алынды. Олардың ішінде біздің кейіпкеріміз де бар еді. Тексерушілер «Перуджа» – «Авеллино» (2:2) кездесуінің есебі алдын ала келісілгенін дәлелдеді. Бұл астыртын келісімдегі Россидің міндеті – 2 гол соғу болған екен (расында да, қарсы қақпаға енген 2 допты да Паоло енгізген). Кейін бір сұхбатында П. Росси бұл жағдай туралы: «Құдай куә, мен арымнан аттағаным жоқ, бірақ федерация жанжалдың соңын елдегі ең атақты ойыншыны жазалаумен қорытындылағысы келді, мен арқылы алдағы уақытта мұндай оқиға қайталана қалса, ешкімді де аямайтынын көрсетпек болды», – дейді. Қалай болғанда да, Паоло үш жыл бойына доп тебуден қалды (сәл кейінірек жазаны жеңілдетіп, бір жылын кемітті). Шабуылшы спорттық бабын жеке жаттығулар арқылы сақтауға тырысты. 1982 жылдың басында «Ювентус» екі жылдан бері жасыл алаңға шықпаған ойыншыны «Виченцадан» біржола сатып алды. Сол жылдың көктемінде Россидің жаза мерзімі бітті де, ол туриндік клубтың чемпионаттағы соңғы 3 ойынына қатысты. Тағдыр дегенді қойсаңызшы, «Ювеге» алғаш 1971 жылы шақырылған ол аталмыш клубтың жейдесін араға 11 жыл салып бір-ақ киді! === Тарихи хет-трик === Кигені дұрыс-ау, бірақ иек артпада кезекті әлем чемпионаты тұрды. Италия құрамасының бас бапкері [[Энцо Беарзот]] екі жылдық үзілістен соң, яғни, 1982 жылдың 29 сәуірінде ғана алаңға шыққан ойыншыны сонда да Испанияға ала кетті. Әйгілі мамандар [[Джованни Трапаттони]] мен Эленио Эррера бапкердің бұл шешімін құптады. «Россидің шеберлігі мен кәсібилігіне еш күмән жоқ, дүбірлі додада ол елді жерге қаратпайды» десті олар. Алайда, көпті көрген сол кәнігі тарландардың өзі Беарзоттың салған жерден Паолоны негізгі құрамға қосатынын болжамаған шығар-ау! Әйтсе де, футболшы өзін сонау 1977 жылдың күзінде ұлттық құрамаға шақырып, үлкен сенім артқан ұстаздың үмітін ақтады: доданың бас мергені һәм үздік футболшысы атанды! Дегенмен, бәрі әу бастан сәтті бола қойған жоқ. Алғашқы кездесудің 90 минутында шабуылшы [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|поляктардың]] қақпасына... жалғыз соққы бағыттады. Ол ол ма, Перумен болған екінші ойында тіпті аяғына доп та тимеді (үзілісте оны [[Франко Каузио]] алмастырды). Зығырданы қайнаған күллі Италия Беарзотты түтіп жеуге шақ қалды. Алайда, бапкер Россиді үшінші матчта да үздік 11-дің сапынан қалдырған жоқ. Бұл жолы қимылы сәл ширақ болғанымен, бәрібір ол команданы жеңіске жетелей алмады: тағы да тең нәтиже! Үшінші рет! Абырой болғанда, дәл осындай көрсеткішке ие [[Камерун Ұлттық футбол құрамасы|Камерунмен]] салыстырғанда 1 доп артық соғуының арқасында ғана «Скуадра адзурра» келесі кезеңге шықты. Қызықтың бәрі сонда басталды. [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентинамен]] ойында италиялықтар қарсыласының қарқынын құйын-перен прессингпен басып тастады да, өздері жылдам қарсы шабуылдаудың көмегімен алғашқы жеңісіне қол жеткізді. Қанжығасы бос қайтса да, Паоло Росси бұл жолы белсенді ойынымен қарсы жақ қорғаушыларын әбден сілелетті. Ал [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилиямен]] белдесу – жартылай финалға берілер жолдама үшін талас еді. Италияға тек жеңіс қажет болса, оңтүстікамерикалықтарды тең ойын да қанағаттандыратын. Қайталанбас драмалық сюжетімен жанкүйер жадында мәңгі қалар матчтың 5-минутында [[Антонио Кабрини|Кабрини]] сол қапталдан айып алаңына әуелете доп асырып еді, Росси баспен ұрып, өзінің осы додадағы бірінші голын соқты. Теңбіл доптың теңдессіз шеберлері сасқан жоқ, көп ұзамай Сократес таразы басын теңестірді. 25-минутта Бруно Конти керемет паспен Россиді бразилиялық қақпашымен жекпе-жек шығарды – бабына ене бастаған шабуылшы мүлт кетпеді. Бұдан кейінгі 40 минут Беарзот шәкірттері үшін өте қиын болды: алғы шептегі [[Сержиньо Чулапа|Сержинью]] мен [[Зико|Зиконы]] оң қанаттан [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], сол қапталдан [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], ортадан [[Сократес]] қолдағанда Бразилияның шабуылы кімді де болсын састырар еді. Фалькао таразы басын теңестірген 68-минутқа дейін де, одан кейін де [[Дино Дзофф]] қорғаған Италия қақпасының маңында талай гол соғуға қолайлы сәттер туындады. Бірақ бұлар бәріне төтеп берді. Ал Росси қарсы шабуылдың бірінде жеңіс добын соқты – 3:2! Бұл – шабуылшының құрама сапындағы жалғыз хет-тригі! Есесіне, қандай десеңізші! Елдің бәрі күдерін үзген Италияны жартылай финалға алып шыққан, нағыз ерлікке парапар тарихи хет-трик! Әрі қарай Россидің шабытымен шарықтаған «Скуадра адзурраны» тоқтату мүмкін емес еді. Паоло топтық кезеңде өліспей-беріспеген [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польшаның]] қақпасына қос доп салып, командасын финалға алып шықты. [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі (финал)|Чемпионаттың шешуші ойынындағы]] үш голдың алғашқысы да біздің кейіпкеріміздің еншісінде: 57-минутта қорғаушы [[Клаудио Джентиле|Клаудио Джентиленің]] оң қанаттан тастаған добына қос команданың бес-алты ойыншысы қатар ұмтылды, бірақ, шабуылшылық һәм мергендік түйсік дегенді қойсаңызшы, допқа бәрінен бұрын Росси жетті! Бұдан кейінгі [[Марко Тарделли|Тарделли]] мен [[Алессандро Альтобелли|Алессандро Альтобеллидің]] голдарына немістер тек Пауль Брайтнердің жалғыз добымен жауап қайтарды... ...[[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986 жылғы әлемдік доп додасында]] Беарзот жас таланттар Джанлука Виалли мен Джузеппе Гальдеризиге көбірек сенім артты да, Росси құр алаң жиегін күзетіп отырды да қойды. Мексикадан келген соң, ол бір-ақ жыл ойнады: 1987 жылы футболмен қош айтысты. Небәрі 31 жасында! Себебі, баяғы үш рет операция жасалған аяғы жиі-жиі сыр берді, соның салдарынан ол бұрынғы бабына қайта келе алмайтынын түсінді. === Ойын стилі === Оның есімін көз жауын алар көркем гол авторларының галереясынан іздеудің қажеті жоқ. Себебі, Паоло Росси – жоғарыда айтқанымыздай, тек допты торға түсіруді ғана ойлайтын голға қомағай шабуылшы еді. Ол ешқашан алыстан бағыттаған сойқан соққысымен немесе шебер дриблингімен ерекшеленген емес. Оған доптың қақпаға қалай енгені де бәрібір: голдарының көпшілігі – аяғын тосып қалу арқылы қиыс кетіп бара жатқан соққының бағытын өзгерту, қақпа алдындағы қарбаласта санаулы секундқа иесіз қалған допты түртіп қана торға түсіру, қапталдардан тасталған пастарды білінер-білінбес қимылмен ғана тиісті нысанаға бағыттау, т.т... Өйткені, ол – қарсыластың айып алаңының королі, ала допты сол жерде жүріп аңдитын мерген. Өзі айтқандай, «әу баста-ақ мергендік қасиеті, гол сезгіш түйсігі» бойына туа біткен талант... 2020 жылы 9 желтоқсанда қанды ірің ауруынан қайтыс болды. == Жетістіктері == ===Командалық=== {{Flagicon|ITA}} '''[[Ювентус]]''' * Екі дүркін Италия чемпионы, 1982, 1984 * Италия кубогы 1983 * УЕФА Кубок иелерінің кубогы 1984 * УЕФА Чемпиондар кубогы 1985 {{Flagicon|ITA}} [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|'''Италия''']] * Әлем чемпионы 1982 ===Жекелей=== *1982 — «Алтын бутса» (ФИФА) *1982 — «Алтын доп» (ФИФА) *1982 — Еуропаның үздік футболшысы *1982 — Әлемнің үздік футболшысы *1978 — «Күміс доп» (ФИФА) * ФИФА-100 тізіміне іліккен *1982 — Әлем чемпионатының сұрмергені ==Сілтемелер== *[http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=918&squadra=1 Ұлттық құрамадағы матчтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617193553/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=918&squadra=1 |date=2018-06-17 }} *[http://www.pablitorossi.com/ Ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Комо ФК ойыншылары]] [[Санат:Виченца ФК ойыншылары]] [[Санат:Перуджа ФК ойыншылары]] [[Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] e6ndm7ov1rbzn5ivz06sdcxjsorei3s 0 593804 3641139 3612251 2026-08-09T07:40:41Z Tansheber 184253 3641139 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Төп''' (тағам) — ауылдық жерлерде «төп» деп аталатын қарапайым тамақ — тарының шикі немесе піскен сөгінен (немесе оның талқанынан), күріштен әзірленеді. Алдымен оларды қазанға салып, аздап су құйып, тұз салып пісіреді де қоймалжың күйінде табақ сияқты ыдысқа құйып алады. Сосын шыжық қосады да бетіне май салады. 1940-1950 жылдардағы қиыншылық кездерде тары өсірген ауыл бұл тамақты көп пайдаланған. <ref>Кенжеахметұлы С. "Қазақтың дарқан дастарқаны", - Алматы: "Алматыкітап баспасы", 2010</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тағамдар]] t92dvf1sur8oqzg0k8nysjyo5d3we8d 0 599353 3640974 3356690 2026-08-08T15:22:08Z ~2026-43552-66 184349 /* Клубтық карьерасы */ 3640974 wikitext text/x-wiki [[File:Shahter-Portu (4).jpg|right|180 px]] '''Алекс Сандро Лобо Силва''' (порт. ''Alex Sandro Lobo Silva''; [[26 қаңтар]], [[1991 жыл]], Ананиндеуа, [[Бразилия]]), немесе жәй ғана '''Алекс Сандро''' — бразилиялық футболшы, «[[Ювентус]]» клубы мен [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасының]] жартылай қорғаушысы. == Карьерасы == Бразилияның "Атлетико Паранаэнсе" клубының түлегі. Осы клубта, [[Уругвай]]дың "Депортиво", [[Бразилия]]ның "[[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]" командаларында ойнап, [[2011 жыл]]ы [[Еуропа]]ға келді. [[Порту (футбол клубы)|"Порту"]] сапында төрт жылдай ойнады да, 2015 жылы "[[Ювентус]]ке" ауысты. "Ювентустегі" келісім-шарты 2020 жылға дейін. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамаға]] алғаш рет 2011 жылы шақырылып, Бразилия-Габон жолдастық кездесуінде алаңға шықты. Содан бері 7 ойында ғана ұлттық құрама намысын қорғады. ==Клубтық карьерасы== {| |- |2008—2010||{{Flagicon|Бразилия}} Атлетико Паранаэнсе|| 25|| (1) |- |2010—2011||{{Flagicon|Уругвай}} Депортиво Мальдонадо||0|| (0) |- |2010—2011||→ {{Flagicon|Бразилия}} Сантос||38|| (2) |- |2011—2015||{{Flagicon|Португалия}} Порту||87|| (3) |- |2015—2026||{{Flagicon|Италия}} Ювентус|| 50|| (5) |} ==Жетістіктері== ===Командалық=== {{flagicon|Бразилия}} "[[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]" *Сан-Паулу штатының чемпионы (2): 2010, 2011 *Бразилия кубогы: 2010 *Либертадорес кубогы: 2011 {{flagicon|Португалия}} [[Порту (футбол клубы)|«Порту»]] *Португалия чемпионы (2): 2012, 2013 *Португалия суперкубогы: 2013 {{flagicon|Италия}} «[[Ювентус]]» *Италия чемпионы: 2015/2016, 2016/2017 *Италия суперкубогы: 2015/16, 2016/17 ===Ұлттық құрама=== {{Футбол|Бразилия}} құрамасы *Олимпиада Ойындарының күміс жүлдегері: 2012 *Америка кубогы: 2019 ==Сілтемелер== [http://www.national-football-teams.com/player/45534.html Ұлттық құрамалар сайтындағы профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ювентус ФК құрамы}} [[Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] [[Санат:1991 жылы туғандар]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сантос ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Паранаэнсе ФК ойыншылары]] [[Санат:Порту ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] 7mkdy5kqynpirmu4o241zbcg6uvsm25 0 607828 3640922 2805005 2026-08-08T14:13:12Z 1nter pares 146705 3640922 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі= Лусио |толық аты = Лусимар Феррейра да Силва |сурет = Lúcio - Inter Mailand (1).jpg |сурет ені = 260px |туған жері = [[Бразилиа]], [[Бразилия]] |туған күні=8.05.1978 |азаматтығы={{байрақ|Бразилия}} |бойы = 188 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1995—1997|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Планалтина (футбол клубы)|Планалтина]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1997|{{аренда}}{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Гуара (футбол клубы)|Гуара]]|1 (0) |1997—2000|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|49 (6) |2000—2004|{{flagicon|Германия|20px}} [[Байер 04]]|92 (15) |2003|{{flagicon|Германия|20px}} Байер 04 II|1 (0) |2004—2009|{{flagicon|Германия|20px}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|144 (7) |2009—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|96 (3) |2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|1 (0) |2013|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]|10 (1) |2014—2015|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Палмейрас]]|25 (2) |2015—2016|{{flagicon|Үндістан|20px}} [[Гоа (футбол клубы)|Гоа]]|19 (0) |2018|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Гама (футбол клубы)|Гама]]|0 (0) |2018—2019|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Бразильенсе]]|17 (1) }} |ұлттық құрамы = {{Футбол карьерасы |2000—2011|{{футбол|Бразилия}}|105 (4)}} }} '''Лусимар Феррейра да Силва''' ([[Португал тілі|порт.]] ''Lucimar Ferreira da Silva''; [[8 мамыр]] [[1978 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/77</ref>, [[Бразилиа]]) — бразилиялық футболшы, қорғаушы. 2002 жылғы әлем чемпионы. == Мансабы == Карьерасында Бразилияның, Германияның, Италияның, Үндістанның футбол клубтарында ойнады. Ең табысты болған кездері "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" мен "[[Интернационале|Интерде]]" ойнаған жылдары. Әсіресе 2010 жылы бірнеше жүлде иегері атанды: [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10|Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы, Скудетто иегері, Италия кубогының иегері, Клубтар арасындағы әлем чемпионы. "Бавария" сапында ойнап жүріп үш рет Германия чемпионы атанды. Үш әлем чемпионатына қатысты: 2002, 2006, 2010. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылы]] әлем чемпионы атанды. Лусио осы турнирде құраманың негізгі ойыншыларының бірі болды. Қазір Бразилияның "Бразильенсе" командасында ойнайды. == Жетістіктері == === Командалық === * Рио-Гранди-ду-Сул штатынң чемпионы (1): 1997 * Германия чемпионы (3): 2004/05, 2005/06, 2007/08 * Германия кубогы: 2004/05, 2005/06, 2007/08 * Германия Лига кубогы: 2004, 2007 * Италия кубогы: 2009/10, 2010/11 * Италия чемпионы: 2009/10 * Чемпиондар Лигасы (1): 2009/10 * Италия суперкубогы: (2): 2010, 2012 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2010 * Әлем чемпионы (1): 2002 * Конфедерациялар кубогы: 2005, 2009 === Жеке === * Бразилиядағы "Күміс доп" иегері: 2000 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://int.soccerway.com/players/lucimar-da-silva-ferreira/133/ Профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Байер 04 ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернасьонал ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойыншылары]] [[Санат:Палмейрас ФК ойыншылары]] [[Санат:Гоа ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразильенсе ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] plxvwf3xhig94twb5b3f7zdj1cm5hot 0 610964 3640916 3545343 2026-08-08T14:12:01Z 1nter pares 146705 3640916 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марат Есмұратов |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 9.11.1961 |туған жері = |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 182 |салмағы = 68 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб =карьерасын аяқтады |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1979—1980| {{Flagicon|КСРО}} [[Қайсар (футбол клубы)|Мелиоратор Қ]]|2 (0) |1984|{{Flagicon|КСРО}} Мящук Пятогорск|19 (0) |1985|{{Flagicon|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|0 (0) |1986—1992| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Мелиоратор/Қайсар]]|206 (23) |1992|{{аренда}}{{flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|2 (0) |1993| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|44 (2) |1994|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Актюбинец]]|11 (0) |1994|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[СКИФ-Ордабасы]]|15 (0) |1995| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|30 (0) |1996| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]]|10 (1) |1996|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|14 (0) |1997—2001|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]|116 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992|{{футбол|Қазақстан}} |0 (0) }} |бапкер клубтары {{футбол карьерасы |2002|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]| }} |қайтыс болған күні=5.1.2026}} '''Марат Жалғасұлы Есмұратов''' ([[9 қараша]] [[1961 жыл|1961]] — [[5 қаңтар]] [[2026 жыл]]) — КСРО және қазақ футболшысы, жартылай қорғаушы. Қызылорда футболының түлегі. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында]] ойнаған. == Мансабы == КСРО футболының түлегі саналады. Карьерасында [[Қайсар (футбол клубы)|"Мелиоратор" (Қызылорда)]], "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]", "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]", "[[СКИФ-Ордабасы|Ордабасы-СКИФ]]" клубтарында доп тепті. 2001 жылы "Қайсарда" ойнап жүріп карьерасын аяқтады. 1992 жылы 1 маусымда Алматыда Қазақстан құрамасы [[Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы|Түрікменстан футболшыларына]] қарсы өз тарихындағы тұңғыш ойынды өткізді. Осы матчта Марат Есмұратов та алаңға шықты. Ұлттық құрама командада барлығы 7 кездесуде өнер көрсетті. Жетеуі де 1992 жылы өткізілген матчтар-тұғын. [[Бақтияр Даниярұлы Байсейітов|Бақтияр Байсейітов]] бапкерліктен кеткен соң ұлттық құрамаға қайта шақырылмады. Кейін бапкерлікпен айналысты. == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/154565-esmuratov-marat-zhalgasovich Профилі (footballfacts.ru)] {{Бастама}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Есмұратов, Марат Жалғасұлы}} [[Санат:9 қарашада туғандар]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:СКИФ-Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Қайсар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ақ Бұлақ ФК жаттықтырушылары]] oor7v5yawy4ywq0tmx3mdxchy5xt88r 0 622081 3640914 3475134 2026-08-08T14:11:21Z 1nter pares 146705 3640914 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Андреас Кристенсен<ref>{{Cite news|title=Premier League Clubs submit Squad Lists|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/Premier-League-Squad-Lists-January-2014.pdf|publisher=Premier League|format=PDF|page=9|date=2 желтоқсан 2014|lang=en}}</ref> |сурет = Andreas Christensen 2019.jpg |сурет ені = 180px |туған күні = 10.04.1996 |туған жері = Лиллерёд, Дания |азаматтығы = {{байрақ|Дания}} |бойы = 187 см<ref name="AC">{{cite web|url=https://www.chelseafc.com/en/teams/first-team/andreas-christensen?pageTab=biography|title=Andreas Christensen|publisher=''chelseafc.com''|lang=en|accessdate=9 қыркүйек 2018}}</ref> |салмағы = 81 кг<ref name="AC"/> |позиция = [[қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2004—2012|{{ту|Дания}} [[Брондбю]]| |2012—2014|{{ту|Англия}} Челси ФК академиясы| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2022|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|93 (0) |2015—2017|{{аренда}} {{ту|Германия}} [[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|Боруссия (М)]]|62 (5) |2022—|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|58 (3) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2015—|{{футбол|Дания}}|74 (3)}} }} '''Андреас Кристенсен''' ({{lang-da|Andreas Christensen}}; [[10 сәуір]] [[1996 жыл]], [[Лиллерёд]], [[Дания]]) — даниялық футболшы, "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" клубы мен [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Дания құрамасының]] қорғаушысы. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] қатысқан. == Мансабы == "[[Брондбю]]" клубының түлегі. 16 жасында "[[Челси (футбол клубы)|Челсидің]]" жасөспірімдерді дайындайтын академиясына ауысты. 2014 жылы карьерасын осы Челси клубында бастады. Челсиде жүріп көптеген ірі турнирлерде топ жарды. 2022 жылы еркін агент ретіңде Челси сапынан кетті. 2015 жылы "[[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|Боруссия Менхенгладбах]]" клубына жалға берілді де, екі маусымнан соң "Челсиге" оралды. Өзінің кәсіпқой деңгейдегі тұңғыш голдарын "Боруссия" сапында жүріп соқты. 2022 жылы еркін агент ретінде "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]" футбол клубының сапына қосылды. === Ұлттық құрамада === Данияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнаған. [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамада]] тұңғыш рет 2015 жылы 8 маусымда [[Черногория Ұлттық футбол құрамасы|Черногорияға]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Англия}} '''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]''' * Англия Лига кубогы: 2015 * [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]: 2017/18 * [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа лигасы]]: [[УЕФА Еуропа лигасы 2018/19|2018/19]] * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]: [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21|2020/21]] * [[УЕФА Суперкубогы]]: [[УЕФА Суперкубогы 2021|2021]] * [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар арасыңдағы әлем чемпиноты]]: [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2021|2021]] {{ту|Испания}} '''[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]''' * [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионы]]: 2022/23, 2024/25 * Испания кубогы: 2024/25 * Испания суперкубогы: 2023, 2025 === Жеке === * Даниядағы жыл таланты: 2015 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.worldfootball.net/player_summary/andreas-christensen/ Профилі] (''Worldfootball.net'') {{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Барселона ФК құрамы}} [[Санат:Дания футболшылары]] [[Санат:Дания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Брондбю ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Менхенгладбах ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] qnjt5po7wir5ozbd828u1c934rsves1 0 622683 3640919 3437188 2026-08-08T14:12:37Z 1nter pares 146705 3640919 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рубен Диаш |толық аты = Рубен Сантуш Гато Алвеш Диаш |туған күні = 14.07.1997 |туған жері = Амадора, Португалия |сурет = RubenDiasCity2023.jpg |сурет ені = |азаматтығы = {{байрақ|Португалия}} |бойы = 187 [[сантиметр|см]] |салмағы = 83 [[килограмм|кг]] |позиция = орталық [[қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]] |номері = 3 |клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2017|{{ту|Португалия}} [[Бенфика|Бенфика B]]|55 (0) |2017—2020|{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]|91 (9) |2020—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|132 (3) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2018—|{{футбол|Португалия}}|64 (3)}} |медальдары = {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|Португалия 2019]]}} }} '''Рубен Сантуш Гато Алвеш Диаш''' ({{lang-pt|Rúben Santos Gato Alves Dias}}, '''Рубен Диаш''' ({{lang-pt|Rúben Dias}}) есіміміен де белгілі; [[14 мамыр]] [[1997 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/258004</ref>, [[Амадора]], [[Португалия]]) — португалиялық футболшы, [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Манчестер Сити]]" клубының қорғаушысы. == Мансабы == {{толықтыру}} === Клубтық === "[[Бенфика]]" клубының түлегі. Негізі балалық шағында тұңғыш барған клубы — "Эштрела Амадора" клубының академиясы. 2016/17 жылғы маусымда "Бенфиканың" негізгі құрамына ілінді. Рубен Диаш 2020 жылдың 29 қыркүйегінде [[Футболдан Англия чемпионаты| Ағылшын Премьер-лигасының]] [[Манчестер Сити]] клубымен алты жылдық келісімшартқа қол қойды. Оның бастапқы трансфер құны 68 миллион еуроны (61,64 миллион фунт) құрады, бірақ ойын көрсеткіштеріне байланысты 71,6 миллион еуроға дейін өсуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл келісім аясында [[Николас Отаменди]] 15 миллион еуроға Бенфикаға ауысып, жалпы трансфер құны 56,6 миллион еуроға (51 миллион фунт) түсті<ref>{{cite news|title=Benfica confirm sale and signing involving Man City - net sale of €56.6 million|url=https://www.si.com/soccer/manchestercity/news/benfica-confirm-sale-and-signing-involving-man-city-net-sale-of-56-6-million|date=27 September 2020|access-date=26 February 2025|website=SI.com|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|date=28 September 2020|title=Man City's £62m signing confirmed by Benfica, with current player moving other way|url=https://talksport.com/football/765888/man-city-ruben-dias-benfica-nicolas-otamendi-transfer-confirmed/|access-date=26 February 2025|website=talkSPORT|lang=en}}</ref>. 2020 жылдың 3 қазанында Диаш Манчестер Сити сапындағы алғашқы ойынын өткізді. Ол [[Лидс Юнайтед]] клубына қарсы сырт алаңдағы ойында (1:1) негізгі құрамда алаңға шықты<ref>{{cite web|title=Leeds 1–1 Man City: Rodrigo earns Leeds a draw against Man City |url=https://www.bbc.com/sport/football/54305847 |work=BBC Sport |date=3 October 2020|access-date=26 February 2025|lang=en}}</ref>. === Ұлттық құрама === Португалияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнап, бірнеше халықаралық турнирлерге қатысты. Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2018 жылы 28 мамырда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Туниске]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылы әлем чемпионатына]], 2018/19 жылдары [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттары лигасына]] қатысқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/248295 Профилі] {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Манчестер Сити ФК құрамы}} [[Санат:Португалия футболшылары]] [[Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] p9i47jypfnpa09tqatnbfm4wrludkg0 0 622738 3641025 3640248 2026-08-08T20:04:33Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] ([[User talk:L.sarkytbekova|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608680 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg|нобай|alt= Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg| Katowice Galeria Artystyczna (17)-Duda-Gracz.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Ежи Дуда-Грач (пол. Jerzy Duda-Gracz, 1941 жылдың 20 наурызы Ченстохова, 2004 жылдың 5 қараша Лагов қаласы, Свебодзинский ауданы) - поляк суретшісі, график, театр суретшісі. == Өмірбаяны == Краков атындағы бейнелеу өнері академиясының Катовице филиалының графикалық бөлімінде оқыды (мұғалімдер арасында Эдвард Месяшты атап өтуге болады). 1968 жылы дипломға ие болды және Академияда мұғалім ретінде қалды. Кейінірек ол Варшавада Еуропалық өнер академиясында (1992-2001 жж.), содан кейін Катовицедегі Силезия университетінде сабақ берді. Бүкіл өмірі Жоғарғы Силезиямен байланысты болды. 2004 жылы 5 қарашада қайтыс болып, Катовицедегі зиратқа жерленді. == Шығармашылығы == Дуда Грачтың шығармашылығы карикатура және сезімталдық, сентиментальдылыққа жақын болды. Оның картиналары өнеркәсіптік жердің сұр пейзажын көрсетеді. Ол өз модельдерін әсірелеусіз бейнеледі: кейде мас, шаршаған бірақ батыл, тіпті ерлікке толы. Сыншы Крзизтоф Теодор Теплитц Үлкен Питер Брюгельдің Дуда-Грачтың жұмысына әсерін көрді. Сыншылардың пікірінше, оның жұмысы ақымақтыққа, ашкөздікке, үй ішімдікке қарсы наразылық болды. Дуда Грачтың жұмысында Фредерик Шопенге арналған ,1999-2003 жылдары жасалған ауқымды (шамамен 300 жұмыс) сериялары бар. Цикл алғаш рет 2005 жылы Нагойяда (Жапония) өткен Дүниежүзілік көрмеде ұсынылған .Суретші өз шығармаларын сериялы нөмірлермен белгіледі, бұл жалған жұмыстарды анықтауға көмектеседі. == Библиография == * Krzysztof Teodor Toeplitz. Jerzy Duda Gracz — Arkady 1985, 1992. [[Служебная:Источники книг/8321336000|ISBN 8321336000]] * Ireneusz Jan Kamiński. Duda Gracz. — Penta, 1997. * Anna Matuchniak-Krasuska. O recepcji groteski J. Dudy Gracza. — Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1999. * Jan Gondowicz. Jerzy Duda-Gracz (1941—2004). — Edipresse Polska, Warszawa, 2006. [[Служебная:Источники книг/8374770694|ISBN 8374770694]] e18y69oa39p3syofrf7ummo8o7ci3g2 0 627003 3641140 3243855 2026-08-09T08:18:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641140 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Франция}} Нант |ағымдағы маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2019/20]] |логотипі = [[File:FC Nantes 2019 logo.svg]] |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1943 |таратылды = |стадионы = «[[Божуар]]» |сыйымдылығы = 38285 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Франция}} [[Кристиан Гуркюфф]] |капитаны = {{flagicon|Франция}} Валентен Ронжье |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Франция чемпионаты]] |маусым = [[Футболдан Франция чемпионаты 2018/19|2018/19]] |орын = 12 |pattern_la1 =_fcnantes1718h |pattern_b1 =_fcnantes1718h |pattern_ra1 =_fcnantes1718h |pattern_sh1 =_fcnantes1718h |pattern_so1 =_fcnantes1718h |socks1 = FFFF00 |pattern_la2 =_fcnantes1718a |pattern_b2 =_fcnantes1718a |pattern_ra2 =_fcnantes1718a |pattern_sh2 =_fcnantes1718a |pattern_so2 =_fcnantes1718a |socks2 = 0000FF }} '''«Нант»''' ({{lang-fr|Football Club de Nantes}}) — [[Франция|Францияның]] [[Нант|Нант қаласындағы]] футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Божуар" стадионында өткізеді. 1942 жылы құрылған. Францияның сегіз дүркін чемпионы. Клубтың академиясынан [[Дидье Дешам]], [[Марсель Десайи]], [[Кристиан Карамбё]], [[Клод Макелеле|Клод Макелеле,]] [[Жереми Тулалан]] секілді футболшылар өсіп шықты. == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''Франция чемпионаты''' ** '''Чемпион''' '''(8)''': 1965, 1966, 1973, 1977, 1980, 1983, 1995, 2001. ** '''2-орын''' '''(7)''': 1967, 1974, 1978, 1979, 1981, 1985, 1986. ** '''3-орын''' '''(2)''': 1971, 1997. * '''Франция кубогы''' ** '''Жеңімпаз''' '''(3)''': 1979, 1999, 2000. ** '''Финалист''' '''(5)''': 1966, 1970, 1973, 1983, 1993. * '''Франнция лига кубогы''' ** '''Финалист''' '''(1)''': 2004. * '''Франция суперкубогы''' ** '''Жеңімпаз''' '''(3)''': 1965, 1999, 2001. ** '''Финалист''' '''(4)''': 1966, 1973, 1995, 2000. === Халықаралық === * '''Чемпиондар лигасы''' ** '''Жартылай финал''' '''(1)''': 1996. * '''УЕФА кубогы''' ** '''Ширек финал''' '''(2)''': 1986, 1995. * '''Кубок иелерінің кубогы''' ** '''Жартылай финал''' '''(1)''': 1980. == Соңғы жылдардағы бапкерлері == * 2011—2012 Ландри Шовин * 2012—2016 Мишель Тер-Закарян * 2016 Рене Жирар * 2016—2017 Сержиу Консейсау * 2017—2018 Клаудио Раньери * 2018 Мигель Кардозу * 2018—2019 Вахид Халилходжич * 2019—Кристиан Гуркюфф == Сілтемелер == * [http://rusfan.ru/clubs/2212 Фан-клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001173412/http://rusfan.ru/clubs/2212 |date=2019-10-01 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20080626073614/http://www.fcna.fr/ Ресми сайты] {{ref-fr}} * [http://www.fcnantais.com/ Бейресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223052500/http://www.fcnantais.com/ |date=2015-02-23 }} {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20080303040959/http://www.fcna-museum.com/ Онлайн-музей] {{ref-fr}} * [http://www.fcnhisto.fr/ Тарихы] {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20081114011502/http://statsfcna.free.fr/ Статистикасы] {{ref-fr}} [[Санат:Франция футбол клубтары]] 88i6q89nbat62zzcx2b2fso84jde8ls 0 627299 3640943 3543843 2026-08-08T14:30:16Z 1nter pares 146705 3640943 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Михаил Габышев |туған күні = 2.01.1990 |азаматтығы = {{KAZ}} |бойы = 185 |салмағы = 75 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2008—2009|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2009—2011|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|35 (2) |2012—2018|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|112 (5) |2019|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|8 (0) |2019|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|9 (0) |2020|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|15 (1) |2021—2022|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|31 (1) |2022—2023 |{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|11 (1) |2024|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|12 (0) |2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|0 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2012|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан-21]]|2 (0) |2021—2024|{{футбол|Қазақстан}}|12 (1) }} }} '''Михаил Вячеславович Габышев''' ([[2 қаңтар]] [[1990 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/232154</ref>, {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}}) — қазақстандық футболшы, "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]" клубының қорғаушысы. == Мансабы == === Клубтық === 2022 жылға дейін "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]", "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]", "[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]", "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" секілді қазақстандық клубтарда ойнады. 2022 жылы сәуірде "Астана" сапына ауысты. === Халықаралық === 2012 жылы [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)|Қазақстан жастар құрамасында]] екі ойын өткізді. 2022 жылы 32 жасында ұлттық құрамаға шақыртылды. 13 маусымда [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|УЕФА Ұлттар лигасында]] [[Словакия Ұлттық футбол құрамасы|Словакиямен]] ойында [[Ян Владимирович Вороговский|Ян Вороговский]]ге нәтижелі пас шығарды. 22 қыркүйекте [[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Беларусь]] қақпасына ұлттық құрамадағы тұңғыш голын соқты. ЕУРО-2024 іріктеуінде бірнеше кездесуде алаңға шықты. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Восток» * Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы (1): 2010 ; «Шахтёр» * Қазақстан чемпионы (1): 2012 * Қазақстан кубогы (1): 2013 * Қазақстан суперкубогы (1): 2013 '''"Астана"''' * Қазақстан чемпионы: 2022, 2023 * Қазақстан суперкубогы: 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.shahter.kz/main.php?mod=team&number=22&lang=rus Профилі]{{ref-ru}} * [http://fc-shahter-karaganda.de/spieler/G/Gabyshev.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518164258/http://www.fc-shahter-karaganda.de/spieler/G/Gabyshev.html |date=2017-05-18 }}{{ref-ru}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]][[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Каспий ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]] sjc2iejjr879f3qigbczms0rksz1nhv 0 632431 3640918 2733032 2026-08-08T14:12:20Z 1nter pares 146705 3640918 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Тедди Шерингем | толық аты = Эдвард Пол Шерингем | сурет = Teddy Sheringham 2012.jpg | туған күні = 2.4.1966 | туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]] | азаматтығы = {{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]] | бойы = 183 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = ''клубсыз'' | қызметі = | клубтары = {{футбол карьерасы |1983—1991|{{flagicon|Англия|20px}} [[Миллуолл (футбол клубы)|Миллуолл]]|222 (93) |1985|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Олдершот (футбол клубы)|Олдершот]]|5 (0) |1985|{{аренда}}{{flagicon|Швеция|20px}} [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]|21 (13) |1991—1992|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ноттингем Форест]]|42 (14) |1992—1997|{{flagicon|Англия|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|166 (75) |1997—2001|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|104 (31) |2001—2003|{{flagicon|Англия|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|70 (22) |2003—2004|{{flagicon|Англия|20px}} [[Портсмут (футбол клубы)|Портсмут]]|32 (9) |2004—2007|{{flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|76 (28) |2007—2008|{{flagicon|Англия|20px}} [[Колчестер Юнайтед]]|19 (3) |1982—2008| '''Барлығы'''|'''757 (288)'''}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1993—2002|{{футбол|Англия}}|51 (11)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2015|{{flagicon|Англия|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|асс |2015—2016|{{flagicon|Англия|20px}} [[Стивенидж (футбол клубы)|Стивенидж]]| |2017—2018|{{flagicon|Үндістан|20px}} [[Атлетико (футбол клубы, Калькутта)|Атлетико (Калькутта)]]|}} }} '''Эдвард Пол Шерингем''' ({{lang-en|Edward Paul Sheringham}}; [[2 сәуір]] [[1966 жыл|1966]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3392</ref>, [[Лондон]], [[Англия]]), '''Тедди Шерингем''' ({{lang-en|Teddy Sheringham}} ретінде көбірек танымал) — англиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == 1996 жылғы Еуропа біріншілігінің қола жүлдегері, 1998, 2002 жылдары әлем чемпионатына қатысқан. [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылғы Еуропа чемпионатында]] [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландының]] қақпасына екі гол соқты. Бұл ойында Англия 4:1 есебімен жеңіске жетті. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемпионатында]] екі кездесуде алаңға шықты, бірақ гол соға алмады. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2002 жылғы әлем чемпионатынан]] құрамадағы карьерасын аяқтады. Карьерасында "[[Тоттенхэм Хотспур]]", "[[Манчестер Юнайтед]]" секілді ірі клубтарда доп тепті. 2007/08 жылғы маусымнан соң "Колчестер" сапында ойнап жүріп карьерасын аяқтады да, 2014 жылы бапкерлік жолын бастады. Әуелі "[[Вест Хэм Юнайтед]]" клубында (2004-07 жылдары осы клубта доп тепкен) жаттықтырушының көмекшісі ретінде қызмет атқарды, 2015 жылы Англияның төменгі лигаларында ойнайтын "Стивэндж" клубын жаттықтырды. 2017-18 жылдары Үндістанның "Атлетико Калькутта" клубынының бас бапкері болды. Ұлы Чарли Шерингем (1988 ж) де футболшы. == Жетістіктері == === Командалық === * Англия суперкубогы: 1997 * Англия чемпионы: 1998/1999, 1999/2000, 2000/2001 * Англия кубогы: 1998/1999 * УЕФА Чемпиондар лигасы: 1998/1999 * Құрлықаралық кубок: 1999 === Жеке === * Спорт журналистерінің сауалнамасы бойынша 2001 жылғы Англияның үздік футболшысы. * Англия чемпионатының үздік мергені: 1993 (21) * «Миллуолл» клубы тарихындағы үздік мерген: 111 гол * Англия футболының құрмет залы: 2009. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/sheringham.html Профилі] (StretfordEnd.co.uk) {{ref-en}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Юргорден ФК ойыншылары]] [[Санат:Ноттингем Форест ФК ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Портсмут ФК ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Колчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] 7pmweyaw1l41f5bywblx2dps8ycpi13 0 633906 3640882 3595173 2026-08-08T12:38:22Z Бекзада Серікахметқызы 184276 /* Сюжеті */ сюжетіндегі кейбір грамматикалық қателерді дұрыстадым 3640882 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Frozen Logo Black.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} {{Кино |Қазақша атауы = Мұзды өлке |Шынайы атауы = Frozen |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[Отбасылық]]<br>[[фэнтези]]<br>[[мюзикл]]<br>[[шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Крис Бак]]<br>[[Дженифер Ли]] |Продюсері = [[Питер Дел Веко]] |Сценарист = Дженифер Ли |Актерлер = |Операторы = |Композиторы = '''Музыка:'''<br>[[Бек, Кристоф|Кристоф Бек]]<br>'''Ән:'''<br>[[Андерсон-Лопез, Кристен|Кристен Андерсон-Лопез]]<br>[[Лопез, Роберт|Роберт Лопез]] |Компания = Walt Disney Animation Studios |Бюджеті = 150 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2013/11/27/box-office-preview-frozen-catching-fire/|title=Box office preview: 'Frozen' ready to storm the chart, but it won't beat 'Catching Fire'|author=Grady Smith|date=2013-11-27|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=insidemovies.ew.com|accessdate=2014-03-26|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71tC0uNN8|archivedate=2018-08-23}}</ref><ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=frozen2013.htm|title=Frozen (2013)|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2014-04-13|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71rZ2CbPA|archivedate=2018-08-22}}</ref> |Түсім = 1 391 000 000 [[АҚШ доллары|$]]<ref name="mojo"/> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 102 минут <ref>{{cite web |title=Frozen |url=http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |publisher=[[Ontario Film Review Board]] |date=November 12, 2013 |accessdate=January 15, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116121817/http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |archivedate=January 16, 2014 |df= }}</ref> |Жыл = 2013 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мұзды өлке 2]] |imdb_id = 2294629 }} '''Мұзды өлке''' ({{lang-en|Frozen}}) — 2013 жылғы американдық компьютерлік анимациялық фильм, Walt Disney Animation Studios жасаған және Уолт Дисней суреттер шығарған елу үшінші толық метражды анимациялық фильм. Мультфильм Ханс Кристиан Андерсеннің «Қар патшайымы» ертегісімен рухтандырылған. Тарихта батыл ханшайым Анна мен қарапайым жігіт Кристофф, бұғы Свен және аққала Олафпен бірге қарлы тау шыңдары арқылы қауіпті сапарға аттанады. Аннаның үлкен әпкесі Эльзаны іздеуге тырысады. Олар байқаусызда өз патшалығына зиян келтіріп, сол арқылы оның тұрғындарын мәңгі қыстауға шығарады. Анимациялық фильмнің тұсаукесері 2013 жылдың 19 қарашасында Голливудтағы Эль-Капитан театрында өтті. [[Америка Құрама Штаттары]]нда кеңінен таралған мультфильм 27 қарашада жарық көрді. [[Мультфильм]]ді негізінен сыншылар мен көрермендердің оң пікірлері қарсы алды. Сонымен бірге, кейбір кино сыншылары оны 1980-1990 жылдардағы студиядан бері ең жақсы толық метражды Уолт Дисней анимациялық фильм деп таныды. «Мұзды өлке» сонымен қатар үлкен коммерциялық жетістік болды: бюджеті 150 миллион доллар, кассаның түсімдері бүкіл әлем бойынша шамамен 1,3 миллиард долларды құрады, оның 400 миллион доллары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Канада]]дан және 249 миллион доллар [[Жапония]]дан келді. Анимациялық фильм бірнеше кассалық рекордтарды орнатты: ол 2013 жылғы ең көп түсірілген шығарылым болды, мультфильмнің ең көп түсірілгені және бүгінгі күнге дейін кино тарихындағы ең үлкен он төртінші фильм. Сондай-ақ, «Мұзды өлке» Америка Құрама Штаттарындағы [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] медиаларында ең көп сатылатын фильм болды. Мультфильм «Мықты анимациялық фильм» және «Ең жақсы ән», «[[Let It Go]]» академиясының екі сыйлығын және тағы басқа марапаттарды жеңіп алды. == Сюжеті == Эльза Аренделл патшалығының жас ханшайымы, туғаннан бастап мұз бен қарды жасау мен басқарудың сиқырлы қабілетіне ие. Ол өзінің сиқырын кішкентай сіңлісі Аннамен ойнағанда пайдаланады. Сарайда өткен ойындардың бірінде, сырғанағанда, Эльза сиқырын әпкесіне қарай қолданады, содан Анна зардап шегеді. Қызын құтқару үшін патша мен патшайым көмек сұрап тролльдерге жүгінеді. Олардың жетекшісі Пабби Аннаны емдейді (тек шаштың ақ бұтағы ғана қалады) және оның әпкесінің сиқырлы қабілеттері туралы барлық естеліктерді ұмыттырады. Пабби егер Эльза өз күштерін басқаруды үйренбесе және қорқынышқа бой алдырса, онда бұл қиындыққа әкеледі деп ескертеді. Эльзаны және басқа адамдарды оның күшінен қорғауға ұмтылған патша отбасы қамалға қамалады. Эльза әпкесіне және басқаларына зиян тигізуден қорқып, әкесінің «тыныш, шыдамды бол, қабілетіңді бәрінен жасыр» деген кеңесіне құлақ асады және көп уақытын өз бөлмесінде өткізеді. Анна бойжетеді, бірақ қабырғалар мен қызметші оған толық еркіндік бермейді, ал әпкесімен ол барлық әрекетке қарамастан қарым-қатынас орната алмайды. 10 жылдан кейін олардың ата-аналары бір айда ораламыз деп уәде беріп, теңізге аттанады, бірақ үлкен толқын кезінде кемелері суға кетіп қайтыс болады. Олар қайтыс болғаннан үш жылдан кейін, қала тұрғындары Эльзаның тәжіне дайындалуды. Құрметті қонақтардың арасында Варафский герцогі де бар - Аренделдің сауда серіктесі, ол Эльзаның байлығына жасырын түрде қолын жеткізгісі келеді. Қақпаның ашылуына және алдағы үлкен тойға байланысты қатты қуанған Анна жаңа келгендер арасында өзінің сүйгенін кездестіруді армандайды. Армандап, ол Ханспен кездеседі - Оңтүстік Аралдардың он үшінші ханзадасы. Эльзаның қорқынышына қарамастан, коронация тыныш, ал апалы-сіңлілер бірте-бірте бір-біріне ашыла бастайды. Коронациялық доп кезінде Ханс Аннаға қолын сұрайды және жүрегін ұсынады, ол бірден келіседі. Алайда Эльза, Анна мен Ханс жақында ғана кездескендерін, олардың бір-бірін аз уақыт ішінде толық танымағандарын айтып, оларға үйлену үшін бата беруден бас тартады. Әпкелер арасында дау басталады. түсінбеушіліктің кесірінен Эльза ашу мен қорқынышқа бой алдырып, қонақтар мен азаматтарға өзінің сиқырлы күшін көрсетуге әкеледі. Көрші елдің герцогы оны ашық түрле құбыжық деп атайды, коронацияға келген қонақтар шошып кетеді. Дүрбелең болғанда, Эльза тауға қашады, қашып бара жатқанда, қалада жалғыз қалған жылдарында жиналған сезідерін сыртқа шығарады. Тауларда қыз өзіне мұз қамалын тұрғызып, енді оның иелігінде үнсіз мұзды шөл болады деп шешеді. Өзін кінәлі сезінуден азап шеккен Анна Эльзаны іздеп жүріп, апалы-сіңлілі қарым-қатынастарын қалпына келтіріп, жазды Арендельге қайтаруға тырысады. Орманда ол көпес Океннің дүкеніне кіріп, ол жерде орманда тұратын және мұз дайындаумен және сатумен айналысатын Кристофф деген жігітті кездестіреді. Анна Кристоффты оған көмектесуге сендіреді. Ол келіседі, бұғы Свенмен бірге Эльзаның панасына барады. Оларға шабуыл жасаған қасқырлар үйірінен қашып бара жатқан кейіпкерлер, Эльза өзінің сиқырымен жаратқан және жазды қарсы алуды армандайтын Олафты кездестіреді. Ақыр олар Эльзаның қамалына жетеді. Онда Анна әпкесінен қайтып оралуын сұрайды, оның орны Арендельде екенін айтады, бірақ одан еш нәтиже шықпайды. Эльза оның шетін мәңгілік қыста өткізіп алғанын білгенде, дүрбелең пайда болып, қайтадан күшіне төтеп бере алмай, Аннаны жүрегінде мұздай жарақатпен жарақаттайды. Үмітсіздікте ол шақырылмаған қонақтарды құлыптан лақтырып жіберіп, Маршмэллоу қарлы құбыжығын жасайды. Аннаның жарасын білген Кристофф оны қамқоршыларына апарады, олар Аннаны бір рет емдеген. Бірақ бұл жолы олар әлсіз: тек шынайы махаббаттың белгісі Аннаның жүрегін сауықтыра алады, әйтпесе ол мұз мүсініне айналады. Кристофф Аннаны Аренделлге Хансқа қайтарады, ол оны мәңгілікке жоғалатынын біледі. Осы уақытта Ханс еріктілер тобымен бірге жоғалған қалыңдықты іздеуге шығады. Олар Эльза қамалына жетеді, онда Ханс басқаларға өздерін қорғауды ескертеді, бірақ патшайымға зиян тигізбейді. Сот герцогының бірі Эльзаны өлтіргісі келеді, бірақ Ханс оның қолынан кроссовканы ұрады. Оқ Эльзаға құлаған мұзды люстраға түседі. Қашып кетіп, есінен танып қалады. Оны сарайға әкеліп, түрмеге жабады. Ханс Эльзадан қысты тоқтатуды сұрайды, бірақ ол оның қолында емес екенін айтып, князьден адамдарды оны жіберуге көндіруді сұрайды. Ханс қолынан келгеннің бәрін жасайтынын айтады. Қайтып келгеннен кейін Анна Хансқа өзінің жарасы туралы айтып, оны сүйіп сұрайды. Алайда, ханзада күтпеген жерден бас тартып, қызға өзінің шынайы ниетін ашады: ол оған үйленетін болды, ал үйлену тойынан кейін Эльза үшін апат болып, таққа ие болды, ол мұрагерлер қатарында соңғысы сияқты туған елінде жоқ болды. Шамдарды сөндіріп, Каминдегі отты сөндіріп, осылайша Аннаны соңғы жылу көздерінен айырады, Ханс оны құлыптап, сотталушыларға барады, оларды ханшайым қайтыс болды деп мазақ етіп, алдайды. Ол сонымен бірге ол қайтыс болғанға дейін күйеуі мен әйелі болуға ант берген деп жалған айтады. Аннаны Эльза өлтіргенін айта отырып, ол патшайымды сатқындық үшін өлім жазасына кеседі. Эльза түрмеден қашып тұрған суық пен қарлы бораннан қашады. Олаф Аннаға тұтқындаудан шығуға көмектеседі және оған Кристофф оны шынымен жақсы көретінін түсіндіреді. Қыз мұздатылған фтор арқылы Кристоффқа қайтып келе жатыр. Фордта Ханс Эльзаны кездестіріп, одан қашып құтыла алмайтынын айтады. Ол одан әпкесіне қамқорлық жасауды сұрағанда, Ханс Аннаның өлімі туралы өтірікті қайталайды. Жүрегі ауырған Эльза оның үстіндегі қылышты байқамайды. Анна Ханс жоспарлаған нәрсені көріп, бірден Кристоффпен кездесуден қашады және өзін құрбандыққа шалады, өзін семсердің астына тастайды. Ол іс жүзінде өлімге тоңып, мұз мүсініне айналады және соққыны жауып тастайды (қылыштың пышағы бұзылып, ханзада құлап, есін жоғалтады). Не болғанын көрген Эльза әпкесін құшақтап, оны жоқтап жылайды, бірақ бірнеше минуттан кейін Анна өзінің құрбанын әпке сүйіспеншілігінің күшімен дәлелдей бастайды. Эльза өзінің күштерін басқарудың кілті - сүйіспеншілік екенін түсінеді және жазды Аренделлге қайтарады, содан кейін оллафты ери бастаған өзінің қарлы бұлтын жасайды. Лайықты жазалану үшін Ханс Оңтүстік Аралға шығарылды, ал Барабас герцогімен патшайым барлық сауда қатынастарын бұзады. Анна Кристоффқа жаңа жейде беріп, оларды «Свен» құрметті атақтарымен марапаттайды, содан кейін оны құшақтап, бетінен сүйеді. Эльза құлыптың қақпасын бұдан былай жаппауға уәде беріп, Сарай алаңында сырғанақ салып, барлығына коньки береді, соның ішінде Аннаға да конькилерді ұсынады. Несиелер жабылғаннан кейін қалпына келтірілген аяғы бар Маршмэллоу қар құбыжығы (Ханс еріктілері арасындағы Эльза сарайының маңындағы ұрыс кезінде кесілген) бос мұз сарайына оралады, Эльзаның тасталған тәжін тауып, оны басына қойып, тынышталады, нәтижесінде оның тырнақтары, шыбықтары мен шапалақтары дереу пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == [https://frozen.disney.com/ Ресми сайт] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Дисней мультсериалдары]] 7vb1aiz5ts73snpkul620aclfal0r1p 0 641476 3641027 3640164 2026-08-08T20:08:15Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640150 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Chocolate cupcakes.jpg|thumb|right|200px|]] '''Капкейктер''' – соңғы кезде үлкен танымалдылыққа ие болған десерттердің бірегейі. Капкейкті, американдық кексті, басқаша «кеседегі торт» деуге болады. Оның әрқайсысы пісіруге арналған жеке формада бір адамның жеуіне арналып пісіріледі. Капкейктердің дайындалу жолы алғаш рет 1796, 1826 жылдары аспаздар кітабында жазылған. Капкейктердің жасалу жолы әртүрлі болғанымен, құрамы сары май, қант, жұмыртқа, ұннан тұрады. Кез келген торттың рецептісі капкейкке жарай береді. Бұлар көлемінің кіші болуына байланысты тез піседі. Үстіне [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%80%D1%8C глазурь] немесе [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC крем] жағып ұсынуға болады. [[Санат:Кондитер өнімдері]] 1px31pg7gr4untckmafxkuuvqd1629q 0 645162 3640944 3345586 2026-08-08T14:30:35Z 1nter pares 146705 3640944 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Магомед Оздоев | сурет = Ozdoyev 2018.jpg | сурет ені = 220px | азаматтығы = {{ту|Ресей}} [[Ресей]] | туған күні = 5.11.1992 | туған жері = {{туғанжері|Грозный|Грозныйда}}, [[Ресей]] | бойы = 184 | сламағы = 78 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит (СПб)]] | номері = 27 | клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2015|{{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]|56 (3) |2014—2015|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]|29 (6) |2015—2017|{{ту|Ресей}} [[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]|58 (3) |2017|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Ахмат (футбол клубы)|Терек]]|6 (0) |2018—|{{ту|Ресей}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит (СПб)]]|50 (3) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—|{{Футбол|Ресей}} |23 (4) }} }} '''Магомед Мустафаевич Оздоев''' (5 қараша 1992, [[Грозный]], [[Шешенстан]]<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/news/sport/2011/05/13/n_1835877.shtml|title=Оздоев: в Грозном жил там, где открыли новую арену|publisher=Газета.Ru|accessdate=2016-03-05}}</ref>, [[Ресей]]) — ресейлік футболшы, [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]" клубының жартылай қорғаушысы. == Мансабы == "Зенит" сапында 2018 жылдың ақпан айынан бері ойнап келеді. Оған дейін "[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]", "[[Рубин (футбол клубы)|Рубин]]", "[[Ахмат (футбол клубы)|Терек]]" клубтарында доп тепті. 2018/19 маусым қорытындысында Ресей чемпионатының үздік 33 ойыншысының қатарына енді. Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 2014 жылы қазан айында [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанға]] қарсы өткізді. Тұңғыш голын 2016 жылы 15 қарашада [[Румыния Ұлттық футбол құрамасы|Румыния]] қақпасына соқты. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Локомотив» * Ресей чемпионатының қола жүлдегері (1): 2013/14 ; «Зенит» (Санкт-Петербург) * Ресей чемпионы (2): 2018/19, 2019/20 * Ресей кубогы: 2019/20 * Ресей суперкубогы: 2020 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/24121 Профилі] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Рубин ФК ойыншылары]] [[Санат:Ахмат ФК ойыншылары]] [[Санат:Зенит ФК ойыншылары]] ngvidsm3df0ict4emvt54eycsvodlgk 0 647723 3640868 3640366 2026-08-08T12:00:30Z Бекзада Серікахметқызы 184276 3640868 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Бенджамин Дизраэли|Шынайы есімі={{lang-en|Benjamin Disraeli}}|Суреті=Disraeli.jpg|Елтаңба=|Титулы=40-шы [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Мемлекет=Ұлыбритания|Ту=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады=[[27 ақпан]] [[1868 жыл|1868]]|Басқаруын аяқтады=[[1 желтоқсан]] [[1868 жыл|1868]]|Монарх=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]]|Ізашары=Эдвард Смит-Стэнли|Ізбасары=Уильям Гладстон|Титулы_2=42-ші [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Ту_2=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады_2=[[20 ақпан]] [[1874 жыл|1874]]|Басқаруын аяқтады_2=[[21 сәуір]] [[1880 жыл|1880]]|Монарх_2=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)| Виктория]]|Ізашары_2=Уильям Гладстон|Ізбасары_2=Уильям Гладстон|Партиясы=Ұлыбританияның консервативті партиясы|Туған жері=Лондон|Қайтыс болған күні=21 желтоқсан 1804|Қайтыс болған жері=Вестминстер, Лондон|Туған күні=19 сәуір 1881}} '''Бенджамин Дизраэли''' ([[1804 жыл|1804 жылы]] [[21 желтоқсан]], [[Лондон]] — [[1881 жыл|1881 жылы]] [[19 сәуір]], [[Лондон]]) — ағылшын мемлекет қайраткері және жазушы. [[1868]], [[1874]]-[[1880]] жылдары [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] қызметін атқарды<ref>https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Disraeli</ref>. Дизраэлидің премьер-министрі кезінде [[Суэц каналы|Суэц каналының]] бақылау пакеті алынды, қанауға қарсы заңдар қабылданып, кәсіподақтар заңдастырылды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Young disraeli.jpg|нобай|Жас Дисраэли. Ф. Гранттың портреті]] Бенджаминнің ата-анасы [[Еврейлер|еврей]] текті болды, оның атасы (сонымен қатар Бенджамин) Папа мемлекеттерде ([[Италия]]),<ref name="Онлайн Энциклопедия Кругосвет">[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html ДИЗРАЭЛИ, БЕНДЖАМИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114003619/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html |date=2012-11-14 }}. Энциклопедия Кругосвет.</ref> [[Феррара]] маңындағы Сенто қаласында дүниеге келген және 18 жасында Англияға эмиграцияланған, онда көрнекті саудагер және қаржыгер болды. Сондай-ақ, Лондон биржасының мүшесі болды және қайтыс болғанда 35 000 фунт стерлинг қалдырды. Оның жалғыз ұлы Исаак (Айзек) негізінен Нидерландының Лейден қаласында білім алған. Өзін әдеби қызметке арнады және ағылшын жазушылары туралы бірнеше кітап жазды, сонымен қатар соңғысы «Иезуиттердің құлауы» деп аталатын үш роман жазды. 35 жасында Мария Басевиге үйленді, оның ата-бабаларының бір бөлігі инквизициядан [[Гамбург|Гамбургке]] қашып кеткен ескі еврей Абоаб отбасына жататын. Олардың бес баласы болды - бір қыз және төрт ұл, олардың үлкені Бенджамин болатын. 13 жасында бала шомылдыру рәсімінен өтіп, әкесінің жетекшілігімен оқып, христиандық тәрбие алды. 1821 жылы ол заңгердің стажеры болып, өзінің тамаша қабілеттерін бірден байқады. Әдебиетке ерте қызыға бастады. == Библиографиясы == * Contariny Fleming, a pseudological autobiography (1832). * Henriette Temple, 1837 (русск. перев. в 6 книгах, 1859 и 1867). * Endymion (три русск. перев.: 1880, 1881 и 1882). ** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003612804 Эндимион.] — Санкт-Петербург, 1882. — 548 с. * Lothair (перев. на русск. яз.: 1870 и 1871, под заглавием «Римские происки»). * Selected speeches of the late Right Hon. the Earl of Beaconsfield, 2 vol, (1882). * Home letters, written by the Earl of Beaconsfield 1830—1831 (1885). * Correspondence with his sister (издание Ральфа Дизраэли, 1886). * Vindication of the English Constitution. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:21 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1804 жылы туғандар]] [[Санат:Лондонда туғандар]] [[Санат:19 сәуірде туғандар]] [[Санат:1881 жылы туғандар]] [[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Глазго университеті ректорлары]] [[Санат:Жазушылар]] qiy3nz7tforxxm6rzus9yakntmk54fj 0 649874 3640946 3361902 2026-08-08T14:31:06Z 1nter pares 146705 3640946 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет = 1 nwankwo kanu 2017 (edited).jpg | туған күні = 1.8.1976 | туған жері = [[Оверри]], [[Нигерия]] | азаматтығы = {{ту|Нигерия}} [[Нигерия]] | бойы = 197 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = карьерасы аяқтады | клубтары = {{футбол карьерасы |1991—1992|{{ту|Нигерия}} Федерэйшн Уоркс|35 (20) |1992—1993|{{nobr|{{ту|Нигерия}} [[Хартленд (футбол клубы)|Ивуаньянву Нэйшнл]]}}|25 (15) |1993—1996|{{ту|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|54 (25) |1996—1999|{{ту|Италия}} [[Интернационале]]|12 (1) |1999—2004|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|119 (30) |2004—2006|{{ту|Англия}} [[Вест Бромвич Альбион]]|53 (7) |2006—2012|{{ту|Англия}} [[Портсмут (футбол клубы)|Портсмут]]|141 (20)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994—2011|{{Футбол|Нигерия}} |87 (12)}} }} '''Нванкво Кристиан Кану''' ({{lang-en|Nwankwo Christian Kanu}}; [[1 тамыз]] [[1976 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3133</ref>, [[Оверри]]) — нигериялық футболшы, шабуылшы.[[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы Жазғы Олимпиада]] чемпионы. == Мансабы == {{Толықтыру}} == Жетістіктері == === Командалық === ; «Ивуаньянву Нэйшнл» * Нигерия чемпионы: 1993 ; «Аякс» * Нидерланд чемпионы (3): 1993/94, 1994/95, 1995/96 * Нидерланд кубогы: 1996 * Нидерланд суперкубогы: 1995 * Чемпиондар лигасы: 1994/95 * УЕФА суперкубогы: 1995 * Құрлықаралық кубок: 1995 ; «Интернационале» * УЕФА кубогы: 1997/98 ; «Арсенал» * Англия чемпионы (2): 2001/02, 2003/04 * Англия кубогы (2): 2002, 2003 * Англия суперкубогы: 1999 ; «Портсмут» * Англия кубогы: 2008 ; Нигерия * Әлем чемпионы U-17: 1993 * Олимпиада чемпионы: 1996 === Жеке === * Африкадағы жыл футболшысы (2): 1996, 1999 * Африкадағы жыл спортшысы (2): 1997, 1999 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.worldfootball.net/player_summary/nwankwo-kanu/ Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Нигерия футболшылары]] [[Санат:Нигерия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ивуаньянву Национале ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Вест Бромвич Альбион ФК ойыншылары]] [[Санат:Портсмут ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Нигерия Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] ngb16l4mhs4impypii6vnklk6zj0d9t 0 653066 3641019 3640661 2026-08-08T19:59:32Z Kasymov 10777 3641019 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13–14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерге кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Васильев күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы уақыты. Халықта 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деп сенген. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшаға мұқтаж болмау үшін адамдар бір-біріне ақша бермеген. Ал бұл күні ақша алу өте сәтті деп саналды, бұл Жаңа жылда алдын ала болжанған пайда. * Жыл бойына жақсы киіну үшін Васильевтің кешінде Жаңа жылды қарсы алу үшін жаңа киім кию керек. * Ескі Жаңа Жылда ашық, жұлдызды аспан жидектердің мол түсімін алдын ала көрсетті. 13-қаңтарда кешкісін болған қатты боран жаңғақтың мол өнімін көрсетті. == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] mex0p9mhccfwmjom3tz4mzolvtpovbx 0 653416 3640879 3608262 2026-08-08T12:30:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640879 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:WW2 Victory USSR OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[9 мамыр]] [[1945 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 14 933 000 | жоғары марапаты = [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945" }} '''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[1945 жыл|1945 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] КСРО Қарулы Күштері төралқасының Жарлығымен құрылған. Медалдың авторлары - суретшілер И. Я. Романов пен И.К. Андрианов. == Медал ережелері == «941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталды: * Ұлы Отан соғысы майдандарында Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында тікелей қатысқан немесе әскери округтердегі жұмысы арқылы жеңісті қамтамасыз еткен барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары; * Ұлы Отан соғысы кезінде Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында қызмет еткен, бірақ жарақатына, ауруына немесе жарымжандығына байланысты кеткен, сондай-ақ мемлекеттік және партия ұйымдарының шешімімен әскерден тыс басқа жұмысқа ауыстырылған барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 5 шілдедегі қаулысымен бекітілген медаль туралы ереженің қосымшасына сәйкес, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты органдарының жеке құрамы да марапатталды<ref>Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М.: Известия, 1987. — 336 с.</ref>. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі кеуденің сол жағына және басқа КСРО медалдары болған жағдайда [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалінен]] кейін тұрды. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталған адамдар кейіннен мерейтойлық медалдармен марапатталу құқығына ие болды: * 1965 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1975 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1985 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1995 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2005 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2010 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2015 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2020 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2025 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл» мерейтойлық медалі]] == Медалдің сипаттамасы == [[Сурет:WW2 Victory USSR REVERSE.jpg|thumb|right|100px|Медалдің артқы жағы]] «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінді болып келеді. Медалдың бет жағында Кеңес Одағы Маршалының киімін киген, солға қарап тұрған И.В. Сталиннің кейіпі бейнеленген. Жоғарғы жағында айналай бойлай «БІЗДІҢ ІСІМІЗ ДҰРЫС» ({{lang-ru|«НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ»}}) деген жазу, ал төменгі жағында айналай бойлай «БІЗ ЖЕҢДІК» ({{lang-ru|«МЫ ПОБЕДИЛИ»}}) деген жазу жазылған. Медалдың артқы жағында: айналдыра — «ГЕРМАНИЯНЫ ЖЕҢГЕНІ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ»}}), ортасында — «1941-1945 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДА» ({{lang-ru|«В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.»}}) деген жазулар, төменгі жағында бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Медалдағы бейнелер мен жазулар шығыңқы. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей бес кезектесіп тұратын үш қара және екі тоқсары түсті бойлық жолақтар бар. Таспаның шеттері жіңішке тоқсары жолақтармен жиектелген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Мудрий.jpg|Медалдің куәлігі Сурет:Marka Za pobedu nad Germaniej v Velikoj Otechestvennoj vojne.jpg|КСРО пошта маркасы, 1946 жыл Сурет:The Soviet Union 1950 CPA 1526 stamp (Fifth Anniversary of Victory over Germany. Medal 'For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945' and Order of Victory).jpg|1950 жылғы пошта маркасындағы медал </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 4kqxg082hlncc5q3lp90o5v5hrgz7de 3640880 3640879 2026-08-08T12:36:18Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640880 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:WW2 Victory USSR OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[9 мамыр]] [[1945 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 14 933 000 | жоғары марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945" }} '''«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}) — [[1945 жыл|1945 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] КСРО Қарулы Күштері төралқасының Жарлығымен құрылған. Медалдың авторлары - суретшілер И. Я. Романов пен И.К. Андрианов. == Медал ережелері == «941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталды: * Ұлы Отан соғысы майдандарында Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында тікелей қатысқан немесе әскери округтердегі жұмысы арқылы жеңісті қамтамасыз еткен барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары; * Ұлы Отан соғысы кезінде Қызыл Әскер, Әскери-теңіз күштері және ІІХК әскерлерінің қатарында қызмет еткен, бірақ жарақатына, ауруына немесе жарымжандығына байланысты кеткен, сондай-ақ мемлекеттік және партия ұйымдарының шешімімен әскерден тыс басқа жұмысқа ауыстырылған барлық әскери қызметшілер мен өз еркімен қатысушылар құрамасының адамдары. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 5 шілдедегі қаулысымен бекітілген медаль туралы ереженің қосымшасына сәйкес, «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты органдарының жеке құрамы да марапатталды<ref>Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М.: Известия, 1987. — 336 с.</ref>. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі кеуденің сол жағына және басқа КСРО медалдары болған жағдайда [[Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Заполярияны қорғағаны үшін» медалінен]] кейін тұрды. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалімен марапатталған адамдар кейіннен мерейтойлық медалдармен марапатталу құқығына ие болды: * 1965 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1975 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1985 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерейтойлық медалі]] * 1995 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2005 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2010 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2015 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 70 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2020 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 75 жыл» мерейтойлық медалі]] * 2025 жылы — [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл мерейтойлық медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 80 жыл» мерейтойлық медалі]] == Медалдің сипаттамасы == [[Сурет:WW2 Victory USSR REVERSE.jpg|thumb|right|100px|Медалдің артқы жағы]] «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінді болып келеді. Медалдың бет жағында Кеңес Одағы Маршалының киімін киген, солға қарап тұрған И.В. Сталиннің кейіпі бейнеленген. Жоғарғы жағында айналай бойлай «БІЗДІҢ ІСІМІЗ ДҰРЫС» ({{lang-ru|«НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ»}}) деген жазу, ал төменгі жағында айналай бойлай «БІЗ ЖЕҢДІК» ({{lang-ru|«МЫ ПОБЕДИЛИ»}}) деген жазу жазылған. Медалдың артқы жағында: айналдыра — «ГЕРМАНИЯНЫ ЖЕҢГЕНІ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ»}}), ортасында — «1941-1945 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫНДА» ({{lang-ru|«В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.»}}) деген жазулар, төменгі жағында бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Медалдағы бейнелер мен жазулар шығыңқы. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей бес кезектесіп тұратын үш қара және екі тоқсары түсті бойлық жолақтар бар. Таспаның шеттері жіңішке тоқсары жолақтармен жиектелген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Мудрий.jpg|Медалдің куәлігі Сурет:Marka Za pobedu nad Germaniej v Velikoj Otechestvennoj vojne.jpg|КСРО пошта маркасы, 1946 жыл Сурет:The Soviet Union 1950 CPA 1526 stamp (Fifth Anniversary of Victory over Germany. Medal 'For the Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941-1945' and Order of Victory).jpg|1950 жылғы пошта маркасындағы медал </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] qzcjx3dw02rktgnzvotm6p9vun3naze 0 660725 3641009 3640520 2026-08-08T18:55:51Z Гүлмира Бақдәулетқызы 184269 3641009 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # ағаш бұтағы тəрізді # параллельді # радиалды # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзен мен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары-негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық болып сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] efd4qoqgcycugfetym6hlno3w9f6wcp 3641036 3641009 2026-08-08T20:09:57Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Гүлмира Бақдәулетқызы|Гүлмира Бақдәулетқызы]] ([[User talk:Гүлмира Бақдәулетқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640520 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # ағаш бұтағы тəрізді # параллельді # радиалды # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] j73eegx0txyadeuuyiyx7bvvd879zts 0 661065 3641035 3640748 2026-08-08T20:09:57Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Гүлмира Бақдәулетқызы|Гүлмира Бақдәулетқызы]] ([[User talk:Гүлмира Бақдәулетқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640523 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өлім құдайлары''' — өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары. Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес, өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты. Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді. Өлім, туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы - алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады. == Шығу тегі == Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады. == Өлім құдайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! Құдайдың аты ! Мәдениет/ Религия |- |[[Иш Таб]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Миктлантекутли]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Шолотль]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- | [[Нергал]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Эрешкигаль]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Бабалу Айе]] | [[Йоруба (халық)|Йоруба]], афро-[[Бразилия|бразильдық]] религиялық системада, мысалы [[Умбанда]], [[Сантерия]] және [[Кандомбле]] |- |[[Дхармараджа]] |[[Буддизм]] |- | [[Мара (буддизм)|Мара]] | [[Буддизм]] |- | [[Яма (буддизм)]], [[Яма (индуизм)]], [[Рюк (буддизм)]] | [[Буддизм]], [[индуизм]], [[қытай мифологиясы]], [[Япониядағы буддизм]] |- |[[Бхутараджа]] |[[Индуизм]] |- |[[Кали]] |[[Индуизм]] |- |[[Ниррити]] |[[Индуизм]] |- |[[Ями (мифологиясы)|Ями]] |[[Индуизм]] |- | [[Мот (құдайы)|Мот]] | [[Батыс семит мифологиясы]] |- |[[Морриган]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Гвин ап Нудд]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Аби (мифологиясы)|Аби]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Акен (бог)|Акен]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Акер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аментет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Амсет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ам-хех]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Анубис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Баби (мифологиясы)|Баби]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ба-Пеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Венег (бог)|Венег]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Дуамутеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кебехсенуф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кем-ур (құдай)|Кем-ур]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Меритсегер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Нефтида]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Осирис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Селкет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Сокар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Текем]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Упуаут (құдай)|Упуаут]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ха (құдай)|Ха]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хапи (Гораның баласы)|Хапи]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хентиаменти]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Вамматар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Туони]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аид]] |[[Древнегреческая религия]] |- |[[Ангела (мифологиясы)|Ангела]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Стикс]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- | [[Танатос]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Харон (мифологиясы)|Харон]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Барон Суббота]] |[[Вуду]] |- |[[Геде Нибо]] |[[Вуду]] |- | [[Огбунабали]] |[[Игбо Мифологиясы|Дәстүрлі игбо діні]] |- |[[Идзанами]]<ref name="jp">Анименің таралуына байланысты '' '' [[Шинигами]] '' '' бейнесі кең тарады, бірақ синтоизмде де, басқа діндерде де өлім құдайлары ешқашан олай аталмаған.</ref> |[[Синтоизм]] |- |[[Эмма (мифологиясы)|Эмма]]<ref name="jp" /> |[[Синтоизм]] |- |[[Синигами]] |[[Жапон | жапон]] өнерінің фантастикалық жұмыстары |- |[[Хине-нуи-те-по]] |[[Маори мифологиясы]] |- |[[Хина (мифологиясы)|Хина]] |[[Полинезиялық мифология]] |- |[[Апух]] |[[Майя мифологиясы]] |- | [[Санта Муэрте]] |[[Мексика]] |- | [[Death Grim Reaper]] <ref> {{lang-en | Grim Reaper}}, сөзбе-сөз '' 'Grim Reaper' '' </ref> {{жоқ AI | 7 | 07 | 2009}} | [[Солтүстік Америка]] |- |[[Маржана]] (ретінде белгілі Морана, Морена, Мара) |[[Славян діні]] |- |[[Паляндра]] |[[Славян діні]] |- |[[Вейовис]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Диспатер]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Либитина (мифологиясы)|Либитина]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Морс (мифологиясы)|Морс]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Оркус (мифологиясы)|Оркус]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Плутон (мифологиясы)|Плутон]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Хель]] |[[Германдық-скандинавиялық мифология]] |- |[[Алайсиаги]] |[[Германдық пұтқа табынушылық]] |- |[[Өлім періштелері | Өлім періштелері]] |[[Иудаизм]], [[ислам]] және [[христиан]]. |- |[[Азраил]] (періште) |[[Иудаизм]] және [[ислам]] |- |[[Эрлик]] |[[Түркі мифологиясы]] |- |[[Азырен]] |[[Марияның дәстүрлі діні]] |- |[[Барастыр]] |[[Осетиндік дәстүрлі дін]] |- |[[Велю мате]] |[[Латыш мифологиясы]] |- |[[Иншушинак]] |[[Эламит мифологиясы]] |- |[[Манат (богиня)|Манат]] |[[Араб мифологиясы]] |- |[[Пана (құдай)|Пана]] |[[Эскимо мифологиясы]] |- |[[Спандарамет]] |[[Армян мифологиясы]] |- |[[Супай]] |[[Инка мифологиясы]] |- |[[Уна-нана]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Эштр]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Фебруус]] |[[Этрускан мифологиясы]] |- |[[Шуйтан]] |[[Чуваш мифологиясы]] |- |[[Эсрель]] |[[Чуваш мифологиясы]] |} 58enykvra2igih59hnafgfhwhd5wa71 0 662051 3641092 3640236 2026-08-09T05:15:58Z Тәжі Томирис 178648 3641092 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы |Есімі= Эдогава Рампо |Туған кездегі аты= Таро Хираи |Суреті = Rampo Edogawa 02.jpg |Туған күні = [[21 қазан]] [[1894]] |Туған жері = Набари, Миэ, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні= [[28 шілде]] [[1965]] |Қайтыс болған жері= Икэбукуро, Тосима, [[Токио]], [[Жапония]] |Шығармашылық жылдары = [[1923]] — [[1965]] |Бағыты = [[Проза|прозашы]], [[Әдебиеттану|әдебиеттанушы]] |Жанры = [[Детектив]] |Шығармалардың тілі = [[Жапон тілі]] }} '''Эдогава Рампо''' (яп. 江戸川 乱歩), шын аты Таро Хирай (жап. 平井 太郎; 21 қазан 1894 — 28 шілде 1965) — жапон [[Жазушы|жазушысы]] және [[сыншы|сыншысы]], қазіргі жапон [[детектив|детективтік]] [[Жанр|жанрының]] негізін қалаушы. == Өмірбаяны == Таро Хирай 1894 жылы Мие префектурасының Набари қаласында дүниеге келген. 1912 жылдан 1916 жылға дейін Васэда университетінің [[экономика|экономикалық]] бөлімінде оқыды. Оқудан кейін сауда агенті, Клерк, журнал редакторы және газет тілшісі болып жұмыс істеді. Оның бүркеншік Аты жапон фонетикасына Эдгар Аллан По есімінің транспозициясынан шыққан, ол авторға қатты тәнті болған, оның дыбысы "Эдо Өзенінде серуендеу"дегенді білдіретін сияқты. Эдогава-Бұл Токиодағы ауданның атауы. Оған Морис Лебланк пен Артур Конан Дойл да әсер етті. Эдогава Ранпо Жапонияда танымал детективтік тергеу жанрының негізін қалаушылардың бірі болып табылады, бірақ кейде психологиялық тереңдікке жету үшін қарапайым ойын-сауық шеңберінен шығып кетуі мүмкін. Жас кезінде ол Эдгар Поның үлкен [[Жанкүйер|жанкүйері]] болған, сондықтан оның [[Лақап ат|лақап аты]] Эдогава Рампо әйгілі американдық жазушының есімімен үндеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.bedetheque.com/auteur-21570-BD-Edogawa-Ranpo.html|title=Edogawa, Ranpo|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> «Көлеңке адамы» — мен басынан аяғына дейін оқыған алғашқы жапон кітабы. Маған Хирай Тарот ұнайды, ол мұндай лақап атқа ие болды: Эдогава Рампо — Эдгар Аллан По.—ағайынды Стругацкий, «Ақсақ тағдыр» 1923 жылы Хирай өзінің алғашқы әңгімесін — «Мыс монетасын» (Nisen Dōka, 二銭銅貨) жазды, ол кейінірек Эдогава Рампо деген атпен жарық көрді. Оның көптеген шығармаларының басты кейіпкері [[детектив]] Когоро Акети болды. 1926 жылы Эдогава өзінің алғашқы [[Роман|романын]] басып шығарды, ал 1931 жылы алғашқы шығармалар жинағын шығарды. 1947 жылы ол «Жапон детективтік жазушылар клубының» негізін қалаушылардың бірі болды және 1954 жылы детективтік жанрдағы ең жақсы жұмыс үшін әдеби сыйлық құрды. Эдогава Рампо 1965 жылы [[Инсульт|инсульттан]] қайтыс болды. == Шығармалары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gsc0xaolwe6znfux8yaklm3fsucwqj7 0 662550 3641110 3640542 2026-08-09T06:16:17Z Tansheber 184253 3641110 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name=|date= мамыр 2021}} '''Дислексия''' (көне грекше: δυσ - «бұзылу», λέξις префиксі - «сөйлеу») — жалпы оқуға қабілеті сақтала отырып, оқу және жазу дағдыларын меңгерудің таңдамалы бұзылуы. Бірнеше еуропалық мемлекеттерде тарихи кездерден бастап «дислексия» ұғымы жазуға байланысты барлық мәселелерді қамтыған: * оқу дағдыларын меңгеруімен байланысты мәселелер; * жазу дағдыларын меңгеруімен байланысты мәселелер; * сауаттылық мәселелері; * арифметиканы меңгеруге қатысты мәселелер; * моториканың және координацияның бұзылуымен байланысты проблемалар; * зейінді сақтау қиындықтары. ТМД логопедиясы осы мәселелердің барлығын өзара байланыстырмай, бөлек қарастырады: # дислексия, # дисграфия, # дизорфография, # дискалкулия, # диспраксия, # ГЗЖБ. сәйкесінше. Дислексияның тағы бір түрі — әріптік дислексия кездеседі (лат. dyslexia litteris). Ол мәтінді теру кезінде бірге тұрған әріптердің ретінің өзгеруімен ерекшеленеді. Берілген дислексия түрін жүйелі түрде қадағалау мүмкін емес. Ол тек төрт әріптен жоғары тұратын сөздерде пайда болады. == Сипаттама == Қазіргі уақытта дислексияның бірнеше түрлі анықтамалары бар. Олардың бірі [http://eida.org/definition-of-dyslexia/ Халықаралық дислексия қауымдастығымен] ұсынылған: <br> <nowiki>Дислексия - нейрологиялық шығу тегіне ие оқудың айрықша қабілетсіздігі. Ол нақты және жүрдек түрде сөздерді тану кезінде пайда болған қиындықтар мен жеткіліксіз оқу және жазу дағдыларымен сипатталады. Осы қиындықтар тілдің құрамдас бөліктерінің фонологиялық толымсыздығымен байланысты. Олар басқа когнитивті қабілеттердің қалыпты деңгейіне және оқу жағдайлардың толыққандығына қарамастан пайда болады. Дислексияның қосымша салдары оқыған ақпаратты түсінбеумен байланысты мәселелерді қамтиды, ал олар өз ретінде сөздік қордың толық жетілуі мен жалпы білім алуына тосқауыл ретінде қарастырылуы мүмкін. </nowiki> Дислексияны анықтау үшін екі тәсіл қолданылады. Соның бірі - педагогикалық. Ол [[Логопедия|логопедиялық]] оқулықта берілген анықтамаға сәйкес келеді<ref> [Логопедия. Жоғары оқу орындарына арналған оқулық / Л. С. Волкова мен С. Н. Шаховская . — М.: Владос, 1999] </ref>: «Дислексия - бұл жоғары психикалық функциялардың бұзылуынан немесе толықтай жетілмеуінен туындаған және қайталанатын тұрақты қателіктер арқылы көрінетін оқу процесінің ішінара спецификалық бұзылуы». Дислексияны анықтаудың басқа тәсілі —клиникалық-психологиялық. Осы ғылыми ұстанымға сәйкес келетін анықтама<ref> [Корнев А. Н. Балалардағы оқу мен жазу дағдылардың бұзылуы (3-ші басылым). — СПб.: Речь, 2003] </ref> : «Дислексия немесе оқу қабілетінің спецификалық бұзылуы деп интеллектуалды (және сөйлеу) дамуының жеткілікті деңгейіне ие болуына, есту және көру анализаторлардың бұзылыстарының болмауына және білім алудың оптималды жағдайлардың болуына қарамастан оқу дағдысын меңгере алудың тұрақты әрі таңдамалы қабілетсіздігі. Соның ішінде ең негізгі бұзылу деп буындарды бірге қосу және толық сөздермен автоматты түрде оқуды меңгере алмауды айтады. Дислексияның негізінде оқу дағдысының функционалды базисін құрайтын спецификалық церебралдық үрдістердің бұзылуы жатыр». Дислексия мен [[Олигофрения|ақыл-ойдың артта қалуы]], көру және [[Есту қабілетінің бұзылуы|есту қабілетінің бұзылуы]] сияқты басқа себептерден туындаған оқу дағдыларын меңгеру қиындықтардан ажыратылады. Оларды спецификалық емес немесе қосымша оқу қабілетінің бұзылуы деп те атайды. Дислексия олардан бұзылыстардың тұрақтылығымен және таңдамалылығымен өзгешеленеді. «Дислексия» термині оқу мен жазуда қиналатын балалардың құрама тобын білдіреді. Ағылшын-американдық клиникалық психологияның дәстүрлеріне сәйкес «дислексия» диагнозы тек оқу дағдысының ғана емес, жазу дағдысының бұзылыстарын да білдіреді. Ресейлік логопедияда жазудың бұзылуы жекелеген атауларға ие: дислексия мен дизорфография. Дислексия адамның нейробиологиялық ерекшеліктерінің нәтижесі болғанына қарамастан, бұл [[Психикалық ширығу|психикалық ауру]] деп саналмайды. Математика, физика, кескіндеме немесе музыка секілді басқа көптеген салаларда бала керемет қабілеттерді де көрсете алады. Дислексияның негізгі белгілері: баяу, буындармен немесе әріптермен оқу, әріптерді орындармен ауыстыру немесе орнына басқа әріптерді қолдану түріндегі қателіктермен оқу; оқылғанның мағынасын түсіну әртүрлі дәрежеде бұзылу мүмкін. == Профилактика == Барлық 5 жастағы балаларға дислексия маманына көріну ұсынылады. Мектепке дейінгі жастағы балалар мен 1-сынып оқушыларын профилактикалық тексеру оқудың спецификалық қиындықтарды, сондай-ақ дислексиямен ауыратын балалардың мінез-құлқындағы көңіл-күйдің жиі өзгеруі, депрессия немесе керісінше күйгелектік, мазасыздық, гиперактивтілік сияқты неврологиялық ауытқуларды алдын алуды көздейді. == Тарихы == Бұл термин 1887 жылы Штутгарт қаласында қызмет атқарған офтальмолог Рудольф Берлинмен енгізілген. Ол осы терминді басқа салаларда қалыпты интеллектуалды және физикалық қабілеттерге ие болғанға қарамастан оқу мен жазу саласында қиындықтарға тап болған ұл баланы сипаттау кезінде қолданған. [[1896 жыл|1896 жылы]] терапевт Прингл Морган Британ медициналық журналында (ағылш. British Medical Journal) оқу дағдысын меңгеруге ықпал ететін спецификалық психологиялық бұзылысты сипаттайтын "Туа біткен сөз соқырлығы" мақаланы жариялады. Бұл мақалада ой-өрісі деңгейі қалыпты жағдайда болған, алайда оқуға қабілетсіз 14 жасты баланың жағдайы сипатталған [[1925 жыл|1925 жылы]] невропатолог Сэмюэл Т. Ортон бұл құбылысты толықтай зерттей бастаған және алғаш рет мидың зақымдалуымен байланысы жоқ, бірақ оқу мен жазу қабілетін төмендететін синдромның болуын ұсынды. Ортон дислексикалық оқу мәселелері көру қабілетінің бұзылуымен байланысты емес екенін де атап өтті. Оның теориясы бойынша, бұл жағдай мидың жартышарлар арасы асимметриясынан туындауы мүмкін. Теорияны сол уақытта көптеген ғалымдар сынаған еді, олар аурудың негізгі себептері ретінде ақпаратты визуалды қабылдау процесі кезінде туындайтын түрлі мәселелерді санаған. 1970 жылдары дислексия - [[Фонология|фонологиялық]] немесе метафонологиялық даму ақауларының нәтижесі деген теориялар пайда болған еді; соңғы жылдары осы теориялар Батыста жоғары қолданысқа ие. == Себептері == Қазіргі заманғы нейровизуализация әдістерін қолданатын көптеген зерттеулер (МРТ, ПЭТ және т.б.) дислексияның негізінде нейробиологиялық себептер жататынын көрсеткен. Дислексияға шалдыққан адамдардағы мидың белгілі бір аймақтары (сол жақты ортаңғы самай қатпардың артқы жағы ) қалыпты деңгейге қарағанда төмен белсенділікке ие <ref> [Shaywitz SE, Shaywitz BA, Pugh KR и др. Функциональные нарушения в организации мозга для чтения при дислексии., Процедуры Национальной академии наук США, 95 (март 1998 г.) .- V.5.- N.3.- С. 2636—2641] </ref>. Ми тінінің құрылымы дислексиямен ауыратын адамдарда да қалыптыдан ерекшеленеді. Оларда сол жақтағы ортаңғы самай қатпарының артқы бөлігінде тығыздығы төмен аймақтары табылған <ref> [Дж. Силани, У. Фрит, Ж.-Ф. Demonet et al. Нарушения мозга, лежащие в основе измененной активации при дислексии: исследование морфометрии на основе вокселей // Мозг, 2005. - Т. 128. - С. 2453–2461.] </ref>. 1917 жылы ағылшын зерттеушісі Дж.Хиншелвуд дислексиямен ауыратын баланың туыстарында дислексияның қайталанған жағдайларын анықтады. Кейінірек отбасылық дислексия жағдайларының болуы көптеген ғалымдармен расталды. Дислексияның [[тұқым қуалау]] сипатының ең мықты дәлелі [[егіз]] зерттеулерден анықталған. Біржұмыртқалық егіздерде дислексия болуының сәйкестік (конкорданттылық) жиілігі бауырлас(қосзиготалы) егіздер көрсеткішінен едәуір асып түсетіндігі көрсетілген (сәйкесінше 73% және 47%) <ref> [ДеФрис, Дж. К. и М. Аларкон. «Генетика специфических нарушений чтения», обзоры исследований умственной отсталости и нарушений развития, 1996; Том 2, стр. 39-47] </ref>. Дислексияның тұқым қуалау коэффициенті 40-70% құрайды <ref> [Я. Шумахер1, Пер Хоффманн, К. Шмаль, Г. Шульте-Кёрне, М. М. Нётен Генетика дислексии: меняющийся ландшафт // Journal of Medical Genetics.-2007.- V.44.- P.289-297.] </ref>. [[Молекулалық генетика|Молекулалық-генетикалық]] зерттеулер арқылы дислексияның пайда болуына жауап беретін гендерді табылған. Қазіргі уақытта дислексиямен байланысты бірнеше ген белгілі, соның ішінде DYX1C1, DCDC2, KIAA0319, ROBO1. Бұл гендердің мутациясы ми қыртысындағы нейроналдық миграцияның бұзылуына әкеледі. Кейінгі зерттеулер DYX1C1 және DCDC2 гендердің экспрессиясы [[Кірпікшелер|кірпікшелермен]] (цилиялармен) байланысты екенін көрсетті. Осылайша, дислексияны цилиопатия сияқты генетикалық патологияға да жатқызуға болады <ref> [Chandrasekar G, Vesterlund L, Hultenby K, Tapia-Páez I, Kere J (2013) Ортолог гена-кандидата дислексии DYX1C1 у рыбок данио необходим для роста и функционирования ресничек. PLoS ONE 8 (5): e63123] </ref> <ref> [Massinen S., Hokkanen M.-E., Matsson H., Tammimies K., Tapia-Páez I, et al. (2011) Повышенная экспрессия гена-кандидата дислексии DCDC2 влияет на длину и передачу сигналов первичных ресничек в нейронах. PLoS ONE 6 (6): e20580] </ref> . == Диагностика == Дислексияға шалдыққан адамды басқалардан анықтау оңай болып табылады, өйткені дислексия белгілері адамның мінез-құлқында және күнделікті өмірдегі әр түрлі, тіпті қарапайым жағдайларға жауап беру мәнерінде айқын көрінеді. '''Дислексия белгілері:''' * ой-өрісі сақталған; * оқу дағдылардың нашарлығы; * қателермен оқу, болжап оқу; * оқылған ақпаратты дұрыс түсінбеу; * жаңа оқылған мәтінді мазмұндаудағы қиыншылықтар; * Сөздерді, тіпті қарапайым сөздерді жазудағы қиындықтар; * мәтінді көшіру кезінде де көптеген қателіктердің болуы; * қолжазбамен байланысты мәселелер; * тапсырманы уақытында орындай алмау; * жүйке жүйесінің сезімталдығының жоғарылауы; * шамадан тыс эмоционалдылық; * албырттық; * импульсивтілік; * эмоционалды тұрақсыздық; * қозғалыс кординациясының бұзылуы; * ебедейсіздік; * дене схемасының бұзылуы; * оң және сол жақты анықтаудағы қиындықтар; * ми жартышарларының өзара әрекеттесудің бұзылуы; * эстетикалық талғамның жоғарылауы; * айқын әділеттілік сезімі. Дислексиямен ауыратын адамдар, жоғарыда аталған белгілерден басқа, айқын моторлық ерекшелікке ие - қолына қарындаш немесе қалам ұстаудың ерекше тәсілі. Егер сіз балаңызда осындай ерекшелікті байқайтын болсаңыз, онда дислексия маманына жазылу ұсынылады, өйткені 10 жасқа дейінгі сол жақ жартышардың сукцессивті моторлық функцияларының жетілуінде кешігу болуы мүмкін және осы жағдайға арнайы терапия қажет. == Дислексияға шалдыққан адамдардың проблемалары == '''Дислексия кезінде психологиялық қиындықтар:''' *эмоционалды тұрақсыздық; * көңіл-күйдің өзгергіштігі; * психологиялық ыңғайсыздық; * бір іске концентрациялау қиындығы; * қызығушылықты тез жоғалтуға бейімділік; * өз-өзіне сенімсіздік; * шындықтан қашуға деген ұмтылыс; * алаңғасарлық және арманшылдық; * өзіндік идентификация мәселелері: мен кіммін? мен қандаймын? * алаңдаушылықтың жоғары деңгейі; * қателіктерден қорқу. == Деректі фильмдер == * 2014 - "Правописание!" / "Орто!"(реж. Натали Сартио) == Тағы қараңыз == * [[Психолингвистика]] * [[Нейролингвистика]] * [[Жердегі Жұлдыздар|« Жердегі жұлдыздар » фильмі (2007)]] ==Сілтемелер== <references /> t9o0ll9jf8cnjjxkyjgglt7qo4v6064 0 662623 3641116 3640554 2026-08-09T06:22:00Z Tansheber 184253 бөлім қостым 3641116 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name|date=мамыр 2021}} '''Пэ Су Джи''' ([[Корей тілі|кор]]. 배수지; тұқымдас. 10 қазан 1994 ж., халық арасында ''Сюзи'' деп атанған) — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореялық]] әнші және актриса. 2010 жылы JYP Entertainment компаниясымен құрылған Miss A герл-тобының мүшесі болған; осыған қоса, «Арманмен көнерген» (2011), «101 құрылым» (2012), «Шексіз махаббат» (2016), «Гу отбасының кітабы» (2013) және «Сен ұйықтап жатқанша» (2017) деген телехикаяларда басты рөлдердің арқасында өз өнерін көрсетіп, халық арасында атақты бола бастаған. == Өмірбаяны == Сюзи 1994 жылы 10 қазанда [[Куаңжу|Оңтүстік Кореяның Кванджу қаласында]] дүниеге келген; Seoul Performing Arts High School мектебін бітірген. Дебютқа дейін онлайн-дүкендер үшін модель ретінде жұмыс істеген болатын. 2009 жылы Superstar K жобасына қатысып, біраз уақыттан кейін ол жерден шығарылған болатын. Кейін JYP Entertainment агенттерінің назарын жаулап, олармен бірге келісім шарт орнатып, жұмыс істей бастаған болатын. Бір жылғы тағылымдамадан кейін, Сюзи, Фэй Фэй және Джиа үшеуі бірге қосылып, трио құраған болатын. Топтың құрамына Мин қосылғаннан кейін, олар дебютке Miss A тобы ретінде дайындала бастаған. == Мансабы == === 2009-2010: Miss A тобындағы дебюті === 2009 жылы ол Superstar k-де тыңдаудан өтіп, алдын-ала айналымнан өтті, бірақ ол ақыры алынып тасталды. Оған қарамастан, Сюзи JYP Entertainment өкілінің назарын аударды және көп ұзамай тағылымдамадан өтті. 2010 жылдың наурызында Miss A тобының құрамына кірді. === 2010-2016: Танымалдылығының өсуі === 2010 жылдың қазанында Сюзи SHINee тобындағы Минхо мен Онью және T-ara тобындағы Джиенмен бірге Music Core атты музыкалық шоуда жүргізуші ретінде жұмыс істеген. Кейін өз-өзін жақсы көрсеткеннің арқасында, ол тағыда Inkigayo, M! CountDown, Seoul Music Awards марапаттауының 21 салтанатында, Golden Disk Awards марапаттауының 26 салтанатында және өзі бір номинацияға ие болған Mnet’s Choice Awards марапаттауының 20 салтанатында жүргізуші болған болатын. Сюзидің алғашқы актриса ретіндегі дебюты «Арманмен көнерген» атты телехикаядан басталған болатын. Сонымен қатар, ол осы дорамаға арнайы өзінің «Winter Child» атты саундтрегін жазып, шығарған болатын. Теледидардағы көрсету рейтингтары жоғары болғандықтан, ол басқа да елдерде табыс таба бастап, көптеген халықаралық номинацияларға иеленген. 2011 жылдың қазанында Сюзи «Жеңімпаз жастар» телешоусында G8 командасына кірген болатын. Ол командада тек әйгілі қыз балалардың топтарынан алынған айдолдар қатысқан болатын. 2012 жылдың наурызында Сюзидің дебюты толық метражды фильммен басталды. Ол «101 құрылым» деген фильмнің басты кейіпкерінің жас нұсқасын сомдаған. 2012 жылдың бірінші тоқсанында бұл фильм ең көп қарастырылған көріністердің біріне кірді. 2013-2016 жылдар арасында Сюзи көптеген рейтингтары жоғары тележобаларға қатысып, жаңа саундтректер жазып үлгерген. Қарашада басшылық Сюзидің «Сен ұйықтап жатқанша» деген дорамада  басты рөлін ойнауына келіскен болатын. 2017 жылы оның алғашқы қойылымы бүкіл мемлекетте көрсетіле бастаған болатын. 2012 жылдың наурызында Сюзидің дебюты толық метражды фильммен басталды. Ол «101 құрылым» деген фильмнің басты кейіпкерінің жас нұсқасын сомдаған. 2012 жылдың бірінші тоқсанында бұл фильм ең көп қарастырылған көріністердің біріне кірді. 2013-2016 жылдар арасында Сюзи көптеген рейтингтары жоғары тележобаларға қатысып, жаңа саундтректер жазып үлгерген. Қарашада басшылық Сюзидің «Сен ұйықтап жатқанша» деген дорамада  басты рөлін ойнауына келіскен болатын. 2017 жылы оның алғашқы қойылымы бүкіл мемлекетте көрсетіле бастаған болатын. === 2017 - қазіргі уақыт: Соло дебюты === 2016 жылдың желтоқсан айында Сюзидің жеке әнші ретінде дебютқа шығуы белгілі болды. 2017 жылы 17қаңтарда «Pretend» Лид-синглы шықты. Бір жұмадан кейін «Yes? No?» деген дебюттік кішігірім альбомы, 2018 жылдың 29 қаңтарында «Faces of Love» деген екінші кішігірім альбомы шығарылған болатын. 2019 жылдың 31 наурызында Сюзи JYP Entertainment компаниясымен келісім шартын бұзып, Management SOOP компаниясына кірген болатын. == Дискография == === Шағын альбомдар === * Ия? Жоқ? (2017) * Махаббат жүздері (2018) == Фильмография == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! Жылы !! Атауы !! Ағылшын атауы !! Рөлі |- | 2011 || Арманмен көнерген || Dream High || Ко Хе Ми |- | 2012 || Арманмен көнерген 2 || Dream High 2 || Пэ Су Джи |- | 2012 || Маған Пері қажет || I Need A Fairy || Чон Нара |- | 2012 || Үлкен || Big || Чан Мари |- | 2013 || Гу отбасының кітабы || Gu Family Book || Дам Ё Уль |- | 2016 || Шексіз махаббат || Uncontrollably Fond || Но Ыль |- | 2017 || Сен ұйықтап жатқанша || While You Were Sleeping || Нам Хон Чжу |- | 2019 || Қаңғыбас || Vagabond || Го Хэ Ри |- | 2019 || Күл құлауы || Baekdusan || Чо Джи Ён |- | 2020 || Стартап || Start-Up || Со Даль Ми |- == Сілтемелер == ib5suxqvoiwxod1x3ujh1n37liswzo5 3641119 3641116 2026-08-09T06:23:13Z Tansheber 184253 3641119 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name|date=мамыр 2021}} '''Пэ Су Джи''' ([[Корей тілі|кор]]. 배수지; тұқымдас. 10 қазан 1994 ж., халық арасында ''Сюзи'' деп атанған) — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореялық]] әнші және актриса. 2010 жылы JYP Entertainment компаниясымен құрылған Miss A герл-тобының мүшесі болған; осыған қоса, «Арманмен көнерген» (2011), «101 құрылым» (2012), «Шексіз махаббат» (2016), «Гу отбасының кітабы» (2013) және «Сен ұйықтап жатқанша» (2017) деген телехикаяларда басты рөлдердің арқасында өз өнерін көрсетіп, халық арасында атақты бола бастаған. == Өмірбаяны == Сюзи 1994 жылы 10 қазанда [[Куаңжу|Оңтүстік Кореяның Кванджу қаласында]] дүниеге келген; Seoul Performing Arts High School мектебін бітірген. Дебютқа дейін онлайн-дүкендер үшін модель ретінде жұмыс істеген болатын. 2009 жылы Superstar K жобасына қатысып, біраз уақыттан кейін ол жерден шығарылған болатын. Кейін JYP Entertainment агенттерінің назарын жаулап, олармен бірге келісім шарт орнатып, жұмыс істей бастаған болатын. Бір жылғы тағылымдамадан кейін, Сюзи, Фэй Фэй және Джиа үшеуі бірге қосылып, трио құраған болатын. Топтың құрамына Мин қосылғаннан кейін, олар дебютке Miss A тобы ретінде дайындала бастаған. == Мансабы == === 2009-2010: Miss A тобындағы дебюті === 2009 жылы ол Superstar k-де тыңдаудан өтіп, алдын-ала айналымнан өтті, бірақ ол ақыры алынып тасталды. Оған қарамастан, Сюзи JYP Entertainment өкілінің назарын аударды және көп ұзамай тағылымдамадан өтті. 2010 жылдың наурызында Miss A тобының құрамына кірді. === 2010-2016: Танымалдылығының өсуі === 2010 жылдың қазанында Сюзи SHINee тобындағы Минхо мен Онью және T-ara тобындағы Джиенмен бірге Music Core атты музыкалық шоуда жүргізуші ретінде жұмыс істеген. Кейін өз-өзін жақсы көрсеткеннің арқасында, ол тағыда Inkigayo, M! CountDown, Seoul Music Awards марапаттауының 21 салтанатында, Golden Disk Awards марапаттауының 26 салтанатында және өзі бір номинацияға ие болған Mnet’s Choice Awards марапаттауының 20 салтанатында жүргізуші болған болатын. Сюзидің алғашқы актриса ретіндегі дебюты «Арманмен көнерген» атты телехикаядан басталған болатын. Сонымен қатар, ол осы дорамаға арнайы өзінің «Winter Child» атты саундтрегін жазып, шығарған болатын. Теледидардағы көрсету рейтингтары жоғары болғандықтан, ол басқа да елдерде табыс таба бастап, көптеген халықаралық номинацияларға иеленген. 2011 жылдың қазанында Сюзи «Жеңімпаз жастар» телешоусында G8 командасына кірген болатын. Ол командада тек әйгілі қыз балалардың топтарынан алынған айдолдар қатысқан болатын. 2012 жылдың наурызында Сюзидің дебюты толық метражды фильммен басталды. Ол «101 құрылым» деген фильмнің басты кейіпкерінің жас нұсқасын сомдаған. 2012 жылдың бірінші тоқсанында бұл фильм ең көп қарастырылған көріністердің біріне кірді. 2013-2016 жылдар арасында Сюзи көптеген рейтингтары жоғары тележобаларға қатысып, жаңа саундтректер жазып үлгерген. Қарашада басшылық Сюзидің «Сен ұйықтап жатқанша» деген дорамада  басты рөлін ойнауына келіскен болатын. 2017 жылы оның алғашқы қойылымы бүкіл мемлекетте көрсетіле бастаған болатын. 2012 жылдың наурызында Сюзидің дебюты толық метражды фильммен басталды. Ол «101 құрылым» деген фильмнің басты кейіпкерінің жас нұсқасын сомдаған. 2012 жылдың бірінші тоқсанында бұл фильм ең көп қарастырылған көріністердің біріне кірді. 2013-2016 жылдар арасында Сюзи көптеген рейтингтары жоғары тележобаларға қатысып, жаңа саундтректер жазып үлгерген. Қарашада басшылық Сюзидің «Сен ұйықтап жатқанша» деген дорамада  басты рөлін ойнауына келіскен болатын. 2017 жылы оның алғашқы қойылымы бүкіл мемлекетте көрсетіле бастаған болатын. === 2017 - қазіргі уақыт: Соло дебюты === 2016 жылдың желтоқсан айында Сюзидің жеке әнші ретінде дебютқа шығуы белгілі болды. 2017 жылы 17қаңтарда «Pretend» Лид-синглы шықты. Бір жұмадан кейін «Yes? No?» деген дебюттік кішігірім альбомы, 2018 жылдың 29 қаңтарында «Faces of Love» деген екінші кішігірім альбомы шығарылған болатын. 2019 жылдың 31 наурызында Сюзи JYP Entertainment компаниясымен келісім шартын бұзып, Management SOOP компаниясына кірген болатын. == Дискография == === Шағын альбомдар === * Ия? Жоқ? (2017) * Махаббат жүздері (2018) == Фильмография == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! Жылы !! Атауы !! Ағылшын атауы !! Рөлі |- | 2011 || Арманмен көнерген || Dream High || Ко Хе Ми |- | 2012 || Арманмен көнерген 2 || Dream High 2 || Пэ Су Джи |- | 2012 || Маған Пері қажет || I Need A Fairy || Чон Нара |- | 2012 || Үлкен || Big || Чан Мари |- | 2013 || Гу отбасының кітабы || Gu Family Book || Дам Ё Уль |- | 2016 || Шексіз махаббат || Uncontrollably Fond || Но Ыль |- | 2017 || Сен ұйықтап жатқанша || While You Were Sleeping || Нам Хон Чжу |- | 2019 || Қаңғыбас || Vagabond || Го Хэ Ри |- | 2019 || Күл құлауы || Baekdusan || Чо Джи Ён |- | 2020 || Стартап || Start-Up || Со Даль Ми |- e48beeie4ew5l1ioq0ho5y21fzwkhaj 0 662678 3641112 3640561 2026-08-09T06:18:13Z Tansheber 184253 бөлім қостым 3641112 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы|Есімі=Хигучи Ичиё|Суреті=Higuchi_Ichiyou.png|Туған кездегі есімі=Хигучи Нацу|Туған күні=[[2 мамыр]] 1872 жылы|Қайтыс болған күні=[[23 қараша]] 1896 жылы|Туған жері=[[Токио]], [[Жапония]]|Қайтыс болған жері=Токио, Жапония|Азаматтығы=Жапония|Мансабы=жазушы|Шығармашылық жылдары=1892-1896 жылдары|Бағыты=[[романтизм]]|Шығармалардың тілі=[[жапон тілі]]}} '''Ичиё Хигучи''' (樋 口 一葉 Хигучи Ичиё: 1872 ж. 2 мамыр - 1896 ж. 23 қараша) — жапон жазушыcы. == Өмірбаяны == Кішкентай полиция қызметкерінің отбасында дүниеге келген Хигути жеке мектепте классикалық жапон [[Поэзия|поэзиясын]] оқыды. Оның шығармаларын 1892 жылдан бастап жарық көрген. Ол [[Жапония|Жапонияд]]ағы қарапайым адамдардың өмірінен алынған әңгімелер мен повесттердің авторы ретінде танымал болды: «Шөлдегі өмір» (1892), «Он үшінші түн» (1895), «Балшық ағыны» (1895). Хигути [[Туберкулез|туберкулез]]дан 23 қараша, 1896 жылы қайтыс болды. Оның шығармалары театр және кино үшін бірнеше рет қойылды. Жапония банкінің банкнотында 2004 жылы 5000 иен номиналында бейнеленген. == Шығармалары == * «Шөлдегі өмір» - 1892 ж * «Құрдастар» - 1895 ж * «Он үшінші түн» - 1895 ж * «Балшық ағыны» - 1895. 1953 жылы экранға шықты. * «Көктемгі ағаштардың көлеңкесінде» - 1891-1896 жж == Дереккөздер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B8%D0%B3%D1%83%D1%82%D0%B8,_%D0%98%D1%82%D0%B8%D1%91 nfiqp6gnid0p27cdhfiufyio1eq0f4f 0 663919 3640921 2993698 2026-08-08T14:12:53Z 1nter pares 146705 3640921 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Жерар Морено |толық аты = Жерар Морено Балагеро |туған күні = 07.04.1992 |сурет = UEFA EURO qualifiers Sweden vs Spain 20191015 138 (cropped).jpg |сурет ені = 220px |азаматтығы = {{байрақ|Испания}} |бойы = 180 [[сантиметр|см]] |салмағы = 77 [[килограмм|кг]] |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]] |номері = 7 |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2015|{{ту|Испания}} [[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|40 (10) |2011—2013|{{ту|Испания}} [[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал B]]|29 (13) |2013—2014|{{аренда}} {{ту|Испания}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|31 (11) |2015—2018|{{ту|Испания}} [[Эспаньол]]|107 (36) |2018—|{{ту|Испания}} [[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|116 (57) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—|{{Футбол|Испания}}|17 (5)}} }} '''Жерар Морено Балагеро''' ({{lang-es|Gerard Moreno Balagueró}}; [[7 сәуір]] [[1992 жыл|1992]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/177467 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Санта-Перпетуа-де-Могода]], [[Испания]]) — испаниялық футболшы, [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания құрамасы]] мен "[[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]" клубының шабуылшысы. == Мансабы == === Құрама === [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысатын 23 футболшының тізіміне қосылды. == Жетістіктері == === Командалық === «Вильярреал» * Еуропа лигасы: 2020/21 === Жеке === * Сарра жүлдесі: 2019/20, 2020/21 * Еуропа лигасының үздік мергені: 2020/21 (7 гол) * Команда сезона Лиги Европы УЕФА: 2020/21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Вильярреал ФК ойыншылары]] [[Санат:Мальорка ФК ойыншылары]] [[Санат:Эспаньол ФК ойыншылары]] kpxh3hgotvi9tnpwf72l25391voy8fz 0 671846 3640947 2939320 2026-08-08T14:31:20Z 1nter pares 146705 3640947 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Хуан Себастьян Верон |сурет = JSV-Presidente-Estudiantes-2014.JPG |азаматтығы = {{байрақ|Аргентина}} |туған жері = Ла-Плата, [[Аргентина]] |бойы = 186<ref>https://web.archive.org/web/20170516100640/http://www.estudiantesdelaplata.com/futbol/futbol-profesional 11 Veron, Juan Sebatian</ref> |позиция = жартылай қорғаушы |туған күні = 9.3.1975 |клубтары = {{футбол карьерасы |1994—1996|{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|60 (7) |1996|{{ту|Аргентина}} [[Бока Хуниорс]]|17 (4) |1996—1998|{{ту|Италия}} [[Сампдория]]|61 (7) |1998—1999|{{ту|Италия}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|26 (1) |1999—2001|{{ту|Италия}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|53 (11) |2001—2003|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|51 (7) |2003—2007|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|7 (1) |2004—2006|{{аренда}}{{ту|Италия}} [[Интернационале]]|49 (3) |2006—2007|{{аренда}}{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|30 (2) |2007—2014|{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|129 (18) |2016|{{ту|Аргентина}} Эстрелья де Бериссо| |2017|{{ту|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|1 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1996—2010|{{футбол|Аргентина}} |73 (9)}} }} '''Хуан Себастьян Верон''' ({{lang-es|Juan Sebastián Verón}}; [[9 наурыз]] [[1975 жыл]], [[Ла-Плата (қала)|Ла-Плата]], [[Аргентина]]) — аргентиналық футболшы, жжартылай қорғаушы. 1998, 2002, 2010 жылдары әлем чемпионатына, 2007 жылы Америка кубогына қатысты. == Мансабы == Атақты аргентиналық футболшы Хуан Рамон Веронның ұлы. Әкесінің жолымен карьерасын "[[Эстудиантес]]" клубында 1994 жылы бастады. Екі жылдан соң аргентиналық тағы бір күшті клуб — "Бока Хуниорсқа" ауысты. Осы сәттен 21 жастағы футболшыға Еуропаның алпауыт клубтарының көзі түсе бастады. 1996 жылдың жазында [[Сампдория|"Сампдория]]" футболшысы атанды. Екі жылдан соң "[[Парма (футбол клубы)|Пармаға]]" ауысты. 1999 жылы "[[Лацио (футбол клубы)|Лациоға]]" ауысып, екі маусым ойнады. 2001 жылы жазда "[[Манчестер Юнайтед]]" футболшыны 30 млн долларға сатып алды. Бұл Англиядағы сол кездегі ең қымбат трансфер болды. Верон ағылшын тілін жедел үйреніп, клубқа сіңісіп кетті, бірақ көп ұзамай негізгі құрамнан шеттетіле бастады. Бапкер [[Алекс Фергюсон]] ойыншылардың көптігінен Веронға негізгі құрамнан орын тауып бере алмағандығын кейін мойындады. 2003 жылы [[Челси (футбол клубы)|"Челсиге]]" ауысты. 2007 жылға дейін "Челсиге" тиесілі ойыншы болғанымен, уақытының көбі өзге клубтарда арендада өтті ("[[Интернационале]]" сапында 2004-06 жылдары ойнады, 2006 жылы туған клубы "Эстудиантеске" жалға берілді). 2007 жылы "Эстудиантеске" түпкілікті оралды. == Жетістіктері == === Командалық === «Эстудиантес» * ІІ дивизион чемпионы: 1995 * Аргентина чемпионы (2): Апертура 2006, Апертура 2010 * Либертадорес кубогы: 2009 «Парма» * УЕФА кубогы: 1999 * Италия кубогы: 1999 «Лацио» * Италия чемпионы: 1999/00 * Италия кубогы: 2000 * Италия суперкубогы: 2000 * УЕФА суперкубогы: 1999 «Манчестер Юнайтед» * Англия чемпионы: 2002/03 «Интернационале» * Италия чемпионы: 2005/06 * Италия кубогы (2): 2005, 2006 * Италия суперкубогы: 2005 === Жеке === * Англия чемпионатының үздік ойыншысы: қыркүйек 2001 * Оңт. Американың үздік футболшысы (2): 2008, 2009 * Аргентина жыл футболшысы (2): 2006, 2009 * ФИФА 100 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эстудиантес ФК ойыншылары]] [[Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары]] [[Санат:Сампдория ФК ойыншылары]] [[Санат:Парма ФК ойыншылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] i2kqfvsfvaljmk9wudes4jky6fjf9s0 4 675070 3641136 3640788 2026-08-09T07:01:07Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3641136 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88011||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96606||76902||11066||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||2||{{u|Мағыпар}}||86281||81108||923||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84040||68776||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55564||30516||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49003||40256||1766||102||629||17||11||4502||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||34028||31475||213||7||1035||72||0||1485||153 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||134||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22896||21580||796||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22783||21379||436||44||276||11||0||332||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19761||10209||1389||41||7094||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17256||12280||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11376||6906||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10147||7976||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8362||5781||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8202||5772||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4435||3892||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3755||3698||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3295||2611||363||116||106||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2146||1830||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||95||{{u|Gliwi}}||1541||1535||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1174||1101||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||140||{{u|Wikuiser}}||1082||785||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||139||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||920||788||15||0||0||0||0||4||0 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||729||755||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||685||676||0||1||0||0||0||6||1 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Tuttiorchestra687}}||595||594||0||0||0||0||0||3||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] gl3v629396me7kdsri27ti12hgml4dg 4 675089 3641182 3640841 2026-08-09T11:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3641182 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132694||127395||783||15||62||17||10||2859||1528 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113762||1||0||0||0||0||0||113761||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88725||88725||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79298||79283||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26606||22826||42||0||3648||2||0||66||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14709||13690||467||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||168||166||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] mxxxds8i7r8x7ey8k9raeyhp4dbijvh 4 675116 3640891 3640571 2026-08-08T13:07:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3640891 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2667||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2368||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1347||314||1||314||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||603||318||0||10||833||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Sagzhan}}||530||91||2||23||212||30||0||0||0 |- |49||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||521||506||3||651||4859||32||15||3||4 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||210||23||0||34||82||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||144||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|AlibekKS}}||65||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |307||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |309||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |311||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |316||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||46||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mheidegger}}||40||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |396||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |401||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |402||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Dostoevskykz}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |491||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |494||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |495||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |501||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |506||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |508||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |509||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |519||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |530||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |531||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |643||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |779||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |781||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Садықова Ақгүл}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |824||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |825||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |829||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |832||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |833||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |835||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |836||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |844||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |848||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |853||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |856||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |857||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |863||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |880||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |885||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |903||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |911||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |913||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |925||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |929||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |936||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |939||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |940||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |941||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |951||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |960||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |961||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1002||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1004||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1016||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1024||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1032||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1046||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1061||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1065||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1088||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1102||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1103||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1106||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1135||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1141||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1173||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1176||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1181||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1183||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1196||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1200||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1207||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1258||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1287||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1297||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1428||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1430||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1431||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1443||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1444||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1460||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1463||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1489||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1519||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1536||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1554||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1555||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1562||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1686||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1700||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1706||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1711||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||300||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 5zc2e5wmfberb0c1oe8xuf367l3aako 0 678471 3641033 3640431 2026-08-08T20:09:55Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Гүлмира Бақдәулетқызы|Гүлмира Бақдәулетқызы]] ([[User talk:Гүлмира Бақдәулетқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3610973 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:NHM Chrysospalax trevelyani (cropped).JPG|нобай|Алып алтын көртішқан]] '''Алып алтын көртышқан''' — шағын аумақта кездесетін сирек түр. Саны белгісіз, бірақ тым аз кездеседі. Соңғы жылдары олар тіпті азайып бара жатыр. Оның азаюы құрғақшылыққа байланысты болуы мүмкін. Қазіргі уақытта алып алтын көртышқан жойылу алдында тұр. Бұл түр [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкадан]] шыққан. Алып алтын көртышқанның денесінің ұзындығы 23 см-ге дейін болады. [[Тері]]сі қалың, жұмсақ, бірақ басқа түрлерге қарағанда қатқыл. Оның түсі қызыл, сарғыш-қоңыр немесе металл реңктері бар қара қоңыр болып келеді. Олар ормандарда мекендейді. Тіршілік ету ортасына ерекше талаптар қояды: жұмсақ топырақты, тоғай аумақтарын таңдайды; тік [[беткей]]лер мен [[Жартас|жартасты жерлерден]] аулақ жүреді. Олар, негізінен, [[омыртқасыздар]]мен қоректенеді және тамағын [[Құрлық|құрлық бетінен]] табады. Алып алтын көртышқандар [[Жаңбырлы кезең|жаңбырлы маусымда]] көбейеді. 4jkhhm8youwik9jn6xd03386v7xyak3 0 681815 3640867 3607932 2026-08-08T11:59:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640867 wikitext text/x-wiki '''Мариин сарайы (Санкт-Петербург)''' — [[Санкт-Петербург]]тегі сарай сарай. Сарай Екатерина каналының жағасында [[Исаакий соборы]]на қарама-қарсы орналасқан. Сарай император [[І Николай]]дың бұйрығымен оның қызы Марияға, тұрмысқа шығу тойына сыйлық ретінде салынған.<ref>Мариин сарайы https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=1604</ref> == Мариин сарайының тарихы == [[Сурет:St Petersburg, Mariinskiy Palace.jpg|нобай|оңға|300px|Мариин сарайы]] Көрнекті сәулет-тарихи ескерткіші 1839–44 жылдары граф И.Чернышев сарайының орнында салынған. Граф Чернышев сарайы Гвардиялық прапорщиктердің мектебін орналастыру үшін 1763 жылы салынған және 1828 жылы айтарлықтай қайта жөндеуден өткен болатын. Ескі ғимаратты бұзып, оның орнына қызы Марияға жаңа зәулім [[резиденция]] салуды жоспарлаған I-Николай әскери училищені қаланың басқа ауданына көшіріп, көршілес жер телімдерін сатып алып, аумағын кеңейтеді. Құрылыс барысын арнайы құрылған комиссия қадағалап, жұмыс барысы туралы императорға апта сайын есеп беріп отырды. I-Николайдың өзі тексерулермен нысанға бірнеше рет барды. 1845 жылы резиденцияға I-Николайдың қызы мен күйеу баласы Лейхтенберг герцогы балаларымен бірге көшті. Сарай кешенін одан әрі абаттандыру жұмыстары 1850 жылдарға дейін жүргізілді. 1876 ​​жылы Мария Николаевна қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Мариин сарайы [[мемлекеттік қазына]]ға сатылды, содан бері онда әртүрлі органдар мен ведомстволар орналасты. Мәселен, 1918 жылы ғимарат [[казарма]]ға берілсе, 1920 жылдары «Трансбалт» қызметкерлеріне арналған 60 пәтер болды. Біраз уақыттан кейін мұнда баспа үйі, өнеркәсіп академиясы, БКП(б) Орталық Комитеті жанындағы жоғары курстар және жатақхана қоныстанды, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сарайда оңалту ауруханасы болды. Үй шіркеуі ұзақ уақыт [[кинотеатр]] қызметін атқарды.<ref>Санкт-Петербургтегі Мариин сарайы https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/castles/39119#paradnyi-vestibyul {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524000558/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/castles/39119#paradnyi-vestibyul |date=2022-05-24 }}</ref> == Мариин сарайының құрылысы == Мариин сарайы 1839-1844 жылдары А.И.Штакеншнейдердің жобасы бойынша салынған. Бұл I-Николайдың қызы Марияға герцог Максимилианға тұрмысқа шығу тойына берген сыйы еді, демек, ғимараттың атауы - үй иесінің есімімен аталған. Ұлы герцогиня Мария Николаевнаның мінезі өте қитұрқы еді. Дәстүр бойынша үйленіп, күйеуінің уезіне немесе княздігіне көшудің орнына ол: «Не ешқашан үйленбеймін, не күйеуіммен Санкт-Петербургте тұрамын» деген шарт қойды. Шынында да, сол кезде ұлы князьдер үшін жұбайлары көбінесе кедей неміс бытыраңқы князьдіктерінде болды. Онда патша отбасындағы бай өмірден кейін қыз өте қарапайым жағдайға тап болар еді. Бақытына орай, императордың қызына сәйкес келетін және Ресейге көшуге келісетін күйеу жігітті табу мүмкін болды. Ол [[Наполеон Бонапарт|Наполеонның]] әйелі Жозефина Богарненің немересі герцог Максимилиан Лихтенберг болды. [[Сурет:Monument to Emperor Nicholas I and Mariinsky palace (21137031242).jpg|нобай|оңға|300px|Мариин сарайының алдындағы I Николай ескерткіші, 2014 ж.]] 1839 жылы 2 шілдеде үйлену тойынан кейін жас жұбайлар Қысқы сарайға қоныстанды. Бірден олардың тұрақты резиденциясын салу жұмыстары басталды. Мариин сарайы үшін бұрынғы граф Чернышев сарайы орналасқан учаске таңдалды. Олар сарайдың жобасын Карл Россиге тапсырғысы келді, бірақ бұл уақытта сәулетші өте қартайған болатын. Содан кейін ғимарат бойынша жұмыс А.И.Штакеншнейдерге жүктелді, ол үшін бұл жоба Санкт-Петербургтегі алғашқы күрделі жұмыс болды. Жүргізіліп жатқан жұмыстарды қадағалау жөніндегі комиссияның құрамына К.Росси мен [[Василий Петрович Стасов|В.П.Стасов]] кірді. Ғимараттың ірге тасын қалау 1839 жылдың 1 қазанында өтті. Мариин сарайы Чернышев үйінің орнын ғана емес, сонымен қатар оған жақын орналасқан тағы үш үйді алып жатты. Құрылған бірыңғай учаскенің жанында Жаңа тұйық көше (Қазіргі Антоненко тұйық көшесі) салынды. Ғимараттың Исаак алаңының ансамбліне кіруі үшін көк көпір 97,3 метрге дейін кеңейтілді. Мариин сарайының сол қанаты қайта салынды, оң жаққа Чернышев үйінің іргетасы мен қабырғаларының бір бөлігі кірді. Құрылыс тез жүргізілді. Мария Николаевна күйеуімен бірге 1845 жылы Сарайға қоныстанды. Осы жылдың 25 қаңтарында ғимарат ресми түрде "Мариин сарайы"деп аталды. Мария Николаевна әкесінің сыйын қабылдамаған деген аңыз бар. I-Николай қайтыс болғаннан кейін, Исаак алаңында оған ескерткіш орнатылды, онда император Сарайға арқасымен қарап тұрды, дәл осы себептен Мария мұнда тұрғысы келмеді. Шындығында, әрине, ол сарайдың кейбір бөлшектерін ұнатпаса да, осында өмір сүрді. Негізінен қызметтік үй-жайлар алаңға қарады, ал қонақ бөлмелері аула жағында болды. Қабырғалары мәрмәрмен емес, [[құмтас]]пен өңделген, сондықтан қонақ бөлмелерде тыныш қана емес, әрқашан жылы болды. Мариин сарайындағы барлық төбе жабындылары өрт жағдайларын болдырмау үшін металлдан жасалды. Мұндай төбелердің сапасын тексеруді Штакеншнейдер Карл Россиге сеніп тапсырды. Тексеру кезінде арқалықтардың қалыңдығы жоба бойынша болуға тиісті қалыңдығынан әлдеқайда аз болып шықты. Тас еден плиталарын төсеу сапасын тексерген кезде, олар да керекті мөлшердан жұқа болып шықты. Мердігерлер материалды үнемдеген болып шықты. Осыдан кейін олармен барлық келісім-шарттар бұзылып, сарайдың барлық құрылымдары қайта тексеріліп, кейбірі қайта ауыстырылды. == Архитектурасы == Құрылыс кезінде барлық танымал инновациялық технологиялар қолданылып, сарай өз уақытының көрнекті ғимараты ретінде сипатталды. Ғимараттың құрылысында ағашты пайдаланудан мүлде бас тартып, сәулетші тастан және металдан сарай салып, оны өндірістік және инженерлік үлгіге айналдырды. Сарайдың сыртқы келбеті оның теңдестірілген пропорциялары мен қысқалығымен таң қалдырады. Үш [[ризалит]]ті басты қасбет [[классицизм]] стиліндегі сәулеттік композицияның тамаша үлгісі болып табылады. Ғимараттың орталық ризалитіне баса назар аударылған, ол кең орталық баспалдақпен және бүйірлік пандустармен шығыңқы [[арка]] тәрізді кіреберіспен ерекшеленеді. Аркалардың үстінде орналасқан [[балкон]]ның [[балюстрада]]лары гүл құмыраларымен безендірілген және алға шығып тұрған аркадамен аяқталады. Карниздің жоғарғы бөлігінде орналасқан сәндік қабырға орталық ризалитке сән береді. Үшбұрышты маңдайшалары бар бүйірлік ризалиттер екінші және үшінші қабаттарды біріктіретін жіңішке коринф бағандарының орталық қатарымен біріктірілген. Жертөле қабаты [[текстура]]лы құмтас әрлеуімен ерекшеленді.<ref>Мариин сарайының тарихы https://bezistorii.ru/vidaiuchiesia-mesta/dostoprimechatelnosti/mariinskiy-dvorec</ref> == Сарайдың ішкі безендірілуі == [[Сурет:Hau Edward Petrovich - Blue Drawing-Room in the Mariinsky Palace.jpeg|нобай|оңға|300px|Мариин сарайының қонақ бөлмесі]] Ғимараттың классикалық қасбетіне қарамастан, Мариин сарайының іші сол кездегі үй-жайлардың дәстүрлі орналасуынан айтарлықтай ауытқуы байқалды. Салтанатты залдардағы классикалық стиль біршама тұрақты болып шықты. Мариин сарайында алдыңғы люкс кеш [[классицизм]] түрінде жасалған. Негізгі баспалдақ негізгі қасбетке перпендикуляр емес, [[вестибюль]]дің сол жағында орналасқан. Мұны сәулетші жылу шығынын азайту үшін жасады. Екінші қабатта бір-біріне перпендикуляр орналасқан екі [[анфилада]] болды. Штакеншнейдер олардың қиылысын Ротонда залы түрінде ұйымдастырды. Әрі қарай сопақша [[асхана]] мен сопақ [[қонақ бөлме]]сі мен қоршалған шаршы (Помпей) залы болды. Помпей залының артында Қысқы бақ орналасты, бақтың ортасында ағын биіктігі 8 метрге жеткен [[субұрқақ]] болды. Ротонданың сол жағында терезелері аулаға қарайтын концерттік (би) залы болды. Кітапхана орталық анфиладаға жақын орналасқан. Оның жанында [[Эрмитаж]]дағы Рафаэльдің лоджияларына ұқсас [[фреска]]лары бар Помпей галереясы орналасты. Тұрғын бөлмелер ғимараттың оң қанатында орналасқан. Мария Николаевнаның бөлмелері қабылдау бөлмесінен басталып, қонақ бөлмесі, жатын бөлме, жуыну бөлмелері, киіну бөлмесі, сопақ (бұрыш) кабинетімен жалғасты. Мұнда оң қанатта [[пандус]] қарастырылған, ол арқылы кез-келген қабатқа жетуге болады. Мариин сарайының бірінші қабатында балалар бөлмелері мен тәрбиешілердің пәтерлері болды. Ең үлкен бөлме ашық ауада және спорттық ойындарға бейімделген демалыс залы болды. Сарай қызметкерлері жоғарғы қабатта және екі қосалқы ғимаратта тұрды.<ref>Мариин сарайы https://walkspb.ru/istoriya-peterburga/zd/isaakievskaya6</ref> == Қазіргі кезең == 1991 жылы 19-22 тамызда [[тамыз бүлігі]] кезінде сарай Ленинградтағы Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетке қарсылық көрсету орталығына айналды, оның айналасына баррикадалар орнатылды. Төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Мариин сарайының үстінде үш түсті ту – Ресейдің жаңа Мемлекеттік туы көтерілді. 1991-1993 жылдары сарай Петросоветтің бас қосу орны болды. 1993 жылы желтоқсанда жаңа Конституцияның қабылдануына байланысты Петросовет таратылды. 1994 жылдан бастап сарай Санкт-Петербургтің Заң шығару жиналысы деп өзгертілген [[Санкт-Петербург]] қалалық жиналысының отырыстарының орны болды. Бүгінгі күні ғимаратта Санкт-Петербургтің Заң шығару жиналысы, сондай-ақ Санкт-Петербург сайлау комиссиясы орналасқан.<ref>Мариин сарайы, Санкт-Петербург https://life-globe.com/mariinskij-dvorets-sankt-peterburg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524035708/https://life-globe.com/mariinskij-dvorets-sankt-peterburg/ |date=2022-05-24 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Санкт-Петербург сарайлары]] 7j92rxjhlvvl2n4hz58h2mjdfc0cfjc 0 686109 3641026 3640281 2026-08-08T20:04:33Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] ([[User talk:L.sarkytbekova|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3557981 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Айбек Нәби |Шынайы есімі = Әділбек Нәби |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 19.10.1985 |Туған жері = Қызылорда облысы Қазалы ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Айбек (шын есімі Әділбек) Нәби ''' (1985 жылы 19 қазанда Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кентінде дүниеге келген) — автор, аудармашы, филолог. == Білімі == * 2007 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Филология факультетін тәмамдаған. * 2012 жылы Халықаралық Қазақ-Түрік Университетінде Дінтану факультетінің магистратурасын бітірген. * 2022 жылы Мәскеу Психоанализ институтында "Экзистенция психологиясы және логотерапия" бойынша магистратурада білім алуда == Еңбек жолы == * 2007 жылы Қызылорда облысы Ішкі саясат басқармасынан бастады. * 2008-2010 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінде, Ақпарат және Байланыс министрлігінде қызмет атқарған. * 2010 жылы «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени қорық-мұражайында ғылыми қызметкер болды. == Кітаптары == * 2012 жылы «Отбасы хрестоматиясы» сериясымен кітаптар шығарып бастады. * 2013 жылы «Әлдиден эпосқа дейін»; * 2014 жылы «Салт-дәстүр сөйлейді»; * 2015 жылы «Сияр Шәріп»; * 2016 жылы «Логотерапия және өмірге құштарлық»; * 2017 жылы «Яссауи феномені»; * 2018 жылы «Махабаттың мәні»; * 2019 жылы «Экософия немесе киелі табиғат», «Мың сұрақ» кітаптарын құрастырып шығарды. * 2020 жылдан бастап «Шетел әдебиеті» сериясымен жиырмаға жуық кітап әзірледі. * 2021 жылы «Бейсен және Болмыс», 2022 жылы «Қисса сүл-әнбия» кітаптарын құрастырды.<ref>https://otbasy.com/about</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h8qfyozmewx4rp4tfb3tikl9qe2vnl9 0 687226 3640872 3630949 2026-08-08T12:06:49Z Бекзада Серікахметқызы 184276 /* Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні */ 3640872 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' —[[Освенцим]] қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Көбіне тарихта мұны неміс тілінде [[Государственный музей Аушвиц-Биркенау]] деп атайды. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен [[геноцид|геноцид]] деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. Тарихи мәліметтерге сүйенсек, 1933-1945 жылдар арасында Еуропадағы еврей халқының 60 пайызына қысым көрсетілген. Олардың ішінде әйелдер, балалар мен қарттар болған. Түрлі статистика деректері бойынша Освенцимде (Аушвиц-Биркенау) 1,5-нан 4 миллионға жуық адам мерт болған. Освенцим Польшаға немістер басып кіргеннен бір жыл өткен соң, яғни 1940 жылы жұмыс істей бастаған. Еврейлермен қоса онда 85 мың поляк, 20 мың сыған, Еуропа елдерінің басқа 12 мың азаматы және Совет Одағының шамамен 15 мыңға жуық әскери тұтқыны өлтірілген делінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] b5q8h3weqslyzhdxs4plfbkpn0yw6h3 3640873 3640872 2026-08-08T12:08:46Z Бекзада Серікахметқызы 184276 3640873 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' —Освенцим қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Көбіне тарихта мұны неміс тілінде Государственный музей Аушвиц-Биркенау деп атайды. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен [[геноцид|геноцид]] деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. Тарихи мәліметтерге сүйенсек, 1933-1945 жылдар арасында Еуропадағы еврей халқының 60 пайызына қысым көрсетілген. Олардың ішінде әйелдер, балалар мен қарттар болған. Түрлі статистика деректері бойынша Освенцимде (Аушвиц-Биркенау) 1,5-нан 4 миллионға жуық адам мерт болған. Освенцим Польшаға немістер басып кіргеннен бір жыл өткен соң, яғни 1940 жылы жұмыс істей бастаған. Еврейлермен қоса онда 85 мың поляк, 20 мың сыған, Еуропа елдерінің басқа 12 мың азаматы және Совет Одағының шамамен 15 мыңға жуық әскери тұтқыны өлтірілген делінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] ri3x2eujr0xw0xqhh5zqhzsz76slb1k 3640877 3640873 2026-08-08T12:22:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] ([[User talk:Бекзада Серікахметқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Айдана Қуатбайқызы|Айдана Қуатбайқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3630949 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' —[[Освенцим]] қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Көбіне тарихта мұны неміс тілінде [[Государственный музей Аушвиц-Биркенау]] деп атайды. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен геноцид деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. Тарихи мәліметтерге сүйенсек, 1933-1945 жылдар арасында Еуропадағы еврей халқының 60 пайызына қысым көрсетілген. Олардың ішінде әйелдер, балалар мен қарттар болған. Түрлі статистика деректері бойынша Освенцимде (Аушвиц-Биркенау) 1,5-нан 4 миллионға жуық адам мерт болған. Освенцим Польшаға немістер басып кіргеннен бір жыл өткен соң, яғни 1940 жылы жұмыс істей бастаған. Еврейлермен қоса онда 85 мың поляк, 20 мың сыған, Еуропа елдерінің басқа 12 мың азаматы және Совет Одағының шамамен 15 мыңға жуық әскери тұтқыны өлтірілген делінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] n797qqxi2zlsem0xp35mx8tiwno6cb8 3640878 3640877 2026-08-08T12:22:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3640878 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Освенцим лагері (Аушвиц-Биркенау)''' — [[Освенцим]] қаласының маңында 1940–1945 жылдары жұмыс істеген немістердің концентрациялық және өлім лагерьлерінің кешені. Бұл лагерлер жүйесі 1940 жылы Польшаның оңтүстігінде салынған. 1942 жылдан 1944 жылдың орта шеніне дейін мұнда еврей халқы күштеп қоныстандырылған. Басты лагерь – «ОСВЕНЦИМ-І» деп аталса, Биркенау немесе «ОСВЕНЦИМ-ІІ» басты өлім орталығы болған. Ал Моновиц және «ОСВЕНЦИМ-ІІІ» көмірден жанармай шығаратын ірі өнеркәсіп болған. Одан бөлек, әскери экономикаға жұмыс істейтін жапсарлас жатқан ондаған лагерь болған. == Холокоста құрбандарын еске алудың халықаралық күні == Бұл резолюцияны Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 2005 жылғы 1 қарашада қабылдаған. Холокоста құрбандарын еске алу күнінің рәміздік мағынасы бар. Бұл күн кеңес әскерлерінің «Освенцим-Биркенау» өлім лагеріндегі әскери тұтқындарды босату күніне арналған. Бұл оқиға 1945 жылы 27 қаңтарда болған. Содан бері әлем халқы бұл күнді тұтас ұлтты жойып жібере жаздаған үлкен геноцид деп еске алады. Сол сұмдық апаттан аман қалғандар Израиль мемлекетінің негізін қалады. Сондықтан израильдіктер үшін бұл ерекше күн саналады. Тарихи мәліметтерге сүйенсек, 1933-1945 жылдар арасында Еуропадағы еврей халқының 60 пайызына қысым көрсетілген. Олардың ішінде әйелдер, балалар мен қарттар болған. Түрлі статистика деректері бойынша Освенцимде (Аушвиц-Биркенау) 1,5-нан 4 миллионға жуық адам мерт болған. Освенцим Польшаға немістер басып кіргеннен бір жыл өткен соң, яғни 1940 жылы жұмыс істей бастаған. Еврейлермен қоса онда 85 мың поляк, 20 мың сыған, Еуропа елдерінің басқа 12 мың азаматы және Совет Одағының шамамен 15 мыңға жуық әскери тұтқыны өлтірілген делінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Польшадағы Әлемдік мұра]] [[Санат:Освенцима концлареры]] 238txd3bhunkjadwoppqoqx5mqgbgcm 0 695868 3641098 3424115 2026-08-09T05:41:13Z 1nter pares 146705 3641098 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = АҚШ Конгрессі | Шынайы атауы = {{lang-en|Congress of the United States}} | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Seal of the United States Congress.svg | Ені = | Сурет атауы = | Мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} | Түрі = [[екіпалаталы парламент]] | Сайлану мерзімі = | Палаталары = [[АҚШ Сенаты|Сенат]] (жоғарғы)<br>[[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] (төменгі) | Басшының лауазымы1 = [[АҚШ вице-президенті]] | Басшы1 = [[Джей Ди Вэнс]] | Басшының партиясы1 = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Сайлану күні1 = 20 қаңтар 2025 | Басшының лауазымы2 = [[АҚШ Сенатының уақытша президенті|Сенат уақытша президенті]] | Басшы2 = [[Чак Грассли]] | Басшының партиясы2 = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Сайлану күні2 = 3 қаңтар 2025 | Басшының лауазымы3 = [[АҚШ Өкілдер палатасының спикері|Өкілдер палатасының спикері]] | Басшы3 = [[Майк Джонсон]] | Басшының партиясы3 = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Сайлану күні3 = 25 қазан 2023 | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = '''535 дауыс беруші'''<br>100 сенатор<br>435 өкіл<br>'''6 дауыссыз''' | Құрылым1 = 119th United States Senate.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | Фракциялары1 = {{Colorbox|#E81B23|border=darkgray}} [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] (52)<br>{{Colorbox|#3333FF|border=darkgray}} [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]] (45)<br>{{Colorbox|#9999ff|border=darkgray}} [[Партиясыз]]дар (2)<br>{{Colorbox|white|border=darkgray}} Орны бос (1) | Құрылым2 = (119th) US House of Representatives.svg | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | Фракциялары2 = {{Colorbox|#E81B23|border=darkgray}} [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] (218)<br>{{Colorbox|#3333FF|border=darkgray}} [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]] (215)<br>{{Colorbox|#FFF|border=darkgray}} Орны бос (2) | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[АҚШ Сенатының сайлауы (2024)|5 қараша 2024]] | Соңғы сайлауы2 = [[АҚШ Өкілдер палатасының сайлауы (2024)|5 қараша 2024]] | Жиналыс залы = United States Capitol west front edit2.jpg | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]], [[Вашингтон]] | Құрылуы = 1787 жыл | Ізашары1 = [[Конфедерация Конгрессі]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = {{URL|https://www.congress.gov}} | Ортаққор = United States Congress }} '''АҚШ конгресі''' ({{Lang-en|United States Congress}}) — [[Заң шығарушы билік|заң шығарушы орган]], Америка Құрама Штаттарының үш жоғарғы федералды үкімет органдарының бірі, [[Екі палаталы жүйе|екіпалаталы]] [[парламент]]і. Өкілеттіктер [[АҚШ Конституциясы|АҚШ конституциясымен]] анықталады. Конгресс екі палаталы, [[АҚШ Сенаты|Сенат]] пен Өкілдер палатасынан тұрады. [[Вашингтон]] [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолийінде]] мәжілістеседі. [[АҚШ Конституциясы|АҚШ Конституциясының]] 1-бабының 4-бөліміне сәйкес Конгресс жылына кемінде бір рет жиналады және оның сессиялары желтоқсанның бірінші дүйсенбісінде басталады. Соңғы ереже 1933 жылы 20-түзетудің қабылдануымен өзгертілді, бұл сессияның 3 қаңтарда [[Тапа-талтүс|түсте]] басталуын анықтады. Сенаторлар мен [[конгрессмен]]дер тікелей сайлау арқылы сайланады, дегенмен Сенаттағы бос орындар губернаторлар тікелей тағайындайтын орындардан толтырылуы мүмкін (бірақ келесі сайлауға дейін тек уақытша негізде). Конгрессте барлығы 535 дауыс беретін мүше бар: 6 жылдық өкілеттік мерзімі бар 100 сенатор (әр штаттан 2 адам) және 435 конгрессмен (мажоритарлық жүйе бойынша сайланады, әр округтен халық санына пропорционалды түрде бір) және тағы 6 дауыс беру құқығы жоқ мүше, 2 жылдық өкілеттік мерзімімен, Америка Құрама Штаттарының штат статусы жоқ аумақтарын білдіреді.<ref>https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R45583</ref> Сенатта төрағалық ететін [[АҚШ вице-президенті|Америка Құрама Штаттарының вице-президенті]] Сенатта белгілі бір мәселе бойынша дауыстар тең бөлінген жағдайда ғана Сенатта дауыс беруге құқылы. Конгресске сайлау (Сенатқа да, Өкілдер палатасына да) екі жылдық циклге сәйкес (әр 2 жыл сайын Өкілдер палатасы және Сенаттың 1/3 бөлігі толық жаңартылады) жұп жыл сайын бірыңғай сайлау күні («қарашаның бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбіде» өткізіледі. Конгреске оның әрбір палатасы үшін пассивті сайлау құқығына қойылатын біліктілік шектеулері АҚШ Конституциясымен (I бап) үштік біліктілік ретінде белгіленген: жас (конгрессмендер үшін 25 жас, сенаторлар үшін 30 жас), азаматтық (АҚШ азаматы болу талабы). 7 жыл (конгрессмендер үшін) немесе 9 (сенаторлар үшін) жыл) және резиденция (депутат өкілдік ететін штатта тұру талабы). Депутаттың сайлануы мүмкін мерзімдер санына шектеу жоқ. Конгресс АҚШ Конституциясымен құрылды және алғаш рет мәжіліске 1789 жылы жиналды. Америка Құрама Штаттарының одақтық парламенті ретінде ол Конфедерация Конгресін ауыстырды. 19 ғасырдан бастап Конгресс мүшелері әдетте елдегі ең үлкен екі саяси партияның біріне, [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық]] немесе [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]] партияға жатады. Басқа партиялық мүшелік немесе партиясыздық Конгресс қатарындағы байқалатын ерекшелік болып табылады. Партиялық мүшелік ресми заңмен міндеттелмейді және іс жүзінде саяси дәстүр болып табылады. == Жалпы анықтама: американдық парламентінің мәні == 1787 жылғы АҚШ Конституциясының I бабының 1-бөлімінде былай делінген: «Осы арқылы бекітілген барлық заң шығарушы өкілеттіктер Сенат пен Өкілдер палатасынан тұратын Америка Құрама Штаттарының Конгрессіне жүктеледі».<ref name=":2">{{Cite web|lang=рус.|url=https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnstUS.htm|title=Конституция Соединенных Штатов Америки 1787 г.|work=Исторический факультет МГУ им. М. В. Ломоносова}}</ref> Өкілдер палатасы мен Сенат — заң шығару процесінде тең құқылы серіктестер болып табылады. Оның табысты жұмыс істеуі үшін қос палатаның қатысуы мен келісімі қажет. Конституция әрбір палатаға ерекше, бірегей өкілеттіктер береді. Сонымен, Сенат халықаралық шарттар мен келісімдерді ратификацияласа және Президенттің атқарушы билік өкілдерін тағайындауын мақұлдаса, Өкілдер палатасы мемлекеттік кірістердің түсуіне байланысты заңдарды қарауға бастамашылық жасайды<ref name=":2" />. Өкілдер палатасы қызметтік тұлғаны [[Импичмент|импичменттеу]] мәселесін қарауға бастамашылық жасайды, Сенат ол бойынша шешім қабылдайды. Кез келген қызметтік тұлғаны (АҚШ Президентіне дейін) қызметінен босату үшін Сенат импичментке дауыс беруде 2/3 дауыс алуы керек. Конгресс деп Америкада дәстүрлі түрде бір шақырылым палаталарының белгілі бір өкілеттік мерзімін білдіреді. Бұл кезең 2 жыл: ағымдағы, 117-конгресс 2021 жылдың 3 қаңтарында жұмысын бастады және 2023 жылдың 3 қаңтарында аяқталады. 1933 жылы 23 қаңтарда Конституцияға жиырмасыншы түзету қабылданғаннан бері Конгресстің өкілеттігі тақ санды әр жыл сайын 3 қаңтарда түсте басталады және аяқталады. Дәстүр бойынша Сенат депутаттары сенаторлар, Өкілдер палатасының депутаттары — өкілдер, конгрессмендер немесе конгрессвумен деп аталады. Конгресс тұрақты өзгерістерге ұшырайды. Қазіргі уақытта Өкілдер палатасында Американдық Оңтүстік және Батыс басым, бұл елдің демографиялық өзгерістеріне сәйкес әйелдер мен азшылықтардың үлес салмағының артуына сәйкес келеді (тиісінше, Өкілдер палатасында және әйелдер мен азшылықтар саны көбірек). Үкіметтің әртүрлі бөліктерінің арасындағы тепе-теңдік өзгеріп жатқанымен, Конгресстің ішкі құрылымын оның «делдал институттарымен» — [[Саяси партия]]лар, [[Қоғамдық қозғалыс|азаматтық бірлестіктер]], [[мүдделік топ]]тар және [[БАҚ|Бұқаралық ақпарат құралдары]] өзара әрекеттесуінен тыс толық түсіну мүмкін емес. АҚШ Конгресі екі түрлі, бірақ бір-біріне сәйкес келетін функцияларды орындайды: конгресс округтері арқылы федералды деңгейде жергілікті өкілдік және сенаторлар арқылы федералдық деңгейде федералдық штаттардың жалпы өкілдігі. 90% жағдайда палата депутаттары екінші және одан кейінгі мерзімге қайта сайлана алады. Өкілдер палатасы мен Сенаттың тарихи мұрағаты Ұлттық мұрағаттар және іс қағаздары басқармасының құрамына кіретін Заң шығару мұрағаттары орталығында (Center for Legislative Archives) сақталады. Конгресс АҚШ федералды үкіметі орналасқан — елордалық [[Вашингтон|Колумбия округін]] тікелей басқарады. == Құрылым == * Өкілдер палатасында дауыс беруге құқығы бар 435 және дауыс беруге құқығы жоқ 6 мүше бар, олардың әрқайсысы өз [[Сайлау округі|округін]] білдіреді және екі жыл сайын қайта сайланады. Өкілдер палатасындағы орындар халық санына қарай штаттар арасында бөлінеді. АҚШ-тағы сайлаудың бұл тәртібі демократиялық принципті жүзеге асырады. * Сенат алты жылдық мерзімге қызмет ететін 100 мүшеден тұрады. Әрбір штатта халық санына қарамастан екі сенатор бар. Мемлекеттік тәуелсіздік принципі осылайша жүзеге асады. Екі жыл сайын сенаттың шамамен үштен бірі ротация арқылы қайта сайланады. Ротация кез келген алты жылдық циклде әр штаттан сенаторлар екі рет қайта сайланатындай етіп жасалған: штаттан екі лауазымның әрқайсысына бір рет. == Қазіргі шақырылым == Америка Құрама Штаттарының 117-Конгресі 2021 жылдың 3 қаңтарынан бастап [[Вашингтон|Вашингтонда]] өтуде. Ол [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] президенттігінің соңғы апталарында жұмыс істей бастады және 2023 жылдың 3 қаңтарына дейін жұмысын жалғастырады ([[Джо Байден|Джо Байденнің]] президенттігінің алғашқы екі жылы). 2020 жылғы сайлау екі палатаның бақылауын анықтады. [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]] Өкілдер палатасындағы өз басымдығын сақтап қалды. [[АҚШ сенаты|Сенатта]] [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] қысқа мерзімнің басында көпшілікті иеленді. 2021 жылдың 20 қаңтарында үш жаңа демократ-сенатор (Джон Оссофф, Рафаэль Уорнок және Алекс Падилья) ант беріп, республикашылдарға 50 орын, демократтарға 48 орын және тәуелсіз демократтарға 2 орын әкелді. Шын мәнінде, бұл 2001 жылғы 107-Конгресстен бері болмаған 50-50 бөлінуіне әкелді. Осылайша, бұл жағдай АҚШ тарихында Сенат тең бөлінген (алғаш рет 1881-1883 жылдары 47-Конгрессте болған) үшінші оқиға болды. Жаңа вице-президент [[Камала Харрис|Камала Харристің]] келуімен, сонымен қатар Конституция бойынша Сенаттың төрағасы ретінде қызмет ететін, демократтар Сенатты бақылауға алды және осылайша 2011 жылы 111-Конгресс аяқталғаннан бері алғаш рет Конгрессті толық бақылауға алды. Джо Байден 2021 жылдың 20 қаңтарында қызметіне кіріскен кезде демократтар жалпы федералды үкіметті бақылауға алды, сонымен қатар 111-Конгресстен кейін алғаш рет. == Толымдау == [[Сурет:G.W._Bush_delivers_State_of_the_Union_Address.jpg|нобай|300x300 нүкте| Конгресстің Өкілдер палатасындағы бірлескен отырысы 2003 жылғы 28 қаңтар]] Екі палата да тікелей сайлау арқылы сайланады. 1913 жылы АҚШ Конституциясына 17-түзету қабылданғанға дейін Сенат екі кезеңді сайлау арқылы сайланды: алдымен азаматтар штаттың заң шығарушы жиналыстарын сайлады, содан кейін бұл жиналыстар сенаторларды сайлады. Өкілдер палатасының депутаттығына кандидаттарға мынадай талаптар қойылады: 25 жасқа толғандар; АҚШ азаматы болу; сайлау кезінде кемінде жеті жылға депутат сайланған штаттың тұрғыны болуы. Өкілдер палатасы өз төрағасын және басқа лауазымды тұлғаларды сайлайды. Сенаторлыққа үміткерлерге қойылатын талаптар сәл қаталдау: 30 жасқа толу; АҚШ азаматы болу; сайлау кезінде депутат кемінде тоғыз жылға сайланған штаттың тұрғыны болуы. Конгресс мүшелері мажоритарлық жүйе бойынша сайланады, рәсім белгілі бір штаттың заңнамасымен реттеледі. Әдетте сайлау салыстырмалы көпшілік принципі бойынша бір турда өткізіледі, бірақ кейде (мысалы, [[Луизиана]] мен [[Джорджия|Джорджияда]]) жеңіске жету үшін дауыстардың абсолютті көпшілігі қажет, бұл кейде сайлаудың екінші кезеңіне әкеледі<ref>{{Cite web|title=Выборы в Конгресс США. Порядок проведения голосования и полномочия двух палат|url=https://tass.ru/info/9893387|publisher=[[ТАСС]]|date=3.11.2020|accessdate=2021-01-06|archivedate=2021-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108172708/https://tass.ru/info/9893387|deadlink=no}}</ref>. 1904 жылдан бастап 1950 жылдардың ортасына дейін Конгресстің әрбір жаңа мүшесіне Конгресс тапсырысы бойынша {{Аударылмаған 3|Үкіметтік баспахана басқармасы|Үкіметтік баспахана басқармасы||United States Government Publishing Office}} басып шығарған Джефферсон Библиясы берілді<ref>{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/2157314/|author=Christopher Hitchens|title=Jefferson's Quran|publisher=Slate|lang=en|date=2007-01-09|accessdate=2007-01-24|archivedate=2009-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090127024146/http://www.slate.com/id/2157314/|deadlink=no}}</ref><ref name="Ostling">{{Cite web|url=http://scars.tv/cgi-bin/news.pl?/home/users/web/b929/us.scars/perl/text-news/news450.txt|title=Jefferson's Abridged Bible|author=Richard N. Ostling|date=2001-08-25|work=scars.tv|publisher=Associated Press|accessdate=2017-07-09|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060310195634/http://scars.tv/cgi-bin/news.pl?%2Fhome%2Fusers%2Fweb%2Fb929%2Fus.scars%2Fperl%2Ftext-news%2Fnews450.txt|archivedate=2006-03-10}}</ref>. Бұл дәстүр 1997 жылы жеке ұйыммен қайта жанданды және оны American Book Distributors (Libertarian Press бөлімшесі) басып шығарды <ref name="Ostling" /> . == Өкілеттікліктер == АҚШ Конституциясы бойынша Конгресс келесі өкілеттіктерге ие: * қарыздарды төлеу, жалпы қорғанысты және Америка Құрама Штаттарының жалпы әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін [[Салық|салықтарды]], алымдарды, баждарды және [[Акциздер|акциздерді]] белгілеу және алу; сонымен қатар барлық алымдар, баждар мен акциздер Америка Құрама Штаттарында біркелкі болуы керек; * АҚШ-тан кредитке ақша алу; * шет [[Мемлекет|елдермен]], жекелеген [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттар]] арасындағы және [[Үндістер|үнді тайпаларымен]] сауданы реттеу; * бүкіл Құрама Штаттарда [[Натурализация|натурализацияның]] бірыңғай ережелерін белгілеу және [[Банкроттық|банкроттық туралы бірыңғай заңдарды]] қабылдау; * монета соғу, оның құнын және шетел монетасының құнын реттеу, салмақ пен өлшем бірліктерін белгілеу; * жалған бағалы қағаздар мен Америка Құрама Штаттарының айналыстағы монеталарын жасағаны үшін жазалау шараларын қарастыру; * пошта қызметтері мен пошта жолдарын құру; * белгілі бір мерзімге авторлар мен өнертапқыштарға олардың туындылары мен жаңалықтарына айрықша құқықтарды қамтамасыз ете отырып, ғылым мен пайдалы қолөнердің дамуына жәрдемдесу; * Жоғарғы Соттан төмен соттар құру; * қарақшылық әрекеттерді, ашық теңізде жасалған ауыр қылмыстарды және ұлттың құқығына қарсы қылмыстарды анықтау және жазалау; * соғыс жариялау, каперлікке куәлік ету және санкциялар беру, құрлықта және суда олжа алу ережелерін белгілеу; * әскерлер құру және қамтамасыз ету, бірақ бұл мақсаттарға бөлінетін қаражат екі жылдан аспауы керек; * әскери флот құру және қамтамасыз ету; * құрлық және теңіз әскерлерін ұйымдастыру және оларды басқару ережелерін шығарады; * Одақ заңдарының орындалуын қамтамасыз ету, көтерілістерді басу және басып кіруге тойтарыс беру үшін полицияны шақыру шараларын қарастыру; * штаттарға офицерлерді тағайындау және оқытуды ұйымдастыру құқығын сақтай отырып, полиция күштерін ұйымдастыруды, қаруландыруды және оқытуды және оның Америка Құрама Штаттарының қызметінде пайдаланылуы мүмкін бөлігін басқаруды қамтамасыз етеді. Конгресс белгілеген талаптарға сәйкес полицияны даярлау; * жекелеген штаттар берген және Конгресс қабылдаған кезде Америка Құрама Штаттары үкіметінің орны болатын округ бойынша (он миль шаршыдан аспайтын) барлық жағдайларда ерекше заң шығару билігін жүзеге асыру; осы жерлер орналасқан штаттардың заң шығарушы органының келiсiмi бойынша сатып алынған барлық жерлерге қамалдар салу, қоймалар, арсеналдар, кеме жөндеу зауыттары және басқа да қажеттi құрылыстар салу үшiн ұқсас өкiлеттiктердi жүзеге асыруға; * Жоғарыда аталған өкілеттіктерді және осы Конституция Америка Құрама Штаттарының үкіметіне немесе оның кез келген департаментіне немесе лауазымды тұлғаларына берілген барлық басқа өкілеттіктерді жүзеге асыру үшін қажет және орынды болуы мүмкін барлық заңдарды шығару. Конституция сондай-ақ Өкілдер палатасына [[импичмент]] жариялау құқығын қамтамасыз етеді, ал Сенат импичмент істі мәні бойынша қарауға құқылы. Конгресс импичмент құқығын тарихта төрт рет пайдаланды, бірақ бірде-бір импичмент ісі аяқталмады. == Заң шығарушы процесс == Конгресте заң жобасын қабылдау келесідей жүреді: заң жобасы Өкілдер палатасына түседі, ол оны көпшілік дауыспен қабылдайды, дәл осындай процедура Сенатта өтеді. Содан кейін заң жобасы [[АҚШ президенті|Америка Құрама Штаттарының Президентіне]] жіберіледі, ол 10 күн ішінде оған қол қоюы немесе [[Вето|вето құқығын]] пайдалануы керек. Билік тармақтары арасында тежемелік пен тепе-теңдіктің нақты жүйесі қалыптасқан. Егер президент заң жобасына вето қойған болса, онда заң жобасы Өкілдер палатасына қайтарылады, енді оны алға жылжыту үшін барлық өкілдердің үштен екісінің дауысы қажет. Заң жобасы қажетті дауыс санын алған кезде ол Сенатқа жіберіледі, онда бұл рәсім қайталанады. Әрбір палатада депутаттардың үштен екі дауысын алу мүмкін болса, заң жобасы президенттің қолынсыз федералдық заң мәртебесін алады. == Тарих == Қазіргі Америка Құрама Штаттарының аумағында бірінші өкілді орган 1619 жылы [[Вирджиния|Вирджинияда]] пайда болды. Бұл Бас Ассамблея болды ({{Tr-en|The House of Burgesses}}). Конгресстің прототипі 1774 жылы [[Филадельфия|Филадельфияда]] шақырылған «Бірінші континенталдық конгресс» болды. Бірақ бұл органды парламент деп санауға болмайды, өйткені ол өз мәні бойынша тәуелсіз штаттар өкілдерінің съезі болды. 1776 жылы шақырылған Екінші континенталдық конгресс 4 шілдеде «[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]» қабылдады, сонымен бірге штаттар конфедерациясының жоспарын дайындау туралы резолюция қабылдады. Бұл жоспар 1781 жылы штаттармен ратификацияланған Конфедерация мақалаларын құруға әкелді. Конфедерацияның Жарғысында штаттардың өкілдерінің конгресін құру қарастырылған. Алайда Конгресс билікке ие күшті саяси институт емес еді, өйткені штаттарды оның шешімдерін орындауға мәжбүрлеу механизмі болмағандықтан, қызметтің ең маңызды салаларында Конгресс штаттардың 13-тен 9-ның келісімімен ғана әрекет ете алады. [[Сурет:United_States_Congress_circa_1915.jpeg|нобай|АҚШ конгресі. Шамамен 1915 жыл]] Тәуелсіздік үшін соғыстан кейін Конституциялық конвенция 1787 жылы Филадельфияда АҚШ Конституциясын және жаңа Америка Конгресінің үлгісін әзірлеу үшін жиналды. Конституциялық конвенцияда делегаттар үшін елге күшті ұлттық үкімет қажет екені анық болды және бұл үкімет қаншалықты күшті болуы керек деген мәселе бұл кездесуде басты мәселе болды. Делегаттар екі лагерьге бөлінді: күшті үкіметті жақтайтын «федералистер» және штаттардың құқықтарын қорғайтын «антифедералистер». Конституциялық конвенцияда федералистердің көзқарастары басым болды, бірақ антифедералистермен ымыраға келу керек болды, ол жасалды. Осылайша конвенция Конституцияның жобасын жасады, ол ратификацияланды және жаңа конгресс 1789 жылы 4 наурызда басталды. Бірақ сонымен бірге жаңа конгресс негізінен Конфедерацияның Жарғысына негізделді. Конституциялық конвенцияда делегаттар Конгресске қандай өкілеттік беру керектігін шешті. Вирджиния штатының делегаттары Конгреске жекелеген штаттардың өкілеттігі берілмеген барлық жағдайларда заң шығарушы өкілеттік беруді ұсынды. Басқа делегаттар Конгресс осылайша тым көп билікке ие болады деп сеніп, бұл ережеге қарсылық білдірді. Нәтижесінде Конгресске өз міндеттерін орындауға мүмкіндік беретін өкілеттіктерді беру туралы шешім қабылданды, ал қалған өкілеттіктер штаттардың билік органдарына берілді. Бұл билікті бөлу принципі дуалистік [[федерализм]] деп аталады. 1800 жылы Конгресс Вашингтондағы [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий ғимаратына]] көшті. == Конгресс комитеттері мен комиссиялары == Конгресс палаталарының әрқайсысында комитеттер мен комиссиялар бар. Бір мезгілде жұмыс істейтін төрт тұрақты бірлескен комитеттер бар: * Біріккен баспа комитеті (ағылш. United States Congress Joint Committee on Printing); * Конгресс кітапханасы жөніндегі бірлескен комитет (ағылш. United States Congress Joint Committee on the Library); * Салық жөніндегі бірлескен комитет (ағылш. United States Congress Joint Committee on Taxation); * Бірлескен экономикалық комитет (ағылш. United States Congress Joint Economic Committee). Сондай-ақ, төрт жыл сайын АҚШ Президентінің инаугурациясын өткізу үшін АҚШ Конгресінің ұлықтау рәсімі бойынша бірлескен комитеті құрылады. == Конгресс қызметтері == * Конгресстің бюджеттік кеңсесі * [[Конгресс кітапханасы]] ** АҚШ Зияткерлік меншік басқармасы * Жалпы бухгалтерлік есеп бөлімі ** АҚШ Үкіметі Бас ревизоры * АҚШ Үкіметі баспасы * Капитолий сәулетшісі ** АҚШ ботаникалық бағы * Сәйкестік кеңсесі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://thomas.loc.gov/ Томас. Американдық заңнаманың ресми дерекқоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060130145431/http://thomas.loc.gov/ |date=2006-01-30 }} сайтында мұрағатталған{{Ref-en}} * [http://www.senate.gov/ АҚШ Сенатының ресми сайты]{{Ref-en}} * [http://www.house.gov/ АҚШ Өкілдер палатасының ресми сайты]{{Ref-en}} * Саяси атлас бойынша [http://www.pe-a.ru/US/US-V-ru.php Конгресс (1933-69)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620012204/http://www.pe-a.ru/US/US-V-ru.php |date=2012-06-20 }} және [http://www.pe-a.ru/US/US-VI-ru.php (1969 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620011857/http://www.pe-a.ru/US/US-VI-ru.php |date=2012-06-20 }} .){{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/3968 АҚШ Конгресіндегі жемқорлық жанжалдар]{{Ref-en}} [[Санат:АҚШ Конгрессі|*]] [[Санат:АҚШ саясаты]] [[Санат:АҚШ мемлекеттік құрылымы]] [[Санат:Елдер бойынша парламенттер]] p9hrhfhhuc58i5ukevtdy2enepyhqni 2 700124 3640870 3639597 2026-08-08T12:01:51Z Casserium 68287 /* */ 3640870 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>[[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы» | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты. l4r3aaba577prau3can7y8auaztgo0a 3640903 3640870 2026-08-08T13:44:01Z Casserium 68287 /* */ 3640903 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>[[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]] |Жаңа адамдар }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы» | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты. inybyottdd6up8suq4aadsvhby4vxo2 3640911 3640903 2026-08-08T14:02:42Z Casserium 68287 /* */ 3640911 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>[[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]] |Жаңа адамдар |Дала қырандары }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы» | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын қатарына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. 2026 жылдан бастап парламент сайлауына қатысып келеді. 2l0jl2ffkxm4mmhrq1heyyqfykjbcta 3640982 3640911 2026-08-08T15:48:30Z Casserium 68287 /* */ 3640982 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>[[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]] |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын қатарына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. 2026 жылдан бастап парламент сайлауына қатысып келеді. 2uer80jzuv4qfmfzmth78tp1y0mdb6m 3640983 3640982 2026-08-08T15:51:37Z Casserium 68287 /* */ 3640983 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 725520 3640926 3640763 2026-08-08T14:14:15Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3640926 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 76yeyzepk8vkmsalhcerb0lmcgity24 3641144 3640926 2026-08-09T10:07:40Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3641144 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 5eyd25746kg08j5i6l1shkc8kfbvj93 3641197 3641144 2026-08-09T11:57:50Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3641197 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 jg87enkebtpbzsb5tuwzbjb8uhfo2n5 0 742542 3640970 3529212 2026-08-08T15:19:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640970 wikitext text/x-wiki Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Маңғыстау облысы әкімдігінің 2020 жылғы 7 қазандағы № 166 қаулысымен бекітілген.<ref>Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы[https://law.gov.kz/client/#!/doc/147223/kaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240731085612/https://law.gov.kz/client/#!/doc/147223/kaz |date=2024-07-31 }}</ref> == Бейнеу ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Көркембай мешіті]], XIX ғасыр; [[Аманжол күмбезтамы]], ХІХ ғасырдың екінші жартысы || || қала құрылысы және сәулет || [[Бейнеу]] ауылынан 40 км оңтүстік-батыс бағытта; 25 км оңтүстік бағытта. |- | 2 || Шалғынбай күмбезтамы, XIX - ХХ ғасырлар; Мықтыбай (Рәзия) күмбезтамы, ХХ ғасырдың басы|| || қала құрылысы және сәулет || [[Ақжігіт (ауыл)|Ақжігіт]] ауылынан 50 км оңтүстік бағытта; 25 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 3 || Асалы күмбезтамы, ХIХ ғасырдың бірінші жартысы; Көкетай күмбезтамы, ХIХ ғасырдың бірінші жартысы; Жансүгір күмбезтамы, XVIII - XX ғасырлар|| || қала құрылысы және сәулет || [[Боранқұл]] ауылынан 58; 50 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 4 || [[Әжімұрат күмбезі|Әжімұрат]] (Мәмішқазған) күмбезтамы, ХІХ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы || || қала құрылысы және сәулет || [[Тұрыш]] ауылынан 12 км оңтүстік-батыс бағытта. |- | 5 || [[Иманбай кесенесі]], ХІХ ғасырдың аяғы || || қала құрылысы және сәулет || [[Төлеп (Бейнеу ауданы)|Төлеп]] ауылынан 25 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 6 || Амантұрлы қорымы, XIX - ХХ ғасырлар; Борқұдық қорымы, ХVI - ХIХ ғасырлар; Манашы қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Атан-Таған қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Атақозы қорымы, X - XVIII ғасырлар; Есетмола қорымы, ХІV - ХІХ ғасырлар; Қалнияз қорымы, XVIII ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басы; Жезді қорымы, XIX ғасырдың басы - XX ғасыр || || ансамбльдер мен кешендер || Бейнеу ауылынан 35 км солтүстік-шығыс бағытта; 40 км оңтүстік-батыс бағытта; 25 км оңтүстік-шығыс бағытта; 9 км оңтүстік-батыс бағытта; 18 км оңтүстік-батыс бағытта; 65 км солтүстік-батыс бағытта; 24 км солтүстік-шығыс бағытта; 106 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 7 || Барақ қорымы, ХVII - ХVIII ғасырлар; Асау қорымы, ХVII - ХVIII ғасырлар; [[Құсшы ата қорымы|Құсшы-ата]] қорымы, ХV - ХIХ ғасырлар; Қырғын - 1, 2 қорымдары, ХVІІІ ғасыр - ХХ ғасырдың басы|| || ансамбльдер мен кешендер || Тұрыш ауылынан 13 км оңтүстік бағытта; 35 км оңтүстік-шығыс бағытта; 25 км батыс бағытта. |- | 8 || Бесшымырау қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Бернияз қорымы, ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ғасырдың басы; Дарханбай (Сары Шоңай) қорымы, ХVІІІ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы; Қосарқан (Шақан) қорымы, ХVІІІ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы; Сақау қорымы, ХІХ ғасыр - ХХ ғасырдың басы; Шақан қорымы, XIX - XX ғасырлар; Амандық қорымы, XIX ғасыр || || ансамбльдер мен кешендер || Ақжігіт ауылынан 42 км оңтүстік бағытта; 40 км оңтүстік-шығыс бағытта; 40 км оңтүстік бағытта; 35 км батыс бағытта; 53 км оңтүстік-батыс бағытта; 27 км батыс бағытта; 49 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 9 || Алтықұлаш (Қызылқұлаш) қорымы, ХIХ ғасыр - ХХ ғасырдың басы; Тасым-1 қорымы, XVIII - ХIХ ғасырлар; Ырғызбай қорымы, XVIII - XIX ғасырлар; Есей қорымы, XVIII - XX ғасырлар; Ескімола қорымы, XIX - XX ғасырлар; Қалдыбай қорымы, XVIII - XX ғасырлар; Күржімбай қорымы, XIX - XX ғасырлар; Тілеміс қорымы, XVIII - XX ғасырлар|| || ансамбльдер мен кешендер || Боранқұл ауылынан 30 км; 35 км оңтүстік-батыс бағытта; 85,5 км шығыс бағытта; 90 км шығыс бағытта; 90,6 км шығыс бағытта; 83,4 км шығыс бағытта; 84,3 км шығыс бағытта; 92,5 км шығыс бағытта. |- | 10 || Қостам қорымы, ХVIII - ХХ ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Сам (Маңғыстау облысы)|Сам]] ауылынан 10 км солтүстік бағытта. |- | 11 || Борқұдық керуен - сарайы (Ерсары ахун мешіті), ХVI - XIX ғасырлар; [[Қосқұдық керуен сарайы]], XIV ғасыр; Тоқсанбай қонысы, қола дәуірі; Ағашқұдық қорғаны, ерте темір дәуірі; Айтман қонысы, қола дәуірі; Ақжарбұлақ қорғаны, ерте темір дәуірі; Ашықтайпақ араны, орта ғасырлар; Ашықтайпақ қорғаны, ерте темір дәуірі; Ашықтайпақ - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Ашықтайпақ - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Ашықтайпақ оғыз бекінісі, орта ғасырлар; Бекес қорғаны, ерте темір дәуірі; Жаңасу қорғаны, ерте темір дәуірі; Жарқұдық қорғаны, ерте темір дәуірі; Қайнар қорғаны, ерте темір дәуірі; Қайнар - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қайнар - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қайнар бекінісі, орта ғасырлар; Қарабұлақ қорғаны, ерте темір дәуірі; Қараңғыбұлақ қорғаны, ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Қосқұдық керуен сарай қирандысы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қосқұдық керуен сарайының қиранды орны.</small>]] || археология ескерткіші || Бейнеу ауылынан 40 км оңтүстік-батыс бағытта; 65 км солтүстік-батыс бағытта, Есетбұлақ жерінде; ауылдан 140 км солтүстік-шығыс бағытта; 76 км солтүстік-шығыс бағытта; 134 км солтүстік-шығыс бағытта; 62 км солтүстік бағытта; 39 км солтүстік-шығыс бағытта; 39 км солтүстік-шығыс бағытта; 51 км солтүстік-шығыс бағытта; 48 км солтүстік бағытта; 39,3 км солтүстік-шығыс бағытта; 30 км оңтүстік бағытта; 55 км оңтүстік-батыс бағытта; 34 км шығыс бағытта; 160 км солтүстік-шығыс бағытта; 160,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 164 км солтүстік-шығыс бағытта; 161 км солтүстік-шығыс бағытта; 17,5 км солтүстік бағытта; 55 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 12 || [[Белдеулі керуен-сарайы]], XIV ғасыр; Байтөбет қорғандар тобы, орта ғасырлар; Үмбетай қорғаны, ерте темір дәуірі; Азамат қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Азамат - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Азатай - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі: [[Ақпан ғибадатханасы]], ерте темір дәуірі; Ақпан - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Аманқұл қорғаны, ерте темір дәуірі; Қаттаған қорғаны, ерте темір дәуірі; Көкбетті қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Онқұдық қорғаны, ерте темір дәуірі; Онқұдық - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Онқұдық - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Сайқұдық қорғаны, орта ғасырлар; Шөмішті қорғаны, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 2 араны, орта ғасырлар||[[Сурет:Белдеулі керуен сарайы.jpg|thumb|right|150px|<small>Белдеулі керуен сарайы орны.</small>]][[Сурет:Ақпан ғибадатханасы.jpg|thumb|right|150px|<small>Ақпан ғибадатханасы.</small>]] || археология ескерткіші || Тұрыш ауылынан 17 км солтүстік-батыс бағытта, Бесқұдық жерінде; ауылдан 32 км солтүстік-батыс бағытта; 30 км солтүстік-батыс бағытта; 24 км солтүстік бағытта; 28 км солтүстік бағытта; 28 км солтүстік бағытта; 25 км солтүстік-батыс бағытта; 23,5 км солтүстік-батыс бағытта; 25 км батыс бағытта; 24 км батыс бағытта; 37 км батыс бағытта; 40 км солтүстік-батыс бағытта; 29,5 км солтүстік-батыс бағытта; 27,5 км солтүстік-батыс бағытта; 23 км солтүстік-шығыс бағытта; 30 км солтүстік-шығыс бағытта; 33 км солтүстік бағытта. |- | 13|| Қаратүлей керуен сарайы, X - XIII ғасырлар; Есен - Қазақ қорғаны, ерте темір дәуірі; Қаратүлейсор қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Ақжігіт - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || Ақжігіт ауылынан 35 км оңтүстік бағытта; 59 км оңтүстік бағытта; 35,5 км оңтүстік бағытта; 16 км батыс бағытта. |- | 14 || Көкбетті қорғаны, ерте темір дәуірі; Құдас қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Құдас - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Күш қорғаны, ерте темір дәуірі; Манашы қорғандар тобы, қола дәуірі; Манашы - 2 қорғандар тобы, қола дәуірі; Молқұдық қорғаны, ерте темір дәуірі; Мыңсуалмас араны, орта ғасырлар; Мыңсуалмас қорғаны, ерте темір дәуірі; Мыңсуалмас бекінісі, орта ғасырлар; Нәбір қорғаны, ерте темір дәуірі; Өліқолтық қорғаны, ерте темір дәуірі; Сақау қорғандар тобы, орта ғасырлар || || археология ескерткіші || Бейнеу ауылынан 43,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 87 км солтүстік-шығыс бағытта; 6 км солтүстік-шығыс бағытта; 14 км оңтүстік бағытта; 30 км оңтүстік бағытта; 30 км оңтүстік бағытта; 84,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 48 км солтүстік-шығыс бағытта; 58,5 км солтүстік бағытта; 59 км солтүстік бағытта; 25 км шығыс бағытта; 64 км оңтүстік-батыс бағытта; 100 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 15 || Тоқсанбай араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 2 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 3 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 4 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 5 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 6 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 7 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 8 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 9 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 10 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 11 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 12 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 13 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 14 араны, орта ғасырлар; Тоқсанбай - 15 араны, орта ғасырлар; [[Тоқсанбай қонысы|Тоқсанбай қорғандар тобы, ерте темір дәуірі]]; Тоқсанбай - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Тоқсанбай - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Тоқсанбай қорғаны, ерте темір дәуірі; Тұрлығұл қорғаны, ерте темір дәуірі; Тұрлығұл - 2 қорғандар тобы, қола дәуірі; Тұрыш қорғаны, ерте темір дәуірі; Ұялы қорғаны, ерте темір дәуірі; Шаршы қорғаны, ерте темір дәуірі; Шетпе қорғаны, ерте темір дәуірі ||[[Сурет:Тоқсанбай қонысы қазбаларының жалпы көрінісі. Ерте қола дәуірі.jpg|thumb|right|150px|<small>Тоқсанбай қонысы қазбаларының жалпы көрінісі. Ерте қола дәуірі.</small>]] || археология ескерткіші || Бейнеу ауылынан 127,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 127,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 127,2 км солтүстік-шығыс бағытта; 126,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 126,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 127,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 125,4 км солтүстік-шығыс бағытта; 127,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 125,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 125,2 км солтүстік-шығыс бағытта; 122 км солтүстік-шығыс бағытта; 122,6 км солтүстік-шығыс бағытта; 122,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 121,9 км солтүстік-шығыс бағытта; 121,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 128 км солтүстік-шығыс бағытта; 126 км солтүстік-шығыс бағытта; 125,6 км солтүстік-шығыс бағытта; 140 км солтүстік-шығыс бағытта; 86 км оңтүстік-батыс бағытта; 77 км оңтүстік-батыс бағытта; 62,3 км солтүстік бағытта; 32,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 39 км солтүстік-шығыс бағытта; Шетпе-Бейнеу 248 км грейдер жолынан 300 м оңтүстік бағытта. |- | 16 || Шөміштікөл - 2а араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 3 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 4 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 5 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 6 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 7 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 8 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 9 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 10 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 11 араны, орта ғасырлар; Шөміштікөл қорғаны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 2 қорғаны, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 4 қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 5 қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 6 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 7 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл - 8 қорғандар тобы, ерте темір дәуірі; Шөміштікөл оғыз бекінісі, орта ғасырлар; Шөміштікөл - 2 оғыз бекінісі, орта ғасырлар || || археология ескерткіші || Бейнеу ауылынан 85,7 км солтүстік-шығыс бағытта; 85,9 км солтүстік-шығыс бағытта; 86 км солтүстік-шығыс бағытта; 86,3 км солтүстік-шығыс бағытта; 86,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 87 км солтүстік-шығыс бағытта; 87,4 км солтүстік-шығыс бағытта; 87,7 км солтүстік-шығыс бағытта; 87,9 км солтүстік-шығыс бағытта; 88,3 км солтүстік-шығыс бағытта; Тұрыш ауылынан 35 км солтүстік бағытта; Бейнеу ауылынан 84,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 85 км солтүстік-шығыс бағытта; 86,9 км солтүстік-шығыс бағытта; 88 км солтүстік-шығыс бағытта; 88,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 89 км солтүстік-шығыс бағытта; Тұрыш ауылынан 38 км солтүстік бағытта; Бейнеу ауылынан 125,8 км солтүстік-шығыс бағытта; 125,8 км солтүстік-шығыс бағытта. |} == Қарақия ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Аққұл ишан мешіті, ХIХ ғасыр; Аман күмбезтамы, ХIХ - ХХ ғасырлар; [[Маңғытай күмбезтамы]], ХIХ - ХХ ғасырлар; [[Қымыздық күмбезтамы]], ХIХ - ХХ ғасырлар|| || қала құрылысы және сәулет || [[Сенек]] ауылынан 17 км солтүстік-шығыс бағытта, Сайын жерінде; ауылдан 180 км шығыс бағытта; 190 км шығыс бағытта; 170 км шығыс бағытта. |- | 2 || Тасболат күмбезтамы, ХIХ ғасыр || || қала құрылысы және сәулет || [[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]] ауылынан 25 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 3 || Көбен жерасты мешіті, XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Үшшоңқал қорымы, ХVIII - ХIХ ғасырлар; Алтынәлі қорымы, ХIХ - ХХ ғасырлар; Ұлы Қырғын қорымы, ХIХ ғасыр; Ербасан қорымы, XIX ғасырдың аяғы -XX ғасырдың басы || || ансамбльдер мен кешендер || [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] ауылынан 23,5 км солтүстік бағытта; 95 км шығыс бағытта; 15-20 км солтүстік-шығыс бағытта; 94 км солтүстік-шығыс бағытта; 30 км солтүстік бағытта. |- | 4 || Айтман қорымы, XIX - ХХ ғасырлар; Оғыланды қорымы, X - ХIХ ғасырлар; Құсшы - ата қорымы, ХIХ - ХХ ғасырлар|| || ансамбльдер мен кешендер || Сенек ауылынан 120 км солтүстік-шығыс бағытта; 95 км солтүстік-шығыс бағытта, Оғыланды жерінде. |- | 5 || Жолболды қорымы, ХIХ - ХХ ғасырлар; Дауысты-Дүкен қорымы, XVIII ғасыр - ХХ ғасырдың І жартысы; Әліке-Қанай қорымы, ХІХ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы; Бірқарын қорымы, ХІХ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы; Орыс қорымы, XVIII ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы|| || ансамбльдер мен кешендер || [[Сайөтес]] ауылынан 137 км шығыс бағытта; 85 км солтүстік-шығыс бағытта; 83 км шығыс бағытта; 186 км оңтүстік-шығыс бағытта; 98 км шығыс бағытта. |- | 6 || Көкесем қорымы, ХIV - ХVIII - ХХ ғасырлар; Балуанияз қорымы, ХVIII - ХХ ғасырлар; Қаражар қорымы, ХIХ - ХХ ғасырлар; Қарамола (Көбен) 1, 2 қорымдар, ХIХ - ХХ ғасырлар; Қадырберді қорымы, XIX ғасырдың ІІ жартысы - XX ғасыр || || ансамбльдер мен кешендер || [[Аққұдық (Маңғыстау облысы)|Аққұдық]] елді мекенінен 70 км солтүстік-шығыс бағытта; 60 км солтүстік-шығыс бағытта; 60 км солтүстік-шығыс бағытта; 80 км солтүстік-шығыс бағытта; 52 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 7 || Шейх-ата қорымы, ХVI - ХIХ ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Құрық (ауыл)|Құрық]] ауылынан 50 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 8 || Шынжыр – 1, 2 қорымдары, ХІХ ғасыр – ХХ ғасырдың басы; Тасболат - 1 ғибадатханасы, тас қабірі, ерте темір дәуірі; Бұрмаша - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Бұрмаша - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Жалғаной - 1 қорғаны, қола дәуірі; Керегемола - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қосуақ - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Жалғаной - 2 қорымы, орта ғасырлар; Қаржау - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Ойранбасы - 1 ғибадатхана, ерте темір дәуірі || || ансамбльдер мен кешендер || Жетібай ауылынан 25 км шығыс бағытта; 23 км оңтүстік-шығыс бағытта; 26 км солтүстік-шығыс бағытта; 22 км солтүстік-шығыс бағытта; 24 км шығыс бағытта; 19 км оңтүстік бағытта; 3 км батыс бағытта; 21 км солтүстік-шығыс бағытта; 5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 11 км оңтүстік бағытта. |- | 9 || Бармақ қорымы, XIV - XVI ғасырлар және XVIII ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы || || ансамбльдер мен кешендер || [[Төлеп (Қарақия ауданы)|Төлеп]] ауылынан 76 км оңтүстік бағытта. |- | 10 || Шолым - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Ерсары қайрағы, ХIII - ХIV ғасырлар; Бесік - 3 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Қаракісі - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Бекберді - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Бесік – 2 қорымы, ерте темір дәуірі; Қаракісі – 2 қорымы, орта ғасырлар|| || археология ескерткіші || Қызылсай ауылынан 6 км солтүстік-шығыс бағытта; 28 км солтүстік-шығыс бағытта; 18 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік-шығыс бағытта; 9 км солтүстік-шығыс бағытта; 15 км солтүстік-батыс бағытта; 17 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 11 || Таңбалы тас, ХIII - ХIV ғасырлар; Ұлы Кіндікті (Үлкенқұдық) діни-қабірлеу кешені, б.д.д. ІІ мыңжылдықтың ортасы; Үлкенқұдық - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Ерсары қайрақтасы - 2 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Сенек ауылынан 28 км шығыс бағытта; 35 км солтүстік бағытта; 17 км солтүстік бағытта; 22 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 12 || Сауқұдық - 4 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Сауқұдық - 5 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Сауқұдық - 6 тас қабірі, қола дәуірі; Сауқұдық - 7 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Тоқмақ - 2 тас қабірі, қола дәуірі; Бескемпір - 1 қорғаны, орта ғасырлар; Жыланды қорғаны, ерте темір дәуірі; Жыланды - 1 қорғаны, қола дәуірі; Қызық - 1 қорғаны, орта ғасырлар; Сәрсембай - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Әулие - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Әулие - 2 қорымы, орта ғасырлар; Сауқұдық - 1 қорымы, қола дәуірі; Сауқұдық - 2 қорымы, X - XI ғасырлар; Сауқұдық - 3 қорымы, орта ғасырлар; Тоқмақ - 2 қорымы, орта ғасырлар; Тоқмақ - 3 қорымы, орта ғасырлар; Тоқмақ - 1 қонысы, энеолит|| || археология ескерткіші || Құрық ауылынан 23 км оңтүстік-шығыс бағытта; 32 км оңтүстік-шығыс бағытта; 21,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 18 км оңтүстік-шығыс бағытта; 70 км оңтүстік-шығыс бағытта; 55 км оңтүстік-шығыс бағытта; 5,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 14 км оңтүстік-шығыс бағытта; 36 км оңтүстік-шығыс бағытта; 42 км оңтүстік-шығыс бағытта; 27 км оңтүстік-шығыс бағытта; 27 км оңтүстік-шығыс бағытта; 17 км оңтүстік-шығыс бағытта; 30 км оңтүстік-шығыс бағытта; 30,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 58 км оңтүстік-шығыс бағытта; 57 км оңтүстік-шығыс бағытта; 60 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 13 || Бисембай - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шынжыр - 1 қорымы, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Мұнайшы (ауыл)|Мұнайшы]] ауылынан 30 км оңтүстік-шығыс бағытта; 23 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 14 || Дәрмен - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі|| || археология ескерткіші || [[Сазды (Маңғыстау облысы)|Сазды]] елді мекенінен 13 км оңтүстік бағытта. |} == Маңғыстау ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Қосмола күмбезтамы]], ХIV ғасыр; Дауысты күмбезтамы, XX ғасырдың басы; [[Шұбартай күмбезтамы]], XIX - XX ғасырлар; Қызылтас (Дүйсенбай Бектұрұлы) мешіті, XIX ғасыр - XX ғасырдың басы; [[Ново-Александровск|Қызылтас]] (Ново - Александровская) бекінісі, 1834-1846 жылдар||[[Сурет:Шұбартай күмбезтамы.jpg|thumb|right|150px|<small>Шұбартай күмбезтамы.</small>]][[Сурет:Ново-Александровск бекінісі.jpg|thumb|right|150px|<small>Ново-Александровск (Қызылтас) бекінісі.</small> ]] || қала құрылысы және сәулет || [[Сайөтес]] ауылынан 50 км солтүстік бағытта; 85 км шығыс бағытта; 180 км оңтүстік-шығыс бағытта; 70 км солтүстік бағытта; 70 км солтүстік бағытта. |- | 2 || [[Көккүмбет кесенесі|Көккүмбет күмбезтамы]], ХIV ғасырдың ІІ жартысы: Қошақ күмбезтамы, XIX ғасыр || || қала құрылысы және сәулет || [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық]] ауылынан 7 км шығыс бағытта; 20 км оңтүстік-батыс бағытта. |- | 3 || Тобықты жеріндегі Бекет - ата жерасты мешіті, XVIII - XIX ғасырлар || || қала құрылысы және сәулет || [[Тиген]] елді мекенінен 37 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 4 || Ақжігіт күмбезтамы, XVIII - XIX ғасырлар; Теректі сайы, ХХ ғасыр; Төлеген-әулие жерасты мешіті, XVII ғасырдың аяғы || || қала құрылысы және сәулет || Шайыр ауылынан 5 км солтүстік-шығыс бағытта; 3 км шығыс бағытта; 20 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 5 || Ағашты сайы, ХХ ғасыр || || қала құрылысы және сәулет || [[Оңды]] ауылынан 8 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 6 || [[Бәжі күмбезтамы]], ХІХ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы ||[[Сурет:Әжі күмбезтамы.jpg|thumb|right|150px|]] || қала құрылысы және сәулет || [[Ақшымырау]] ауылынан 9 км оңтүстік бағытта. |- | 7 || Қожакүмбет күмбезтамы, XIV - XV ғасырлар || || қала құрылысы және сәулет || [[Бекі (ауыл)|Бекі]] елді мекенінен 19 км шығыс бағытта. |- | 8 || Дорал Құлшық күмбезтамы, XX ғасырдың басы || || қала құрылысы және сәулет || [[Жаңаөзен]] қаласынан 40 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 9 || Жалғасбай күмбезтамы, ХХ ғасырдың басы; Қошқар күмбезтамы, XX ғасырдың басы; Төселбай күмбезтамы, XX ғасырдың басы|| || қала құрылысы және сәулет || [[Жармыш]] ауылынан 15 км солтүстік-шығыс бағытта; 23 км солтүстік-шығыс бағытта; 23 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 10 || Тасым күмбезтамы, XIX ғасырдың аяғы -XX ғасырдың басы || || қала құрылысы және сәулет || [[Қызан]] ауылынан 31,5 км оңтүстік-батыс бағытта. |- | 11 || [[Шерқала (Темір Абдал) қорымы]], XI-XIX ғасырлар; [[Қызылқала қалашығы|Қызылқала]] қалашығы, Ақмыш сайы, X - XVII ғасырлар; Аманқажы қорымы, XVI - XX ғасырлар; Сырлытам қорымы, XX ғасырдың басы; Қалнияз қорымы, XIX ғасыр; Құлмамбет қорымы, XVI - XVII ғасырлар; Шілкөз-Мейрам қорымы, XVI - XX ғасырлар; Алаторпа қорымы, XIX - ХХ ғасырлар; Үшкөз-Мейрам қорымы, XIV - XХ ғасырлар||[[Сурет:Шерқала қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Шерқала қорымы. Жалпы көрінісі.</small>]][[Сурет:Қызылқала қаласы. Қазба жұмыстары.jpg|thumb|right|150px|<small>Қызылқала қаласы. Қазба жұмыстары.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер || [[Шетпе]] ауылынан 20 км солтүстік-батыс бағытта; 20 км солтүстік-батыс бағытта; 29,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 31 км оңтүстік-батыс бағытта; 12 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік бағытта; 20 км шығыс бағытта; ауылдың батыс беткейінде. |- | 12 || Мыңкісі қорымы, XVII - XX ғасырлар; Қарабарақ қорымы, XIX - XX ғасырлар; Қарақұдық қорымы, XVI - XX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || Ақшымырау ауылынан 25 км шығыс бағытта; 30 км оңтүстік-шығыс бағытта; 8 км шығыс бағытта. |- | 13 || Қаратам (Қазақбай) қорымы, XVI - XVIII ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Таушық]] ауылынан 20 км шығыс бағытта. |- | 14 || Ешкіқырған қорымы, XVI - XX ғасырлар; Қасым (Еліқажы) қорымы, XVII - XIX ғасырлар; Қаракісі қорымы, XVIII ғасыр - ХХ ғасырдың І жартысы; Толыбай қорымы, XVIII ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың І жартысы; Бесбұлақ мешіті және қорымы, ХІХ ғасырдың ІІ жартысы - ХХ ғасырдың басы; Шотан (Жаңасу) құдықтары жанындағы қорым, XVIII ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы; Сегізбай қорымы, ХІХ ғасыр - ХХ ғасырдың басы; Шилі қорымы, ХІХ ғасыр|| || ансамбльдер мен кешендер || Сайөтес ауылынан 25 км солтүстік-шығыс бағытта; 25 км шығыс бағытта; 5 км оңтүстік бағытта; 9 км батыс бағытта; 35 км солтүстік бағытта; 36 км оңтүстік-шығыс бағытта; 65 км солтүстік бағытта; 70 км солтүстік бағытта. |- | 15 || Қызан қорымы, XVI - XIX ғасырлар; Олжа қорымы, XIX ғасыр; Тасым қорымы, XVIII - XIX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || Қызан ауылынан 2 км шығыс бағытта; 30 км солтүстік-шығыс бағытта; 26 км оңтүстік-батыс бағытта. |- | 16 || Ауызорпа қорымы, XV - XIX ғасырлар: Құлбарақ қорымы, XVIII - XIX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || Тиген елді мекенінен 17 км солтүстік-шығыс бағытта: 6 км оңтүстік-шығыс бағытта7 |- | 17 || Бердалы қорымы, XVI - XX ғасырлар; Күркіреуік (Шудабай) қорымы, XVIII ғасыр - ХХ ғасырдың басы; Әділ-ата қорымы, ХІХ ғасырдың І жартысы - ХХ ғасырдың басы || || ансамбльдер мен кешендер || Жармыш ауылынан 36 км шығыс бағытта; 7 км шығыс бағытта; .15 км солтүстік бағытта |- | 18 || [[Қырықкез қорымы]], XVIII - XIX ғасырлар; Кәді қорымы, XIV - XX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || Шайыр ауылынан 12 км солтүстік-шығыс бағытта; 6 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 19 || Өмір қорымы, XVIII ғасыр; Қапам-ата қорымы, XI - XX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || Тұщықұдық ауылынан 5 км оңтүстік бағытта; 30 км батыс бағытта, |- | 20 || Құнан қорымы, XV - XX ғасырлар; Бекбаулы ата қорымы, XVI - XVII ғасырлар және XVIII - XIX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Жыңғылды (Маңғыстау облысы)|Жыңғылды]] ауылы; ауылдан 14 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 21 || Есалы қорымы, XIX ғасыр - XX ғасырдың басы || || ансамбльдер мен кешендер || [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] ауылынан 23 км солтүстік бағытта, |- | 22 || Есен-ата қорымы, XII - XIII және XVIII - XIX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Бекі (ауыл)|Бекі]] елді мекенінен 5 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 23 || [[Сонабай жер асты мешіті|Сонабай қорымы және жерасты мешіті]], XVIII - XX ғасырлар; Алма қорымы, ХІХ - ХХ ғасырлар; Мырзайыр қорымы, X - XIV ғасырлар және XVIII - XIX ғасырлар || || ансамбльдер мен кешендер || [[Үштаған (Маңғыстау облысы)|Үштаған]] ауылынан 8 км солтүстік бағытта; 35 км шығыс бағытта; 12 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 24 || Мешіт-су қорымы, XVIII ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басы || || ансамбльдер мен кешендер || Бейнеу ауылынан 115 км оңтүстік бағытта. |- | 25 || Қаламқас қорымы, ХІХ ғасыр - ХХ ғасырдың І жартысы || || ансамбльдер мен кешендер || [[Шебір]] ауылынан 46 км солтүстік бағытта. |- | 26 || [[Балға араны |Балға - 1 араны, орта ғасырлар; Балға - 2 араны, орта ғасырлар; Балға - 3 араны, орта ғасырлар; Балға - 4 араны, орта ғасырлар; Балға - 5 араны, орта ғасырлар;]] Бауырбас - 1 араны, орта ғасырлар; Бауырбас - 2 араны, орта ғасырлар; Бауырбас - 3 араны, орта ғасырлар; Бауырбас - 4 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 1 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 2 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 3 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 4 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 5 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 6 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 7 араны, орта ғасырлар; Тұзбайыр - 8 араны, орта ғасырлар; [[Бесбұлақ қалашығы|Бесбұлақ - 1 қалашығы, орта ғасырлар]]; Уәлі - 1 қалашығы, X – XIII ғасырлар||[[Сурет:Балға араны (жалпы көрінісі).jpg|thumb|right|150px|<small>Балға араны (жалпы көрінісі).</small>]] || археология ескерткіші || Сайөтес ауылынан 44 км оңтүстік-шығыс бағытта; 43,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 42 км оңтүстік-шығыс бағытта; 45,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 46,7 км оңтүстік-шығыс бағытта; 44 км оңтүстік-шығыс бағытта; 46 км оңтүстік-шығыс бағытта; 45 км оңтүстік-шығыс бағытта; 47 км оңтүстік-шығыс бағытта; 38 км солтүстік-шығыс бағытта; 38 км оңтүстік-батыс бағытта; 40 км оңтүстік-батыс бағытта; 39 км оңтүстік-батыс бағытта; 38 км оңтүстік-батыс бағытта; 37 км оңтүстік-батыс бағытта; 36,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 37 км оңтүстік-батыс бағытта; 38 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 27 || Барыс - 1 тас қабірі, ерте қола дәуірі; Қараман-ата - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Күркіреуік - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Олжақыз - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Олжақыз - 2 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Өтешөлген - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; [[Маната керуен сарайы]], ХІV ғасыр; [[Айғырлы бекінісі]], орта ғасырлар; Аққорған бекінісі, орта ғасырлар; Бесбұлақ - 2 бекінісі, қола дәуірі; [[Бірқарын бекінісі]], орта ғасырлар; [[Кертті бекінісі|Кертті]] - 1 бекінісі, орта ғасырлар; Ақүйік - 1 қорғаны, ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Бердалы - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Бөгерстем - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Бесік - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Дүйсен - 3 қорғаны, орта ғасырлар; Елік - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі||[[Сурет:Айғырлы бекінісі.jpg|thumb|right|150px|<small>Айғырлы бекінісі.</small>]] || археология ескерткіші || Жармыш ауылынан 5,5 км солтүстік-батыс бағытта; Жыңғылды ауылынан 30 км оңтүстік бағытта; Жармыш ауылынан 9 км шығыс бағытта; Онды ауылынан 11,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; 11 км оңтүстік-шығыс бағытта; Жетібай ауылынан 27 км солтүстік-шығыс бағытта; Сайөтес ауылынан 37 км оңтүстік-батыс бағытта; Таушық ауылынан 16,5 км оңтүстік-батыс бағытта; Шетпе ауылынан 7 км оңтүстік-шығыс бағытта; Сайөтес ауылынан 34 км солтүстік-шығыс бағытта; Жыңғылды ауылынан 14 км оңтүстік-батыс бағытта; Сазды елді мекенінен 33,5 км оңтүстік-батыс бағытта; Онды ауылынан 11 км оңтүстік-батыс бағытта; Жармыш ауылынан 31 км оңтүстік-шығыс бағытта; Сайөтес ауылынан 21 км оңтүстік-батыс бағытта; Кызылсай ауылынан 14 км солтүстік-батыс бағытта; Үштаған ауылынан 12 км солтүстік-шығыс бағытта; 18 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 28 || Есен-ата - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Есен-ата - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Есен-ата - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Есен-ата - 4 қорғаны, ерте темір дәуірі; Есекен - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Жиенәлі - 1 қорғаны, ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Қанторқалы - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Құлназар - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Құлшық - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қыземшек - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қыземшек - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылүйік - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылүйік - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Масат - ата - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Масат - ата - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Масат - ата - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Сырлытам қорымы, ерте темір дәуірі; Алтынқазған діни-қабірлеу кешені, III - IV ғасырлар|| || археология ескерткіші || Бекі елді мекенінен 7 км оңтүстік бағытта; 7 км оңтүстік бағытта; 7 км оңтүстік бағытта; 7 км оңтүстік бағытта; Жарма елді мекенінен 14 км оңтүстік-батыс бағытта; Таушық ауылынан 31 км солтүстік-шығыс бағытта; Бекі елді мекенінен 6 км оңтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 19,5 км оңтүстік-батыс бағытта; Жарма елді мекенінен 23 км оңтүстік-батыс бағытта; Тұщықұдық ауылынан 9,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 10 км оңтүстік-батыс бағытта; Үштаған ауылынан 6 км солтүстік-шығыс бағытта; 6,5 км солтүстік-шығыс бағытта; Жарма елді мекенінен 9 км оңтүстік-шығыс бағытта; 13 км оңтүстік-шығыс бағытта; 17 км оңтүстік-шығыс бағытта; Шайыр ауылынан 34 км солтүстік-батыс бағытта; Таушық ауылынан 21 км шығыс бағытта. |- | 29 || Сарқұл - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Саркұл - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Сисем - ата - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Соққы қорғаны, ерте темір дәуірі; Тасбас - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Тасбас - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлеген - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлесін - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлесін - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлесін - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлесін - 4 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шұқырой - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шұқырой - 2 қорғаны, орта ғасырлар; Шұқырой - 3 қорымы, қорғаны, ерте темір дәуірі; Дүйсен - 2 қорымы, орта ғасырлар; Шұқырой - 4 қорымы, орта ғасырлар; Айғырлы - 1 қорымы, орта ғасырлар; Бесмұрын - 1 қорымы, қола дәуірі; Демесін - 1 қорымы, XI - XIII ғасырлар; Дүйсен - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Есікен - 2 қорымы, орта ғасырлар; Қарасазшоқы - 1 қорымы, қола дәуірі; Құлназар қорымы, орта ғасырлар; Құлназар - 2 қорымы, ерте темір дәуірі; Көктөрткүл қорымы, ерте темір дәуірі; Қолша қорымы, ерте темір дәуірі; Құлшық - 2 қорымы, ерте темір дәуірі; Құрман - 1 қорымы, орта ғасырлар; Құттымұрат - 1 қорымы, орта ғасырлар; Құттымұрат - 2 қорымы, орта ғасырлар || || археология ескерткіші || Тұщықұдық ауылынан 10,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 12 км оңтүстік-батыс бағытта; Сайөтес ауылынан 31 км солтүстік бағытта; Жарма елді мекенінен 18 км оңтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 19 км оңтүстік-батыс бағытта; 22 км оңтүстік-батыс бағытта; Тұщықұдық ауылынан 13 км оңтүстік-батыс бағытта; 6 км оңтүстік бағытта; 7 км оңтүстік-батыс бағытта; 7 км оңтүстік-батыс бағытта; 7 км оңтүстік-батыс бағытта; Жетібай ауылынан 13 км солтүстік-шығыс бағытта; 16 км солтүстік-шығыс бағытта; 21 км солтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 10,5 км солтүстік-шығыс бағытта; Жетібай ауылынан 16 км солтүстік-шығыс бағытта; Таушық ауылынан 17,5 км оңтүстік-батыс бағытта; Үштаған ауылынан 13 км солтүстік бағытта; 18 км солтүстік бағытта; 12 км солтүстік-шығыс бағытта; Жарма елді мекенінен 19 км солтүстік-батыс бағытта; Бекі елді мекенінен 16 км оңтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 16 км оңтүстік-батыс бағытта; 14 км оңтүстік-батыс бағытта; Жарма елді мекенінен 11 км оңтүстік бағытта; Бекі елді мекенінен 10 км оңтүстік-шығыс бағытта; Жетібай ауылынан 34 км солтүстік-шығыс бағытта; 7 км солтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 22 км солтүстік-батыс бағытта; 20 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 30 || Онды - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Сарқұл - 1 қорымы, қорғаны, ерте темір дәуірі; Торым - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Төлеген - 1 қорымы, қорғаны, ерте темір дәуірі; Тұзбайыр - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; [[Айғырлы үңгірі|Айғырлы - 4 үңгірі]]; Айғырлы - 2 ғибадатханасы; Айғырлы - 3 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Арасанбұға ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; [[Бәйте Ғибадатханасы|Бәйте - 1 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Бәйте - 2 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі;]] Соққы ғибадатханасы, орта ғасырлар; Тасбас - 1 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі||[[Сурет:Айғырлы үңгірі (1).jpg|thumb|right|150px|<small>Айғырлы үңгірі.</small>]][[Сурет:3 Бәйте ғибадатханасы. Алтарі бар ғибадатхананың ішкі бөлігі.jpg|thumb|right|150px|<small>3 Бәйте ғибадатханасы. Алтарі бар ғибадатхананың ішкі бөлігі.</small>]] || археология ескерткіші || Онды ауылынан 8 км оңтүстік-батыс бағытта; Тұщықұдық ауылынан 10,5 км оңтүстік-батыс бағытта; Жарма елді мекенінен 9 км оңтүстік-батыс бағытта; Тұщықұдық ауылынан 13 км оңтүстік-батыс бағытта; Сазды елді мекенінен 25 км солтүстік бағытта; Таушық ауылынан 17,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 17,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 17 км оңтүстік-батыс бағытта; [[Сайөтес]] ауылынан 55 км солтүстік-шығыс бағытта; 51 км солтүстік-шығыс бағытта; 45 км солтүстік-шығыс бағытта; Үштаған ауылынан 33 км оңтүстік-шығыс бағытта; 18 км оңтүстік-батыс бағытта. |- | 31 || Пысқын қорымы, XIX - XX ғасырлар; Айдар қорымы, XIX ғасыр; Арыстанбұға қорымы, XIX ғасырдың II жартысы; Ақшымырау , XIX ғасыр; Бекбай қорымы, XIX ғасыр - XX ғасырдың басы; Есекен қорымы, XIX ғасырдың ІІ жартысы - XX ғасырдың басы; Жарылғас қорымы, XVIII ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Жұлдызбай қорымы, XVIII ғасыр - XX ғасырдың басы; Қарауылкүмбет қорымы, XVI - XVII ғасырлар; Қоғам қорымы, XII ғасыр, XIX ғасырдың ІІ жартысы - XX ғасырдың басы; Қызық қорымы, XIX ғасырдың II жартысы; Өтес қорымы, XIV - XVI ғасырлар және XVIII - XX ғасырлар; Сәубет қорымы, XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Сазды қорымы (Нұрнияз ахун), XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Салпы қорымы, XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Сеңгірбай қорымы, XIX ғасыр; Сырым қорымы, XIX ғасырдың аяғы -XX ғасырдың басы; Тілеміс қорымы, XIX ғасырдың II жартысы; Тұрлығұл қорымы, XVIII - XX ғасырлар; Шарғұл қорымы, XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басы; Демесін қорымы, XIX - XX ғасырлар; [[Отпантау|"Адай Ата - Отпан тау" тарихи-мәдени кешені]], б.д.д. IV - II ғасырлар - б.д. XXI ғасыр|| [[Сурет:Отпан тау тарихи-мәдени кешені.jpg|thumb|right|150px|<small>Отпан тау тарихи-мәдени кешені.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер || Сайөтес ауылынан 73 км солтүстік-шығыс бағытта;Төлеп ауылынан 51 км оңтүстік-шығыс бағытта;Сайөтес ауылынан 51 км солтүстік-шығыс бағытта; 42 км оңтүстік-шығыс бағытта; 9 км оңтүстік бағытта; Үштаған ауылынан 15,5 км оңтүстік бағытта; Қызан ауылынан 26 км батыс бағытта; Сайөтес ауылынан 34 км оңтүстік-батыс бағытта; Онды ауылынан 19,5 км оңтүстік-шығыс бағытта; Ақшымырау ауылынан 23,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 32,5 км шығыс бағытта; Сайөтес ауылының оңтүстік беткейінде; Онды ауылынан 25 км оңтүстік-батыс бағытта; Үштаған ауылынан 28 км шығыс бағытта; Төлеп ауылынан 98 км оңтүстік-шығыс бағытта; Ақшымырау ауылынан 18 км солтүстік-шығыс бағытта; Жармыш ауылынан 16 км солтүстік бағытта; Үштаған ауылынан 13 км солтүстік-шығыс бағытта; Төлеп ауылынан 18 км оңтүстік бағытта; Ақшымырау ауылынан 7 км оңтүстік-батыс бағытта; Үштаған ауылынан 19 км солтүстік-шығыс бағытта; Жыңғылды ауылынан 15 км шығыс бағытта. |} == Мұнайлы ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Жұлдыз күмбезтамы]], XVIII ғасырдың ІІ жартысы || || қала құрылысы және сәулет || [[Батыр (ауыл)|Батыр]] ауылынан 35 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 2 || Қожыр күмбезтамы, XV - XIX ғасырлар || || қала құрылысы және сәулет || [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] ауылынан 15 км оңтүстік бағытта. |- | 3 || Бердібек некрополі, XVIII ғасыр - XX ғасырдың І жартысы || || ансамбльдер мен кешендар || [[Ақтау]] қаласынан 19,5 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 4 || Жаукен қорымы, XII - XIX ғасырлар; Бөрілген қорымы, XVII - XX ғасырлар; Өзбек қорымы, XIX - XX ғасырлар; Қатем (Хатам-ишан) қорымы, Х - ХIХ ғасырлар; Қандыбас - 1 қорымы, орта ғасырлар; Бегеш қорымы, ХII - ХIХ ғасырлар; Нұрмағанбет қорымы, ХХ ғасырдың басы; Жамбауыл қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Жолжан қорымы, ХІХ - ХХ ғасырлар|| || ансамбльдер мен кешендар || [[Баянды (Маңғыстау облысы)|Баянды]] ауылынан 30 км солтүстік-шығыс бағытта; 35 км солтүстік-шығыс бағытта; 20 км солтүстік бағытта; 15 км солтүстік бағытта; [[Шетпе]] ауылынан 32 км оңтүстік-батыс бағытта; Баянды ауылынан 25 км солтүстік бағытта; 35 км солтүстік бағытта; 30 км солтүстік бағытта; 45 км оңтүстік бағытта. |- | 5 || Бектемір - баба қорымы, ХIХ - ХХ ғасырлар; Шектібай қорымы, ХIII ғасыр - ХХ ғасырдың басы; Ащысор - 1 араны, қола дәуірі || || ансамбльдер мен кешендар || [[Құрық (ауыл)|Құрық]] ауылынан 45 км солтүстік-батыс бағытта; 10 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 6 || Шұқыр (Жиделі) қорымы, ХIII - ХIV ғасырлар және ХVIII - ХХ ғасырлар|| || ансамбльдер мен кешендар || Батыр ауылынан 65 км оңтүстік-шығыс бағытта. |- | 7 || [[Көкжал бекінісі|Көкжал (Ұзынбас) бекінісі]], ХVI - ХVII ғасырлар; Үшқұю бекінісі, қола дәуірі, ерте темір дәуірі, орта ғасырлар және ХХ ғасырдың басы; Ауыртас - 1 қорымы, орта ғасырлар; Желдімұрын - 1 қорымы, ерте темір дәуірі, орта ғасырлар; [[Үшқұю қонысы|Үшқұю]] - 1 қонысы, неолит|| || археология ескерткіші || Баянды ауылынан 40 км шығыс бағытта; 40 км шығыс бағытта; 45 км шығыс бағытта; 55 км шығыс бағытта; 45 км шығыс бағытта. |- | 8 || Ащысор - 1 араны, қола дәуірі; Үшқұю қалашығы, орта ғасырлар; Есен - 1 қорғаны, ХII – ХIII ғасырлар; Есен - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Құрық ауылынан 7,5 км солтүстік бағытта; Маңғыстау ауылынан 38 км шығыс бағытта; 6 км солтүстік-шығыс бағытта; 6 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 9 || Жамбауыл - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Жамбауыл - 2 тас қабірі, қола дәуірі; Мейіз - 2 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Мейіз - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || [[Сайын Шапағатов ауылы|Сайын Шапағатов]] ауылынан 24 км солтүстік-шығыс бағытта; 23,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 5,6 км оңтүстік-шығыс бағытта; 5 км оңтүстік-шығыс бағытта. |} == Түпқараған ауданы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || [[Әбілғазы күмбезтамы]], ХIХ ғасыр; [[Қаракөз күмбезтамы]], ХV - ХVІІ ғасырлар; Қыстау, малқора және тұрмыс құрылыстары, ХVIІI ғасыр; [[Нұрқабай құдығы]], ХIХ ғасыр; Қалалық байланыс торабының ғимараты (Қазпошта), 1912 жыл; Екі сыныптық орыс - қазақ училищесінің ғимараты, 1909 жыл; [[Мұрын жыраудың мұражай-үйі|Мұрын-жыраудың үйі (Мұрын Сенгірбекұлының музейі)]], 1908 жыл; [[Армян шіркеушесі]], 1892 жыл; Халық үйі (Мәдениет үйі), 1880 - 1882 жылдар; [[Жоғарғы Түпқараған бағдарлық шамшырағы]], 1851 жыл; З. Дубский бағы, ХIХ ғасырдың аяғы; [[Новопетровск бекінісі]]нің қалдықтары, 1846 жыл; Төлекбай күмбезтамы, ХIХ ғасыр; Шебер Ідіріс Серікбайұлының тұрғын үйі, 1940 жыл||[[Сурет:Әбілғазы күмбезтамы.jpg|thumb|right|150px|<small>Әбілғазы күмбезтамы.</small>]][[Сурет:Қаракөз күмбезтамы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қаракөз күмбезтамы.</small>]][[Сурет:Нұрқабай құдығы.jpg|thumb|right|150px|<small>Нұрқабай құдығы.</small>]] [[Сурет:Мұрын жыраудың мұражай үйі.jpg|thumb|right|150px|<small>Мұрын жыраудың мұражай үйі.</small>]][[Сурет:Армян шіркеушесі.jpg|thumb|right|150px|<small>Армян шіркеушесі.</small>]][[Сурет:Жоғарғы Түпқараған маягі.jpg|thumb|right|150px|<small>Жоғарғы Түпқараған бағдарлық шамшырағы.</small>]][[Сурет:Новопетровск бекінісінің қирандысы.jpg|thumb|right|150px|<small>Новопетровск бекінісінің қирандысы.</small> ]] || қала құрылысы және сәулет || [[Форт-Шевченко]] қаласынан 3 км оңтүстік бағытта; 25 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта, Тамшалы жерінде; қаладан 35 км шығыс бағытта; Форт-Шевченко қаласы, С. Үргенішбайұлы көшесі, № 1; Н. Оңғарбайұлы көшесі, № 53; Е. Өмірбаев көшесі, № 10; Н. Оңғарбайұлы көшесі, № 49 ғимараттың жанында; № 49; қаладан 10 км солтүстік бағытта; 10 км солтүстік бағытта; қаланың солтүстік беткейі, Қорғантас тауы; қаладан 33 км солтүстік-шығыс бағытта, Меретсай шатқалының етегінде; Форт-Шевченко қаласы, М.Әбдіхалықов көшесі, № 58. |- | 2 || [[Төменгі Түпқараған бағдарлық шамшырағы]], 1851 жыл; З. Дубскийдін қызының үйі (Қызыл бұрыш ғимараты), 1910 жыл; А. Шамониннің үйі (Баутин теңіз сауда портының ғимараты), 1889 жыл; Бұрынғы тұрғын үй, ХIХ ғасырдың аяғы; Ә. Жангелдинге арналған обелиск, 1975 жыл ||[[Сурет:Төменгі Түпқараған маягі.jpg|thumb|right|150px|<small>Төменгі Түпқараған бағдарлық шамшырағы.</small>]] || қала құрылысы және сәулет || [[Баутин]] ауылының шығыс беткейі, [[Түпқараған түбегі|Түпқараған]] шығанағының оңтүстік жағалауы; Баутин ауылы, № З. Дубский көшесі, № 23; № 21; № 15; № 23 ғимаратына қарсы теңіз беткейде. |- | 3 || Темір күмбезтамы, ХХ ғасыр|| || қала құрылысы және сәулет || Ақтау – Форт-Шевченко жолында 44 км, [[Ақшұқыр]] ауылынан 30 км солтүстік бағытта. |- | 4 || [[Үйтолы]] жерасты мешіті, XVIII - XIX ғасырлар; Қостам - 1 күмбезтамы, XIV - XV ғасырлар || || қала құрылысы және сәулет || [[Таушық]] ауылынан 2 км батыс бағытта; 9,5 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 5 || [[Қошқар Ата құлпытасы|Қошқар-ата қорымы]], IХ - ХХ ғасырлар; Есмамбет қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Жоласқан қорымы, ХVI - ХIХ ғасырлар|| [[Сурет:Қошқар ата қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қошқар ата қорымы.</small>]] || ансамбльдер мен кешендер || Ақтау қаласынан 17 км солтүстік-батыс бағытта; 25 км солтүстік-батыс бағытта; 50 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 6 || Ұзын-там (Қара-там) қорымы, ХII - ХIХ ғасырлар; [[Қанға-Баба қорымы|Қаңға-баба қорымы]], ХІ - ХIХ ғасырлар; Жалғыз там (Белторан) қорымы, ХІІ - ХIХ ғасырлар; Ақшора қорымы, ХVI - ХХ ғасырлар; Мая қорымы, ХIV - ХIХ ғасырлар; [[Үштам қорымы|Үштам]] қорымы, Х - ХVI ғасырлар; [[Кенті баба кесенесі|Кенті - баба қорымы]], Х - ХVI ғасырлар; [[Сұлтан епе жер асты мешіті|Сұлтан-үпі жерасты мешіті, қорымы және сайы]], Х - ХIХ ғасырлары, энеолит; Қосым қорымы, ХVII - ХХ ғасырлар; Демеу қорымы, ХVIII - ХIХ ғасырлар; Сислам - ата қорымы, ХII - ХIХ ғасырлар; [[Сағындық қорымы]], ХVI - ХIХ ғасырлар; [[Қарағашты әулие|Қарағашты-әулие]] қорымы, Х - ХIХ ғасырлар; Суат қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Айназар қорымы, ХIII - ХIХ ғасырлар; [[Ишан Қожа жер асты мешіті|Ишан-қожа қорымы]] мен жерасты мешіті, ХV - ХVIII ғасырлар; Саназар қорымы, ХVII - ХХ ғасырлар; Құсым қорымы, ХVI - ХIХ ғасырлар; Жаңабай қорымы, XVIII - XIX ғасырлар||[[Сурет:Үштам қорымы. Әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.jpg|thumb|right|150px|<small>Үштам қорымы. Әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.</small>]] [[Сурет:Кенті баба қорымы. Мұнара тәріздес кесене. XV–XVII ғғ.jpg|thumb|right|150px|<small>Кенті баба қорымы. Мұнара тәріздес кесене. XV–XVII ғғ.</small>]][[Сурет:Сұлтан апе қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Сұлтан апе қорымы.</small>]][[Сурет:Қарағашты әулие қорымы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қарағашты әулие қорымы.</small>]]|| ансамбльдер мен кешендер || Форт-Шевченко қаласынан 17 км солтүстік-батыс бағытта; 25 км шығыс бағытта; 45 км шығыс бағытта; 40 км шығыс бағытта; 36 км шығыс бағытта; 55 км солтүстік-шығыс бағытта; 55 км солтүстік-шығыс бағытта; 57 км солтүстік-шығыс бағытта; 9 км шығыс бағытта; 3 км оңтүстік-батыс бағытта; 2 км оңтүстік бағытта; 23 км шығыс бағытта; 47 км шығыс бағытта; 56 км шығыс бағытта; 7 км шығыс бағытта; 30 км оңтүстік бағытта; 23 км солтүстік-шығыс бағытта; 70 км оңтүстік-шығыс бағытта; 29 км шығыс бағытта, Қаңға жерінде. |- | 7 || [[Қалипан қорымы|Қалипан қорымы,]] Х – ХIХ ғасырлар; Жылқыбай қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Қайдауыл (Айымбет) қорымы, ХVIII - ХIХ ғасырлар; Айғыр қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Шат қорымы, ХVII - ХIХ ғасырлар; Долы-апа қорымы, ХII - ХIХ ғасырлар; Жиенәлі қорымы, ХVII - ХХ ғасырлар; Дәніспан қорымы, ХIV - ХVI ғасырлар; Қалың - Арбат қорымы, Х – ХIХ ғасырлар; Қазбайыр қорымы, XVI - XVIII ғасырлар және XIX ғасырдың II жартысы; [[Үдек]] қорымы, XIV - XVIII ғасырлар||[[Сурет:Қалипан қорымы. Қабір үстіндегі стела. XV–XVII ғғ.jpg|thumb|right|150px|<small>Қалипан қорымы. Қабір үстіндегі стела. XV–XVII ғғ.</small> ]] || ансамбльдер мен кешендер || Ақшұқыр ауылынан 11 км солтүстік-батыс бағытта; 40 км солтүстік-батыс бағытта; Ақтау–Қаражанбас жолында 60 км, Ақшұқыр ауылынан 43 км солтүстік-шығыс бағытта; Ақтау–Қаражанбас жолында 70 км, Таушық ауылынан 23 км оңтүстік-шығыс бағытта; 20 км оңтүстік-батыс бағытта; Ақтау – Қаражанбас жолында 95 км, Таушық ауылынан 5 км солтүстік-шығыс бағытта; 15 км шығыс бағытта; 7 км шығыс бағытта; Ақтау – Форт-Шевченко жолында 36 км, Ақшұқыр ауылынан 18 км солтүстік-батыс бағытта; Таушық ауылынан 13 км солтүстік-батыс бағытта; 18,5 км батыс бағытта. |- | 8 || [[Қарлыбас бекінісі]], ХI - ХII ғасырлар; Саура сайы, бекінісі, қола дәуірі ||[[Сурет:Қарлыбас қамалы көрінісі.jpg|thumb|right|150px|Қ<small>арлыбас қамалының жалпы көрінісі.</small>]] || археология ескерткіші || Ақтау қаласынан 70 км солтүстік бағытта; Саура жерінен 600 м солтүстік-батыс бағытта, Ақтау қаласынан 80 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 9 || [[Тамшалы сайы]], [[Қараған бекінісі]], орта ғасырлар; Меретсай діни-қабірлеу кешені, б.д.д. V - IV ғасырлар; [[Түбежік ғибадатханалар тобы|Түбежік - 1 діни-қабірлеу кешені, б.д.д. V - І ғасырлар, ерте темір дәуірі; Түбежік - 2 діни-қабірлеу кешені, б.д.д. IV - І ғасырлар, ерте темір дәуірі]]; [[Түбежік бекінісі|Қаңға-баба (Түбежік) бекінісі]], орта ғасырлар; Әжібай - 1 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Белторан - 2 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Белторан - 3 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Бисембай тас қабірі, ерте темір дәуірі; Қаратас - 2 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Қаратас - 5 тас қабірі, ерте темір дәуірі; Мая тас қабірі, ерте темір дәуірі; Түбежік - 4 тас қабірі, ерте темір дәуірі; [[Түпқараған бекінісі]], орта ғасырлар; [[Дікілтас]] діни-қабірлеу кешені, ерте темір дәуірі; Талшық діни-қабірлеу кешені, энеолит - орта ғасырлар; Белторан - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі Қаратас - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қаратас - 4 қорғаны, ерте темір дәуірі||[[Сурет:Қараған бекінісі.jpg|thumb|right|150px|<small>Қараған бекінісі құрылысының қалдығы.</small>]][[Сурет:Түбежік-1 ғибадатханасы.jpg|thumb|right|150px|<small>Түбежік-1 ғибадатханасы.</small>]] || археология ескерткіші || Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта, Тамшалы жерінде; қаладан 25 км солтүстік бағытта; 35 км солтүстік бағытта; 30 км солтүстік бағытта; 25 км шығыс бағытта; 10 км оңтүстік-шығыс бағытта; 43 км шығыс бағытта; 43 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта; 32 км шығыс бағытта; 33 км шығыс бағытта; 35 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта; 15 км солтүстік бағытта; 30 км шығыс бағытта 21 км солтүстік-шығыс бағытта; Құрық ауылынан 43 км шығыс бағытта; Форт-Шевченко қаласынан 33 км солтүстік шығыс бағытта; 32 км солтүстік шығыс бағытта. |- | 10 || [[Қарақабақ қалашығы]], ІІІ ғасыр - VI ғасырдың басы және ІХ - Х ғасырлар; Қосым тас қабірі, ерте темір дәуірі; [[Шақпақ ата мешіті|Шақпақ-ата]] - 3 тас қабірі, ерте қола дәуірі; Әжі баба - 1 керуен сарайы, XI - XII ғасырлары; Байлама бекінісі, орта ғасырлар; Борлы бекінісі, орта ғасырлар; Қосбайыр - 2, діни-қабірлеу кешені, ерте темір дәуірі; Қосбайыр қорғаны, ерте темір дәуірі; Қосбайыр - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қосбайыр - 3 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылтөбе - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қызылтөбе - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Шақпақ-ата - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі||[[Сурет:Қарақабақ қалашығы.jpg|thumb|right|150px|<small>Қарақабақ қалашығының қазба жұмыстарына дейінгі көрінісі.</small>]][[Сурет:Shakpak-Ata.jpg|thumb|right|150px|<small>Шақпақ ата мешіті</small>]] || археология ескерткіші || Таушық ауылынан 17 км солтүстік-шығыс бағытта; 30 км оңтүстік-батыс бағытта; 25 км солтүстік-батыс бағытта; 18 км солтүстік бағытта; 12,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 40 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км батыс бағытта; 12 км батыс бағытта; 12 км батыс бағытта; 15,5 км батыс бағытта; 29,5 км солтүстік-батыс бағытта; 32 км солтүстік-батыс бағытта; 27 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 11 || Сақақұдық - 2 тас қабірі, ерте темір дәуірі; [[Түлкілі бекінісі]], орта ғасырлар; Қосым - 2 діни-қабірлеу кешені, ерте темір дәуірі, орта ғасырлар; Көкалы - 1 қорғаны, қола дәуірі; Үштам - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштам - 2 қорғаны, ерте темір дәуірі; Үштам - 3 менгірі, ерте темір дәуірі; Түлкілі - 2 қорымы, XIII - XIV ғасырлар, XVIII ғасыр; Үдек - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; [[Сақақұдық үңгірі|Сақақұдық - 1 үңгірі]], орта ғасырлар; Түлкілі қонысы, неолит-энеолит|| || археология ескерткіші || [[Қызылөзен]] ауылынан 8,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 40 км оңтүстік-шығыс бағытта; 40 км оңтүстік-батыс бағытта; 20 км солтүстік-шығыс-бағытта; 45 км шығыс бағытта; 44 км шығыс бағытта; 46 км шығыс бағытта; 30 км оңтүстік-шығыс бағытта; 20 км солтүстік бағытта; 6 км шығыс бағытта; 40 км шығыс бағытта. |- | 12 || [[Сағындық бекінісі]], орта ғасырлар; Скалистый - 1 қонысы, неолит-энеолит; Скалистый - 2 қонысы, неолит-энеолит||[[Сурет:Сағындық бекінісі.jpg|thumb|right|150px|<small>Сағындық бекінісінің жалпы көрінісі.</small>]] || археология ескерткіші || Сайын Шапағатов ауылынан 21,5 км солтүстік-батыс бағытта; Ақшұқыр ауылынан 500 м солтүстік-батыс бағытта; 1,5 км солтүстік-батыс бағытта. |- | 13 || Көккүмбет қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Тұщықұдық ауылынан 3 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 14 || Нұрқабай - 1 қорғаны, орта ғасырлар; Нұрқабай - 2 қорғаны, орта ғасырлар; Нұркабай - 4 қорғаны, ерте темір дәуірі; Нұрыштам - 1 қорғаны, орта ғасырлар; Түбежік - 5 қорғаны, ерте темір дәуірі; Төлекбай - 1 қорғаны, ерте темір дәуірі; Қостам - 4 қорымы, орта ғасырлар; Саназар - 4 қорымы, ерте темір дәуірі; Түбежік - 5 қорымы, орта ғасырлар; Борлы - 1 қонысы, қорымы, неолит-энеолит; Борлы - 2 қонысы, неолит-энеолит; Жанбұлақ - 1 қонысы, неолит-энеолит; [[Кетікқала қалашығы|Кетікқала қонысы]], XIV ғасыр; Қостам - 1 қонысы, ерте темір дәуірі; Қостам - 2, қонысы, қорымы, энеолит - ерте қола дәуірі; Қостам - 3, қонысы, қорымы, энеолит - ерте қола дәуірі; Меретсай - 1 қонысы, ерте темір дәуір; Меретсай - 3 қонысы, энеолит - ерте қола дәуірі; Меретсай - 4 қонысы, энеолит - ерте қола дәуірі; Саназар - 1 қонысы, неолит-энеолит; Саназар - 2 қонысы, энеолит - ерте қола дәуірі; Талшын - 1 қонысы, энеолит; Талшын - 2 қонысы, энеолит - ерте қола дәуірі; Түбежік қонысы, неолит-энеолит; Қаратас - 1 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Қостам - 5 ғибадатханасы, энеолит - ерте темір дәуірі; Саназар - 3 ғибадатханасы, қола дәуірі|| [[Сурет:Кетікқала орны.jpg|thumb|right|150px|<small>Кетікқала орнының көрінісі.</small>]] || археология ескерткіші || Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта; 34 км шығыс бағытта; 36 км шығыс бағытта; 38 км шығыс бағытта; 34 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта; 37 км шығыс бағытта; 24,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 34 км шығыс бағытта; 58 км шығыс бағытта; 58 км шығыс-бағытта; 33 км шығыс бағытта; 800 м солтүстік-шығыс бағытта; 45 км шығыс бағытта; 44 км шығыс бағытта; 46 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта; 30 км шығыс бағытта; 30 км солтүстік-шығыс бағытта; 23 км солтүстік-шығыс бағытта; 23,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 21 км солтүстік-шығыс бағытта; 21,5 км солтүстік-шығыс бағытта; 32 км шығыс бағытта; 33 км шығыс бағытта; 40 км шығыс бағытта; 23,5 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 15 || Тасмұрын қорғаны, ерте темір дәуірі || || археология ескерткіші || Маңғыстау ауылынан 10 км солтүстік-шығыс бағытта. |- | 16 || Қапамсай шеберханасы, палеолит; [[Шытша мегалиттері|Шытша - 1 мегалиттер, қола дәуірі; Шытша - 2 және 3 мегалиттер, қола дәуірі; Шытша - 4 мегалиттер, қола дәуірі; Шытша - 5 мегалиттер, қола дәуірі]]; Қарамола - 1 қорымы, ерте темір дәуірі; Шытша - 6 қорымы, орта ғасырлар; Шақпақ-ата - 2 қонысы, энеолит; Шақпақ-ата - 5 қонысы, энеолит - ерте қола дәуірі; Шақпақ-ата - 6 қонысы, энеолит; Шақпақ-ата - 7 қонысы, энеолит; Шақпақ-ата - 8 қонысы, энеолит; Ақүйік ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Қызылтөбе - 3 ғибадатханасы, ерте темір дәуірі; Шақпақ-ата - 4 тұрағы, энеолит||[[Сурет:Шытша-5 мегалиттері.jpg|thumb|right|150px|<small>Шытша-5 мегалиттері.</small>]] || археология ескерткіші || Таушық ауылынан 24 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік-батыс бағытта; 15 км солтүстік-батыс бағытта; 17 км солтүстік-батыс бағытта; 9 км солтүстік бағытта; 27 км солтүстік-батыс бағытта; 25 км солтүстік-батыс бағытта; 27 км солтүстік-батыс бағытта; 26 км солтүстік-батыс бағытта; 26 км солтүстік-батыс бағытта; 17,5 км оңтүстік-батыс бағытта; 28 км батыс бағытта; 25 км солтүстік-батыс бағытта. |} == Ақтау қаласы == {| class="wikitable" |+ |- ! р/с !! Ескерткіштің атауы !! Ескерткіш суреті !! Ескерткіш түрі !! Ескерткіштің орналасқан жері |- | 1 || Ақтау қаласының алғашқы қысқы клуб ғимараты, 1961 жыл || || қала құрылысы және сәулет || 3 шағын аудан, 66 үй. |- | 2 || [[Шевченко Тарас Григорьевич ескерткіші (Ақтау)|Тарас Григорьевич Шевченко ескерткіші]], 1982 жыл ||[[Сурет:Т.Г.Шевченко ескерткіші (Ақтау).jpg|thumb|right|150px|]] || монументтік өнер құрылысы || 4-5 шағын аудандар арасындағы сквер. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Маңғыстау облысы археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Маңғыстау облысы]] d2l4v597t2qahkmg1u2djbr4nnbbc77 0 745759 3641100 3508448 2026-08-09T05:43:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3641100 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы ={{ту|Гваделупа}} Мульен | құрылған = 1931 | стадионы = Stade Jacques Pontremy,<br/>[[Ле Муле]], [[Гваделупа]] | жарыс = [[Футболдан Гваделупа чемпионаты]] | маусым = 2024/25 | орын = [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз''' }} '''Мульен''' ({{lang-fr|Club Sportif Moulien}}) — [[Гваделупа]]ның Ле Муле қаласындағы футбол клубы. Гваделупаның 13 дүркін чемпионы (1952–53, 1954–55, 1955–56, 1964–65, 1983–84, 1984–85, 1993–94, 2008–09, 2010–11, 2012–13, 2013–14, 2017–18, 2022–23). ==Сілтемелер== * [https://web.archive.org/web/20090109162345/http://foot2gwada.blogs.francefootball.com/effectifs_des_clubs_de_dh/ Tour des clubs 2008–2009] * [http://www.fff.fr/competitions/php/club/club_terrain.php?cl_no=4066 Club info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829144042/http://www.fff.fr/competitions/php/club/club_terrain.php?cl_no=4066 |date=2012-08-29 }} * [https://web.archive.org/web/20110713194322/http://cslemoule.leclubdefoot.com/ Ресми сайты] (13 шілде 2011) [[Санат:Гваделупа футбол клубтары]] 555gae00sxdnsqpiq69idea9i1d601i 0 746344 3641141 3636282 2026-08-09T08:40:47Z Casserium 68287 3641141 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Дастан Адайұлы Рыспеков | Суреті = Dastan Ryspekov (cropped).jpg | Атауы = Рыспеков, 2023 жыл | Титулы = [[Ұлытау облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ұлытау облысы|әкімі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Coat of arms of Ulytau Region.svg | Басқара бастады = 9 қазан 2024 | Басқаруын аяқтады = 17 шілде 2026 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Берік Әбдіғалиұлы]] | Ізбасары = [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] | Титулы_2 = [[Ұлытау облысы]] әкімінің орынбасары | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Ulytau Region.svg | Басқара бастады_2 = тамыз 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = қазан 2024 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | тақырыпша1_2 = Әкімі | мәтін1_2 = [[Берік Әбдіғалиұлы]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитетінің]] төрағасы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = ақпан 2020 | Басқаруын аяқтады_3 = тамыз 2023 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br />[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | тақырыпша1_3 = Министрі | мәтін1_3 = [[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]<br>[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]<br>[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Туған күні = 23.6.1984 | Туған жері = {{туғанжері|Жезқазған|Жезқазғанда}}, [[Жезқазған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2005)<br />[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ]] Алматы заң академиясы (2008) | Мамандығы = Мемлекеттік және жергілікті басқару (2005) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Дастан Адайұлы Рыспеков''' ([[23 маусым]] [[1984 жыл]], [[Жезқазған]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы. 2024–2026 жылдары [[Ұлытау облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкім]]і. == Білімі == [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті]]н және [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазМЗУ Алматы заң академиясы]]н тәмамдаған. == Еңбек жолы == Еңбек жолын 2006 жылы [[Алматы]] қаласындағы Экономика және бюджетті жоспарлау департаменті түсімдерді болжау бөлімінің бас маманы ретінде бастаған. 2007–2016 жылдары Алматы қаласында Экономика және бюджеттік жоспарлау департаментінде, Алматы қаласы бойынша Тексеру комиссиясында, республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінде басшылық лауазымдарда жұмыс істеді. 2016–2018 жылдары — «[[Дүниежүзілік көрме (2017)|Астана ЭКСПО-2017]]» ҰК» бухгалтерлік есеп және есептілік департаментінің директоры — бас бухгалтері. 2018–2019 жылдары — Павлодар облысы Кәсіпкерлік, сауда және туризм басқармасының басшысы. 2019 жылғы сәуірден бастап «Астана ЭКСПО-2017» Ұлттық компаниясы» АҚ Экономика және бюджетті жоспарлау департаментінің директоры қызметін атқарды. 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Мәдениет және спорт министрлігі Туризм индустриясы комитеті]]нің төрағасы болып жұмыс істеді.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/dastan-adajuly-ryspekov|title=Дастан Адайұлы Рыспеков|author=inbusiness.kz|date=2024-10-09|work=inbusiness.kz|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}</ref> Рыспековтің комитетті басқарған тұсында Қазақстанға келген туристерге bed tax салығын төлеу керек болды. Бұл жарна төлеуге әр турист 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті. Салық туристердің қонақ үйге төлейтін сомасының 5% тең.<ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/2023-11-28/dmnv-postelnyj-sbor-utverdyat/ |title= «Постельный сбор» для иностранцев хотят утвердить, несмотря на планы по его отмене |lang= ru |publisher= КУРСИВ |last= Думанова |first= Кристина |date= 2023-11-28 |accessdate= 2024-10-09}}</ref><ref>{{YouTube|PY5y1i2eq8c|Сбор с иностранных туристов. Дастан Рыспеков}}</ref> Оның төрағалығы, оған қоса, [[COVID-19 пандемиясы]]ның өршуімен қатар басталды.<ref>{{YouTube|wRwiJWPGQU4|ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙ КЕЗІНДЕГІ ТУРИЗМ /Сұхбат (07.04.20)}}</ref> 2023 жылғы тамыздан бастап [[Ұлытау облысы]] әкімі [[Берік Әбдіғалиұлы]]ның орынбасары. 2024 жылғы 9 қазанда [[Ұлытау облысы]]ның әкімі лауазымына тағайындалды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-ryspekovti-tagayyndau-turaly-993932|title=Д.А. Рыспековті тағайындау туралы|author=akorda.kz|date=2024-10-09|work=|publisher=|accessdate=2024-10-09|lang=kk}}</ref> Лауазымына тағайындалған сәтінде Рыспеков елдегі [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|облыс]]қа және [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|республикалық маңызы бар қала]]ға басшылық еткен ең жас әкім болды; оның жасы 40-та. Бұл рекордты оған дейін иелеген — әкім [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]].<ref name="tengritaga">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/samyiy-molodoy-izvestno-novom-akime-ulyitau-dastane-550367/|title=Самый молодой: что известно о новом акиме Улытау Дастане Рыспекове|lang=ru|work=tengrinews.kz|last=Шашкина|first=Алина|date=2024-10-09|accessdate=2024-10-09}}</ref> Ұлытау облысы әкіміне Рыспековтан басқа тағы [[Ұлантай Төлеутайұлы Үсенов|Ұлантай Үсенов]]тің де үміткерлігі қарастырылып жатқан еді.<ref name="tengritaga" /> 2026 жылғы 17 шілдеде лауазымынан босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dastan-adayuly-ryspekov-ulytau-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-176405 Мемлекет басшысының Жарлығымен Дастан Адайұлы Рыспеков Ұлытау облысының әкімі лауазымынан босатылды]</ref> 2026 жылғы 9 тамызда Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болып тағайындалды.<ref>[https://prokadry.kz/ryspekov_gosinsrektor_ap_26/ РЫСПЕКОВ Дастан назначен государственным инспектором Администрации Президента РК]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Рыспеков, Дастан Абайұлы}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Ұлытау облысының әкімдері]] m5okii2a8bdjaftok6bmtm0jhmxh7nd 0 749810 3641034 3640656 2026-08-08T20:09:56Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Гүлмира Бақдәулетқызы|Гүлмира Бақдәулетқызы]] ([[User talk:Гүлмира Бақдәулетқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640091 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — XIX ғ.,(тарихи-архитектуралық) Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989 ж.) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз, онша биік емес. Екі сатылы төменгі қаланды үстіне орналасқан, бір бөлмелі. Жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қалындықпен салынған. Ішкі қабаттары тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғаларының бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6 м, материалы — құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан. Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шойтастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы — әкті құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41 м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы Nº2 сағанатаммен аналогиялық жағдайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігінде полихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15 м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материалы — құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kfafoyzn2jgl25jm9xk6k49f2n9bim3 0 762467 3640998 3535386 2026-08-08T16:58:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640998 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қауіпсіздік майоры''' ({{lang-ru|Майор государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы КСРО [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚХК]] басшылық құрамның арнайы атағы ([[КСРО ІІМ ішкі әскерлері|ІІХК әскерлерінің]] әскери қызметкерлері мен [[Кеңестік милиция|КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция]] қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — [[Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны|мемлекеттік қауіпсіздік капитаны]], ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік аға майоры|мемлекеттік қауіпсіздік аға майоры]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік майоры'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 1 ромб болды) осы кезеңде, [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] [[Бригада командирі|бригком]] әскери дәрежесіне шартты түрде сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — майор әскери атағына сәйкес келді. == Атақтың тарихы == {| class="wikitable" |+ ! !1936 ! colspan="2" |1937 |- | |гимнастерка, бешпентше, шекпен және реглан-пәлте |гимнастерка, бешпентше |шекпен, шинел |- |ілгектер |[[Сурет:Нквд1936вс1.png|centre|60px]] |[[Сурет:Нквд1937вс1.png|centre|60px]] |[[Сурет:Нквд1937швс1.png|centre|100px]] |- |жеңдегі белгілер |[[Сурет:Нквд1936нзвс1.png|centre|100px]] | colspan="2" |[[Сурет:Нквд1937нзвс.png|centre|92px]] |} ''Мемлекеттік қауіпсіздік майоры'' арнаулы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }} «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, 1935 жылғы 10 қазандағы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] № 319 Бұйрығымен<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.] «О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref> [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен ''мемлекеттік қауіпсіздік майоры'' атағы бас басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ майоры әскери атағымен теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — [[Комбриг|комбриг]] әскери атағына сәйкес келді). [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының]] 1945 жылғы 6 шілдедегі КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945.] «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref>, ''мемлекеттік қауіпсіздік майоры'' атағын жойды. == Айырым белгілері == 1935 жылғы 27 желтоқсандағы № 396 (МҚББ бойынша) және № 399 (ШІКББ бойынша) бұйрықтарымен: екі жеңінде алтын жиегі бар бір қызыл шұға жұлдызша; ілгектері — алтын түсті жолақты. 1936 жылдың 30 сәуірінен бастап жаға ілгектерге қосымша сары металл жұлдызша орнатылды. ІІХК 1937 жылғы 15 шілдедегі № 278 бұйрығымен: мемлекеттік қауіпсіздік майорының айырым белгісі – ілгектегі бір ромб болды. ІІХК 1943 жылғы 18 ақпандағы № 126 бұйрығымен КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы «ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамы үшін жаңа айырым белгілерін енгізу туралы» Жарлығына сәйкес қолданыстағы ілгектердің орнына жаңа айырым белгілері – иық белгілері, сондай-ақ КСРО ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамына арналған киім кию ережелері бекітілді. == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері#ІІХК атақтары мен айырым белгілері|КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Әдебиет == * КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі «КСРО Ішкі істер халық комиссариаты мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты басшылық құрамының шендері, нысанды киімдері және айырым белгілері туралы» Жарлығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік майорлары]] e2pglbhpq13vp6yjprosgixghw5ofbn 0 762560 3640995 3490956 2026-08-08T16:58:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640995 wikitext text/x-wiki {{Әскери атақ |Атауы = Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны |Шынайы атауы = |Сурет1 = 1939nkvd-ps07.png |Сурет1 ені = 150px |Сурет1 сипаттамасы = 1937 жылғы шинелге арналған ілгек |Сурет2 = 1939nkvd-pg07.png |Сурет2 ені = 130px |Сурет2 сипаттамасы = 1937 жылғы гимнастеркаға арналған ілгек<br />(1937–1943 жылдары) |Басқа атаулары = |Қысқартылуы = |Мемлекет = {{USSR}} |Әскер түрі = |Дәреже тобы = |Дәрежесі = |НАТО дәрежесі = |НАТО емес дәрежесі = |Жалақысы = |Құрылды = 1935 жылы |Таратылды = 1945 жылы |Жоғары шен = [[Мемлекеттік қауіпсіздік майоры]] |Кіші шен = [[Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты]] |Аналогтары = |Тарихы = }} '''Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны''' ({{lang-ru|Капитан государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы КСРО ІІХК және МҚХК басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — [[Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты]], ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік майоры|мемлекеттік қауіпсіздік майоры]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 3 тіктөртбұрыш болды), 1940 жылға дейін шартты түрде [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] полковнигі әскери атағына (1940-1943 жылдары — подполковникке) сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — шартты түрде капитан әскери атағына сәйкес болды. == Тарихы == Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }}. «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.]«О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен ''мемлекеттік қауіпсіздік капитаны'' атағы орта басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ капитанының әскери атағына теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — подполковник әскери атағына сәйкес келді). КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945]. «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref> КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, ''мемлекеттік қауіпсіздік капитаны'' атағын жойды. == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері#ІІХК атақтары мен айырым белгілері|КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік капитандары]] nd1huh0rxs3c5k9e14rvd3xruvtsgig 0 763309 3640994 3495322 2026-08-08T16:58:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640994 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Удостоверение ст. лейтенанта госбезопасности Казакова М. А. (1941).jpg|thumb|right|200px|Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенантының куәлігі (1941)]] '''Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты''' ({{lang-ru|Старший лейтенант государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚХК]] басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — [[Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты]], ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік капитаны|мемлекеттік қауіпсіздік капитаны]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 2 тіктөртбұрыш болды), осы кезеңде шартты түрде ЖШҚӘ майор әскери атағына сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — шартты түрде аға лейтенант әскери атағына сәйкес болды. == Тарихы == Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }}. «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.]«О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен ''мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты'' атағы орта басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ аға лейтенантының әскери атағына теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — майор әскери атағына сәйкес келді). КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945]. «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref> КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, ''мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты'' атағын жойды. == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік капитандары]] mmyc4exr3q7l1yxha54aodp5pkcrt9s 10 764845 3641010 3640662 2026-08-08T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3641010 json application/json { "articles": 244552, "pages": 669655, "edits": 3637290, "users": 180574, "activeusers": 355, "admins": 15, "files": 8765 } bwsw9axgev4e49dzlnhcs8zj6fqhrq5 0 771747 3640997 3534059 2026-08-08T16:58:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640997 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты''' ({{lang-ru|Лейтенант государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚХК]] басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — [[Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты]], ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 1 тіктөртбұрыш болды), осы кезеңде шартты түрде ЖШҚӘ капитан әскери атағына сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — шартты түрде лейтенант әскери атағына сәйкес болды. == Тарихы == Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }}. «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.]«О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен ''мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты'' атағы орта басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ лейтенант әскери атағына теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — капитан әскери атағына сәйкес келді). КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945]. «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref> КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, ''мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты'' атағын жойды. == Есімнама == * [[Виктор Семенович Абакумов]] * [[Полина Натановна Беленькая]] * [[Исай Давидович Берг]] * [[Дмитрий Георгиевич Гончаров]] * [[Григорий Борисович Графпен]] * [[Константин Павлович Нефедов]] * [[Леонид Федорович Райхман]] * [[Николай Генрихович Тидор]] == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанттары]] ib087v524mjo3f4c1ns9r1uskihz9gq 0 771749 3640996 3534060 2026-08-08T16:58:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640996 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты''' ({{lang-ru|Младший лейтенант государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚХК]] басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — [[Мемлекеттік қауіпсіздік сержанты|мемлекеттік қауіпсіздік сержанты]], ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 3 шаршы болды), осы кезеңде шартты түрде ЖШҚӘ аға лейтенант әскери атағына сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — шартты түрде кіші лейтенант әскери атағына сәйкес болды. == Тарихы == Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }}. «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.]«О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен ''мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты'' атағы орта басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ кіші лейтенант әскери атағына теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — аға лейтенант әскери атағына сәйкес келді). КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945]. «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref> КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, ''мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты'' атағын жойды. == Есімнама == * [[Виктор Семенович Абакумов]] * [[Норман Михайлович Бородин]] * [[Герман Ефимович Фрадкин]] * [[Ахмат Бекирович Чеккуев]] == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанттары]] l611ylow0yd6013r23plg5ca3zcfiq8 0 771753 3640999 3534061 2026-08-08T16:58:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3640999 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік қауіпсіздік сержанты''' ({{lang-ru|Сержант государственной безопасности}}) — 1935-1945 жылдардағы [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚХК]] басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — жоқ, ал дәрежесі жағынан келесі атақ — [[Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты]]. ''Мемлекеттік қауіпсіздік сержанты'' арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 2 шаршы болды), осы кезеңде шартты түрде ЖШҚӘ лейтенант әскери атағына сәйкес келді, бұл ретте бұдан жоғары тұрған [[Мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты|мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты]] арнайы атағы шартты түрде ЖШҚӘ аға лейтенанты әскери атағына сәйкес келді. == Тарихы == Мемлекеттік қауіпсіздік сержанты арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] № 20 және [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] № 2256 қаулыларымен енгізілді<ref>[https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm Постановление ЦИК СССР № 20, СНК СССР № 2256 от 07.10.1935] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114015106/https://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4057.htm |date=2025-11-14 }}. «О специальных званиях начальствующего состава Главного Управления Государственной Безопасности НКВД СССР». Все документы с 1934 по 1963 гг. Библиотека нормативно-правовых актов СССР. — www.libussr.ru.</ref>, [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен [[КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы|КСРО ІІХК МҚББ]] басшылық құрамы үшін жарияланды<ref>[https://web.archive.org/web/20170131185607/http://www.vedomstva-uniforma.ru/normakt/mvd/ogb319-1935.html Приказ НКВД СССР № 319 от 10.10.1935 г.]«О введении новой формы одежды и специальных званий начальствующего состава ГУГБ НКВД СССР». Сайт «Ведомственная геральдика».</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі<ref>[https://web.archive.org/web/20170209114949/http://lawru.info/dok/1945/07/06/n1194054.htm Указ Президиума ВС СССР от 06.07.1945]. «О званиях, форме одежды и знаках различия начальствующего состава Народного Комиссариата Внутренних Дел и Народного Комиссариата Государственной Безопасности СССР». Год принятия документа: 1945. Информационный портал «Правовая Россия».</ref> КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, ''мемлекеттік қауіпсіздік сержанты'' атағын жойды. == Есімнама == * Мария Ильинична Богданова, [[Борис Давыдович Богданов|Борис Давыдович Богдановтың]] әйелі. * [[Абдурафий Сеит-Ягъяев]], [[Қырым Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырым АКСР]] бойынша [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] облыстық комитетінің 3-хатшысы. * [[Леонид Федорович Райхман|Райхман Леонид Федорович]] == Тағы қараңыз == * [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері]] [[Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік сержанттары]] me9hc1hjoa9ny5enr9xnf9ocbqki4km 0 771929 3641022 3640246 2026-08-08T20:02:15Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақмарал Манатқызы|Ақмарал Манатқызы]] ([[User talk:Ақмарал Манатқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3638008 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} {{Ғылыми ұйым|атауы=«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы|орналасқан жер=[[Қазақстан]], [[Астана]] қаласы|мекенжай=[[Астана]] қаласы, 010000, Есіл ауданы, Достық көшесі, 18.|сайт=https://orleu-edu.kz/}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамы''' ({{lang-ru|Национальный центр повышения квалификации «Өрлеу»}}; {{lang-en|National Centre for Professional Development “Orleu”}}) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] педагогтердің біліктілігін арттыруды, ересектерді оқытуды, сондай-ақ білім беру жүйесіне әдістемелік және ғылыми-талдамалық сүйемелдеу көрсетуді жүзеге асыратын, [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігіне]] қарасты ұйым.<ref name=":0">https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/about/structure/organization/leadership/574/1?lang=kk</ref> == Миссиясы == Педагогтердің кәсіби деңгейін арттыру, олардың өмір бойы білім алуға деген ынтасын қолдау, сапалы білім беру мазмұнын қалыптастыру және кәсіби білім алушы қауымдастықта инновациялық білім мен тәжірибенің алмасуын қамтамасыз ету.<ref name=":0" /> == Тарихы == Орталықтың қалыптасу тарихы 1948 жылдан бастау алады. Сол жылы [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] қаулысымен бірқатар облыстарда педагогтердің біліктілігін арттыру институттары құрылды. 1950–1952 жылдары бұл желі [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Алматы облысы|Алматы]] және [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстарында]] кеңейтілді.<ref>https://orleu-edu.kz/</ref> 2012 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Білім беру жүйесінің басшы және ғылыми-педагог кадрларының біліктілігін арттыру республикалық институты мен өңірлік институттар біріктіріліп, жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 2021 жылы орталықтың бас кеңсесі [[Алматы|Алматы қаласынан]] [[Астана|Астана қаласына]] көшірілді. 2023 жылы [[Түркістан облысы|Түркістан облысында]], сондай-ақ [[Абай облысы|Абай]], [[Жетісу облысы|Жетісу]] және [[Ұлытау облысы|Ұлытау облыстарында]] өкілдіктер ашылды. 2025 жылы Түркістан облысында филиал жұмысын бастады.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/ontustik/press/news/details/1048368</ref> == Басқару және құрылымы == Орталықтың корпоративтік басқару жүйесіне: * жоғарғы орган — [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]; * басқару органы — Директорлар кеңесі; * алқалы атқарушы орган — Басқарма; * қаржылық-шаруашылық қызметке бақылау жүргізетін орган — Ішкі аудит қызметі жатады. 2025 жылғы жағдай бойынша орталықтың институционалдық желісі 16 өңірлік филиал мен 3 өкілдіктен тұрады. Кадрлық құрамында 743 қызметкер бар, оның ішінде оқу қызметін жүзеге асыратын 283 педагог жұмыс істейді. Ұйымдық құрылым Директорлар кеңесінің 2025 жылғы 7 ақпандағы №133-СД шешімімен бекітілген. == Қызметі және халықаралық ынтымақтастық == Орталық педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуы саласында білім беру бағдарламаларын іске асырады, ғылыми-әдістемелік зерттеулер жүргізеді және білім беру жүйесіне талдамалық қолдау көрсетеді. Ұйымның институционалдық қызметі [[Германия|Германияның]] [[ACQUIN]] агенттігі жүргізген халықаралық аккредитация арқылы расталған.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/1096715?lang=kk</ref> Сондай-ақ орталықтың 12 білім беру бағдарламасы IAAR агенттігінің халықаралық бағдарламалық аккредитациясынан өткен. Орталық педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуы саласында халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асырады. [[ЮНЕСКО]]<ref>https://iite.unesco.org/news/the-national-centre-for-professional-development-orleu-with-the-support-of-unesco-iite-launched-a-large-scale-teacher-training-in-the-field-of-ai/?utm_source</ref> және [[ЮНИСЕФ]] ұйымдарымен бірлескен жобалар, сондай-ақ [[British Council]] серіктестігіндегі AELLCA бағдарламасы іске асырылуда.<ref>https://kazakhstan.britishcouncil.org/programmes/english-programmes/english-in-education/aellca-accelerating-english-language-learning-central-asia?utm_source{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Өрлеу» қызметкерлері IPDA және ISTE сияқты халықаралық кәсіби қауымдастықтарға қатысады, ал негізгі халықаралық серіктестері қатарына Colby College ([[АҚШ]]), RCEC ([[Нидерланд]]), University of Houston ([[АҚШ]]), А. Авлони атындағы Ұлттық біліктілікті арттыру институты ([[Өзбекстан]]) және NILE ([[Ұлыбритания]]) кіреді. Халықаралық бастамаларды сараптау мақсатында Консультациялық кеңес құрылған. Сонымен қатар, орталық шетелде қазақ тілінде сабақ беретін педагогтерге біліктілікті арттыру курстарын өткізеді.<ref>https://orleu-edu.kz/%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%BE%D1%82-%D3%A9%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8-112-%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0/{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Өрлеу» қызметкерлері ғылыми және әдістемелік еңбектерін отандық және халықаралық рецензияланатын басылымдарда жариялайды, сондай-ақ республикалық және өңірлік ғылыми-әдістемелік журналдар мен педагогикалық басылымдарды шығарады. == Басылымдар тізімі == {| class="wikitable" |+ | |'''Журнал атауы (қазақ және орыс тілдерінде)''' |'''Журнал түрі''' |- |1 |«ШҚО Педагогика жаршысы» Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |2 |«Ұстаз әлемі» ШҚО ақпараттық-педагогикалық газеті |газет |- |3 |«Құзыретті педагог» Республикалық  ғылыми-әдістемелік, ақпараттық-танымдық журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |4 |Республикалық педагогикалық журналы «Bilim KZ» |ғылыми-әдістемелік журнал |- |5 |«Тренер- Education» Республикалық ақпараттық-әдістемелік журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |6 |«Педагогикалық ғылым және практика» Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |7 |«Бiлiм-инфо» ақпараттық-әдістемелік хабаршысы |жаршы |- |8 |«Өрлеу-Шымкент» Республикалық әдістемелік-педагогикалық журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |9 |«Педагогикалық Альманах» Кәсіби (ғылыми-әдістемелік) журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |10 |«Хабаршы» Атырау ғылыми-әдістемелік журналы |ғылыми-әдістемелік журнал |- |11 |«Білім берудегі менеджмент» ақпарат-әдістемелік хабаршысы |жаршы |- |12 |«Педагогикалық даму» ақпараттық-педагогикалық журнал |ақпараттық-педагогикалық журнал |- |13 |"Мұғалім журналы" Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал |ғылыми-әдістемелік.журнал |- |14 |«Ustaz» ғылыми-әдістемелік журналы                      |ғылыми-әдістемелік.журнал |- |15 |«Zhaiyk ustazy» ақпараттық, танымдық, әдістемелік газеті |ғылыми-әдістемелік.журнал |- |16 |«Маңғыстау әдіскері» Республикалық  ғылыми-әдістемелік танымдық  журнал |ғылыми-әдістемелік және танымдық журнал |- |17 |«Өрлеу. Үздіксіз білім жаршысы» ғылыми журналы |ғылыми журнал |- |18 |«Өрлеу. Тиімді сабақ» әдістемелік журналы |әдістемелік журнал |- |19 |«Педагогикалық ізденіс» ақпараттық ғылыми-әдістемелік журнал |ғылыми-әдістемелік журнал |- |20 |«Master.KZ» ақпараттық агенттік (электрондық газет) |газет |- |21 |«БІЛІМ БЕРУДЕГІ БАЛАЛАР-БАЛАЛАРҒА БІЛІМ БЕРУ» ақпараттық агенттік (электрондық газет) |газет |- |22 |Республикалық ғылыми-әдістемелік журналы «Хабаршы» |ғылыми-әдістемелік журнал |- |23 |Республикалық ғылыми-әдістемелік журналы «Orleu EDU Turkistan» |ғылыми-әдістемелік журналы |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері]] __INDEX__ [[Санат:Білім]] [[Санат:Қазақстан білім министрлері]] [[Санат:Өрлеу]] t9g150llm54mhb7v6t52rp464eico27 0 771988 3641138 3583166 2026-08-09T07:34:45Z Tansheber 184253 3641138 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:2022-02-19 Ear inspection.jpg|thumb|250px|Оториноларинголог дәрігер баланың құлағын қарауда]] '''Оториноларингология''' ({{lang-grc|νέος}}, οὖς «құлақ» + ῥινός «мұрын» + λάρυγξ «көмей» + λόγος «ғылым») — [[құлақ]], [[Тамақ (анатомия)|тамақ]], [[мұрын]] және [[мойын]] патологияларын зерттеп, емдейтін [[медицина]] саласы. Оған мамандырылған дәрігерді отриноларинголог немесе лор-дәрігер ('''л'''аринго'''о'''то'''р'''инология қысқартуымен) деп атайды. Бұған қатысты алғашқы медициналық деректерді [[Гиппократ]], [[Авл Корнелий Цельс|А. Цельс]] еңбектерінен таба аламыз. Жеке сала ретінде ол XIX ғасырдың екінші жартысында дами бастайды. 1896 жылы [[Мәскеу]]де [[Штейн, Станислав Фёдорович|С. Ф. Штейн]] деген атақты лор-дәрігер құлақ, мұрын, тамақ ауруларын емдейтін клиника ашып, осы саланың дамуына зор септігін тигізеді.<ref>{{Cite web|url=https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛ АРИНГОЛОГИЯ|title=ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ — Большая Медицинская Энциклопедия|publisher=xn--90aw5c.xn--c1avg|access-date=2019-07-11|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119213711/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ|url-status=live}}</ref> == Тарихы == == Этимология == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина]] 8bfkbvkn0syikir46n8ppllvnn70g6n 3641170 3641138 2026-08-09T10:35:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tansheber|Tansheber]] ([[User talk:Tansheber|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3535406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:2022-02-19 Ear inspection.jpg|thumb|250px|Оториноларинголог дәрігер баланың құлағын қарауда]] '''Оториноларингология''' ({{lang-grc|νέος}}, οὖς «құлақ» + ῥινός «мұрын» + λάρυγξ «көмей» + λόγος «ғылым») — [[құлақ]], [[Тамақ (анатомия)|тамақ]], [[мұрын]] және [[мойын]] патологияларын зерттеп, емдейтін [[медицина]] саласы. Оған мамандырылған дәрігерді отриноларинголог немесе лор-дәрігер ('''л'''аринго'''о'''то'''р'''инология қысқартуымен) деп атайды. Бұған қатысты алғашқы медициналық деректерді [[Гиппократ]], [[Авл Корнелий Цельс|А. Цельс]] еңбектерінен таба аламыз. Жеке сала ретінде ол XIX ғасырдың екінші жартысында дами бастайды. 1896 жылы [[Мәскеу]]де [[Штейн, Станислав Фёдорович|С. Ф. Штейн]] деген атақты лор-дәрігер құлақ, мұрын, тамақ ауруларын емдейтін клиника ашып, осы саланың дамуына зор септігін тигізеді.<ref>{{Cite web|url=https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ|title=ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ — Большая Медицинская Энциклопедия|publisher=xn--90aw5c.xn--c1avg|access-date=2019-07-11|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119213711/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина]] p9sc85akd5jr2448l5x8ugajckxcrzm 0 774686 3641023 3640257 2026-08-08T20:02:16Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақмарал Манатқызы|Ақмарал Манатқызы]] ([[User talk:Ақмарал Манатқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3552695 wikitext text/x-wiki '''Менсінбеушілік''' — адамзаттың ең қауіпті жауларының бірі. Бұл өзіндік маңыздылықты шамадан тыс жоғары бағалау арқылы пайда болатын өркөкіректік пен қызғаныштың жиынтығы. Қазақ тіліндегі «менсінбеушілік» сөзі [[Өзімшілдік|өзімшілдіктің]] көрінісін білдіреді.<ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедиясы (10 томдық, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004). Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (5 томдық, Алматы: Ана тілі, 2012).</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} f0oddcwarauocqtw8l0jevkas17iywu 4 775564 3641066 3640743 2026-08-09T03:04:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3641066 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 108240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 397927] |- |2 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 46808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 169211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 321160] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 100482] |- |4 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31086] |- |5 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30340] |- |6 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 3171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8629] |- |7 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 260914] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83325] |- |9 |[[Нан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 5058] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83698] |- |11 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8077] |- |12 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8738] |- |13 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35671] |- |14 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9733] |- |15 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9254] |- |16 |[[Пазырық мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5258] |- |17 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6499] |- |18 |[[Қазақ-ноғай қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3556] |- |19 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17996] |- |20 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23531] |- |21 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3133] |- |22 |[[Әділ Өтеғұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2654] |- |23 |[[:Сурет:Oxford City FC crest.svg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2527] |- |24 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8564] |- |25 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19060] |- |26 |[[Жақ (анатомия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 3489] |- |27 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8069] |- |28 |[[Зират]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 3211] |- |29 |[[Джон Фицджеральд Кеннеди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 3052] |- |30 |[[Нұрсұлтан (ханбике)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2541] |- |31 |[[Шорья]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2456] |- |32 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21644] |- |33 |[[Михаил Станиславович Шайдоров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 4970] |- |34 |[[Стоматит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 5840] |- |35 |[[Ламин Ямаль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 3547] |- |36 |[[Дина Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 3364] |- |37 |[[Заһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2480] |- |38 |[[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2547] |- |39 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36101] |- |40 |[[Жын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 3899] |- |41 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 23086] |- |42 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9955] |- |43 |[[Бүйрек тастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2357] |- |44 |[[Құшайри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2235] |- |45 |[[Әлем халықтарының ертегілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2369] |- |46 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11512] |- |47 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30454] |- |48 |[[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2374] |- |49 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13602] |- |50 |[[Айша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 4579] |- |51 |[[Қатысушы талқылауы:Kasthack]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2130] |- |52 |[[Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 4335] |- |53 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3544] |- |54 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14785] |- |55 |[[Тораңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 3833] |- |56 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6240] |- |57 |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2793] |- |58 |[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2312] |- |59 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28531] |- |60 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13088] |- |61 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5951] |- |62 |[[Бала ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2367] |- |63 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 24172] |- |64 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 75850] |- |65 |[[Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2705] |- |66 |[[Шұрат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2331] |- |67 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46225] |- |68 |[[Бақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 3481] |- |69 |[[Канибадам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2127] |- |70 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17133] |- |71 |[[Ай (қазақ дәстүрінде)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 5126] |- |72 |[[Тарық ибн Зияд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 2057] |- |73 |[[Уоррен Гардинг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 2245] |- |74 |[[Щучинск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2876] |- |75 |[[Әйнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2775] |- |76 |[[Қытай халықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2554] |- |77 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7613] |- |78 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3178] |- |79 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18065] |- |80 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58588] |- |81 |[[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2865] |- |82 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49341] |- |83 |[[Виктория (Британдық Колумбия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1949] |- |84 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41083] |- |85 |[[Ислам негіздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2689] |- |86 |[[Шұғыла (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1938] |- |87 |[[Жаңасемей ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3107] |- |88 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25472] |- |89 |[[Есінеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 2132] |- |90 |[[Комако Кимура]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1833] |- |91 |[[Құс өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1987] |- |92 |[[Нақыл сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5649] |- |93 |[[Араб мемлекеттері Лигасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2932] |- |94 |[[Маржан Тасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1877] |- |95 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116285] |- |96 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7778] |- |97 |[[Ажырасу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 2885] |- |98 |[[Бірлік (Мойынқұм ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2009] |- |99 |[[Пиноккио]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1805] |- |100 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 13051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22308] |- |101 |[[Ребус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 2191] |- |102 |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2678] |- |103 |[[Азаматтық тәрбие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1881] |- |104 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26262] |- |105 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4801] |- |106 |[[Коростышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1732] |- |107 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28067] |- |108 |[[Қарадың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1720] |- |109 |[[Райнгау-Таунус (аудан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1709] |- |110 |[[Икер Касильяс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1993] |- |111 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10181] |- |112 |[[Наманған облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1780] |- |113 |[[Түзуші ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3202] |- |114 |[[Энтеровирусты инфекция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2550] |- |115 |[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1970] |- |116 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4255] |- |117 |[[Иммунды жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 3442] |- |118 |[[Халифа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 2430] |- |119 |[[Кванхе гун ван]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1811] |- |120 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4363] |- |121 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36357] |- |122 |[[Дирлеванг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1614] |- |123 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 4461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23758] |- |124 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7409] |- |125 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23847] |- |126 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5465] |- |127 |[[Павел Яковлевич Зальцман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1620] |- |128 |[[Dream League Soccer 2021]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Dream_League_Soccer_2021 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Dream_League_Soccer_2021 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Dream_League_Soccer_2021 1663] |- |129 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23202] |- |130 |[[Ұлы тоқырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3008] |- |131 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9476] |- |132 |[[Данил Голубенко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1940] |- |133 |[[Мұхаммед Мохбер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1646] |- |134 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7810] |- |135 |[[Кропивницкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1616] |- |136 |[[Хулиан Альварес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1671] |- |137 |[[Қатысушы:Tvoilubimyibakhthar]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1655] |- |138 |[[Жалғас Жұмағұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2161] |- |139 |[[Сайфуддин Азизи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1569] |- |140 |[[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4983] |- |141 |[[:Санат:Алматы облысында туғандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1740] |- |142 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1681] |- |143 |[[Капонир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1544] |- |144 |[[Супер келіншек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1860] |- |145 |[[Күрен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1551] |- |146 |[[Mellstroy]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Mellstroy 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Mellstroy 1952] |- |147 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58804] |- |148 |[[Үйде жалғыз қалғанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 3726] |- |149 |[[Аустрия жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1631] |- |150 |[[Волчанск (Украина)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1510] |- |151 |[[Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1582] |- |152 |[[Үлкен Арлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1645] |- |153 |[[Түрік әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2836] |- |154 |[[Үндістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2524] |- |155 |[[Адуын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1624] |- |156 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26218] |- |157 |[[Кеңірдек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 3636] |- |158 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4642] |- |159 |[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4003] |- |160 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23204] |- |161 |[[Алматы энергетика және байланыс университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2883] |- |162 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3959] |- |163 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28558] |- |164 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11153] |- |165 |[[Абайдың этнографиялық лексикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1496] |- |166 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6014] |- |167 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10652] |- |168 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10291] |- |169 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 12055] |- |170 |[[Терек шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1589] |- |171 |[[Ларри Финк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1520] |- |172 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 5091] |- |173 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11746] |- |174 |[[Құран ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1388] |- |175 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17950] |- |176 |[[Арсланбек Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1555] |- |177 |[[Мырза Ғұләм Ахмед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1516] |- |178 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4483] |- |179 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10245] |- |180 |[[Қазақстан кенттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1998] |- |181 |[[Ер Төстік және Айдаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2045] |- |182 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 7021] |- |183 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22623] |- |184 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12333] |- |185 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15638] |- |186 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126867] |- |187 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63220] |- |188 |[[:Санат:Жылқы тұқымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1350] |- |189 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 28507] |- |190 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28800] |- |191 |[[Ванесса Кирби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1358] |- |192 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18784] |- |193 |[[Түркістан легионы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2439] |- |194 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8752] |- |195 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 28259] |- |196 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62888] |- |197 |[[Профессор Мориарти]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1297] |- |198 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8747] |- |199 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26124] |- |200 |[[Кристалдық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 4436] |- |201 |[[Лиам Макдональд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1269] |- |202 |[[Захабийа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1248] |- |203 |[[Қабір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 2174] |- |204 |[[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2593] |- |205 |[[Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1493] |- |206 |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2000] |- |207 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10360] |- |208 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15917] |- |209 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2779] |- |210 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120760] |- |211 |[[Кеген (ауыл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1745] |- |212 |[[Турбина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1393] |- |213 |[[Пісте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1519] |- |214 |[[Ирина Ерофеева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1258] |- |215 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35161] |- |216 |[[Қазақтың антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1347] |- |217 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2967] |- |218 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12555] |- |219 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12493] |- |220 |[[:Санат:Чадтағы футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1176] |- |221 |[[Қыз ұзату кәделері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3219] |- |222 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12830] |- |223 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17729] |- |224 |[[Индиго]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 2488] |- |225 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12367] |- |226 |[[Галлон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1212] |- |227 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19527] |- |228 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30993] |- |229 |[[Аляска штатының қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1455] |- |230 |[[Сырдария облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1399] |- |231 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7971] |- |232 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11989] |- |233 |[[Элен Каррер д’Анкосс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1137] |- |234 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35794] |- |235 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5958] |- |236 |[[Тив (халық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1163] |- |237 |[[Дезире Дуэ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1233] |- |238 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27573] |- |239 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4899] |- |240 |[[Шымыр батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1404] |- |241 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9269] |- |242 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37870] |- |243 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45740] |- |244 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3725] |- |245 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4901] |- |246 |[[Берік Мәжитұлы Имашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1479] |- |247 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 109458] |- |248 |[[Катар әмірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1127] |- |249 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23329] |- |250 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12121] |- |251 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 7835] |- |252 |[[Ху Цзиньтао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1240] |- |253 |[[Елена Александровна Пак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1049] |- |254 |[[Тәубә сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2108] |- |255 |[[Көкбас (балық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1176] |- |256 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10525] |- |257 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15572] |- |258 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7117] |- |259 |[[Давид Мамиевич Дегтярев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1082] |- |260 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2626] |- |261 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5142] |- |262 |[[Желдірме (ән жанры)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1057] |- |263 |[[Алтынсарин ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1279] |- |264 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4642] |- |265 |[[Мизан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2011] |- |266 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8947] |- |267 |[[Александр Станиславович Сырский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1105] |- |268 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7752] |- |269 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5991] |- |270 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38609] |- |271 |[[Ракапоши]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 1020] |- |272 |[[Дәуіт ұста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1312] |- |273 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49958] |- |274 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4587] |- |275 |[[Жігіттің сөзі. Қанды жол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1003] |- |276 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20804] |- |277 |[[Ежелгі грек философиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3244] |- |278 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65500] |- |279 |[[Мал атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4183] |- |280 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20954] |- |281 |[[Химия оқу пәні және ғылыми сала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1195] |- |282 |[[Голямо-Асеново (Хасково облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 967] |- |283 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53667] |- |284 |[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2164] |- |285 |[[Ақ бата, тілек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1965] |- |286 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34071] |- |287 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23124] |- |288 |[[Бейметалдар атомы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 985] |- |289 |[[Намаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 2557] |- |290 |[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1598] |- |291 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8662] |- |292 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13728] |- |293 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7713] |- |294 |[[Накхер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 936] |- |295 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10017] |- |296 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4316] |- |297 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27444] |- |298 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9838] |- |299 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9469] |- |300 |[[Худжанд (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 963] |- |301 |[[Темір алмасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1139] |- |302 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6854] |- |303 |[[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1185] |- |304 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15900] |- |305 |[[Хакан Чалханоглу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 970] |- |306 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12244] |- |307 |[[Цирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 2584] |- |308 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84148] |- |309 |[[Күміс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 3557] |- |310 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15593] |- |311 |[[Шариф]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 1058] |- |312 |[[:Сурет:Maradona 1986 Arg-Eng.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |- |313 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76859] |- |314 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30048] |- |315 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 13968] |- |316 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 5581] |- |317 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25755] |- |318 |[[Түсті металлургия өнеркәсібі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1824] |- |319 |[[Кухня (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1069] |- |320 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24588] |- |321 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5754] |- |322 |[[Омония (футбол клубы, Никосия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 914] |- |323 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15996] |- |324 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8779] |- |325 |[[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 905] |- |326 |[[2GIS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2GIS 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2GIS 1620] |- |327 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 12985] |- |328 |[[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 1020] |- |329 |[[Бохтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 976] |- |330 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8950] |- |331 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10188] |- |332 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13147] |- |333 |[[Аққыстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 1440] |- |334 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14584] |- |335 |[[Малдың инвазиялық аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2100] |- |336 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4529] |- |337 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28785] |- |338 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7716] |- |339 |[[Ябалак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 868] |- |340 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13546] |- |341 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8114] |- |342 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20857] |- |343 |[[Арал ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3546] |- |344 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5924] |- |345 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33550] |- |346 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50004] |- |347 |[[Староконстантинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 875] |- |348 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18755] |- |349 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11415] |- |350 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8729] |- |351 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8824] |- |352 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5089] |- |353 |[[Ақ болып кетті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 998] |- |354 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10927] |- |355 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10258] |- |356 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23130] |- |357 |[[Орта ғасыр кезеңінің антропологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 894] |- |358 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27228] |- |359 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5690] |- |360 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25968] |- |361 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11580] |- |362 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22598] |- |363 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4484] |- |364 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12990] |- |365 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5030] |- |366 |[[Ортохантавирус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |- |367 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17909] |- |368 |[[Қазақ ұлттық киімдер тігуге пайдаланған маталар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 926] |- |369 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63957] |- |370 |[[Ағайын-туыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 1299] |- |371 |[[Ақтабан шұбырынды жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1046] |- |372 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16435] |- |373 |[[Сарыарқа (метро бекеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 900] |- |374 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99535] |- |375 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5639] |- |376 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1610] |- |377 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4210] |- |378 |[[Испан тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1718] |- |379 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16904] |- |380 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15361] |- |381 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5130] |- |382 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39904] |- |383 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36792] |- |384 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32008] |- |385 |[[Көрімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2410] |- |386 |[[Дүйсен Шопанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 758] |- |387 |[[Сабын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2103] |- |388 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12150] |- |389 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71851] |- |390 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15112] |- |391 |[[Без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 4620] |- |392 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6992] |- |393 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34874] |- |394 |[[Жүктілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4344] |- |395 |[[Астана күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1848] |- |396 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4250] |- |397 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9544] |- |398 |[[Виктор Орбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 1210] |- |399 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2914] |- |400 |[[Хасар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 972] |- |401 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7584] |- |402 |[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1935] |- |403 |[[Діл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1954] |- |404 |[[Чарли Кирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 1086] |- |405 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9035] |- |406 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29601] |- |407 |[[Ақпан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2579] |- |408 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18846] |- |409 |[[Арыс қалалық әкімдігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1199] |- |410 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7506] |- |411 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21616] |- |412 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9705] |- |413 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12028] |- |414 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16403] |- |415 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5875] |- |416 |[[Шу аңғары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 814] |- |417 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19524] |- |418 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10509] |- |419 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7372] |- |420 |[[Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 727] |- |421 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9111] |- |422 |[[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2361] |- |423 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58522] |- |424 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2778] |- |425 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6266] |- |426 |[[Әкімшілік жауапкершілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2069] |- |427 |[[Азамат Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2419] |- |428 |[[Ташкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 4371] |- |429 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28578] |- |430 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8222] |- |431 |[[Гүлназ Жоланова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1278] |- |432 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54571] |- |433 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 4124] |- |434 |[[Ғылыми еңбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 834] |- |435 |[[Кеңірдек тыныстылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 793] |- |436 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18770] |- |437 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3855] |- |438 |[[Құрылтай сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 657] |- |439 |[[Шиеленіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 967] |- |440 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1857] |- |441 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13737] |- |442 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8122] |- |443 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8176] |- |444 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 726] |- |445 |[[Мандам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 948] |- |446 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10484] |- |447 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7504] |- |448 |[[Маймыл шешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 852] |- |449 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1039] |- |450 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1217] |- |451 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8815] |- |452 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19254] |- |453 |[[Енога]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 647] |- |454 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28114] |- |455 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19076] |- |456 |[[Азық-түлік қауіпсіздігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1165] |- |457 |[[Шолпан Иманбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1286] |- |458 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8694] |- |459 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11177] |- |460 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9712] |- |461 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12713] |- |462 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3565] |- |463 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4648] |- |464 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14383] |- |465 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3335] |- |466 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8156] |- |467 |[[Киста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 2871] |- |468 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1353] |- |469 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15132] |- |470 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2782] |- |471 |[[Лана Паррия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 664] |- |472 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33126] |- |473 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11273] |- |474 |[[Әзімхан Тішәнұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |- |475 |[[Шаһрихан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 696] |- |476 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6516] |- |477 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3481] |- |478 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26609] |- |479 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20747] |- |480 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12837] |- |481 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26820] |- |482 |[[Лофельден]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 623] |- |483 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8102] |- |484 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10902] |- |485 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18584] |- |486 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13476] |- |487 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8300] |- |488 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9249] |- |489 |[[Ат қою рәсімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2846] |- |490 |[[Халықаралық Алматы әуежайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1561] |- |491 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18284] |- |492 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11450] |- |493 |[[Алматы-2]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 796] |- |494 |[[Әуе компаниялары кодтары-T]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 636] |- |495 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9003] |- |496 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10307] |- |497 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4011] |- |498 |[[Астана медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1360] |- |499 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8282] |- |500 |[[Намаз уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 6494] |- |501 |[[Хасен Рүстемұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 973] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15987] |- |503 |[[Қоскөпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 627] |- |504 |[[Абд әл-Қадыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 655] |- |505 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4451] |- |506 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31965] |- |507 |[[Бұғы мүйізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 897] |- |508 |[[Сорпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 1028] |- |509 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12872] |- |510 |[[Ел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB 1610] |- |511 |[[Қызыл (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 779] |- |512 |[[Йошинори Осуми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 633] |- |513 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22293] |- |514 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14647] |- |515 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13459] |- |516 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23207] |- |517 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8924] |- |518 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 6248] |- |519 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12163] |- |520 |[[Мара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 603] |- |521 |[[Сәтбаев (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2580] |- |522 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6666] |- |523 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 64960] |- |524 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6853] |- |525 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5497] |- |526 |[[Кока-кола]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 2010] |- |527 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6289] |- |528 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8002] |- |529 |[[Айсай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 593] |- |530 |[[Түстер психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2926] |- |531 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 12698] |- |532 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1192] |- |533 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9201] |- |534 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11099] |- |535 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4930] |- |536 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12347] |- |537 |[[Chanel]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Chanel 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Chanel 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Chanel 3515] |- |538 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6257] |- |539 |[[Ақтаудағы ұшақ апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 959] |- |540 |[[Тілашар тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2848] |- |541 |[[Әлжаппар Мұсаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |- |542 |[[Фармакология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2193] |- |543 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7441] |- |544 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14196] |- |545 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8522] |- |546 |[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3114] |- |547 |[[:Сурет:Photo of massacre victims in Turkey.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 544] |- |548 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11070] |- |549 |[[Самұрық құсы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 3011] |- |550 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54299] |- |551 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9882] |- |552 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27985] |- |553 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13279] |- |554 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2479] |- |555 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16324] |- |556 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9095] |- |557 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17490] |- |558 |[[Ипанема]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 574] |- |559 |[[Аргентина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3030] |- |560 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40481] |- |561 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2269] |- |562 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4292] |- |563 |[[Отандастар қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 940] |- |564 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5453] |- |565 |[[Ұйымның қаржы қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |- |566 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11827] |- |567 |[[Дарын (мектептер желісі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 1230] |- |568 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11642] |- |569 |[[Иландыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 641] |- |570 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15678] |- |571 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2797] |- |572 |[[Әмір Темір мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 856] |- |573 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1842] |- |574 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6481] |- |575 |[[Әділхан Құрманғалиұлы Макин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 701] |- |576 |[[Ұшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 4085] |- |577 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14234] |- |578 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9953] |- |579 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15477] |- |580 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6821] |- |581 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13967] |- |582 |[[Зеренді (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 749] |- |583 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15025] |- |584 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8787] |- |585 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23897] |- |586 |[[Қатын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 1504] |- |587 |[[Марат Бақытжанұлы Бекетаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 649] |- |588 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18149] |- |589 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11448] |- |590 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3266] |- |591 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24779] |- |592 |[[Берш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 619] |- |593 |[[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1737] |- |594 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29306] |- |595 |[[:Санат:Алматы тұлғалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 622] |- |596 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1728] |- |597 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6725] |- |598 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14238] |- |599 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1911] |- |600 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4633] |- |601 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4569] |- |602 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11649] |- |603 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7062] |- |604 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19185] |- |605 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13893] |- |606 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3586] |- |607 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3907] |- |608 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6995] |- |609 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6232] |- |610 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6228] |- |611 |[[Әбен Сатыбалдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 694] |- |612 |[[Видео ойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 987] |- |613 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7069] |- |614 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16987] |- |615 |[[Korzinka]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Korzinka 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Korzinka 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Korzinka 537] |- |616 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11327] |- |617 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19982] |- |618 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 5684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29444] |- |619 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7885] |- |620 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2065] |- |621 |[[Ананас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 1195] |- |622 |[[Метис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 864] |- |623 |[[Спарта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 2189] |- |624 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11244] |- |625 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9606] |- |626 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2037] |- |627 |[[Василий Владимирович Бартольд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1242] |- |628 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4288] |- |629 |[[Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 906] |- |630 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6919] |- |631 |[[Шегіргүл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 800] |- |632 |[[Бакса]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 506] |- |633 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12899] |- |634 |[[Қайран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 668] |- |635 |[[Құтайба ибн Муслим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 914] |- |636 |[[Қырғызстан президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1366] |- |637 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5920] |- |638 |[[Әйтеке би кенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1427] |- |639 |[[Имишли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 496] |- |640 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17516] |- |641 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20341] |- |642 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31549] |- |643 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28158] |- |644 |[[Килиан Мбаппе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 3431] |- |645 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5137] |- |646 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5046] |- |647 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38754] |- |648 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4580] |- |649 |[[Жұмыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 1303] |- |650 |[[Асқа бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 1412] |- |651 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 3999] |- |652 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9406] |- |653 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56795] |- |654 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21287] |- |655 |[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2164] |- |656 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24736] |- |657 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2641] |- |658 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11300] |- |659 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37704] |- |660 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4237] |- |661 |[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4597] |- |662 |[[Мыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 6917] |- |663 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5855] |- |664 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10438] |- |665 |[[Райымбек ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2794] |- |666 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10296] |- |667 |[[Орел и Решка (телебағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 577] |- |668 |[[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 3678] |- |669 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1339] |- |670 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13162] |- |671 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16890] |- |672 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8056] |- |673 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14425] |- |674 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5138] |- |675 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4354] |- |676 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6951] |- |677 |[[Қылмыстық іс жүргізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1505] |- |678 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19884] |- |679 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12293] |- |680 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30093] |- |681 |[[Айя Шалқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 1193] |- |682 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23328] |- |683 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5907] |- |684 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6919] |- |685 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3184] |- |686 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7589] |- |687 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4730] |- |688 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6140] |- |689 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8094] |- |690 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6537] |- |691 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58432] |- |692 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16642] |- |693 |[[Қонақжайлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3551] |- |694 |[[Дербент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 822] |- |695 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13382] |- |696 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3127] |- |697 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8294] |- |698 |[[Сервер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 1558] |- |699 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5840] |- |700 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6855] |- |701 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29591] |- |702 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5570] |- |703 |[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1430] |- |704 |[[Төлепберген Төлебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |- |705 |[[Кіші Диқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 572] |- |706 |[[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 593] |- |707 |[[Котлет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 633] |- |708 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6127] |- |709 |[[Алматыдағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1227] |- |710 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4136] |- |711 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15472] |- |712 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22928] |- |713 |[[Умань]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 501] |- |714 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27004] |- |715 |[[Майя өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2264] |- |716 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31981] |- |717 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19859] |- |718 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9164] |- |719 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15793] |- |720 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 61145] |- |721 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10204] |- |722 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1690] |- |723 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 809] |- |724 |[[Бұлшық ет дистрофиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1012] |- |725 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15575] |- |726 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6511] |- |727 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12049] |- |728 |[[Айлант]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 782] |- |729 |[[Рахман қайнары (шипажай)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 2740] |- |730 |[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1872] |- |731 |[[Багдати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 459] |- |732 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 697] |- |733 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5725] |- |734 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60120] |- |735 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4764] |- |736 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11094] |- |737 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6879] |- |738 |[[Айналма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 553] |- |739 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6197] |- |740 |[[Құда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 1989] |- |741 |[[Саумал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1492] |- |742 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2105] |- |743 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2914] |- |744 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 6679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106549] |- |745 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3140] |- |746 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4196] |- |747 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7228] |- |748 |[[Салтанат (би ансамблі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 721] |- |749 |[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 1647] |- |750 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5804] |- |751 |[[Ингуш ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 486] |- |752 |[[Исраил Сапарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3192] |- |753 |[[Асар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 1842] |- |754 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9039] |- |755 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13982] |- |756 |[[Шилі (Жангелді ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1126] |- |757 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15823] |- |758 |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2459] |- |759 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28399] |- |760 |[[Төле би ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3016] |- |761 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10970] |- |762 |[[Нарынбай Жанжігітұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539] |- |763 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 18178] |- |764 |[[Дастарқан жаю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 1091] |- |765 |[[Үйрек балапаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 697] |- |766 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6791] |- |767 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7440] |- |768 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10498] |- |769 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7549] |- |770 |[[Үлгі:Қазақстанның үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457] |- |771 |[[Қазақстандағы уақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1772] |- |772 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6313] |- |773 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24939] |- |774 |[[Коллекциялау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 552] |- |775 |[[Абылай хан резиденциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1117] |- |776 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31836] |- |777 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5920] |- |778 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15797] |- |779 |[[Қарасай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3497] |- |780 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4890] |- |781 |[[:Санат:Алфавит бойынша әндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2176] |- |782 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15929] |- |783 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6065] |- |784 |[[Дидактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4034] |- |785 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7335] |- |786 |[[Нұртас Исабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 618] |- |787 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6421] |- |788 |[[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1388] |- |789 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16585] |- |790 |[[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 983] |- |791 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2813] |- |792 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1158] |- |793 |[[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3230] |- |794 |[[Тоқа Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1952] |- |795 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10551] |- |796 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 642] |- |797 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13828] |- |798 |[[Этнос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 3753] |- |799 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14516] |- |800 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10384] |- |801 |[[Алматы технологиялық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 992] |- |802 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8188] |- |803 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16815] |- |804 |[[Моңғолоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1205] |- |805 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2252] |- |806 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3119] |- |807 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10519] |- |808 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6704] |- |809 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5642] |- |810 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10650] |- |811 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4190] |- |812 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12827] |- |813 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2917] |- |814 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17279] |- |815 |[[Қияттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2416] |- |816 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4280] |- |817 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5117] |- |818 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39414] |- |819 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15502] |- |820 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1132] |- |821 |[[Қазақстан қонақ үйлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1065] |- |822 |[[Баланы шомылдыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3944] |- |823 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35112] |- |824 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26467] |- |825 |[[Тәсбих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 1204] |- |826 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5753] |- |827 |[[Плеврит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 1131] |- |828 |[[Бершадь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 434] |- |829 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22344] |- |830 |[[Қазақстанның ежелгі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5026] |- |831 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5115] |- |832 |[[Сығандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2097] |- |833 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28184] |- |834 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43243] |- |835 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4258] |- |836 |[[Қарбыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1978] |- |837 |[[Баян-Өлгий Аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 477] |- |838 |[[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 895] |- |839 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9532] |- |840 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8898] |- |841 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8428] |- |842 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18573] |- |843 |[[Жоқтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2914] |- |844 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10162] |- |845 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5729] |- |846 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3288] |- |847 |[[Марат Қабиденұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 617] |- |848 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5732] |- |849 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5193] |- |850 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7639] |- |851 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7742] |- |852 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5087] |- |853 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6531] |- |854 |[[Бостері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |- |855 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5634] |- |856 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15788] |- |857 |[[InDrive]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=InDrive 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=InDrive 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=InDrive 848] |- |858 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19354] |- |859 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1788] |- |860 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9356] |- |861 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6604] |- |862 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12173] |- |863 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5634] |- |864 |[[Есет Берікұлы Байкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 398] |- |865 |[[Дүниетаным]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 2223] |- |866 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4679] |- |867 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23364] |- |868 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8801] |- |869 |[[Сөйлеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 1800] |- |870 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4146] |- |871 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10381] |- |872 |[[Әл-Матуриди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 803] |- |873 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3774] |- |874 |[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1990] |- |875 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4311] |- |876 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24917] |- |877 |[[Қоянды (тау, Ақмола облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 392] |- |878 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2367] |- |879 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2040] |- |880 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9270] |- |881 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16292] |- |882 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18729] |- |883 |[[Білезікті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 396] |- |884 |[[Гейтепе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 391] |- |885 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9266] |- |886 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16551] |- |887 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6066] |- |888 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 5801] |- |889 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24888] |- |890 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5058] |- |891 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7336] |- |892 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7889] |- |893 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4471] |- |894 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13934] |- |895 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7927] |- |896 |[[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 750] |- |897 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3177] |- |898 |[[Қазақтың сленг сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1120] |- |899 |[[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2324] |- |900 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12343] |- |901 |[[Бейнеу ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2829] |- |902 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8482] |- |903 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5608] |- |904 |[[Средногорово (Стара Загора облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 370] |- |905 |[[Байдарка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 425] |- |906 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6555] |- |907 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5602] |- |908 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5503] |- |909 |[[Үлгі:Қош келдіңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 554] |- |910 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6720] |- |911 |[[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 782] |- |912 |[[Жер учаскелерін беру нормалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 549] |- |913 |[[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 439] |- |914 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29419] |- |915 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3872] |- |916 |[[Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 424] |- |917 |[[Шынығу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 568] |- |918 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4326] |- |919 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1816] |- |920 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22714] |- |921 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9166] |- |922 |[[Булан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 471] |- |923 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5841] |- |924 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11411] |- |925 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4848] |- |926 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2571] |- |927 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2628] |- |928 |[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 1536] |- |929 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4072] |- |930 |[[Тауық еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 724] |- |931 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 715] |- |932 |[[:Сурет:Bandeira Betim.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |- |933 |[[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 491] |- |934 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11897] |- |935 |[[Қазақстан олимпиадалық бассейндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 422] |- |936 |[[Жайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2819] |- |937 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 5362] |- |938 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8252] |- |939 |[[Ұлттық саябақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7270] |- |940 |[[Ерте токсикоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 4678] |- |941 |[[Шыбыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 1051] |- |942 |[[Меркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1442] |- |943 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4691] |- |944 |[[Сингапур]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 3544] |- |945 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8293] |- |946 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5581] |- |947 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9235] |- |948 |[[Grok]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Grok 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grok 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Grok 1312] |- |949 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31961] |- |950 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4629] |- |951 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 3956] |- |952 |[[Шыбын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2253] |- |953 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2497] |- |954 |[[Өскенбай Қалманбетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 794] |- |955 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2838] |- |956 |[[Хөвсгөл аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 436] |- |957 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4000] |- |958 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40974] |- |959 |[[Ойраттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2463] |- |960 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10034] |- |961 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3859] |- |962 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47537] |- |963 |[[Сана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3373] |- |964 |[[:Сурет:FCB.jpeg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 364] |- |965 |[[Деле Алли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 453] |- |966 |[[Айбек Айдарұлы Барыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1133] |- |967 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5363] |- |968 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17889] |- |969 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5617] |- |970 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10828] |- |971 |[[Іштің түйілуі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 4279] |- |972 |[[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1203] |- |973 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2400] |- |974 |[[Дональд Трамп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 3170] |- |975 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19108] |- |976 |[[Қаламқас қорғаныс дамбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |- |977 |[[Майки Мэдисон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 383] |- |978 |[[Мамандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3824] |- |979 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3222] |- |980 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 8692] |- |981 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5825] |- |982 |[[Ашыған көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 690] |- |983 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3787] |- |984 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5316] |- |985 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4544] |- |986 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17986] |- |987 |[[Ғаббас Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 490] |- |988 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4854] |- |989 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3540] |- |990 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5198] |- |991 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 1704] |- |992 |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1420] |- |993 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5559] |- |994 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7222] |- |995 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5498] |- |996 |[[Егемен Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3545] |- |997 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8123] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} peyvrp9sek6cyymryv2gqz1i663f5xg 3 776681 3641062 3566293 2026-08-09T01:17:11Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Ibrahim Sani Mustapha]] бетін [[Қатысушы талқылауы:IB Muazzam]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ibrahim Sani Mustapha|Ibrahim Sani Mustapha]]" to "[[Special:CentralAuth/IB Muazzam|IB Muazzam]]" 3566293 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ibrahim Sani Mustapha}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 20:53, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) tgzau5bbzu6jnylk5a5y1t3y5l5rt8t 0 779541 3641054 3638203 2026-08-08T21:37:00Z Tuttiorchestra687 173049 3641054 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы|Керейбаева Күләш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күләш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың|Біләл Алпанұлы Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаев|Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001–2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамблін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref> «Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * '''1999''' жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * '''2000''' жылы «Домбыра» номинациясы бойынша «Шабыт» III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * '''2001''' ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Орал) * '''2004''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Алматы) * '''2008''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер байқауының лауреаты (Астана) * '''2011''' ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * '''2016''' жылы 29 маусымда «Москва встречает друзей» (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде «Коломенское» мұражай-қорығында «Ақ сиса» халық аспаптар ансамбль орындауында [[Сазгер|композитор]] [[Е. Нұрымбетов|Е. Нұрымбетовтың]] «Струны столетий» (''Ғасырлар сазы'') және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбайұлының]] күйі «[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»<nowiki/> деген шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр [[Ерлан Бейсембаев]].<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> ==Тағы қараңыз== Қазақстандағы әйел дирижёрлер жайлы жазылған алғашқы мақала [[Әйел дирижёрлер (тізім)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] cvgemuynl9ck4gjwtr8l944085a2bld 4 780876 3640953 3640582 2026-08-08T15:00:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3640953 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-08-07'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="6697" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 6 697] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1225" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 225] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="803" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 803] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="458" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="381" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 381] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 167] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="164" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 164] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Жаушы жіберу]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 155] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 129] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 128] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2021]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80_2021 117] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 114] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 100] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 100] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 85] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 82] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 80] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 77] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 74] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 71] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 66] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 65] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 65] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 64] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 63] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Нархоз университеті]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 62] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Zhezkazgan Air]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 60] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Солтүстік Қазақстан университеті]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 60] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 59] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 59] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 57] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 57] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Надар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 47] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 44] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Lehman Brothers банкроттығы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Lehman_Brothers_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 43] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Илуксте]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D1%83%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5 43] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 42] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Арғын]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 40] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 40] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[КешYOU]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 40] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2021]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2021 39] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Инвестиция]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 39] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 39] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 39] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 38] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 38] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Алматы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 37] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 37] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Фёдор Николаевич Белослюдов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 36] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Салауат]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 36] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 35] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 34] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[URL]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 33] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 32] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ысты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 32] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 31] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Әйел]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 31] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[NewYorker]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NewYorker 29] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/маусым 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/маусым 2021]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC_2021 29] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 28] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Абай күні]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 28] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 28] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 28] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 27] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2024|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2024]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_2024 27] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 27] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Өрмекші-адам]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 26] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2016]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2016 26] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Өскемен]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 26] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Туризм]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 26] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 25] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[SDU University]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 25] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Ақтөбе өңірлік университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Google]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 25] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Су]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 25] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Мұратжан Жүнісбекұлы Мұсайбеков]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Григорий Тимофеевич Шереметьев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 25] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 25] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қытай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 25] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 24] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Орман шаруашылығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қ]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 23] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Шымыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Counter-Strike]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 23] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Логистика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Адай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Ескі Жаңа Жыл]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%96%D1%8B%D0%BB 23] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2021]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_2021 23] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 23] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Pulse Kino]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Pulse_Kino 22] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 22] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2016]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_2016 22] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Сағат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Арнайы педагогика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 22] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Албан руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2026]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2026 22] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Астана]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 22] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Жыл күндерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 21] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 21] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 21] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Электрон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Жер туралы ғылымдар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8._%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қараша 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қараша 2016]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0_2016 20] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2020|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2020]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2020 20] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[UNIX]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 20] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Жаныс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Медицина]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/сәуір 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/сәуір 2021]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80_2021 20] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Құран]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Мәди Бәпиұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%91%D3%99%D0%BF%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2016]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_2016 19] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Ресей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Ландшафт архитектурасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB-%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 19] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Модернизм (архитектура )]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%28%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%29 19] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Наймандар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Мейірім Жоламанұлы Қалауи]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B8 19] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2021]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_2021 19] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Микала Гордон]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD 19] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қадырберді қорымы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 18] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Сиқым]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 18] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қияттар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Жұма намаз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 18] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Отты микрозергис]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%81 18] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Махмуд Ходжамияров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D1%83%D0%B4_%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Арқалық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Бекбосын Домбайұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Компьютер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Робототехника]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 17] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 17] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Әлеуметтік жұмыс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[АТФ синтезі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%A2%D0%A4_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[:Санат:Мәдениет|Санат:Мәдениет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 16] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 16] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Таз руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 16] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жаппас]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 16] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 16] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 16] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 16] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Шәкір Әбенов музей-үйі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 16] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Байғыз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 16] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Етеккір]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 16] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Ислам]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 15] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 15] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 15] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Гүлбахрам Байбосынова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қарлығаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Келінжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Сақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Тірі тамыр көпірлері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Ботбай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Байбақты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Python]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 15] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Армения]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Одиссея]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 15] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ғашық жүрек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 15] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Ақтау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Дулат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Еркек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Үндістан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 14] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 14] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 14] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 14] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Аборт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қоржын апару]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Бадер-Мейнхоф құбылысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84_%D2%9B%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Марсель Паньоль]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BE%D0%BB%D1%8C 13] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қамшы қайтару]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Балдыз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 13] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Механика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Технология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Іштің қатуы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 13] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 13] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Адам ата]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Еуропа]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 13] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Қарағанды медицина университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[:Санат:Башқұртстан елді мекендері|Санат:Башқұртстан елді мекендері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[HTML]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 13] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Алау батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 13] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Алшын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Шымкент]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ивонн Фаррелл]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BB 13] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Жапония]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 13] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 13] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Google Chrome]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 13] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[MS-DOS]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MS-DOS 13] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Байтулақ батыр кесенесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Байұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Сунақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Жақайым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Төртқара]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Асқар Тоқпанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Борсық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Ұшықтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Шиқан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 12] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 12] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Персей шоқжұлдызы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 12] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 12] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[8]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8 12] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Іле-Балқаш (резерват)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қараменде Мұратұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 12] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Торайғыров университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Аматэрасу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 12] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Авиация]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Сармиса Билеску]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%83 12] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Беріш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 12] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Қатысушы талқылауы:Тайирқызы Аружан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%B8%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Metafizika (журнал)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 12] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Ертіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Мереке (Қостанай облысы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%28%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Феликс Надар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81_%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Мальдив Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Петропавл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 12] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Андриан Блаау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Маңғыстау жер асты мешіті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қатысушы:Садыкова Улболсын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A3%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Лұқпан Есенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Жасуша]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 12] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Үйлену тойы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 12] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Аяқ киім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Сұңқарлар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Тұран (университет)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%28%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Ділдә Алшынбайқызы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99_%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Бахтиар Абдраманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[:Санат:Айтыс ақындары|Санат:Айтыс ақындары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 11] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Сын есім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Ақ жол (партия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Жансүгір батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Абдолла Қарсақбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Өкпе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 11] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Лев Николаевич Гумилев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Microsoft]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 11] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Нұр-Мүбарак Мысыр ислам мәдениеті университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80-%D0%9C%D2%AF%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Есім хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Балқаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 11] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[:Сурет:Ғалым Айтбаев.jpg|Сурет:Ғалым Айтбаев.jpg]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.jpg 11] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Іш өту]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 11] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[YouTube]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 11] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Ноғайлар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Құстар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Германия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Василий Васильевич Симачев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Құмай тазы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Тобыш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 11] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[:Санат:Тексеруді қажет ететін өзен мақалалары|Санат:Тексеруді қажет ететін өзен мақалалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Қожа]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 11] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2017|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2017]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2017 11] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Найман хандығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Жетіру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[EBay]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EBay 11] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Төремұрат Тайлыбекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Металлургия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Hybrid Theory]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 11] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Тама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Тарақты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Нағашы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Керей хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Көкемарал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Лунинец]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Ғылым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 10] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 10] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 10] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қазақ тау-кен металлургия институты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 10] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[:Сурет:UBT-Blank-1.jpg|Сурет:UBT-Blank-1.jpg]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AUBT-Blank-1.jpg 10] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[OLX]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=OLX 10] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Шежіре]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 10] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Үгедей хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 10] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 10] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қыз ұзату кәделері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[9]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=9 10] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 10] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Абылай ханның Қызыл ағашы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 10] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Биотехнология]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Азамат Сатыбалды]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 10] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Бағалы тас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қыркүйек 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қыркүйек 2016]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_2016 10] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 10] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 10] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Түркия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Ядро]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Жәндіктер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Тік орман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Жалама айдаған жылдар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Ұран]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Жауғашты руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Көрімдік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2023|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2023]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2023 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[SMS]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SMS 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Тұрсын хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Шәкір Әбенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Бахур]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Италия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Украина]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Шоштан батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Керейіт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қатысушы:1nter pares]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Абай (Келес ауданы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қатаған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[АҚШ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Уақыт белдеуі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[29]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=29 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Гипоксия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Аңсаған Скендерұлы Балтабеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Құдалық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Қара теңіз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Тана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[12]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=12 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Ордабасы (футбол клубы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2017|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2017]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_2017 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Болат Әнапияұлы Тілепов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%8F%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Ас беру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Aitube.kz]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Aitube.kz 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Том Холланд]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Тараз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Тұран жолбарысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Түркістан Арена]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Экваторлық белдеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Домбыра]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2022|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/ақпан 2022]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_2022 9] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Семей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%281301%E2%80%941400%29 9] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2016|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2016]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_2016 9] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Есентемір]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қазақстан колледждері тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[14]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=14 9] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Құтты болсын айту]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Қымыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Есіл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 9] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 9] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ән-Нәбә сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D3%99%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қайрат Құрманбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[:Санат:Қостанай облысы аудандары|Санат:Қостанай облысы аудандары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Айырық тауы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Ошаған (батырлық жыр)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 9] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 9] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Пьер Луи Мария Шанель]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D1%83%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C 9] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2019|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2019]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_2019 9] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2026]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_2026 9] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Көне түрік дәуірі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2020|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2020]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_2020 9] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2025|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/желтоқсан 2025]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_2025 9] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Керамика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Меруерт Балғабайқызы Түсіпбаева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Өсімдік шаруашылығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[7 тамыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=7_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Тұрысбек Маманұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Жоңғарлар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Мәдина Бақытжанқызы Сәдуақасова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Құм мүсіні]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Көкнәр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Зат есім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Минет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[5]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2017|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2017]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80_2017 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Көшпенділер (фильм)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Шавкат Рахмонов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Орал]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Вальдемар Бауманис]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Әбілқас Сағынұлы Сағынов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Дилюк Рагнавиндр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D1%8E%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Дихан Қамзабекұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Уикипедия:Алғашқы мақала]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Османлы сұлтандарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Жаманбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қантамырлар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2020|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қазан 2020]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_2020 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Зайсан ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Кен қоры]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Уақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Жолбарыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Төле]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Үкілі Ыбырай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Шымыр-шоқай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Атлант мұхиты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Құлагер (поэма)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Робот]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Отырар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Тіней (Орта жүз)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Израиль]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Лазер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Сауда соғысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Ұ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Кәкімбек Салықов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Ұлытау ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Бельгия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Қыз ұзату салттары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_2026 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Экология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Биология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Аша Матай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Телекоммуникация]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[:Санат:Түркістан облысы аудандары|Санат:Түркістан облысы аудандары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Қара сабын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[ISBN]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ISBN 8] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Жексұрын мен 4]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_4 8] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 8] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 8] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Мамандық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%28%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 8] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Субтропиктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Көз аурулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Зуқа батыр Сәбитұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Ілияс пайғамбар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[UTC+5:00]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UTC%2B5%3A00 8] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Малайсары батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Жүктілік]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 8] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Қарқаралы ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Бүйі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 8] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Әбу Бәкір Сыддық медресесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A1%D1%8B%D0%B4%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Айгүл Серікқұлқызы Иманбаева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Қатысушы:Айнур Маушанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Батырхан Құрмансейіт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 8] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[:Санат:Геология|Санат:Геология]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 8] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Хасен Қожахметов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Жандос Айбасов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Майра Мұхамедқызы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[30]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=30 8] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Құлбарақ Табылдыұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Іле ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Халифа Алтай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Бесқарағай ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Қарахан кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Үстеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 8] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Брижит Макрон]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BD 8] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Ағылшын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Берік Уәли]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8 8] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Мәмбет би Бұлғақұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Есекжем]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 8] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2026]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80_2026 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} dc9f6be8d9fawxmjzzw7wjrrolbm3oj 0 780934 3640986 3640857 2026-08-08T16:10:01Z Casserium 68287 /* */ 3640986 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter#csec-68 «Әділет» саяси партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> === Партия саяси кеңесінің бюросы === 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «YNTYMAQ» салалық кәсіподағы Павлодар облыстық филиалының төрайымы |- | 2 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 3 || || Белла Газдиева<br><small>(1982 туған)</small> || [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]нің қауымдастырылған профессоры |- | 4 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» партиясының төрағасы |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1982 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының экс-жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rawan Kenjehanulı (2024-03-18).jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Универсал» компаниялар тобының басқарушы директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы Директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан<br><small>(1987 туған)</small> || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || Саясаттанушы |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі: |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === === Президент сайлауы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 2hhzjp54qyh4j2e43wjyplen2amh5y1 3640989 3640986 2026-08-08T16:36:01Z Casserium 68287 /* Басшылығы */ 3640989 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter#csec-68 «Әділет» саяси партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева («YNTYMAQ» салалық кәсіподағы Павлодар облыстық филиалының төрайымы) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова («Әділ сөз» халықаралық қорының экс-жетекшісі) # [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]] (Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева («Универсал» компаниялар тобының басқарушы директоры) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен ([[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] телеарнасының тележүргізушісі) # Марат Шибұтов («Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>|Көкшетау университетінің [https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі: |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === === Президент сайлауы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] l50wwgvcqvgd2g9uybt27cr2wdsvqrb 3640990 3640989 2026-08-08T16:38:11Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3640990 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева («YNTYMAQ» салалық кәсіподағы Павлодар облыстық филиалының төрайымы) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова («Әділ сөз» халықаралық қорының экс-жетекшісі) # [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]] (Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева («Универсал» компаниялар тобының басқарушы директоры) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен ([[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] телеарнасының тележүргізушісі) # Марат Шибұтов («Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>|Көкшетау университетінің [https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі: |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === === Президент сайлауы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] rjy96qgmjsvz4p4wxf1a3l4oaluwbzq 3640991 3640990 2026-08-08T16:39:13Z Casserium 68287 /* Басшылығы */ 3640991 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева («YNTYMAQ» салалық кәсіподағы Павлодар облыстық филиалының төрайымы) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова («Әділ сөз» халықаралық қорының экс-жетекшісі) # [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]] (Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева («Универсал» компаниялар тобының басқарушы директоры) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен ([[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] телеарнасының тележүргізушісі) # Марат Шибұтов («Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі: |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === === Президент сайлауы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 7nskywg05vw0addc84ykyq4s2fzex9h 0 782089 3641118 3613318 2026-08-09T06:22:14Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3641118 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Игорь Николаевич Тутеволь | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 17 қараша 1989 | Басқаруын аяқтады_2 = 7 қыркүйек 1991 | Ізашары_2 = [[Анатолий Васильевич Милкин|Анатолий Милкин]] | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды'' | Президент_2 = | Премьер_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.7.1941 | Туған жері = {{Туғанжері|Таулы Алтай|Таулы Алтайда}}, [[Ойрот автономиялы облысы]], [[Алтай өлкесі]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 1.6.2009 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Иркутск|Иркутскіде}}, [[Иркутск облысы]], [[Ресей]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] | Білімі = {{unbulleted list |[[Алтай мемлекеттік техникалық университеті|Алтай политехникалық институты]] |[[Ресей мемлекеттік қызмет академиясы|КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясы]] }} | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Игорь Николаевич Тутеволь''' ([[7 шілде]] [[1941 жыл|1941]], [[Таулы Алтай]], [[Ойрот автономиялы облысы]], [[Алтай өлкесі]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[1 маусым]] [[2009 жыл|2009]], [[Иркутск]], [[Иркутск облысы]], [[Ресей]]) — кеңестік және ресейлік партия және мемлекет қайраткері. Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1989-1991). Иркутск облысы және Усть-Орда Бурят автономиялық округі бойынша бас федералдық инспектор (2000-2002). == Өмірбаяны == 1963 жылы И. И. Ползунов атындағы Алтай политехникалық институтын «инженер-механик, құю өндірісінің машиналары мен технологиясы» мамандығы бойынша, ал 1982 жылы КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын бітірді. 1963—1976 жылдары Иркутск радиоприемник зауытында: шебер, басшының орынбасары, цех басшысы, бас металлург, партия комитетінің хатшысы болып жұмыс істеді. 1976—1982 жылдары КОКП Иркутск облыстық комитетінің өнеркәсіп бөлімі меңгерушісі қызметін атқарды. 1982—1984 жылдары КПСС Иркутск облыстық комитетінің қорғаныс өнеркәсібі бөлімі меңгерушісі болды. 1984—1987 жылдары КОКП ОК ұйымдастырушы-партиялық жұмыс бөлімі нұсқаушысы болып істеді. 1987—1989 жылдары [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің]] 2-хатшысы, содан соң — Қазақстан Компартиясы ОК ұйымдастырушы-партиялық және кадрлық жұмыс бөлімі меңгерушісі болып еңбек етті. 1989—1991 жылдары [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1990—1992 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық Халық депутаттары кеңесінің төрағасы болып еңбектенді. 1992—1995 жылдары Шығыс Қазақстан облысы әкімшілігі басшысының 1-орынбасары болып күн көрді. 1995 жылы дипломатиялық қызметке ауысып, Қазақстан Республикасының [[Будапешт]] қаласындағы Орталық және Шығыс Еуропа елдері жөніндегі өңірлік елшілігінде экономикалық мәселелер жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді. 1999 жылдан бастап Қазақстан Республикасының [[Польша|Польша Республикасындағы]] уақытша сенімді өкілі қызметін атқарды. 2000 жылы [[Ресей|Ресейге]] оралды. 2000—2002 жылдары [[Иркутск облысы]] мен Усть-Орда Бурят автономиялық округіндегі бас федералдық инспектор болды. 2008 жылдан бастап — «Стройтрансгаз» ААҚ Иркутск филиалы бас директорының орынбасары болып істеді. Бірінші сыныпты кеңесші дипломатиялық дәрежесіне ие. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XI және XII шақырылымдары депутаты. 1989–1991 жылдардағы [[КСРО халық депутаттарының съезі|КСРО халық депутаты]] (1990 жылғы 5 тамыздағы қосымша сайлауда сайланған), [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесінің]] мүшесі. == Марапаттары мен атақтары == «Құрмет Белгісі» ордені және медалдармен марапатталған. Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің құрметті профессоры, Халықаралық акмеологиялық академияның мүше-корреспонденті. == Сыртқы сілтемелер == * [https://centrasia.org/person2.php?st=1083054135 Орта Азия].{{ref-ru}} * [http://www.vsp.ru/nekropol/2009/06/02/462936 «Восточно-Сибирская правда» баспа тобы].{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Тутеволь, Игорь Николаевич}} [[Санат:КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының түлектері]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Алтай мемлекеттік техникалық университетінің түлектері]] [[Санат:КОКП ОК аппаратының қызметкерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облыстық кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның Польшадағы елшілері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшелері (1989–1991)]] [[Санат:Қазақ КСР округтарынан сайланған КСРО халық депутаттары]] lj60irlm79ryw7s3ver5omv62zgkxer 0 782227 3641020 3640756 2026-08-08T20:01:02Z Kasymov 10777 3641020 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Баймахан Ибрагимов |Шынайы есімі = |Туған күні = 1909 |Туған жері = {{туғанжері|Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 1962 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = қоғам және мемлекет қайраткері |Қызметі = партия қызметкері, мемлекеттік басқарушы |Белсенді жылдары = 1930–1962 |Марапаттары = [[Қызыл жұлдыз ордені]], КСРО медальдары }} '''Баймахан Ибрагимов''' (1909, [[Қармақшы ауданы]] – 1962) — қазақтың қоғам және мемлекет қайраткері, партия қызметкері, Ұлы Отан соғысына қатысушы. Ол Қазақстанның саяси-әкімшілік басқару жүйесінде ұзақ жылдар қызмет атқарып, Қызылорда облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, Қазақ КСР мемлекеттік органдарының басшысы қызметтерін атқарған.<ref name="syr">{{cite book |title=Сыр елі. Энциклопедия |editor=Б.С. Каримова |edition=2-басылым |location=Алматы |publisher=«Тау-Қайнар» ЖШС |year=2023 |page=318 |isbn=978-601-7059-54-5 }}</ref> == Өмірбаяны == Баймахан Ибрагимов 1909 жылы Қызылорда өңірінің Қармақшы ауданында дүниеге келген. Алғашқы білімін Қазалы қаласында алып, кейін арнайы мамандық бойынша білімін жалғастырды.<ref name="syr"/> 1927 жылы Қазалы қаласындағы жетіжылдық мектепті бітірді. 1930 жылы Ташкент қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы техникумын тәмамдады.<ref name="syr"/> == Еңбек жолы және қоғамдық қызметі == Баймахан Ибрагимов еңбек жолын жастар ұйымдары саласында бастады. 1930–1937 жылдары Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағының (Қазақстан ЛКЖО) Қармақшы, Түркістан, Қызылорда және Жамбыл қалалық комитеттерінде хатшы қызметтерін атқарды.<ref name="syr"/> 1937–1938 жылдары Алматы қаласындағы Марксизм-ленинизм институтында білім алды. Одан кейін партиялық басқару қызметтеріне ауысып, 1938–1942 жылдары Қазақстан БК(б)П Жаркент аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, кейін Алматы облыстық партия комитетінің екінші хатшысы болды.<ref name="syr"/> 1947–1950 жылдары Қызылорда облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Бұл кезеңде ол облыстың әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуына жауапты басшылардың бірі болды.<ref name="syr"/> 1950–1953 жылдары Қазақ КСР Орман шаруашылығы министрінің орынбасары қызметін атқарды. 1953–1955 жылдары Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінде бөлім меңгерушісі болды.<ref name="syr"/> 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Талдықорған өңіріндегі (қазіргі Жетісу облысы) Панфилов қаласында еңбек етті.<ref name="syr"/> == Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қызметі == 1942–1945 жылдары Баймахан Ибрагимов Кеңес әскері құрамында саяси қызмет атқарды. Ол Ұлы Отан соғысы кезінде 4-Украина және 3-Украина майдандары саяси бөлімдерінде басшылық қызметтер атқарып, әскери бөлімдердегі партиялық-саяси жұмыстарды ұйымдастыруға қатысты.<ref name="syr"/> Соғыс жылдарындағы еңбегі үшін бірқатар әскери марапаттарға ие болды.<ref name="syr"/> == Марапаттары == Баймахан Ибрагимовтің еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. * [[Қызыл жұлдыз ордені]]; * КСРО-ның бірнеше медальдары; * Ұлы Отан соғысы жылдарындағы әскери еңбегі үшін марапаттар.<ref name="syr"/> == Мұрасы == Баймахан Ибрагимов Қазақстанның кеңестік кезеңдегі мемлекеттік басқару жүйесінде қызмет атқарған қоғам қайраткерлерінің бірі ретінде тарихта қалды. Ол жастар ұйымдары, партиялық басқару, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік қамсыздандыру салаларында еңбек етіп, елдің қоғамдық-саяси өміріне үлес қосты.<ref name="syr"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] szrkeqgu0xo5cn5wth0layy54s2r9mq 3641021 3641020 2026-08-08T20:01:08Z Kasymov 10777 «[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар|Қармақшы ауданында туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3641021 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Баймахан Ибрагимов |Шынайы есімі = |Туған күні = 1909 |Туған жері = {{туғанжері|Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 1962 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = қоғам және мемлекет қайраткері |Қызметі = партия қызметкері, мемлекеттік басқарушы |Белсенді жылдары = 1930–1962 |Марапаттары = [[Қызыл жұлдыз ордені]], КСРО медальдары }} '''Баймахан Ибрагимов''' (1909, [[Қармақшы ауданы]] – 1962) — қазақтың қоғам және мемлекет қайраткері, партия қызметкері, Ұлы Отан соғысына қатысушы. Ол Қазақстанның саяси-әкімшілік басқару жүйесінде ұзақ жылдар қызмет атқарып, Қызылорда облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, Қазақ КСР мемлекеттік органдарының басшысы қызметтерін атқарған.<ref name="syr">{{cite book |title=Сыр елі. Энциклопедия |editor=Б.С. Каримова |edition=2-басылым |location=Алматы |publisher=«Тау-Қайнар» ЖШС |year=2023 |page=318 |isbn=978-601-7059-54-5 }}</ref> == Өмірбаяны == Баймахан Ибрагимов 1909 жылы Қызылорда өңірінің Қармақшы ауданында дүниеге келген. Алғашқы білімін Қазалы қаласында алып, кейін арнайы мамандық бойынша білімін жалғастырды.<ref name="syr"/> 1927 жылы Қазалы қаласындағы жетіжылдық мектепті бітірді. 1930 жылы Ташкент қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы техникумын тәмамдады.<ref name="syr"/> == Еңбек жолы және қоғамдық қызметі == Баймахан Ибрагимов еңбек жолын жастар ұйымдары саласында бастады. 1930–1937 жылдары Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағының (Қазақстан ЛКЖО) Қармақшы, Түркістан, Қызылорда және Жамбыл қалалық комитеттерінде хатшы қызметтерін атқарды.<ref name="syr"/> 1937–1938 жылдары Алматы қаласындағы Марксизм-ленинизм институтында білім алды. Одан кейін партиялық басқару қызметтеріне ауысып, 1938–1942 жылдары Қазақстан БК(б)П Жаркент аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, кейін Алматы облыстық партия комитетінің екінші хатшысы болды.<ref name="syr"/> 1947–1950 жылдары Қызылорда облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Бұл кезеңде ол облыстың әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуына жауапты басшылардың бірі болды.<ref name="syr"/> 1950–1953 жылдары Қазақ КСР Орман шаруашылығы министрінің орынбасары қызметін атқарды. 1953–1955 жылдары Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінде бөлім меңгерушісі болды.<ref name="syr"/> 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Талдықорған өңіріндегі (қазіргі Жетісу облысы) Панфилов қаласында еңбек етті.<ref name="syr"/> == Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қызметі == 1942–1945 жылдары Баймахан Ибрагимов Кеңес әскері құрамында саяси қызмет атқарды. Ол Ұлы Отан соғысы кезінде 4-Украина және 3-Украина майдандары саяси бөлімдерінде басшылық қызметтер атқарып, әскери бөлімдердегі партиялық-саяси жұмыстарды ұйымдастыруға қатысты.<ref name="syr"/> Соғыс жылдарындағы еңбегі үшін бірқатар әскери марапаттарға ие болды.<ref name="syr"/> == Марапаттары == Баймахан Ибрагимовтің еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. * [[Қызыл жұлдыз ордені]]; * КСРО-ның бірнеше медальдары; * Ұлы Отан соғысы жылдарындағы әскери еңбегі үшін марапаттар.<ref name="syr"/> == Мұрасы == Баймахан Ибрагимов Қазақстанның кеңестік кезеңдегі мемлекеттік басқару жүйесінде қызмет атқарған қоғам қайраткерлерінің бірі ретінде тарихта қалды. Ол жастар ұйымдары, партиялық басқару, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік қамсыздандыру салаларында еңбек етіп, елдің қоғамдық-саяси өміріне үлес қосты.<ref name="syr"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] ks0yp03695jz1bgoc954dw5aov96a46 0 783131 3641052 3637094 2026-08-08T21:17:17Z Nurakz 183214 Nurakz [[Қатысушы:Nurakz/Құмсалғыш]] бетін [[Duman Marat]] бетіне жылжытты 3637094 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Duman Marat |Шынайы есімі = Думан Марат |Сурет = Duman Marat.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Duman Marat |Туған күні = 04.11.2002 |Туған жері = [[Тараз]], Қазақстан |Белсенділік жылдары = 2020 жылдан бері |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = әнші, ән авторы, композитор |Аспаптары = домбыра, фортепиано, гитара |Жанрлары = [[Поп-музыка]] |Лақап аттары = Duman |Лейблдері = Turan Media }} '''Duman Marat''' (қаз. '''Думан Марат'''; 2002 жылғы 4 қараша, [[Тараз]]) — қазақстандық поп-әнші, ән авторы және композитор. == Өмірбаяны == Думан Марат 2002 жылғы 4 қарашада Тараз қаласында дүниеге келген. Музыкаға қызығушылығы бала кезінен басталды. Жеті жасынан бастап түрлі вокалдық байқауларға қатыса бастаған. 2015 жылы өткен «Bala Turkvizyon Kazakhstan» ұлттық іріктеуінің финалисті болды. П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжін «Эстрадалық вокал» мамандығы бойынша тәмамдаған.<ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://ticketon.kz/star/duman-marat|website=Ticketon|language=ru|access-date=2026-07-06}}</ref> == Шығармашылығы == Duman Marat кәсіби музыкалық мансабын 2020 жылы «Оп-оңай» атты дебюттік синглін шығарудан бастады. 2022 жылы жарық көрген «Жіберем қалай» ән орындаушының шығармашылығындағы танымалы болды.<ref>{{Cite web|title=Жас әнші Думан Марат «Жіберем қалай» әнінің қалай шыққанын айтып берді|url=https://www.nur.kz/showbiz/scandals/1990739-otandyq-oryndausy-duman-marat-ziberem-qalai-aninin-qalai-syqqanyn-aityp-berdi-video/|website=KAZ.NUR.KZ|date=2022-10-03|language=kk|access-date=2026-07-06}}</ref>. Кейін «Өзгенің жанындасың», «Баяғыдай», «Миллион», «Әдет», «Тұмар» және басқа да әндерін жарыққа шығарды. Орындаушылық қызметімен қатар, Duman Marat басқа қазақстандық орындаушыларға арналған әндердің авторы ретінде де белгілі. Ән жазған орындаушылар қатарында: * [[Alisher Konysbaev]] — «Tango», «4 маусым», «Түсінбеймін», «OMG», «Сені сүйіп»; * [[Ali Otenov]] — «Сонда да жақсы көрем», «Алдамайсың» (xansamat-пен бірге). 2026 жылғы 2 мамырда Алматы қаласындағы Республика сарайында жеке концерт өткізетіні жарияланды.<ref>...</ref> (???) == Дискография == === Синглдері<ref>{{Cite web|title=Marat Duman — Biography and Songs|url=https://popnable.com/kazakhstan/artists/54784-marat-duman|website=Popnable|language=en|access-date=2026-07-06}}</ref> === * «Оп-оңай» (2020) * «Qaitadan» (Dakentiy-пен бірге, 2021) * «Aldamshy» (2021) * «Nege munaidyn?» (2021) * «Bakytty bol» (2021) * «Кино» (2022) * «Жіберем қалай» (2022) * «Есіңе ал мені» (2022) * «Jurek» (xansamat-пен бірге, 2022) * «Salem» (2022) * «Өзгенің жанындасың» (2022) * «Бір, екі, үш» (2023) * «Sagynam» (2023) * «Сүйемін деші» (2023) * «Жылу» (2024) * «Кездестіргім келеді» (2024) * «Nege kerek?» (Akimmmich-пен бірге, 2024) * «Баяғыдай» (2024) * «Мен болмасам кім?» (2024) * «Асықпай» (2024) * «Мен болуым керек (Acoustic Version)» (2024) * «Бір кездесу» (2024) * «Сағырып үлгердім» (2024) * «Аруым» (2025) * «Жоғалттым» (2025) * «Әдет» (2025) * «Jaraid» (2025) * «Миллион» (2025) * «Шынымды айтсам» (2025) * «Нөмірімді де» (2025) * «INTRO» (2025) * «Ештеңе етпейді» (2026) * «Тұмар» (2026) * «Ұмыталмайм-ау» (2026) * «Күрделім-ай» (2026) <ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://music.apple.com/ru/artist/duman/1536425190|website=Apple Music|access-date=2026-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://open.spotify.com/artist/6e7rMLAtwn5YRapc2iHAlG|website=Spotify|access-date=2026-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Marat Duman — Biography, Songs|url=https://popnable.com/kazakhstan/artists/54784-marat-duman|website=Popnable|language=en|access-date=2026-07-06}}</ref> == Авторлық қызметі == Duman Marat орындаушылық қызметімен қатар, ән авторы ретінде де белгілі. Ол қазақстандық орындаушыларға арналған бірнеше әннің сөзін және әуенін жазған. Ән жазған орындаушылар: * [[Alisher Konysbaev]] ** «Tango» ** «4 маусым» ** «Түсінбеймін» ** «OMG» ** «Сені сүйіп» * [[Ali Otenov]] ** «Сонда да жақсы көрем» ** «Алдамайсың» (xansamat-пен бірге) == Концерттері == === Жеке концерттері === * '''2026''' — ''Duman Marat'' жеке концерті, [[Республика сарайы]], Алматы.<ref>{{Cite web|title=DUMAN MARAT — Республика сарайындағы жеке концерт|url=https://ticketon.kz/event/duman-marat-dr-almaty|website=Freedom Ticketon|language=kk|access-date=2026-07-06}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == 2015 жылы «Bala Turkvizyon Kazakhstan» ұлттық іріктеу кезеңінің финалистерінің бірі болды.<ref>{{Cite web |title=Bala Turkvizyon ұлттық іріктеу кезеңінің ақтық сынына қатысушылар анықталды |url=https://kaz.inform.kz/news/bala-turkvizyon-ulttyk-irikteu-kezeninin-aktyk-synyna-katysushylar-anyktaldy-foto_a2819936/ |website=ҚазАқпарат |language=kk |date=2015-09-20 |access-date=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Cite web |title=В Астане определились восемь финалистов «BalaTurkvizyon» |url=https://qazaqstan.tv/news/102562/ |website=Qazaqstan |language=ru |date=2015-09-20 |access-date=2026-07-06 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.instagram.com/duman_marat/ Duman Marat — Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCqGurK2OdizH7BfBLp585nQ Duman Marat — YouTube] * [https://www.tiktok.com/@duman_marattt Duman Marat — TikTok] * [https://music.apple.com/ru/artist/duman/1536425190 Duman Marat — Apple Music] * [https://open.spotify.com/artist/6e7rMLAtwn5YRapc2iHAlG Duman Marat — Spotify] {{DEFAULTSORT:Marat, Duman}} [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақстан композиторлары]] [[Санат:Таразда туғандар]] [[Санат:Тірі адамдар]] 9sz1or9wxfxr6inii7hmlzust3vtz9f 3641055 3641052 2026-08-08T22:13:00Z Nurakz 183214 3641055 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Duman Marat |Шынайы есімі = Думан Марат |Сурет = Duman Marat.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Duman Marat |Туған күні = 04.11.2002 |Туған жері = [[Тараз]], Қазақстан |Белсенділік жылдары = 2020 жылдан бері |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = әнші, ән авторы, композитор |Аспаптары = домбыра, фортепиано, гитара |Жанрлары = [[Поп-музыка]] |Лақап аттары = Duman |Лейблдері = Turan Media }} '''Duman Marat''' (қаз. '''Думан Марат'''; 2002 жылғы 4 қараша, [[Тараз]]) — қазақстандық поп-әнші, ән авторы және композитор. == Өмірбаяны == Думан Марат 2002 жылғы 4 қарашада Тараз қаласында дүниеге келген. Музыкаға қызығушылығы бала кезінен басталды. Жеті жасынан бастап түрлі вокалдық байқауларға қатыса бастаған. 2015 жылы өткен «Bala Turkvizyon Kazakhstan» ұлттық іріктеуінің финалисті болды. П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжін «Эстрадалық вокал» мамандығы бойынша тәмамдаған.<ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://ticketon.kz/star/duman-marat|website=Ticketon|language=ru|access-date=2026-07-06}}</ref> == Шығармашылығы == Duman Marat кәсіби музыкалық мансабын 2020 жылы «Оп-оңай» атты дебюттік синглін шығарудан бастады. 2022 жылы жарық көрген «Жіберем қалай» ән орындаушының шығармашылығындағы танымалы болды.<ref>{{Cite web|title=Жас әнші Думан Марат «Жіберем қалай» әнінің қалай шыққанын айтып берді|url=https://www.nur.kz/showbiz/scandals/1990739-otandyq-oryndausy-duman-marat-ziberem-qalai-aninin-qalai-syqqanyn-aityp-berdi-video/|website=KAZ.NUR.KZ|date=2022-10-03|language=kk|access-date=2026-07-06}}</ref>. Кейін «Өзгенің жанындасың», «Баяғыдай», «Миллион», «Әдет», «Тұмар» және басқа да әндерін жарыққа шығарды. Орындаушылық қызметімен қатар, Duman Marat басқа қазақстандық орындаушыларға арналған әндердің авторы ретінде де белгілі. Ән жазған орындаушылар қатарында: * [[Alisher Konysbaev]] — «Tango», «4 маусым», «Түсінбеймін», «OMG», «Сені сүйіп»; * [[Ali Otenov]] — «Сонда да жақсы көрем», «Алдамайсың» (xansamat-пен бірге). 2026 жылғы 2 мамырда Алматы қаласындағы Республика сарайында жеке концерт өткізетіні жарияланды.<ref>...</ref> == Дискография == === Синглдері<ref>{{Cite web|title=Marat Duman — Biography and Songs|url=https://popnable.com/kazakhstan/artists/54784-marat-duman|website=Popnable|language=en|access-date=2026-07-06}}</ref> === * «Оп-оңай» (2020) * «Qaitadan» (Dakentiy-пен бірге, 2021) * «Aldamshy» (2021) * «Nege munaidyn?» (2021) * «Bakytty bol» (2021) * «Кино» (2022) * «Жіберем қалай» (2022) * «Есіңе ал мені» (2022) * «Jurek» (xansamat-пен бірге, 2022) * «Salem» (2022) * «Өзгенің жанындасың» (2022) * «Бір, екі, үш» (2023) * «Sagynam» (2023) * «Сүйемін деші» (2023) * «Жылу» (2024) * «Кездестіргім келеді» (2024) * «Nege kerek?» (Akimmmich-пен бірге, 2024) * «Баяғыдай» (2024) * «Мен болмасам кім?» (2024) * «Асықпай» (2024) * «Мен болуым керек (Acoustic Version)» (2024) * «Бір кездесу» (2024) * «Сағырып үлгердім» (2024) * «Аруым» (2025) * «Жоғалттым» (2025) * «Әдет» (2025) * «Jaraid» (2025) * «Миллион» (2025) * «Шынымды айтсам» (2025) * «Нөмірімді де» (2025) * «INTRO» (2025) * «Ештеңе етпейді» (2026) * «Тұмар» (2026) * «Ұмыталмайм-ау» (2026) * «Күрделім-ай» (2026) <ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://music.apple.com/ru/artist/duman/1536425190|website=Apple Music|access-date=2026-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Duman Marat|url=https://open.spotify.com/artist/6e7rMLAtwn5YRapc2iHAlG|website=Spotify|access-date=2026-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Marat Duman — Biography, Songs|url=https://popnable.com/kazakhstan/artists/54784-marat-duman|website=Popnable|language=en|access-date=2026-07-06}}</ref> == Авторлық қызметі == Duman Marat орындаушылық қызметімен қатар, ән авторы ретінде де белгілі. Ол қазақстандық орындаушыларға арналған бірнеше әннің сөзін және әуенін жазған. Ән жазған орындаушылар: * [[Alisher Konysbaev]] ** «Tango» ** «4 маусым» ** «Түсінбеймін» ** «OMG» ** «Сені сүйіп» * [[Ali Otenov]] ** «Сонда да жақсы көрем» ** «Алдамайсың» (xansamat-пен бірге) == Концерттері == === Жеке концерттері === * '''2026''' — ''Duman Marat'' жеке концерті, [[Республика сарайы]], Алматы.<ref>{{Cite web|title=DUMAN MARAT — Республика сарайындағы жеке концерт|url=https://ticketon.kz/event/duman-marat-dr-almaty|website=Freedom Ticketon|language=kk|access-date=2026-07-06}}</ref> == Марапаттары мен жетістіктері == 2015 жылы «Bala Turkvizyon Kazakhstan» ұлттық іріктеу кезеңінің финалистерінің бірі болды.<ref>{{Cite web |title=Bala Turkvizyon ұлттық іріктеу кезеңінің ақтық сынына қатысушылар анықталды |url=https://kaz.inform.kz/news/bala-turkvizyon-ulttyk-irikteu-kezeninin-aktyk-synyna-katysushylar-anyktaldy-foto_a2819936/ |website=ҚазАқпарат |language=kk |date=2015-09-20 |access-date=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Cite web |title=В Астане определились восемь финалистов «BalaTurkvizyon» |url=https://qazaqstan.tv/news/102562/ |website=Qazaqstan |language=ru |date=2015-09-20 |access-date=2026-07-06 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.instagram.com/duman_marat/ Duman Marat — Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCqGurK2OdizH7BfBLp585nQ Duman Marat — YouTube] * [https://www.tiktok.com/@duman_marattt Duman Marat — TikTok] * [https://music.apple.com/ru/artist/duman/1536425190 Duman Marat — Apple Music] * [https://open.spotify.com/artist/6e7rMLAtwn5YRapc2iHAlG Duman Marat — Spotify] {{DEFAULTSORT:Marat, Duman}} [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақстан композиторлары]] [[Санат:Таразда туғандар]] [[Санат:Тірі адамдар]] k464orb7h6zhz9il8jmohtilmjxwkq1 10 783355 3641090 3640828 2026-08-09T05:14:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3641090 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nyhe28iet6w1zuc5tkmhfgbcn1fsdxl 0 784053 3641173 3635100 2026-08-09T10:38:03Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3641173 wikitext text/x-wiki {{Конференция|Атауы=Ресей — АҚШ саммиті (2025)|Атауы1=Саммит «Россия — США» на Аляске (2025)|Дата=2025 жыл 15 тамыз|Орын=Анкоридж, Аляска, АҚШ|Қатысушылар='''Ресей делегациясы:''' * '''[[Сурет:Flag of the President of Russia.svg|17px|link=Президент Российской Федерации|22пкс|border]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' * [[Сурет:Flag_of_Ministry_of_Foreign_Affairs_of_Russia.svg|17px|link=Министр иностранных дел Российской Федерации|22пкс|border]] [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] * [[Сурет:Standart_of_the_Russian_Minister_of_Defence.svg|17px|link=Министр обороны Российской Федерации|22пкс|border]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]] * {{ту|Ресей}} [[Антон Германович Силуанов|Антон Силуанов]] * {{ту|Ресей}} [[Юрий Викторович Ушаков|Юрий Ушаков]] * {{ту|Ресей}} [[Кирилл Александрович Дмитриев|Кирилл Дмитриев]] '''АҚШ делегациясы:''' * '''{{ту|АҚШ|президент}} [[Дональд Трамп]]''' * {{flagicon image|Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg}} [[Джон Ли Рэтклифф]] * [[Сурет:Flag_of_the_United_States_Secretary_of_State.svg|22px|link=Государственный секретарь США|border]] [[Марко Рубио]] * [[Сурет:Flag of the United States Secretary of Defense.svg|22px||border]] [[Пит Хегсет]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of Commerce.svg}} [[Говард Лютник]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Treasury.svg}} [[Скотт Бессант]] * {{flagicon image|US-WhiteHouse-Emblem.svg}} [[Стив Уиткофф]]|Дейін=Женевадағы Ресей — АҚШ саммиті (2021)|Сурет=P20250815DT-0831 President Donald Trump meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska.jpg|Ортаққор=2025 Russia–United States summit}} '''Аляскадағы Ресей — АҚШ саммиті''' ({{Lang-en|2025 Russia–United States summit}}) — 2025 жылғы 15 тамызда [[Анкоридж]] қаласында өткен Ресей Президенті Владимир Путин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп арасындағы жоғары деңгейдегі кездесу. Кездесу [[Орыс-украин соғысы]]н аяқтау жолдарын іздеуге арналды.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-08-09/grtb-russia-the-usa/|title=Ресей Путин мен Трамптың Аляскадағы кездесуінің мән-жайын жариялады|author=Айгерім Таубай|date=2025-08-09|website=kz.kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> Бұл кездесу [[Джо Байден]]нің президенттік мерзімі кезінде, 2021 жылғы маусымда Женевада өткен келіссөздерден бері Ресей мен АҚШ көшбасшылары арасындағы алғашқы толық форматты екіжақты саммит, әрі Ресей-Украина соғысы басталғалы бергі алғашқы жүздесу болды.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/772471|title=Российско-американский саммит в Женеве завершился|author=|date=2021-06-16|website=interfax.ru|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=ru}}</ref> Аналитиктер Алясканың саммит өткізілетін орын ретінде таңдалуын екі елдің осы аймақтағы географиялық жақындығын және елордадан тыс, бейтарап жағдайда диалогқа ұмтылысын айшықтайтын символдық қадам ретінде қарастырады.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/resei-basshysy-degenine-zhetti-al-aqsh-prezidenti-zhoq-alyaskadagy-sammittin-qorytyndysy/33504920.html|title="Путин дегеніне жетті, ал Трамп ше?" Аляскадағы саммиттің түйіні|author=|date=2025-08-17|website=azattyq.org|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> == Тарихы == 2025 жылы Ресей мен АҚШ арасындағы жоғары деңгейдегі диалогтың қайта жандануы [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы АҚШ-тағы президенттік сайлаудың]] қорытындысы бойынша Дональд Трамптың АҚШ президенті қызметіне [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші рет келуінен]] кейін басталған саяси және дипломатиялық үдерістер кешенінің нәтижесі болды. Сайлауалды науқанының негізгі элементі Ресей-Украина қақтығысын (ең алдымен, 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің басып кіруінен кейін Украина аумағында басталған белсенді әскери қимылдарды) тоқтатуға қол жеткізу туралы уәдесі болды. Трамп мұны президенттігінің «алғашқы күнінен бастап» жүзеге асыруға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеп, ұлықталуына дейін келіссөздерді бастауға дайын екенін мәлімдеді. 2025 жылғы 12 ақпанда Трамп пен Путин арасында күтпеген телефон арқылы сөйлесу болды — 2022 жылдан бері екі ел басшылары арасындағы алғашқы тікелей байланыс еді және бірқатар дипломатиялық бастамаларға бастау болды. Осыдан кейін [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы|АҚШ мемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]] Сауд Арабиясында Ресейдің сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавровпен]] кездесті. Сауд Арабиясы ықтимал бейбіт үдерістің шарттарын талқылау үшін бейтарап алаң ретінде таңдалды. Трамп өзінің екінші президенттік мерзімінің алғашқы айларында Truth Social платформасындағы жария мәлімдемелерін бейресми дипломатиялық бастамалармен қатар алып жүрді. Оның бастапқы риторикасы, оның ішінде «Ресейге зиян келтіргісі келмейтіні» туралы мәлімдемелері біртіндеп неғұрлым қатаң ұстанымға қарай ауысты. 2025 жылғы мамырға қарай Кремль «эмоциялық» деп сипаттаған оның жарияланымдарында Путинге әскери қимылдарды тоқтатуға тікелей үндеулер, соның ішінде ''«Владимир, тоқта!»'' деген сияқты хабарламалар және «қан төгісті» тоқтатуды талап еткен үндеулер болды. Бұрылыс кезеңі 2025 жылғы 14 шілдеде Трамптың НАТО Бас хатшысы [[Марк Рютте|Марк Рюттемен]] Сопақ кеңседегі келіссөздер барысында жасаған мәлімдемесі болды. Сол кезде бейбіт келісімге қол жеткізу үшін 50 күндік ультиматум жариялап, олай болмаған жағдайда Ресеймен ынтымақтастық жасайтын елдерге 100 пайыздық баж салығын енгіземін деп қорқытты. 28 шілдеде Ұлыбритания премьер-министрі [[Кир Стармер|Кир Стармермен]] кездескеннен кейін Трамп бұл мерзімді күрт қысқартып, 10–12 күнге дейін түсірді. Ол бұл шешімді келіссөздерде айтарлықтай ілгерілеушіліктің болмауымен түсіндірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ — Ресей қатынастары]] [[Санат:Саммиттер]] [[Санат:15 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Аляска тарихы]] [[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:Орыс-украин соғысы]] caaq4q4fkljt8uni9fc7ymwsiulhgo6 3641177 3641173 2026-08-09T10:41:50Z TheNomadEditor 120280 /* Тарихы */ 3641177 wikitext text/x-wiki {{Конференция|Атауы=Ресей — АҚШ саммиті (2025)|Атауы1=Саммит «Россия — США» на Аляске (2025)|Дата=2025 жыл 15 тамыз|Орын=Анкоридж, Аляска, АҚШ|Қатысушылар='''Ресей делегациясы:''' * '''[[Сурет:Flag of the President of Russia.svg|17px|link=Президент Российской Федерации|22пкс|border]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' * [[Сурет:Flag_of_Ministry_of_Foreign_Affairs_of_Russia.svg|17px|link=Министр иностранных дел Российской Федерации|22пкс|border]] [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] * [[Сурет:Standart_of_the_Russian_Minister_of_Defence.svg|17px|link=Министр обороны Российской Федерации|22пкс|border]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]] * {{ту|Ресей}} [[Антон Германович Силуанов|Антон Силуанов]] * {{ту|Ресей}} [[Юрий Викторович Ушаков|Юрий Ушаков]] * {{ту|Ресей}} [[Кирилл Александрович Дмитриев|Кирилл Дмитриев]] '''АҚШ делегациясы:''' * '''{{ту|АҚШ|президент}} [[Дональд Трамп]]''' * {{flagicon image|Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg}} [[Джон Ли Рэтклифф]] * [[Сурет:Flag_of_the_United_States_Secretary_of_State.svg|22px|link=Государственный секретарь США|border]] [[Марко Рубио]] * [[Сурет:Flag of the United States Secretary of Defense.svg|22px||border]] [[Пит Хегсет]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of Commerce.svg}} [[Говард Лютник]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Treasury.svg}} [[Скотт Бессант]] * {{flagicon image|US-WhiteHouse-Emblem.svg}} [[Стив Уиткофф]]|Дейін=Женевадағы Ресей — АҚШ саммиті (2021)|Сурет=P20250815DT-0831 President Donald Trump meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska.jpg|Ортаққор=2025 Russia–United States summit}} '''Аляскадағы Ресей — АҚШ саммиті''' ({{Lang-en|2025 Russia–United States summit}}) — 2025 жылғы 15 тамызда [[Анкоридж]] қаласында өткен Ресей Президенті Владимир Путин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп арасындағы жоғары деңгейдегі кездесу. Кездесу [[Орыс-украин соғысы]]н аяқтау жолдарын іздеуге арналды.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-08-09/grtb-russia-the-usa/|title=Ресей Путин мен Трамптың Аляскадағы кездесуінің мән-жайын жариялады|author=Айгерім Таубай|date=2025-08-09|website=kz.kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> Бұл кездесу [[Джо Байден]]нің президенттік мерзімі кезінде, 2021 жылғы маусымда Женевада өткен келіссөздерден бері Ресей мен АҚШ көшбасшылары арасындағы алғашқы толық форматты екіжақты саммит, әрі Ресей-Украина соғысы басталғалы бергі алғашқы жүздесу болды.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/772471|title=Российско-американский саммит в Женеве завершился|author=|date=2021-06-16|website=interfax.ru|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=ru}}</ref> Аналитиктер Алясканың саммит өткізілетін орын ретінде таңдалуын екі елдің осы аймақтағы географиялық жақындығын және елордадан тыс, бейтарап жағдайда диалогқа ұмтылысын айшықтайтын символдық қадам ретінде қарастырады.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/resei-basshysy-degenine-zhetti-al-aqsh-prezidenti-zhoq-alyaskadagy-sammittin-qorytyndysy/33504920.html|title="Путин дегеніне жетті, ал Трамп ше?" Аляскадағы саммиттің түйіні|author=|date=2025-08-17|website=azattyq.org|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> == Тарихы == 2025 жылы Ресей мен АҚШ арасындағы жоғары деңгейдегі диалогтың қайта жандануы [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы АҚШ-тағы президенттік сайлаудың]] қорытындысы бойынша Дональд Трамптың АҚШ президенті қызметіне [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші рет келуінен]] кейін басталған саяси және дипломатиялық үдерістер кешенінің нәтижесі болды. Сайлауалды науқанының негізгі элементі Ресей-Украина қақтығысын (ең алдымен, 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің басып кіруінен кейін Украина аумағында басталған белсенді әскери қимылдарды) тоқтатуға қол жеткізу туралы уәдесі болды. Трамп мұны президенттігінің «алғашқы күнінен бастап» жүзеге асыруға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеп, ұлықталуына дейін келіссөздерді бастауға дайын екенін мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|title=С какими картами на руках Россия и США подошли к саммиту на Аляске|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133439/https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы 12 ақпанда Трамп пен Путин арасында күтпеген телефон арқылы сөйлесу болды — 2022 жылдан бері екі ел басшылары арасындағы алғашқы тікелей байланыс еді және бірқатар дипломатиялық бастамаларға бастау болды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|title=Путин и Трамп встретятся в пятницу на Аляске. Чего можно ожидать от саммита?|lang=ru|website=[[BBC News Русская служба]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133617/https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> Осыдан кейін [[АҚШ мемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]] Сауд Арабиясында Ресейдің сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]]пен кездесті. Сауд Арабиясы ықтимал бейбіт үдерістің шарттарын талқылау үшін бейтарап алаң ретінде таңдалды. Трамп өзінің екінші президенттік мерзімінің алғашқы айларында Truth Social платформасындағы жария мәлімдемелерін бейресми дипломатиялық бастамалармен қатар алып жүрді. Оның бастапқы риторикасы, оның ішінде «Ресейге зиян келтіргісі келмейтіні» туралы мәлімдемелері біртіндеп неғұрлым қатаң ұстанымға қарай ауысты. 2025 жылғы мамырға қарай Кремль «эмоциялық» деп сипаттаған оның жарияланымдарында Путинге әскери қимылдарды тоқтатуға тікелей үндеулер, соның ішінде ''«Владимир, тоқта!»'' деген сияқты хабарламалар және «қан төгісті» тоқтатуды талап еткен үндеулер болды.<ref name=":1" /> Бұрылыс кезеңі 2025 жылғы 14 шілдеде Трамптың НАТО Бас хатшысы [[Марк Рютте]]мен Сопақ кеңседегі келіссөздер барысында жасаған мәлімдемесі болды. Сол кезде бейбіт келісімге қол жеткізу үшін 50 күндік ультиматум жариялап, олай болмаған жағдайда Ресеймен ынтымақтастық жасайтын елдерге 100 пайыздық баж салығын енгіземін деп қорқытты.<ref name=":0" /> 28 шілдеде Ұлыбритания премьер-министрі [[Кир Стармер]]мен кездескеннен кейін Трамп бұл мерзімді күрт қысқартып, 10–12 күнге дейін түсірді. Бұл шешімді келіссөздерде айтарлықтай ілгерілеушіліктің болмауымен түсіндірді.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ — Ресей қатынастары]] [[Санат:Саммиттер]] [[Санат:15 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Аляска тарихы]] [[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:Орыс-украин соғысы]] 8vpg3kc780addxqjrh9213p97b78dcq 3641178 3641177 2026-08-09T10:42:50Z TheNomadEditor 120280 3641178 wikitext text/x-wiki {{Конференция|Атауы=Ресей — АҚШ саммиті (2025)|Атауы1=Саммит «Россия — США» на Аляске (2025)|Дата=2025 жыл 15 тамыз|Орын=Анкоридж, Аляска, АҚШ|Қатысушылар='''Ресей делегациясы:''' * '''[[Сурет:Flag of the President of Russia.svg|17px|link=Президент Российской Федерации|22пкс|border]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' * [[Сурет:Flag_of_Ministry_of_Foreign_Affairs_of_Russia.svg|17px|link=Министр иностранных дел Российской Федерации|22пкс|border]] [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] * [[Сурет:Standart_of_the_Russian_Minister_of_Defence.svg|17px|link=Министр обороны Российской Федерации|22пкс|border]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]] * {{ту|Ресей}} [[Антон Германович Силуанов|Антон Силуанов]] * {{ту|Ресей}} [[Юрий Викторович Ушаков|Юрий Ушаков]] * {{ту|Ресей}} [[Кирилл Александрович Дмитриев|Кирилл Дмитриев]] '''АҚШ делегациясы:''' * '''{{ту|АҚШ|президент}} [[Дональд Трамп]]''' * {{flagicon image|Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg}} [[Джон Ли Рэтклифф]] * [[Сурет:Flag_of_the_United_States_Secretary_of_State.svg|22px|link=Государственный секретарь США|border]] [[Марко Рубио]] * [[Сурет:Flag of the United States Secretary of Defense.svg|22px||border]] [[Пит Хегсет]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of Commerce.svg}} [[Говард Лютник]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Treasury.svg}} [[Скотт Бессант]] * {{flagicon image|US-WhiteHouse-Emblem.svg}} [[Стив Уиткофф]]|Дейін=Женевадағы Ресей — АҚШ саммиті (2021)|Сурет=P20250815DT-0831 President Donald Trump meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska.jpg|Ортаққор=2025 Russia–United States summit}} '''Аляскадағы Ресей — АҚШ саммиті''' ({{Lang-en|2025 Russia–United States summit}}; {{Lang-ru|Саммит Россия — США на Аляске (2025)}}) — 2025 жылғы 15 тамызда [[Анкоридж]] қаласында өткен Ресей Президенті Владимир Путин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп арасындағы жоғары деңгейдегі кездесу. Кездесу [[Орыс-украин соғысы]]н аяқтау жолдарын іздеуге арналды.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-08-09/grtb-russia-the-usa/|title=Ресей Путин мен Трамптың Аляскадағы кездесуінің мән-жайын жариялады|author=Айгерім Таубай|date=2025-08-09|website=kz.kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> Бұл кездесу [[Джо Байден]]нің президенттік мерзімі кезінде, 2021 жылғы маусымда Женевада өткен келіссөздерден бері Ресей мен АҚШ көшбасшылары арасындағы алғашқы толық форматты екіжақты саммит, әрі Ресей-Украина соғысы басталғалы бергі алғашқы жүздесу болды.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/772471|title=Российско-американский саммит в Женеве завершился|author=|date=2021-06-16|website=interfax.ru|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=ru}}</ref> Аналитиктер Алясканың саммит өткізілетін орын ретінде таңдалуын екі елдің осы аймақтағы географиялық жақындығын және елордадан тыс, бейтарап жағдайда диалогқа ұмтылысын айшықтайтын символдық қадам ретінде қарастырады.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/resei-basshysy-degenine-zhetti-al-aqsh-prezidenti-zhoq-alyaskadagy-sammittin-qorytyndysy/33504920.html|title="Путин дегеніне жетті, ал Трамп ше?" Аляскадағы саммиттің түйіні|author=|date=2025-08-17|website=azattyq.org|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> == Тарихы == 2025 жылы Ресей мен АҚШ арасындағы жоғары деңгейдегі диалогтың қайта жандануы [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы АҚШ-тағы президенттік сайлаудың]] қорытындысы бойынша Дональд Трамптың АҚШ президенті қызметіне [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші рет келуінен]] кейін басталған саяси және дипломатиялық үдерістер кешенінің нәтижесі болды. Сайлауалды науқанының негізгі элементі Ресей-Украина қақтығысын (ең алдымен, 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің басып кіруінен кейін Украина аумағында басталған белсенді әскери қимылдарды) тоқтатуға қол жеткізу туралы уәдесі болды. Трамп мұны президенттігінің «алғашқы күнінен бастап» жүзеге асыруға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеп, ұлықталуына дейін келіссөздерді бастауға дайын екенін мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|title=С какими картами на руках Россия и США подошли к саммиту на Аляске|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133439/https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы 12 ақпанда Трамп пен Путин арасында күтпеген телефон арқылы сөйлесу болды — 2022 жылдан бері екі ел басшылары арасындағы алғашқы тікелей байланыс еді және бірқатар дипломатиялық бастамаларға бастау болды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|title=Путин и Трамп встретятся в пятницу на Аляске. Чего можно ожидать от саммита?|lang=ru|website=[[BBC News Русская служба]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133617/https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> Осыдан кейін [[АҚШ мемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]] Сауд Арабиясында Ресейдің сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]]пен кездесті. Сауд Арабиясы ықтимал бейбіт үдерістің шарттарын талқылау үшін бейтарап алаң ретінде таңдалды. Трамп өзінің екінші президенттік мерзімінің алғашқы айларында Truth Social платформасындағы жария мәлімдемелерін бейресми дипломатиялық бастамалармен қатар алып жүрді. Оның бастапқы риторикасы, оның ішінде «Ресейге зиян келтіргісі келмейтіні» туралы мәлімдемелері біртіндеп неғұрлым қатаң ұстанымға қарай ауысты. 2025 жылғы мамырға қарай Кремль «эмоциялық» деп сипаттаған оның жарияланымдарында Путинге әскери қимылдарды тоқтатуға тікелей үндеулер, соның ішінде ''«Владимир, тоқта!»'' деген сияқты хабарламалар және «қан төгісті» тоқтатуды талап еткен үндеулер болды.<ref name=":1" /> Бұрылыс кезеңі 2025 жылғы 14 шілдеде Трамптың НАТО Бас хатшысы [[Марк Рютте]]мен Сопақ кеңседегі келіссөздер барысында жасаған мәлімдемесі болды. Сол кезде бейбіт келісімге қол жеткізу үшін 50 күндік ультиматум жариялап, олай болмаған жағдайда Ресеймен ынтымақтастық жасайтын елдерге 100 пайыздық баж салығын енгіземін деп қорқытты.<ref name=":0" /> 28 шілдеде Ұлыбритания премьер-министрі [[Кир Стармер]]мен кездескеннен кейін Трамп бұл мерзімді күрт қысқартып, 10–12 күнге дейін түсірді. Бұл шешімді келіссөздерде айтарлықтай ілгерілеушіліктің болмауымен түсіндірді.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ — Ресей қатынастары]] [[Санат:Саммиттер]] [[Санат:15 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Аляска тарихы]] [[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:Орыс-украин соғысы]] mc834mfgju9ibemef2km96wav3w3rzy 3641179 3641178 2026-08-09T10:43:18Z TheNomadEditor 120280 /* Тарихы */ 3641179 wikitext text/x-wiki {{Конференция|Атауы=Ресей — АҚШ саммиті (2025)|Атауы1=Саммит «Россия — США» на Аляске (2025)|Дата=2025 жыл 15 тамыз|Орын=Анкоридж, Аляска, АҚШ|Қатысушылар='''Ресей делегациясы:''' * '''[[Сурет:Flag of the President of Russia.svg|17px|link=Президент Российской Федерации|22пкс|border]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' * [[Сурет:Flag_of_Ministry_of_Foreign_Affairs_of_Russia.svg|17px|link=Министр иностранных дел Российской Федерации|22пкс|border]] [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] * [[Сурет:Standart_of_the_Russian_Minister_of_Defence.svg|17px|link=Министр обороны Российской Федерации|22пкс|border]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]] * {{ту|Ресей}} [[Антон Германович Силуанов|Антон Силуанов]] * {{ту|Ресей}} [[Юрий Викторович Ушаков|Юрий Ушаков]] * {{ту|Ресей}} [[Кирилл Александрович Дмитриев|Кирилл Дмитриев]] '''АҚШ делегациясы:''' * '''{{ту|АҚШ|президент}} [[Дональд Трамп]]''' * {{flagicon image|Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg}} [[Джон Ли Рэтклифф]] * [[Сурет:Flag_of_the_United_States_Secretary_of_State.svg|22px|link=Государственный секретарь США|border]] [[Марко Рубио]] * [[Сурет:Flag of the United States Secretary of Defense.svg|22px||border]] [[Пит Хегсет]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of Commerce.svg}} [[Говард Лютник]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Treasury.svg}} [[Скотт Бессант]] * {{flagicon image|US-WhiteHouse-Emblem.svg}} [[Стив Уиткофф]]|Дейін=Женевадағы Ресей — АҚШ саммиті (2021)|Сурет=P20250815DT-0831 President Donald Trump meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska.jpg|Ортаққор=2025 Russia–United States summit}} '''Аляскадағы Ресей — АҚШ саммиті''' ({{Lang-en|2025 Russia–United States summit}}; {{Lang-ru|Саммит Россия — США на Аляске (2025)}}) — 2025 жылғы 15 тамызда [[Анкоридж]] қаласында өткен Ресей Президенті Владимир Путин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп арасындағы жоғары деңгейдегі кездесу. Кездесу [[Орыс-украин соғысы]]н аяқтау жолдарын іздеуге арналды.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-08-09/grtb-russia-the-usa/|title=Ресей Путин мен Трамптың Аляскадағы кездесуінің мән-жайын жариялады|author=Айгерім Таубай|date=2025-08-09|website=kz.kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> Бұл кездесу [[Джо Байден]]нің президенттік мерзімі кезінде, 2021 жылғы маусымда Женевада өткен келіссөздерден бері Ресей мен АҚШ көшбасшылары арасындағы алғашқы толық форматты екіжақты саммит, әрі Ресей-Украина соғысы басталғалы бергі алғашқы жүздесу болды.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/772471|title=Российско-американский саммит в Женеве завершился|author=|date=2021-06-16|website=interfax.ru|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=ru}}</ref> Аналитиктер Алясканың саммит өткізілетін орын ретінде таңдалуын екі елдің осы аймақтағы географиялық жақындығын және елордадан тыс, бейтарап жағдайда диалогқа ұмтылысын айшықтайтын символдық қадам ретінде қарастырады.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/resei-basshysy-degenine-zhetti-al-aqsh-prezidenti-zhoq-alyaskadagy-sammittin-qorytyndysy/33504920.html|title="Путин дегеніне жетті, ал Трамп ше?" Аляскадағы саммиттің түйіні|author=|date=2025-08-17|website=azattyq.org|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> == Тарихы == 2025 жылы Ресей мен АҚШ арасындағы жоғары деңгейдегі диалогтың қайта жандануы [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы АҚШ-тағы президенттік сайлаудың]] қорытындысы бойынша Дональд Трамптың АҚШ президенті қызметіне [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші рет келуінен]] кейін басталған саяси және дипломатиялық үдерістер кешенінің нәтижесі болды. Сайлауалды науқанының негізгі элементі Ресей-Украина қақтығысын (ең алдымен, 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің басып кіруінен кейін Украина аумағында басталған белсенді әскери қимылдарды) тоқтатуға қол жеткізу туралы уәдесі болды. Трамп мұны президенттігінің «алғашқы күнінен бастап» жүзеге асыруға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеп, ұлықталуына дейін келіссөздерді бастауға дайын екенін мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|title=С какими картами на руках Россия и США подошли к саммиту на Аляске|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133439/https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы 12 ақпанда Трамп пен Путин арасында күтпеген телефон арқылы сөйлесу болды — 2022 жылдан бері екі ел басшылары арасындағы алғашқы тікелей байланыс еді және бірқатар дипломатиялық бастамаларға бастау болды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|title=Путин и Трамп встретятся в пятницу на Аляске. Чего можно ожидать от саммита?|lang=ru|website=[[BBC News Русская служба]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133617/https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> Осыдан кейін [[АҚШ Mемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]] Сауд Арабиясында Ресейдің сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]]пен кездесті. Сауд Арабиясы ықтимал бейбіт үдерістің шарттарын талқылау үшін бейтарап алаң ретінде таңдалды. Трамп өзінің екінші президенттік мерзімінің алғашқы айларында Truth Social платформасындағы жария мәлімдемелерін бейресми дипломатиялық бастамалармен қатар алып жүрді. Оның бастапқы риторикасы, оның ішінде «Ресейге зиян келтіргісі келмейтіні» туралы мәлімдемелері біртіндеп неғұрлым қатаң ұстанымға қарай ауысты. 2025 жылғы мамырға қарай Кремль «эмоциялық» деп сипаттаған оның жарияланымдарында Путинге әскери қимылдарды тоқтатуға тікелей үндеулер, соның ішінде ''«Владимир, тоқта!»'' деген сияқты хабарламалар және «қан төгісті» тоқтатуды талап еткен үндеулер болды.<ref name=":1" /> Бұрылыс кезеңі 2025 жылғы 14 шілдеде Трамптың НАТО Бас хатшысы [[Марк Рютте]]мен Сопақ кеңседегі келіссөздер барысында жасаған мәлімдемесі болды. Сол кезде бейбіт келісімге қол жеткізу үшін 50 күндік ультиматум жариялап, олай болмаған жағдайда Ресеймен ынтымақтастық жасайтын елдерге 100 пайыздық баж салығын енгіземін деп қорқытты.<ref name=":0" /> 28 шілдеде Ұлыбритания премьер-министрі [[Кир Стармер]]мен кездескеннен кейін Трамп бұл мерзімді күрт қысқартып, 10–12 күнге дейін түсірді. Бұл шешімді келіссөздерде айтарлықтай ілгерілеушіліктің болмауымен түсіндірді.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ — Ресей қатынастары]] [[Санат:Саммиттер]] [[Санат:15 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Аляска тарихы]] [[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:Орыс-украин соғысы]] i3hwfvthuz8ktpeaokolyr92xi1syex 3641180 3641179 2026-08-09T10:44:20Z TheNomadEditor 120280 /* Тарихы */ 3641180 wikitext text/x-wiki {{Конференция|Атауы=Ресей — АҚШ саммиті (2025)|Атауы1=Саммит «Россия — США» на Аляске (2025)|Дата=2025 жыл 15 тамыз|Орын=Анкоридж, Аляска, АҚШ|Қатысушылар='''Ресей делегациясы:''' * '''[[Сурет:Flag of the President of Russia.svg|17px|link=Президент Российской Федерации|22пкс|border]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]''' * [[Сурет:Flag_of_Ministry_of_Foreign_Affairs_of_Russia.svg|17px|link=Министр иностранных дел Российской Федерации|22пкс|border]] [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] * [[Сурет:Standart_of_the_Russian_Minister_of_Defence.svg|17px|link=Министр обороны Российской Федерации|22пкс|border]] [[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]] * {{ту|Ресей}} [[Антон Германович Силуанов|Антон Силуанов]] * {{ту|Ресей}} [[Юрий Викторович Ушаков|Юрий Ушаков]] * {{ту|Ресей}} [[Кирилл Александрович Дмитриев|Кирилл Дмитриев]] '''АҚШ делегациясы:''' * '''{{ту|АҚШ|президент}} [[Дональд Трамп]]''' * {{flagicon image|Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg}} [[Джон Ли Рэтклифф]] * [[Сурет:Flag_of_the_United_States_Secretary_of_State.svg|22px|link=Государственный секретарь США|border]] [[Марко Рубио]] * [[Сурет:Flag of the United States Secretary of Defense.svg|22px||border]] [[Пит Хегсет]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of Commerce.svg}} [[Говард Лютник]] * {{flagicon image|Flag of the United States Secretary of the Treasury.svg}} [[Скотт Бессант]] * {{flagicon image|US-WhiteHouse-Emblem.svg}} [[Стив Уиткофф]]|Дейін=Женевадағы Ресей — АҚШ саммиті (2021)|Сурет=P20250815DT-0831 President Donald Trump meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska.jpg|Ортаққор=2025 Russia–United States summit}} '''Аляскадағы Ресей — АҚШ саммиті''' ({{Lang-en|2025 Russia–United States summit}}; {{Lang-ru|Саммит Россия — США на Аляске (2025)}}) — 2025 жылғы 15 тамызда [[Анкоридж]] қаласында өткен Ресей Президенті Владимир Путин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп арасындағы жоғары деңгейдегі кездесу. Кездесу [[Орыс-украин соғысы]]н аяқтау жолдарын іздеуге арналды.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-08-09/grtb-russia-the-usa/|title=Ресей Путин мен Трамптың Аляскадағы кездесуінің мән-жайын жариялады|author=Айгерім Таубай|date=2025-08-09|website=kz.kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> Бұл кездесу [[Джо Байден]]нің президенттік мерзімі кезінде, 2021 жылғы маусымда Женевада өткен келіссөздерден бері Ресей мен АҚШ көшбасшылары арасындағы алғашқы толық форматты екіжақты саммит, әрі Ресей-Украина соғысы басталғалы бергі алғашқы жүздесу болды.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/772471|title=Российско-американский саммит в Женеве завершился|author=|date=2021-06-16|website=interfax.ru|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=ru}}</ref> Аналитиктер Алясканың саммит өткізілетін орын ретінде таңдалуын екі елдің осы аймақтағы географиялық жақындығын және елордадан тыс, бейтарап жағдайда диалогқа ұмтылысын айшықтайтын символдық қадам ретінде қарастырады.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/resei-basshysy-degenine-zhetti-al-aqsh-prezidenti-zhoq-alyaskadagy-sammittin-qorytyndysy/33504920.html|title="Путин дегеніне жетті, ал Трамп ше?" Аляскадағы саммиттің түйіні|author=|date=2025-08-17|website=azattyq.org|publisher=|accessdate=2026-07-26|lang=kk}}</ref> == Тарихы == 2025 жылы Ресей мен АҚШ арасындағы жоғары деңгейдегі диалогтың қайта жандануы [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы АҚШ-тағы президенттік сайлаудың]] қорытындысы бойынша Дональд Трамптың АҚШ президенті қызметіне [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|екінші рет келуінен]] кейін басталған саяси және дипломатиялық үдерістер кешенінің нәтижесі болды. Сайлауалды науқанының негізгі элементі Ресей-Украина қақтығысын (ең алдымен, 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің басып кіруінен кейін Украина аумағында басталған белсенді әскери қимылдарды) тоқтатуға қол жеткізу туралы уәдесі болды. Трамп мұны президенттігінің «алғашқы күнінен бастап» жүзеге асыруға ниетті екенін бірнеше рет мәлімдеп, ұлықталуына дейін келіссөздерді бастауға дайын екенін мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|title=С какими картами на руках Россия и США подошли к саммиту на Аляске|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133439/https://www.rbc.ru/politics/15/08/2025/689dd3c49a794767a6156050|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы 12 ақпанда Трамп пен Путин арасында күтпеген телефон арқылы сөйлесу болды — 2022 жылдан бері екі ел басшылары арасындағы алғашқы тікелей байланыс еді және бірқатар дипломатиялық бастамаларға бастау болды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|title=Путин и Трамп встретятся в пятницу на Аляске. Чего можно ожидать от саммита?|lang=ru|website=[[BBC News Русская служба]]|date=2025-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250815133617/https://www.bbc.com/russian/articles/crlz2zw39pyo|archivedate=2025-08-15|accessdate=2025-08-15|url-status=live}}</ref> Осыдан кейін [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]] Сауд Арабиясында Ресейдің сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]]пен кездесті. Сауд Арабиясы ықтимал бейбіт үдерістің шарттарын талқылау үшін бейтарап алаң ретінде таңдалды. Трамп өзінің екінші президенттік мерзімінің алғашқы айларында Truth Social платформасындағы жария мәлімдемелерін бейресми дипломатиялық бастамалармен қатар алып жүрді. Оның бастапқы риторикасы, оның ішінде «Ресейге зиян келтіргісі келмейтіні» туралы мәлімдемелері біртіндеп неғұрлым қатаң ұстанымға қарай ауысты. 2025 жылғы мамырға қарай Кремль «эмоциялық» деп сипаттаған оның жарияланымдарында Путинге әскери қимылдарды тоқтатуға тікелей үндеулер, соның ішінде ''«Владимир, тоқта!»'' деген сияқты хабарламалар және «қан төгісті» тоқтатуды талап еткен үндеулер болды.<ref name=":1" /> Бұрылыс кезеңі 2025 жылғы 14 шілдеде Трамптың НАТО Бас хатшысы [[Марк Рютте]]мен Сопақ кеңседегі келіссөздер барысында жасаған мәлімдемесі болды. Сол кезде бейбіт келісімге қол жеткізу үшін 50 күндік ультиматум жариялап, олай болмаған жағдайда Ресеймен ынтымақтастық жасайтын елдерге 100 пайыздық баж салығын енгіземін деп қорқытты.<ref name=":0" /> 28 шілдеде Ұлыбритания премьер-министрі [[Кир Стармер]]мен кездескеннен кейін Трамп бұл мерзімді күрт қысқартып, 10–12 күнге дейін түсірді. Бұл шешімді келіссөздерде айтарлықтай ілгерілеушіліктің болмауымен түсіндірді.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ — Ресей қатынастары]] [[Санат:Саммиттер]] [[Санат:15 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Аляска тарихы]] [[Санат:2025 жылдағы халықаралық қатынастар]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:Орыс-украин соғысы]] 0mzp7ssg4sk8qtn4xkic942mkarh6tb 0 784556 3641030 3640824 2026-08-08T20:08:20Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] соңғы нұсқасына қайтарды 3639324 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Шынайы есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = |Туған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ғалым, профессор, PhD докторы, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = XX ғасырдың соңы – қазіргі уақыт |Ұйымы = «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры |Әкесі = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Дина Қайымқызы Мұхамедхан''' — қазақстандық ғалым, профессор, PhD докторы, қоғам қайраткері, «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қорының директоры. Ол қазақ әдебиеттанушысы, абайтанушы, алаштанушы және мәтінтанушы ғалым [[Қайым Мұхамедханов]]тың қызы. Дина Мұхамедхан Қазақстандағы абайтану, алаштану және тарихи-мәдени мұраны сақтау бағытындағы ғылыми және ағартушылық жұмыстарымен танымал.<ref name="didar">{{cite web |url=https://didar-gazeti.kz/ |title=Дина Мұхамедхан: Әкем Әуезовтің үш аманатын да орындады |website=Дидар газеті |date=11 қаңтар 2017 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Қазіргі уақытта ол Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасын зерттеу, жүйелеу және жариялау жұмыстарын үйлестіріп келеді. Сонымен қатар Қазақстандағы жоғары оқу орындары, ғылыми мекемелер мен кітапханаларда ұйымдастырылатын халықаралық ғылыми конференциялар мен ағартушылық іс-шаралардың тұрақты қатысушысы әрі ұйымдастырушысы болып табылады.<ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/1170370 |title=Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиум өтті |website=Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Дина Қайымқызы Мұхамедхан Семей қаласында қазақтың белгілі ғалымы Қайым Мұхамедхановтың отбасында дүниеге келген. Оның атасы Мұхамедхан Сейтқұлұлы Алаш қозғалысын қолдаған қоғам қайраткері, ағартушы және меценат болған. Осындай ұлттық рухани ортада тәрбиеленген Дина Қайымқызы бала кезінен қазақ әдебиеті мен мәдениетінің көрнекті өкілдері туралы естеліктерді тыңдап өсті.<ref name="didar"/> Отбасында Қайым Мұхамедханов балаларына адалдықты, ғылымға құрметті және ұлттық құндылықтарды дәріптеуді үйретті. Кейін Дина Мұхамедхан осы бағыттағы жұмысты жалғастырып, әкесінің ғылыми мұрасын сақтау ісіне өмірін арнады.<ref name="didar"/> == Білімі == Дина Мұхамедхан жоғары білім алып, кейін педагогика және білім беру саласында ғылыми ізденістер жүргізді. Ол АҚШ-тағы Бостон университетінде халықаралық білім беруді дамыту (International Education Development) мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған. Кейін PhD ғылыми дәрежесін қорғап, профессор атағына ие болды.<ref>{{cite journal |title=Қайым Мұхамедханов мұрасы және қазіргі ғылым |journal=Shakarim University хабаршысы |year=2024 }}</ref> == Ғылыми қызметі == Дина Мұхамедхан Қазақстандағы жоғары оқу орындарында ғылыми-педагогикалық қызмет атқарған. Сонымен қатар халықаралық білім беру бағдарламаларына қатысып, білім беру менеджменті мен жоғары білім беру жүйесін дамыту мәселелері бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асырды. Әртүрлі жылдары USAID халықаралық білім беру бағдарламасының академиялық директоры болып еңбек етті. Сондай-ақ UNESCO, Soros Foundation, TACIS және Азия даму банкінің (ADB) білім беру саласындағы жобаларына сарапшы ретінде қатысты.<ref>{{cite journal |title=Қайым Мұхамедханов мұрасы және қазіргі ғылым |journal=Shakarim University хабаршысы |year=2024 }}</ref> Ғалымның ғылыми қызығушылығы білім беру саясаты, жоғары білімді интернационалдандыру, мәдени мұраны сақтау және қазақ әдебиетінің тарихын зерттеу мәселелерін қамтиды. Сонымен қатар ол Қайым Мұхамедхановтың архивтік қорын ғылыми жүйелеумен айналысып келеді. == Қоғамдық қызметі == Дина Қайымқызы Мұхамедхан – «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қорының директоры. Қор 2008 жылдан бері Қайым Мұхамедхановтың ғылыми, әдеби және тарихи мұрасын сақтау, зерттеу және көпшілікке насихаттау бағытында жұмыс істейді. Қордың қызметі архивтік құжаттарды жинақтау, ғылыми басылымдарды әзірлеу, конференциялар ұйымдастыру және жастар арасында ұлттық рухани құндылықтарды дәріптеуді қамтиды.<ref>{{cite web |url=https://civilcenteralmaty.kz/upload/pdf/20241209/5dFweNNyk4y6jgzU-AMqANAtWnb2_pzL.pdf |title=Алматы қаласының үкіметтік емес ұйымдарының анықтамалығы |website=Ақпараттық ресурстық орталық |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Дина Мұхамедханның бастамасымен Қайым Мұхамедхановтың архивінде сақталған қолжазбалар, хаттар, фотосуреттер және сирек құжаттар ғылыми айналымға енгізіліп, бірнеше кітап болып жарық көрді. Сонымен бірге қор Қазақстанның жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары, музейлері мен кітапханаларымен бірлескен жобаларды жүзеге асырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://semeylib.kz/?page_id=6446 |title=«Қайым Мұхамедханов: Хаттар сөйлейді» кітабының тұсаукесері |website=Абай атындағы әмбебап кітапхана |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Қайым Мұхамедханов мұрасын насихаттауы == Дина Мұхамедхан әкесі Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасын жүйелеу мен жариялауды өзінің негізгі қоғамдық қызметінің біріне айналдырды. Оның жетекшілігімен бұрын ғылыми айналымға енбеген көптеген архивтік материалдар жарық көріп, Абайтану, Әуезовтану және Алаштану бағытындағы зерттеулерге пайдаланылуда.<ref>{{cite web |url=https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/articles/a9c3321a6ffe7960de35d0adf118e5ea/ |title=Қайым Мұхамедханов мұрасының қазіргі әдебиеттанудағы орны |website=Торайғыров университетінің хабаршысы |year=2025 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Ол көптеген сұхбаттарында Қайым Мұхамедхановтың Абай шығармаларының түпнұсқалық мәтінін қалпына келтірудегі, Абайдың әдеби мектебін ғылыми тұрғыдан дәлелдеудегі және Семейдегі Абай музейін ұйымдастырудағы қызметін кеңінен насихаттап келеді.<ref>{{cite web |url=https://didar-gazeti.kz/ |title=Дина Мұхамедхан: Әкем Әуезовтің үш аманатын да орындады |website=Дидар газеті |date=11 қаңтар 2017 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Ғылыми еңбектері == Дина Мұхамедхан ғылыми редактор, құрастырушы және автор ретінде Қайым Мұхамедхановтың мұрасын жариялауға арналған бірнеше кітаптың жарық көруіне атсалысты. Негізгі еңбектері: * ''Ұстаз бен шәкірт: Мұхтар мен Қайым'' (қазақ және орыс тілдерінде); * ''Менің анам Фархинұр Мұхамедханова''; * ''Отец и сын: Мухамедхан Сейткулов и Каюм Мухамедханов''; * ''Қайым Мұхамедханов: библиографиялық көрсеткіш''; * ''Қайым Мұхамедханов: Хаттар сөйлейді'' басылымын әзірлеуге қатысқан.<ref>{{cite web |url=https://wku.edu.kz/images/gazetaorken/2023/7-2023.pdf |title=Ғылыми кітапханаға жаңа кітаптар сыйға тартылды |website=Өркен газеті |year=2023 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Ғалымның еңбектері негізінен абайтану, әуезовтану, әдеби текстология, архивтану және тарихи-мәдени мұраны сақтау мәселелеріне арналған. == Ғылыми конференциялары == Дина Мұхамедхан Қазақстанда және шетелде өткізілетін ғылыми форумдардың тұрақты қатысушысы. 2021 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен Қайым Мұхамедхановтың 105 жылдығына арналған республикалық ғылыми дөңгелек үстелге қатысып, Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасы жөнінде баяндама жасады.<ref>{{cite web |url=https://www.kaznpu.kz/en/19877/press/ |title=Қайым Мұхамедхановтың 105 жылдығына арналған дөңгелек үстел өтті |website=Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті |date=13 желтоқсан 2021 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> 2026 жылы Шәкәрім университетінде өткен Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиумға қатысып, университет кітапханасына Қайым Мұхамедхановтың еңбектері мен жаңадан жарық көрген ғылыми басылымдарды тарту етті.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/1170370 |title=Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиум өтті |website=Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Ағартушылық қызметі == Дина Мұхамедхан Қазақстанның жоғары оқу орындары, кітапханалары мен музейлерінде жастарға арналған дәрістер оқиды. Оның кездесулерінің негізгі тақырыптары – Абай мұрасы, Мұхтар Әуезовтің ғылыми мектебі, Алаш қозғалысы, ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін және Қайым Мұхамедхановтың өмірі мен шығармашылығы. Ол Қазақстан Жазушылар кітапханасында, ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында, Мемлекеттік орталық музейде, Абай университетінде, Шәкәрім университетінде және басқа да ғылыми-мәдени мекемелерде өткен кездесулерге қатысып келеді.<ref>{{cite web |url=https://almatylibrary.kz/kk/news/qajym-muhamedhanov-ult-ruhaniyatynyng-shamshyraghy/ |title=«Қайым Мұхамедханов – ұлт руханиятының шамшырағы» |website=Алматы қаласы орталықтандырылған кітапхана жүйесі |date=21 қаңтар 2026 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Таңдамалы еңбектері == Дина Қайымқызы Мұхамедхан ғылыми-зерттеу, құрастырушылық және редакторлық жұмыстарымен айналысады. Оның еңбектері негізінен Қайым Мұхамедхановтың өмірі мен шығармашылығын, Мұхтар Әуезов пен Қайым Мұхамедханов арасындағы ғылыми сабақтастықты, қазақ әдебиеті тарихы мен ұлттық мәдени мұраны зерттеуге арналған. Негізгі еңбектері: * ''Ұстаз бен шәкірт: Мұхтар мен Қайым'' (Алматы: «Курсив», 2023) — Мұхтар Әуезов пен Қайым Мұхамедхановтың ғылыми байланысы, шығармашылық қарым-қатынасы және қазақ әдебиеті тарихындағы орны туралы зерттеу еңбегі. * ''Ұстаз бен шәкірт. Мұхтар мен Қайым'' (орыс тіліндегі нұсқасы: ''Учитель и ученик. Мухтар и Каюм''). * ''Әке мен бала – Мұхамедхан Сейітқұлов пен Қайым Мұхамедханов – Отан патриоттары'' — Мұхамедхан Сейітқұлов пен Қайым Мұхамедханов әулетінің тарихына арналған басылым. Сонымен қатар Дина Мұхамедхан Қайым Мұхамедхановтың хаттарын, архивтік құжаттарын, фотоматериалдарын және ғылыми мұрасын жариялау жұмыстарына атсалысып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{reflist}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ әдебиеттанушылары]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:Қазақ мәдениетінің қайраткерлері]] 83cx51oas68j1nlcpkz0a53hn6xgngt 0 784561 3641096 3640667 2026-08-09T05:38:12Z 1nter pares 146705 3641096 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers банкроттығы]]мен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> [[Ұлы рецессияға байланысты ұлттық бюджет-салық саясатының шаралары]] аясында үкіметтер мен орталық банктер, соның ішінде [[Федералдық резерв жүйесі]], [[Еуропалық орталық банк]] және [[Англия банкі]], [[қаржылық құтқару]] мен [[экономикалық ынталандыру]] шараларына бұрын-соңды болмаған көлемде триллиондаған АҚШ долларын бөлді. Бұған тұтыну мен несие беру мүмкіндігінің төмендеуінің орнын толтыру, экономиканың одан әрі құлдырауына жол бермеу, несиелеуді ынталандыру, негізгі [[коммерциялық қағаз]]дар нарығына деген сенімді қалпына келтіру, [[дефляциялық шиыршық]] қаупінің алдын алу және банктерге клиенттердің салымдарын қайтарып алуына жеткілікті қаражат беру үшін кең ауқымды [[бюджет-салық саясаты]] мен [[ақша-несие саясаты]] кірді.<ref>{{Cite web |title=The Federal Reserve's Policy Actions during the Financial Crisis and Lessons for the Future |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209211153/https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-date=2025-02-09 |access-date=2024-03-11 |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> Нәтижесінде орталық банктер экономиканың елеулі бөлігі үшін «[[соңғы сатыдағы кредитор]]» рөлінен «жалғыз кредитор» рөліне өтті. Кейбір жағдайларда Федералдық резерв жүйесі «соңғы сатыдағы сатып алушы» ретінде қарастырылды.<ref>{{cite news |date=February 14, 2009 |title=US Congress passes stimulus plan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212163027/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-date=2025-02-12 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|date=Summer 2009|title=Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions)|page=7|work=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]|url=https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|access-date=June 8, 2020|archive-date=July 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731161912/https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Collins |first=Mike |date=July 14, 2015 |title=The Big Bank Bailout |url=https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208023403/https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-date=2025-02-08 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web|date=July 2012|title=Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009|url=http://www.newyorkfed.org/research/staff_reports/sr563.pdf|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Singh |first=Kavaljit |year=2010 |title=Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms |url=http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121112649/http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-date=2025-01-21 |publisher=[[Centre for Research on Multinational Corporations]]}}</ref> 2008 жылдың төртінші тоқсанында бұл орталық банктер банктерден 2,5 триллион АҚШ долларына мемлекеттік борыштық міндеттемелер мен проблемалық жеке активтерді сатып алды.<ref name="Langley2015"/> Бұл несие нарығына тарихтағы ең ірі өтімділік құю әрі әлем тарихындағы ең ауқымды ақша-несие саясаты шарасы болды. [[2008 жылғы Біріккен Корольдіктің банктерді құтқару бағдарламасы]] үлгісіне сүйене отырып,<ref name="Langley2015">{{cite book|last1=Langley|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=FhGaBQAAQBAJ&pg=PA86|title=Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis|date=2015|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968378-9|pages=83–86}}</ref><ref>{{cite news |last=Krugman |first=Paul |author-link=Paul Krugman |date=October 12, 2008 |title=Gordon Does Good |url=https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118165542/https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |archive-date=2025-01-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Еуропа елдері мен АҚШ үкіметтері өз банктері шығарған борыштық міндеттемелерге кепілдік беріп, ұлттық банк жүйелерінің капиталын ұлғайтты, ақырында ірі банктердің жаңадан шығарылған [[артықшылықты акция]]ларын 1,5 триллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=greatcrash/> [[Федералдық резерв жүйесі]] [[өтімділік тұзағы]]мен күресу мақсатында бұрын-соңды болмаған көлемде жаңа ақша шығарды.<ref>{{cite news |last=Stiglitz |first=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=November 5, 2010 |title=New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War |url=https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214143758/https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-date=2025-02-14 |work=[[Democracy Now]]}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары триллиондаған доллар көлеміндегі несиелер, активтерді сатып алу, кепілдіктер беру және тікелей мемлекеттік шығыстар түрінде жүзеге асырылды.<ref>{{cite web|title=CNNMoney.com's bailout tracker|url=https://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411001652/http://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|url-status=dead|archive-date=April 11, 2009|publisher=CNN}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары, мысалы [[AIG сыйақы төлемдеріне қатысты дау]] жағдайындағыдай, елеулі қайшылықтар туғызды, соның нәтижесінде қаржылық дағдарыс кезеңдерінде өзара бәсекелес саясаттық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін әртүрлі «шешім қабылдау модельдері» әзірленді.<ref>{{cite journal|last=Wafa |first=Tim|date=October 4, 2010|title=When Policies Collide: A Decision Making Framework for Financial System Overhaul in the 21st Century|journal=[[Social Science Research Network]]|ssrn=1686982}}</ref> Дағдарыс кезінде Ұлыбританияның [[Қазына канцлері]] болған [[Алистер Дарлинг]] 2018 жылы [[Royal Bank of Scotland]] банкі қаржылық құтқару шараларымен қолдау тапқан күні Ұлыбританияның «заң мен қоғамдық тәртіптің күйреуіне» санаулы сағат қана қалғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Martin|first=Will|date=May 28, 2018|title='It sent a tremor down my back': Alistair Darling reveals how Britain came within hours of the 'breakdown of law and order'|work=[[Business Insider]]|url=https://www.businessinsider.com/alistair-darling-uk-breakdown-of-law-and-order-financial-crisis-2018-5}}</ref> Кейбір банктер ішкі несиелеуді ұлғайтуға қаражат бөлудің орнына, ынталандыру бағдарламасы аясында алған қаражаттың бір бөлігін дамушы нарықтар мен шетел валюталарына инвестициялау сияқты анағұрлым табысты бағыттарға жұмсады.<ref>{{cite news|last1=Wheatley|first1=Jonathan|last2=Garnham|first2=Peter|date=November 5, 2010|title=Brazil in 'currency war' alert|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/33ff9624-ca48-11df-a860-00144feab49a}}</ref> 2010 жылғы шілдеде АҚШ-та [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданып, оның мақсаты «Америка Құрама Штаттарының қаржылық тұрақтылығын нығайту» болды.<ref>{{USPL|111|203}}</ref> [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары бүкіл әлемде қабылданды.<ref>{{cite journal|title=Monitoring adoption of Basel standards|date=October 18, 2017|url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm|journal=[[Bank for International Settlements]]}}</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін АҚШ-та тұтынушылардың құқықтарын қорғайтын реттеуші органдар дағдарысқа алып келген бәсекелестікке қарсы тәжірибелердің алдын алу мақсатында несие карталары мен тұрғын үй ипотекасын ұсынушыларға бақылауды күшейтті.<ref>{{Cite journal|last=Van Loo|first=Rory|date=April 1, 2015|title=Helping Buyers Beware: The Need for Supervision of Big Retail|url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/29|journal=University of Pennsylvania Law Review|volume=163|issue=5|page=1311}}</ref> Дағдарыстың себептері туралы АҚШ Конгресінің кемінде екі ірі баяндамасы әзірленді: 2011 жылғы қаңтарда жарияланған [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ның баяндамасы және 2011 жылғы сәуірде жарияланған [[АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік және мемлекеттік істер жөніндегі комитетінің Тергеулер жөніндегі тұрақты кіші комитеті]]нің «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]» атты баяндамасы. Жалпы алғанда, дағдарысқа байланысты 47 банкир бас бостандығынан айырылды, олардың жартысынан астамы Исландиядан болды. Исландияда дағдарыс ең ауыр сипат алып, елдің барлық үш ірі банкі күйреді.<ref name="jail">{{cite news |last1=Noonan |first1=Laura |last2=Tilford |first2=Cale |last3=Milne |first3=Richard |last4=Mount |first4=Ian |last5=Wise |first5=Peter |title=Who went to jail for their role in the financial crisis? |url=https://ig.ft.com/jailed-bankers/ |work=[[Financial Times]] |date=September 20, 2018}}</ref> 2012 жылғы сәуірде Исландияның бұрынғы премьер-министрі [[Гейр Хорде]] дағдарысқа байланысты сотталған жалғыз саясаткер болды.<ref>{{cite news|last=Neate|first=Rupert|date=April 23, 2012|title=Iceland ex-PM Geir Haarde cleared of bank negligence|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/23/iceland-geir-haarde-found-guilty}}</ref><ref>{{cite news|date=April 23, 2012|title=Mixed verdict for ex-PM of Iceland in trial tied to banking system's collapse|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2012/04/23/world/europe/iceland-haarde-verdict/index.html}}</ref> Дағдарыстан кейін АҚШ билігі қаржылық құқықбұзушылықтарға қарсы шараларды күшейтті, соның ішінде [[Радж Раджаратнам]]ға қатысты атышулы инсайдерлік сауда ісі де болды; ол 2011 жылы кінәлі деп танылды.<ref>{{cite news |last1=Burton |first1=Katherine |last2=Kishan |first2=Saijel |title=Raj Rajaratnam Became Billionaire Demanding Edge |work=Bloomberg |date=19 October 2009 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-10-19/raj-rajaratnam-became-billionaire-demanding-edge |access-date=25 April 2026}}</ref> АҚШ-та дағдарысқа байланысты түрме жазасын өтеген жалғыз банкир [[Credit Suisse]] банкінің қызметкері [[Карим Серагелдин]] болды. Ол облигациялар бағасын айла-шарғы жасау арқылы 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі шығынды жасыру мақсатында әрекет еткені үшін 30 айға бас бостандығынан айырылып, 24,6 миллион АҚШ доллары көлеміндегі сыйақыны қайтарды.<ref>{{cite news|last=Eisinger|first=Jesse|date=April 30, 2014|title=Why Only One Top Banker Went to Jail for the Financial Crisis|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2014/05/04/magazine/only-one-top-banker-jail-financial-crisis.html}}</ref><ref name=jail/> Ұлыбританияда дағдарысқа байланысты ешбір адам сотталған жоқ.<ref>{{cite news|last1=Snow|first1=Jon|date=September 13, 2011|title=Why have no bankers been arrested?|website=[[Channel 4]]|url=https://www.channel4.com/news/by/jon-snow/blogs/bankers-arrested}}</ref><ref>{{cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Milne|first2=Richard|date=August 9, 2017|title=Who was convicted because of the global financial crisis?|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/de173cc6-7c79-11e7-ab01-a13271d1ee9c|url-access=subscription}}</ref> [[''SEC v. Goldman Sachs'' ісі]] бойынша [[Goldman Sachs]] 550 миллион АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеп, өзінің CDO-ларға қатысты маркетингтік материалдарында толық емес ақпарат болғанын мойындады. Банк қаржы дағдарысын алдын ала болжап, клиенттеріне улы инвестицияларды сатқан деген айыптауларға байланысты [[бағалы қағаздармен алаяқтық]] туралы істі осылайша реттеді.<ref>{{cite news|last1=Morgenson|first1=Gretchen|last2=Story|first2=Louise|date=December 24, 2009|title=Banks Bundled Bad Debt, Bet Against It and Won|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2009/12/24/business/24trading.html}}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=2010-07-16 |title=Goldman Sachs handed record $550m fine over Abacus transaction |url=https://www.theguardian.com/business/2010/jul/16/goldman-sachs-record-abacus-fine |access-date=2025-10-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=SEC.gov {{!}} Goldman, Sachs & Co. and Fabrice Tourre |url=https://www.sec.gov/enforcement-litigation/litigation-releases/lr-21489 |access-date=2025-10-02 |website=www.sec.gov}}</ref> [[Креативті жою]] үдерісінде тәуекелге салынатын ресурстардың азаюына байланысты патенттік өтінімдер саны бұрынғы жылдардағы патенттік өтінімдердің экспоненциалды өсуімен салыстырғанда өзгеріссіз қалды.<ref>{{cite web|title=U.S. Patent Statistics|url=http://www.uspto.gov/web/offices/ac/ido/oeip/taf/us_stat.pdf|publisher=[[United States Patent and Trademark Office]]}}</ref> [[Сурет:2008 Top1percentUSA.svg|right|thumb|upright=1.35|1913 жылдан 2008 жылға дейінгі АҚШ-тағы экономикалық теңсіздіктің бір көрсеткіші ретінде табыстың ең жоғары 1% табыс табушылардың үлесіне тиесілі бөлігі.]] Қарапайым америкалық отбасылардың жағдайы жақсы болмады, әлеуметтік пирамиданың ең жоғарғы сатысынан сәл төмен орналасқан «бай, бірақ ең бай емес» отбасылардың да жағдайы сондай болды.<ref>{{Cite web |last=Goodkind |first=Nicole |date=2023-11-01 |title=Analysis: American inequality is rising despite higher wages {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2023/11/01/investing/premarket-stocks-trading-wealth-inequality/index.html |access-date=2024-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wealth Inequality in the United States since 1913 |url=https://eml.berkeley.edu/~saez/SaezZucman14slides.pdf}}</ref><ref>{{cite web |last1=Stone|first1=Chad|last2=Trisi|first2=Danilo|first3=Arloc|last3=Sherman|first4=Jennifer|last4=Beltrán|date=January 13, 2020 |title=A Guide to Statistics on Historical Trends in Income Inequality |url=https://www.cbpp.org/research/poverty-and-inequality/a-guide-to-statistics-on-historical-trends-in-income-inequality |website=cbpp.org}}</ref> Алайда АҚШ-тағы ең кедей отбасылардың жартысында дағдарыс кезінде әл-ауқаттың төмендеуі мүлде болған жоқ, өйткені олардың, әдетте, құны өзгеріп тұруы мүмкін қаржылық инвестициялары болмаған. [[Федералдық резерв жүйесі]] 2007–2009 жылдары 4 000 үй шаруашылығына сауалнама жүргізіп, осы кезеңде барлық америкалықтардың 63%-ының жалпы әл-ауқаты төмендегенін анықтады. Сонымен қатар ең бай отбасылардың 77%-ының жалпы әл-ауқаты азайса, әлеуметтік пирамиданың төменгі бөлігіндегілердің тек 50%-ында ғана әл-ауқаттың төмендеуі байқалды.<ref>{{cite news|last=Schlesinger|first=Jill|date=March 25, 2011|title=Fed Survey: We're 45% Poorer|publisher=[[CBS News]]|url=https://www.cbsnews.com/news/fed-survey-were-45-poorer/}}</ref><ref>{{cite book|last=Taibbi|first=Matt|url=https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12|title=Griftopia: Bubble Machines, Vampire Squids, and the Long Con That Is Breaking America|publisher=[[Spiegel & Grau]]|year=2010|isbn=978-0-385-52995-2|page=[https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12 12]|author-link=Matt Taibbi}}</ref><ref>{{cite report |last=Wolff |first=Edward N. |year=2010 |title=Recent Trends in Household Wealth in the United States: Rising Debt and the Middle-Class Squeeze – An Update to 2007 |ssrn=1585409 |hdl=10419/57025 |hdl-access=free }}</ref> == Хронология == Төменде қаржы дағдарысының негізгі оқиғаларының, соның ішінде үкіметтердің оған жауап ретінде қабылдаған шаралары мен кейінгі экономикалық қалпына келу кезеңінің хронологиясы берілген.<ref>{{Cite news |url=https://www.thebalance.com/2007-financial-crisis-overview-3306138 |title=Here's How They Missed the Early Clues of the Financial Crisis |last=Amadeo| first=Kimberly |website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2008-financial-crisis-timeline-3305540 |title=37 Critical Events of the 2008 Financial Crisis| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=November 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2009-financial-crisis-bailouts-3305539 |title=How They Stopped the Financial Crisis in 2009| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance| publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://fraser.stlouisfed.org/timeline/financial-crisis | title=Federal Reserve Bank of St. Louis' Financial Crisis Timeline | publisher=[[FRASER]]}}</ref> === 2007 жылға дейін === [[Сурет:Cost of housing by State.webp|thumb|right|350px|2000–2022 жылдар аралығындағы штаттар бойынша тұрғын үй құны]] * 2004 жылғы 28 сәуір: Федералдық резерв жүйесінің жертөлесінде «Үлкен бестік» (Goldman Sachs, Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bear Stearns және Morgan Stanley) пен Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның бес мүшесінің кездесуі өтіп, АҚШ-тағы бес ірі инвестициялық банкті [[таза капитал қағидасы]]н сақтау міндетінен босататын ерекшелік жасау туралы шешім қабылданды. Бұл аталған банктерге көп қарыз тартуға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite news |last=Labaton |first=Stephen |date=2008-10-03 |title=Agency’s ’04 Rule Let Banks Pile Up New Debt |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |access-date=2026-08-03 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> * 2005 жылғы 19 мамыр: Қор менеджері [[Майкл Берри]] [[Deutsche Bank]] банкімен 60 миллион АҚШ долларына бағаланған сапасы төмен ипотекалық облигацияларға қарсы [[кредиттік дефолт свопы]]н жасасты. Бұл осындай түрдегі алғашқы CDS болды. Ол ипотекалардың бастапқы төмен «жеңілдік мөлшерлемесінің» мерзімі аяқталғаннан кейін екі жыл ішінде олардың құны қатты құбылады деп болжады.<ref>{{cite magazine|last=Lewis|first=Michael|title=Betting on the Blind Side|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/04/wall-street-excerpt-201004|access-date=January 24, 2021|magazine=Vanity Fair|date=March 2010|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last=Lewis|first=Michael|title=The Outsiders Who Foresaw The Subprime Crisis|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124698825|access-date=January 24, 2021|publisher=NPR|date=March 15, 2010}}</ref> * 2006 жыл: Бірнеше жыл бойы орташа деңгейден жоғары өсіп келген тұрғын үй бағасы шегіне жетті, ал [[ипотекалық несие]]лер бойынша төлемдердің кешіктірілуі арта бастады. Бұл [[Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарыла бастағанының алғашқы белгісі болды.<ref name="aspnewhome">{{cite web| publisher=[[United States Census Bureau]]| url=https://www.census.gov/construction/nrs/historical_data/index.html| title=Median and Average Sale Price of Houses Sold}}</ref><ref name="Homeownership">{{cite news| title=Quarterly Homeownership Rates and Seasonally Adjusted Homeownership Rates for the United States: 1997–2014 | work=[[United States Census]] | date=May 5, 2006 |url=https://www.census.gov/housing/hvs/data/charts/fig06.pdf }}</ref> Несие беру талаптарының барған сайын босаңсуына байланысты, 2006 жылы барлық ипотекалық несиелердің үштен бірі сапасы төмен ипотекалық несиелер немесе табысты растайтын құжаттарды талап етпейтін несиелер болды,<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/news/business/wp/2018/10/04/feature/10-years-later-how-the-housing-market-has-changed-since-the-crash/ | title=10 years later: How the housing market has changed since the crash | first=Michele | last=Lerner | newspaper=[[The Washington Post]] | date=October 4, 2018}}</ref> ал олар сол жылғы тұрғын үй сатып алуларының 17%-ын құрады.<ref name="newcentury" /> * 2006 жылғы мамыр: [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] өз клиенттеріне тұрғын үй нарығының құлдырауы және әсіресе сапасы төмен ипотекалық несиелер бойынша өндіріп алу жағдайларының артуы туралы ескертті.<ref name=ii2007>{{cite web|url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b150ny2f12sbsp/the-2007-all-america-fixed-income-research-team|title=The 2007 All-America Fixed-Income Research Team|author=Pam Abramowitz|work=Institutional Investor|date=September 16, 2007|accessdate=September 7, 2022}}</ref> * 2006 жылғы тамыз: [[Кірістілік қисығы]] инверсияланып, бұл бір немесе екі жылдың ішінде рецессияның басталу ықтималдығы жоғары екенін білдірді.<ref>{{cite web |last1=Haubrich |first1=Joseph G. |last2=Cherny |first2=Kent |date=December 18, 2008 |title=The Yield Curve, December 2008 |url=https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |access-date=August 8, 2022 |archive-date=August 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808143456/https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |url-status=dead}}</ref> * 2006 жылғы қараша: [[UBS]] АҚШ тұрғын үй нарығында «таяп келе жатқан дағдарыс» туралы ескертті.<ref name=ii2007/> === 2007 (қаңтар-тамыз) === * 2007 жылғы 27 ақпан: Тұрғын үй бағасының және ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға берілген тапсырыстардың төмендеуі туралы мәліметтер экономикалық өсімнің баяулауына қатысты алаңдаушылықты күшейтіп, [[Алан Гринспен]] рецессия болатынын болжағаннан кейін, Қытай мен АҚШ-тағы акция бағалары 2003 жылдан бергі ең үлкен құлдырауға ұшырады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes | title=Brutal day on Wall Street | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401120810/https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes |archive-date=April 1, 2023}}</ref> [[Сапасы төмен несиелеу]] бойынша төлемдерді кешіктіру деңгейінің артуына байланысты [[Freddie Mac]] белгілі бір сапасы төмен ипотекалық несиелерге инвестиция салуды тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 | title=Fannie, Freddie tout limited subprime exposure | first=Patrick | last=Rucker | publisher=Reuters | date=February 27, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125813/https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 2 сәуір: [[сапасы төмен несиелеу]] мен [[секьюритилендіру]]ге маманданған америкалық [[жылжымайтын мүлікке инвестициялау трасты]] [[New Century]] [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына]] сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Бұл [[сапасы төмен ипотекалық несиелер дағдарысы]]ның өршуіне ықпал етті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | first=Jonathan | last=Stempel | publisher=Reuters | date=April 2, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516094211/https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 |archive-date= May 16, 2023 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html | title=New Century Files for Bankruptcy | first=Julie | last=Creswell | work=[[The New York Times]] | date=April 2, 2007 | url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420174043/http://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html |archive-date= April 20, 2023 }}</ref><ref name=newcentury>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20070624050024/http://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | url-status=dead | archive-date=June 24, 2007 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | publisher=CNN | date=April 3, 2007}}</ref><ref name=usatodaytimeline>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ | title=Timeline: Key events in financial crisis | work=[[USA Today]] | date=September 8, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324095755/https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ |archive-date= March 24, 2023 }}</ref><ref name="BBC Timeline">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7521250.stm | title=Timeline: Credit crunch to downturn | publisher=[[BBC News]] | date=August 7, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201074505/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7521250.stm |archive-date= December 1, 2023}}</ref> * 2007 жылғы 20 маусым: [[маржалық талап]]тар қойылғаннан кейін, [[Bear Stearns]] сапасы төмен ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілген [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) 20 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салған екі хедж-қорын қаржылық құтқаруға мәжбүр болды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |title=Bear Stearns hedge funds near shutting down: report |publisher=Reuters |date=June 20, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125826/https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 19 шілде: [[Dow Jones Industrial Average]] (DJIA) тарихта алғаш рет 14 000 пункттен асып, сауда күнін 14 000,41 деңгейінде жапты.<ref name=":5">{{cite web |title=Dow Jones Industrial Average (^DJI) Charts, Data &News |url=https://finance.yahoo.com/quote/%5EDJI/chart/ |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> * 2007 жылғы 30 шілде: Дағдарыстан зардап шеккен алғашқы банктердің бірі болған [[IKB Deutsche Industriebank]] өзін Германияның мемлекеттік қаржы институты [[KfW]] құтқаратынын жариялады.<ref>{{citation |website=IKB Deutsche Industriebank |title=KfW backs IKB |date=2007-07-31 |url=https://www.ikb.de/uploads/media/07_07_30_PME_KfW_staerkt_IKB.pdf }}</ref> * 2007 жылғы 31 шілде: [[Bear Stearns]] өзінің екі хедж-қорын таратты.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 6 тамыз: [[American Home Mortgage]] банкроттық туралы өтініш берді.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 9 тамыз: [[BNP Paribas]] басқаруындағы активтерінің жалпы көлемі 2,2 миллиард АҚШ долларын құрайтын үш [[хедж-қор]]ынан қаражатты шешіп алуды тоқтатты. Бұған «өтімділіктің толықтай жоғалуы» себеп болып, қорлардың құнын бағалау мүмкін болмай қалды. Бұл банктердің бір-бірімен мәміле жасаудан бас тарта бастағанының белгісі еді.<ref name="BBC Timeline"/><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-bnpparibas-subprime-funds-idUSWEB612920070809 | title=BNP freezes $2.2 bln of funds over subprime | first1=Sudip | last1=Kar-Gupta | first2=Yann Le | last2=Guernigou | publisher=Reuters | date=August 9, 2007}}</ref><ref>{{cite news | title=Three myths that sustain the economic crisis | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2012/aug/05/economic-crisis-myths-sustain | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] |date=August 5, 2012}}</ref> * 2007 жылғы 16 тамыз: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 12 945,78 пункт деңгейінде жабылды. Бұл оның шарықтау шегіне жеткеннен кейінгі алдыңғы 20 сауда күнінің 12-сінде төмендегеннен кейінгі нәтиже еді. Осы уақыт ішінде индекс 1 164,63 пунктке немесе 8,3%-ға төмендеді.<ref name=":5" /> === 2007 (қыркүйек-желтоқсан) === [[Сурет:Northern Rock Queue.jpg|thumb|Қаржы дағдарысы кезінде өз жинақтарын шешіп алу үшін Ұлыбританиядағы [[Northern Rock]] банкінің бөлімшесі алдында кезекте тұрған адамдар]] * 2007 жылғы 14 қыркүйек: Орта көлемді әрі [[қаржылық левередж]]і жоғары британдық [[Northern Rock]] банкі [[Англия банкі]]нен қолдау алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/news/2007/september/liquidity-support-facility-for-northern-rock-plc.pdf |title=News Release: Liquidity Support Facility for Northern Rock plc| publisher=[[Bank of England]] |date=September 14, 2007}}</ref> Бұл инвесторлар арасында дүрбелең туғызып, [[банкке жаппай жүгіру]]ге әкелді.<ref name=northernrock>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-41229513 |title=The collapse of Northern Rock: Ten years on | first=Dominic | last=O'Connell | publisher=[[BBC News]] | date=September 12, 2017}}</ref> * 2007 жылғы 18 қыркүйек: [[Федералдық ашық нарық комитеті]] өтімділік пен сенімге қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н ең жоғары 5,25% деңгейінен төмендете бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20070923064052/http://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2007 | title=Interest rates slashed to help economy | first=Paul R. | last=La Monica | publisher=CNN | date=September 18, 2007}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/18/business/18cnd-fed.html | title=Markets Soar After Fed Cuts Key Rate by a Half Point | first1=Edmund L. | last1=Andrews | author-link1=Edmund L. Andrews | first2=Jeremy W. | last2=Peters | author-link2=Jeremy W. Peters | work=[[The New York Times]] | date=September 18, 2007 | url-access=subscription}}</ref> * 2007 жылғы 28 қыркүйек: [[NetBank]] тұрғын үй несиелеріне шамадан тыс тәуелділігінің салдарынан [[банктің күйреуі]]не ұшырап, банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/29/business/29netbank.html | title=Online Bank Fails, and Regulators Shut It | agency=[[Associated Press]] | work=[[The New York Times]] | date=September 29, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 9 қазан: DJIA 14 164,53 пунктпен жабылып, жабылу бағасының ең жоғары деңгейіне жетті.<ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/dow-jones-closing-history-top-highs-and-lows-since-1929-3306174 | title=Dow High of 26,828.39 Set on October 3, 2018 |last=Amadeo |first=Kimberly | website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=March 20, 2020}}</ref> * 2007 жылғы 15 қазан: [[Citigroup]], [[Bank of America]] және [[JPMorgan Chase]] [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дарды (SIV) өтімділікпен қамтамасыз ету үшін көлемі 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Master Liquidity Enhancement Conduit]] бағдарламасын құру жоспарын жариялады. Алайда бұл жоспар желтоқсан айында тоқтатылды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial-supersiv/banks-abandon-plan-for-super-siv-idUSWEN314120071222 | title=Banks abandon plan for Super-SIV | first=Dan | last=Wilchins | publisher=Reuters | date=December 21, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 26 қараша: Қаржы секторына қатысты алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты АҚШ қор нарықтары түзету кезеңіне өтті.<ref>{{cite web |last=Gongloff |first=Mark |date=November 26, 2007 |title=Credit Woes Slam Stocks |url=https://www.wsj.com/articles/SB119608282533903873 |access-date=August 11, 2024 |website=Wall Street Journal}}</ref> * 2007 жылғы желтоқсан: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 5%-ға жетті.<ref name=":6">{{cite web |title=FRED |url=https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> * 2007 жылғы 12 желтоқсан: [[Федералдық резерв жүйесі]] сапасы төмен ипотекалық несиелері бар банктерді қысқа мерзімді несиемен қамтамасыз ету үшін [[мерзімді аукциондық тетік]]ті (TAF) енгізді.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20071212a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=December 12, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 17 желтоқсан: [[Delta Financial Corporation]] сапасы төмен ипотекалық несиелерді [[секьюритилендіру]]де сәтсіздікке ұшырағаннан кейін банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{Cite news | url=https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | title=Ex-Delta chief starts mortgage company | work=[[New York Newsday]] | date=May 20, 2008 | access-date=June 17, 2022 | archive-date=September 3, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200903224122/https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | url-status=dead }}</ref> * 2007 жылғы 19 желтоқсан: [[Standard and Poor's]] рейтингтік агенттігі облигациялар бойынша дефолт болған жағдайда төлем жасайтын көптеген монолайн сақтандырушыларының рейтингтерін төмендетті.<ref>{{Cite news |last=Bajaj |first=Vikas |date=December 19, 2007 |title=S.&P. Cuts Rating on Bond Insurer |url=https://www.nytimes.com/2007/12/19/business/20cnc-bond.html |work=The New York Times}}</ref> * 2007 жылғы 31 желтоқсан: Жылдың соңғы бөлігіндегі құбылмалылыққа қарамастан, нарықтар жылды өздері бастаған деңгейден жоғары аяқтады. DJIA 13 264,82 пунктпен жабылып, жыл қорытындысы бойынша 6,4%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=LaVallee |first=Andrew |date=December 31, 2007 |title=Nasdaq Ends Year on a Down Note But Finishes 2007 With a 9.8% Gain |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB119911487920259503 |access-date=August 11, 2024}}</ref> === 2008 (қаңтар-тамыз) === * 2008 жылғы 11 қаңтар: [[Bank of America]] [[Countrywide Financial]] компаниясын 4 миллиард АҚШ долларына бағаланған акцияларға сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://www.npr.org/2013/01/11/169108131/looking-back-on-bank-of-americas-countrywide-debacle | title=Looking Back On Bank Of America's Countrywide Debacle | first=Jim | last=Zarroli | publisher=[[NPR]] | date=January 11, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 18 қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын [[Ambac]] компаниясының кредиттік рейтингі төмендетілгеннен кейін қор нарықтары жыл ішіндегі ең төменгі деңгейіне түсті. Сонымен қатар қаражатты шешіп алу көлемінің артуына байланысты Scottish Equitable өз ақшасын алғысы келген клиенттер үшін төлемдерді 12 айға дейін кешіктіретінін жариялады.<ref>{{cite news |last=Twin |first=Alexandra |title=Disastrous Dow tumbles again |url=https://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119231406/http://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |url-status=dead |archive-date=January 19, 2008 |publisher=CNN |date=January 18, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 21 қаңтар: АҚШ нарықтары [[Мартин Лютер Кинг күні]]не байланысты жабық болған кезде, Ұлыбританиядағы [[FTSE 100 индексі]] 323,5 пунктке немесе 5,5%-ға құлдырап, [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарынан]] бергі ең ірі бір күндік құлдырауды тіркеді.<ref name=":7">{{cite web |last=Guillén |first=Mauro |title=The Global Economic & Financial Crisis: A Timeline |url=https://lauder.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/2015/06/Chronology_Economic_Financial_Crisis.pdf |access-date=March 5, 2023}}</ref> * 2008 жылғы 22 қаңтар: АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесі экономиканы ынталандыру мақсатында пайыздық мөлшерлемені 0,75 пайыздық тармаққа төмендетті. Бұл соңғы 25 жылдағы ең ірі төмендету әрі 2001 жылдан бергі алғашқы кезектен тыс мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref name=":7" /> * 2008 жылғы қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын компаниялардың тәуекелдерге ұшырауына қатысты алаңдаушылықтың күшеюі салдарынан АҚШ қор нарығы 2000 жылдан бергі ең нашар қаңтар айын бастан өткерді.<ref>{{Cite news |url=https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2008/01/31/Stocks-erase-early-losses-rise-as-concerns-about-bond-insurers-ease/stories/200801310428 | title=Stocks erase early losses, rise as concerns about bond insurers ease | first=Tim | last=Paradis | work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] | date=January 31, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 13 ақпан: [[2008 жылғы экономиканы ынталандыру туралы заң]] күшіне енді. Заң салықтық жеңілдіктерді (салық қайтарымын) қамтыды.<ref>{{cite press release | url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/02/20080213-3.html | title=President Bush Signs H.R. 5140, the Economic Stimulus Act of 2008 | publisher=[[whitehouse.gov]] | date=February 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-stimulus/bush-signs-stimulus-bill-and-cites-economic-resilience-idUSWAT00889920080214 | title=Bush signs stimulus bill and cites economic resilience | first=Jeremy | last=Pelofsky | publisher=Reuters | date=February 13, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 ақпан: [[Northern Rock]] банкін мемлекет меншігіне алу рәсімі аяқталды.<ref name=northernrock/> * 2008 жылғы 5 наурыз: [[The Carlyle Group]] ипотекалық облигациялар қорына қатысты [[маржалық талап]]тар алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20080305006383/en/Carlyle-Capital-Corporation-Limited-Issues-Update-Liquidity | title=Carlyle Capital Corporation Limited Issues Update on Its Liquidity | publisher=[[Business Wire]] | date=March 5, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 17 наурыз: [[Bear Stearns]] компаниясы есептен шығарылмаған 46 миллиард АҚШ долларына тең [[ипотека]]лық активтері және жалпы көлемі 10 триллион АҚШ долларын құрайтын активтері бола тұра банкроттық қаупіне тап болды. Алайда Федералдық резерв жүйесі соңғы 30 жылдағы алғашқы төтенше отырысында [[JPMorgan Chase]] компаниясының Bear Stearns-ті бір акциясы үшін 2 АҚШ долларына сатып алуын жеңілдету мақсатында оның проблемалық несиелеріне кепілдік беруге келісті. Бір апта бұрын компания акциялары 60 АҚШ долларымен, ал бір жыл бұрын 178 АҚШ долларымен саудаланған болатын. Келесі аптада сатып алу бағасы бір акция үшін 10 АҚШ долларына дейін көтерілді.<ref>{{cite news | url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/03/17/business/17bear.html| title=Search JP Morgan Pays $2 a Share for Bear Stearns | first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] | date=March 17, 2008 | access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/jp-morgan-to-buy-bear-stearns-for-2-a-share | title=J.P. Morgan to buy Bear Stearns for $2 a share | first1=Alistair | last1=Barr | first2=Greg | last2=Morcroft | work=[[MarketWatch]] | date=March 17, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-bear-stearns-books-still-dont-answer-the-most-interesting-questions-2009-5 | title=The Bear Stearns Books Still Don't Answer The Interesting Questions | first=Eric | last=Falkenstein | work=[[Business Insider]] | date=May 18, 2009}}</ref> * 2008 жылғы 18 наурыз: Қызу пікірталас жағдайында өткен отырыста Федералдық резерв жүйесі [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н 75 базистік тармаққа төмендетті. Бұл алты ай ішіндегі алтыншы мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080321220052/http://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | url-status=dead | archive-date=March 21, 2008 | title=Fed cuts rates by 3/4 of a point | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=March 18, 2008}}</ref> Сонымен қатар, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларына банктерден 200 миллиард АҚШ долларына дейінгі көлемде сапасы төмен ипотекалық несиелерді сатып алуға рұқсат берілді. Билік өкілдері бұл ықтимал дағдарысты тежеуге көмектеседі деп есептеді. [[АҚШ доллары]] әлсіреп, шикізат тауарларының бағасы күрт өсті.{{Citation needed}}<ref>{{cite web |date=2018-04-27 |title=Commodities Prices to Rise in 2018 |url=https://blogs.worldbank.org/developmenttalk/commodities-prices-rise-2018 |access-date=2024-03-11 |website=blogs.worldbank.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Commodity prices to rise more than expected in 2018 |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/24/commodity-prices-to-rise-more-than-expected-in-2018-world-bank |access-date=2024-03-11 |website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |title=World Economic Situation And Prospects: March 2018 Briefing, No. 112 {{!}} Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/publication/world-economic-situation-and-prospects-march-2018-briefing-no-112/ |access-date=2024-03-11 |website=www.un.org}}</ref> * 2008 жылғы маусымның соңы: АҚШ қор нарығы өзінің ең жоғары деңгейінен 20%-ға төмендегеніне қарамастан, мұнайдың бағасы тарихта алғаш рет бір баррелі үшін 140 АҚШ долларынан асып, ал болат бағасы бір тоннасы үшін 1 000 АҚШ долларынан жоғарылағандықтан, шикізатқа байланысты компаниялардың акциялары күрт қымбаттады. [[Инфляция]]ға қатысты алаңдаушылық пен Қытай тарапынан жоғары сұраныс [[2000-жылдардағы шикізат бумы]] кезінде адамдарды [[шикізат тауарлары]]на инвестиция салуға ынталандырды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080630113944/http://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | url-status=dead | archive-date=June 30, 2008 | title=Oil settles at record high above $140 | first1=Ben | last1=Rooney | first2=David | last2=Goldman | publisher=CNN | date=June 27, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-06-27/marcial-u-dot-s-dot-steel-is-on-a-rollbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice | title=Marcial: U.S. Steel Is on a Roll | first=Gene G. | last=Marcial | work=[[Bloomberg News]] | date=June 27, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 11 шілде: [[IndyMac]] банкі күйреді. Мұнай бағасы бір баррелі үшін ең жоғары 147,50 АҚШ долларына жетті.<ref name=indymactaken/><ref name=":7" /> * 2008 жылғы 30 шілде: [[2008 жылғы тұрғын үй және экономиканы қалпына келтіру туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite web | url=https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151957/https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | url-status=dead | archive-date=June 8, 2020 | title=Housing and Economic Recovery Act of 2008 (HERA) Programs | date=September 20, 2017 | publisher=[[United States Department of Housing and Urban Development]]}}</ref> * 2008 жылғы тамыз: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 6%-ға жетті.<ref name=":6" /> === 2008 (қыркүйек) === * 2008 жылғы 7 қыркүйек: [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларын федералдық үкіметтің бақылауына алу жүзеге асырылды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080910011530/http://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | url-status=dead | archive-date=September 10, 2008 | title=U.S. seizes Fannie and Freddie | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 7, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 15 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Bear Stearns]] жағдайындағыдай оның несиелеріне кепілдік беруден бас тартқаннан кейін, [[Lehman Brothers банкроттығы]] DJIA-ның 504,48 пунктке (4,42%) төмендеуіне әкелді. Бұл соңғы жеті жылдағы ең ірі құлдырау болды. Банкроттықтың алдын алу мақсатында [[Merrill Lynch]] үкіметтің қолдауымен жүзеге асқан мәміле арқылы [[Bank of America]] тарапынан 50 миллиард АҚШ долларына сатып алынды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130920084530/http://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | url-status=dead | archive-date=September 20, 2013 | title=Bank of America to buy Merrill | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 15, 2008}}</ref> Бұған дейін Lehman Brothers-ті [[Bank of America]] немесе [[Barclays]] сатып алуы жөнінде келіссөздер жүргізілген болатын, алайда екі банктің де компанияны толықтай сатып алуға ниеті болмады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |work=[[The New York Times]] |first=Eric |last=Dash | date=September 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 16 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[American International Group]] (AIG) компаниясын 85 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қарыз және меншікті капиталды қаржыландыру арқылы өз бақылауына алды. [[Reserve Primary Fund]] қоры [[Lehman Brothers]] бағалы қағаздарына тәуелділігінің салдарынан [[номиналдық құнын жоғалтты]].<ref>{{cite news | url=https://www.americanactionforum.org/research/the-federal-reserves-crisis-response/ | title=The Federal Reserve's Crisis Response | work=[[American Action Network]] | date=September 12, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 17 қыркүйек: Инвесторлар АҚШ-тағы [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларынан]] 144 миллиард АҚШ долларын алып шықты. Бұл [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларына]] жасалған [[банкке жаппай жүгіру]]мен тең болды. Мұндай қорлар әдетте компаниялардың операциялық қызметі мен еңбекақы төлеуін қаржыландыру үшін шығарылатын [[коммерциялық қағаз]]дарға инвестиция салады. Соның салдарынан қысқа мерзімді несие беру нарығы тоқырауға ұшырады. Салыстыру үшін, алдыңғы аптада мұндай қорлардан небәрі 7,1 миллиард АҚШ доллары алынған болатын. Бұл компаниялардың өздерінің [[қысқа мерзімді қарыз]]дарын қайта қаржыландыру мүмкіндігін бұзды. Бұған жауап ретінде АҚШ үкіметі уақытша кепілдік бағдарламасы арқылы ақша нарығы шоттарын банктердегі [[депозиттерді сақтандыру]]ға ұқсас сақтандырумен қамтамасыз етті,<ref>{{cite news |last=Gullapalli |first=Diya| url=https://www.wsj.com/articles/SB122186683086958875 |work=[[The Wall Street Journal]] |title=Bailout of Money Funds Seems to Stanch Outflow| date=September 20, 2008 | url-access=subscription}}</ref> ал Федералдық резерв жүйесі коммерциялық қағаздарды сатып алу бағдарламаларын іске қосты. * 2008 жылғы 18 қыркүйек: АҚШ Қаржы министрі [[Генри Полсон]] мен Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] АҚШ Өкілдер палатасының спикері [[Нэнси Пелоси]]мен шұғыл кездесуде несие нарықтары толық күйреудің алдында тұрғанын ескертті. Бернанке проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлемінде қор құруды сұрап: «Егер мұны жасамасақ, дүйсенбіге қарай экономикамыз болмауы мүмкін», — дегені хабарланды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/10/02/business/02crisis.html | title=As Crisis Spiraled, Alarm Led to Action| first=Joe | last=Nocera | author-link=Joe Nocera | work=[[The New York Times]] | date=October 1, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 19 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың ақша нарығы пай қорларының өтімділігін қолдау тетігі]]н (AMLF) құрды. Бұл ақша нарығы қорларын уақытша сақтандыруға және несие нарықтарының жұмысын жалғастыруына мүмкіндік беру үшін жасалды.<ref>{{Cite web |date=September 19, 2008 |title=Federal Reserve Board announces two enhancements to its programs to provide liquidity to markets |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20080919a.htm |access-date= |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> * 2008 жылғы 20 қыркүйек: [[Генри Полсон]] АҚШ Конгресінен проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қор құруға рұқсат беруді сұрады. Ол Конгреске: «Егер бұл қабылданбаса, онда Құдай бәрімізге жар болсын», — деді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB122186563104158747 | title=Shock Forced Paulson's Hand | first1=Deborah | last1=Solomon | first2=Liz | last2=Rappaport | first3=Damian | last3=Paletta | first4=Jon | last4=Hilsenrath | work=[[The Wall Street Journal]] | date=September 20, 2008| url-access=subscription }}</ref> * 2008 жылғы 21 қыркүйек: [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] Федералдық резерв жүйесінің қорғауын күшейту мақсатында [[инвестициялық банк]] мәртебесінен [[банктік холдингтік компания]] мәртебесіне ауысты.<ref>{{cite news | url=https://dealbook.nytimes.com/2008/09/21/goldman-morgan-to-become-bank-holding-companies/ | title=As Goldman and Morgan Shift, a Wall St. Era Ends | work=[[The New York Times]] | date=September 21, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2009/09/18/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-21-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 21, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 18, 2009}}</ref><ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/bcreg20080921a.htm | title=Board approves, pending a statutory five-day antitrust waiting period, the applications of Goldman Sachs and Morgan Stanley to become bank holding companies | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 21, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/09/22/goldman-morgan-fed-biz-wall-cx_lm_0922bizgoldman.html | title=Say Goodbye To The Investment Banks | first=Liz | last=Moyer | work=[[Forbes]] | date=September 21, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 қыркүйек: [[MUFG Bank]] [[Morgan Stanley]] компаниясының 20% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080923134926/http://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2008 | title=Morgan Stanley to sell stake to Japan's MUFG | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 22, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 23 қыркүйек: [[Berkshire Hathaway]] [[Goldman Sachs]] компаниясына 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080926053052/http://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | url-status=dead | archive-date=September 26, 2008 | title=Buffett's Berkshire invests $5B in Goldman | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=September 23, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 26 қыркүйек: [[Washington Mutual]] [[банкке жаппай жүгіру]]дің салдарынан банкротқа ұшырап, [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]]ның (FDIC) бақылауына өтті. Дүрліккен салымшылар 10 күн ішінде банктен 16,7 миллиард АҚШ долларын алып шыққан болатын.<ref>{{cite news | url=https://www.cbsnews.com/news/washington-mutual-falls-to-subprime-mess/ | title=Washington Mutual Falls To Subprime Mess | publisher=[[CBS News]] | date=September 26, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қыркүйек: Өкілдер палатасы 225 дауысқа қарсы 208 дауыспен, демократтардың көпшілігі қолдап, ал республикашылдардың көпшілігі қарсы дауыс беруімен [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдамай тастады. Бұл заң 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қамтыған болатын. Бұған жауап ретінде DJIA 777,68 пунктке немесе 6,98%-ға төмендеп, сол кездегі тарихтағы ең ірі бір күндік пункттік құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 8,8%-ға, ал Nasdaq Composite 9,1%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002032707/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | url-status=dead | archive-date=October 2, 2008 | title=Bailout plan rejected – supporters scramble | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> Әлемнің бірнеше қор нарығы индексі де 10%-ға төмендеді. Алтынның бағасы бір унциясы үшін 900 АҚШ долларына дейін көтерілді. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты шетелдік орталық банктермен жасалған валюталық своптар көлемін екі есеге ұлғайтты. [[Wachovia]] өзін [[Citigroup]] компаниясына сату туралы келісімге келді, алайда бұл мәміле акцияларды құнсыздандырып, мемлекеттік қаржыландыруды талап етер еді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080930030808/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 30, 2008 | title=Citigroup buys Wachovia bank assets for $2.2B | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 30 қыркүйек: Президент [[Джордж Уокер Буш]] халыққа үндеу жасап: «Конгресс әрекет етуі тиіс... Біздің экономикамыз үкіметтің батыл қадамдарына тәуелді. Бұл мәселені неғұрлым тезірек шешсек, соғұрлым экономикалық өсім мен жұмыс орындарын құру жолына тезірек қайта ораламыз», — деді. Осы күні DJIA 4,7%-ға қалпына келді.<ref>{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2009/09/29/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-30-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 30, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 30, 2009}}</ref> === 2008 (қазан) === * 2008 жылғы 1 қазан: АҚШ Сенаты [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081004001856/http://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | url-status=dead | archive-date=October 4, 2008 | title=Senate passes bailout | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 2 қазан: Инвесторлардың АҚШ Өкілдер палатасында [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]] бойынша өтетін дауыс беруге қатысты алаңдаушылығының салдарынан қор нарығының индекстері 4%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081003105114/http://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 3, 2008 | title=Bailout fears sink stocks | first=Alexandra |last=Twin | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 3 қазан: Өкілдер палатасы [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды және 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қабылдады.<ref>{{cite press release | url=https://hoyer.house.gov/content/congress-passes-emergency-economic-stabilization-act | title=Congress Passes Emergency Economic Stabilization Act | publisher=[[Steny Hoyer]] | date=October 3, 2008}}</ref> Президент [[Джордж Уокер Буш]] сол күні заңға қол қойды.<ref>{{cite news | url=https://www.smh.com.au/world/economic-rescue-swiftly-signed-into-law-20081004-4tnf.html | title=Economic rescue swiftly signed into law | first=Stephen | last=Collinson | work=[[The Sydney Morning Herald]] | date=October 4, 2008}}</ref> [[Wachovia]] мемлекеттік қаржыландыруды қажет етпеген мәміле арқылы [[Wells Fargo]] компаниясына сатылу жөнінде келісімге келді.<ref>{{Cite news |url=https://abcnews.go.com/Business/SmartHome/story?id=5946486&page=1 | title=Wells Fargo Buys Wachovia for $15.1 Billion | first=Sara | last=Lepro | work=[[ABC News (United States)|ABC News]] | agency=[[Associated Press]] | date=October 3, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 6–10 қазан: 2008 жылғы 6–10 қазан аралығында DJIA барлық бес сауда сессиясын да төмендеумен жапты. Сауда көлемі рекордтық деңгейге жетті. DJIA бір апта ішінде 1 874,19 пунктке немесе 18,2%-ға төмендеп, өз тарихындағы пункттік те, пайыздық та ең ірі апталық құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 20%-дан астам төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-date=January 10, 2022 |url-status=live | title=Financial crisis: US stock markets suffer worst week on record | work=[[The Daily Telegraph]] | date=October 10, 2008 | url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref> * 2008 жылғы 7 қазан: АҚШ-та [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ға сәйкес [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] әрбір салымшы үшін депозиттерді сақтандыру сомасын 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/press-releases/2008/pr08093.html | title=Emergency Economic Stabilization Act of 2008 Temporarily Increases Basic FDIC Insurance Coverage from $100,000 to $250,000 Per Depositor | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 7, 2008}}</ref> [[Сурет:S&P BSE SENSEX chart.svg|thumb|right|upright=1.6|[[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде [[BSE SENSEX]] индексі күрт төмендеді. Ол 2008 жылғы қаңтардағы 21 000 пункттен жоғары деңгейден 2008 жылғы қазанда 8 000 пункттен төмен деңгейге дейін құлдырады.<ref> {{Cite news |url = https://www.ndtvprofit.com/business/the-sensex-journey-from-2008-to-2013-371137 |title = The Sensex journey: From 2008 to 2013 |publisher = [[NDTV Profit]] |date = 1 November 2013 }}</ref>]] * 2008 жылғы 8 қазан: [[Индонезия қор биржасы]] бір күн ішінде 10%-ға төмендегеннен кейін сауда-саттықты тоқтатты.<ref>{{Cite news | url=https://www.thejakartapost.com/news/2020/03/13/covid-19-indonesia-idx-trading-halted-first-time-2008.html | title=Trading halted for first time since 2008 over pandemic | first1=Riska | last1=Rahman | first2=Prima | last2=Wirayani | work=[[The Jakarta Post]] | date=March 13, 2020}}</ref> Әлемнің орталық банктері АҚШ қор нарықтары ашылғанға дейін шұғыл жиналыстар өткізіп, пайыздық мөлшерлемелерді төмендету жөніндегі әрекеттерін үйлестірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20081008a.htm |title = FOMC statement: Federal Reserve and other central banks announce reductions in policy interest rates}}</ref> * 2008 жылғы 11 қазан: [[Халықаралық валюта қоры]]ның (ХВҚ) басшысы әлемдік қаржы жүйесі «жүйелік күйреудің шегіне» жеткенін ескертті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial3/imf-warns-of-financial-meltdown-idUSTRE49A36O20081011 | title=IMF warns of financial meltdown | first1=Lesley | last1=Wroughton | first2=Francois | last2=Murphy | publisher=Reuters | date=October 11, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 14 қазан: Үш сауда күні қатарынан (9, 10 және 13 қазан) тоқтатылғаннан кейін Исландия қор нарығы 14 қазанда қайта ашылды. Негізгі [[OMX Iceland 15]] индексі 678,4 пунктпен жабылды, бұл 8 қазандағы жабылу көрсеткіші — 3 004,6 пункттен шамамен 77%-ға төмен болды. Бұған OMX Iceland 15 индексі құнының 73,2%-ын құраған үш ірі банктің құнының нөлге дейін төмендетілуі себеп болды. Бұл [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржы дағдарысы]]на алып келді.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/14/iceland-marketturmoil | title=Iceland markets plummet | first=Julia | last=Kollewe | work=[[The Guardian]] | date=October 14, 2008}}</ref> [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) FDIC сақтандырған барлық мекемелердің аға борыштық міндеттемелеріне 2009 жылғы 30 маусымға дейін кепілдік беру үшін [[Уақытша өтімділікке кепілдік беру бағдарламасы]]н құрды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2008/pr08100.html | title=FDIC Announces Plan to Free Up Bank Liquidity | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 14, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 16 қазан: Швейцарияның [[UBS AG]] және [[Credit Suisse]] банктерін құтқару жоспары жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/16/ubs-creditsuisse | title=Switzerland unveils bank bail-out plan | first=David | last=Gow | work=[[The Guardian]] | date=October 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 24 қазан: Әлемнің көптеген қор биржалары өз тарихындағы ең ірі құлдыраулардың бірін бастан өткерді. Көптеген индекстер шамамен 10%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/indexes-fall-hard-on-bloody-friday | title=Indexes fall hard on bloody Friday | first=V. Phani | last=Kumar | work=[[Marketwatch]] | date=October 24, 2008}}</ref> АҚШ-та DJIA 3,6%-ға төмендегенімен, басқа нарықтардағыдай қатты құлдыраған жоқ.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025105403/http://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 25, 2008 | title=Stocks can't shake the blues | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=October 24, 2008}}</ref> Әлемдік инвесторлар қауіпсіз активтерге ұмтылғандықтан, [[АҚШ доллары]], [[жапон иенасы]] және [[швейцар франкі]] басқа негізгі валюталарға, әсіресе [[британ фунт стерлингі]] мен [[канадалық доллар]]ға қатысты күрт нығайды. [[Валюта дағдарысы]] туындап, инвесторлар ауқымды капиталдарын неғұрлым тұрақты валюталарға ауыстырды. Соның салдарынан дамушы елдердің көптеген үкіметтері [[Халықаралық валюта қоры]]нан көмек сұрады.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24emerge.html |title=West Is in Talks on Credit to Aid Poorer Nations|work=[[The New York Times]] |first=Mark |last=Landler | author-link=Mark Landler | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24won.html |title=Trouble Without Borders | work=[[The New York Times]] |first=Martin | last=Fackler | author-link=Martin Fackler (journalist) | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Сол күні [[Англия банкі]] төрағасының орынбасары [[Чарли Бин]]: «Бұл — өмірде бір рет қана болатын дағдарыс, бәлкім адамзат тарихындағы осындай сипаттағы ең ірі қаржы дағдарысы», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/britain-bank-bean/financial-crisis-may-be-worst-in-history-boes-bean-idUSLAC00300720081024 | title=Financial crisis may be worst in history – BoE's Bean | publisher=Reuters | date=October 24, 2008}}</ref> Реттеуші органдардың қолдауымен жасалған мәміле нәтижесінде [[PNC Financial Services]] [[National City Corp.]] компаниясын сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://abcnews.go.com/Business/story?id=6107696 | title=PNC will buy troubled National City Corp. for $5.58 billion | first=Pallavi | last=Gogoi | agency=[[USA Today]] | publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] | date=October 24, 2008}}</ref> === 2008 (қараша-желтоқсан) === [[Сурет:22 2007-2008 global financial crisis effect in Bristol UK - credit crunch lunch.jpg|thumb|[[Бристоль]], Ұлыбританиядағы «несие дағдарысы кезіндегі арзан түскі ас» жарнамасы бар мейрамхана]] * 2008 жылғы 6 қараша: ХВҚ 2009 жылы әлемдік экономика 0,3%-ға қысқарады деп болжады. Сол күні [[Англия банкі]] мен [[Еуропалық орталық банк]] пайыздық мөлшерлемелерін тиісінше 4,5%-дан 3%-ға және 3,75%-дан 3,25%-ға дейін төмендетті.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081011035031/http://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | url-status=dead | archive-date=October 11, 2008 | title=Fed: Emergency cut | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=October 8, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 10 қараша: [[American Express]] [[банктік холдингтік компания]]ға айналды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081201061642/http://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 1, 2008 | title=AmEx becomes bank to stabilize funding | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=November 10, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 қараша: Исландиядағы банктердің күйреуі [[Исландия кронасы]]ның құнсыздануына әкеліп, үкіметке банкроттық қаупін төндіргеннен кейін, Исландия [[Халықаралық валюта қоры]]нан шұғыл несие алды.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7738874.stm |title=IMF approves $2.1bn Iceland loan |work=[[BBC News]] |date=November 20, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 25 қараша: [[Активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды мерзімді несиелеу бағдарламасы]] (TALF) жарияланды.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20081125a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=November 25, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қараша: Экономист [[Дин Бейкер]] былай деп мәлімдеді: {{Дәйексөз|Несиелеу талаптарының қатаюына өте орынды себеп бар. Екі жыл бұрын өз үйлерінде едәуір меншікті капиталы болған ондаған миллион үй иесінің бүгінде оның аз ғана бөлігі қалды немесе мүлде қалмады. Кәсіпорындар [[Ұлы тоқырау]]дан бергі ең ауыр экономикалық құлдыраумен бетпе-бет келіп отыр. Бұл несие беру туралы шешімдерге әсер етеді. Үйінде меншікті капиталы бар үй иесінің автонесие немесе несие картасы бойынша қарызын өтемей қалу ықтималдығы өте төмен. Олар көлігінен айырылып немесе несиелік тарихына төлемегені туралы белгі қойылғанша, сол меншікті капиталды пайдаланғанды жөн көреді. Ал меншікті капиталы жоқ үй иесі үшін міндеттемелерді орындамау қаупі әлдеқайда жоғары. Кәсіпорындарға келсек, олардың несиелік қабілеті болашақтағы пайдасына байланысты. 2008 жылғы қарашадағы пайдаға қатысты болжамдар 2007 жылғы қарашадағыдан әлдеқайда нашар болды... Көптеген банктердің өздері күйреудің алдында тұрғаны анық болғанымен, қаржы жүйесі мүлде берік болған күннің өзінде тұтынушылар мен кәсіпорындарға қазір несие алу әлдеқайда қиын болар еді. Экономиканың басты мәселесі — тұрғын үй байлығының шамамен 6 триллион АҚШ долларына және одан да көп көлемдегі акциялар байлығының жоғалуы.<ref>{{cite web |url=https://prospect.org/economy/credit-crisis-damn-it/ |title=It's Not the Credit Crisis, Damn It! |last=Baker |first=Dean | work=[[The American Prospect]] |date=November 29, 2008}}</ref>}} * 2008 жылғы 1 желтоқсан: NBER АҚШ экономикасының рецессияға ұшырағанын және оның 2007 жылғы желтоқсаннан бері жалғасып келе жатқанын жариялады. Осы жаңалықтан кейін DJIA 679,95 пунктке немесе 7,8%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |title=It's official: U.S. in a recession since December 2007 |date=December 1, 2008 |url=https://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202181934/http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |url-status=dead |archive-date=December 2, 2008 |access-date=May 3, 2023 |website=CNN Money}}</ref><ref name=":5" /> * 2008 жылғы 6 желтоқсан: [[2008 жылғы Грекиядағы тәртіпсіздіктер]] басталды, оған ішінара елдегі экономикалық жағдай түрткі болды.{{Citation needed|date=August 2026}} * 2008 жылғы 16 желтоқсан: Федералдық қорлар мөлшерлемесі 0%-ға дейін төмендетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062057/http://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 17, 2008 | title=Fed slashes key rate to near zero | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=December 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 желтоқсан: [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]] (TARP) аясында [[General Motors]] пен [[Chrysler]] компанияларын қаржыландыруға қаражат бөлінді.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/12/20/auto-bailout-update-markets-equity-cx_cg_1219markets29.html | title=GM And Chrysler Covered By TARP | first=Carl | last=Gutierrez | work=[[Forbes]] | date=December 20, 2008}}</ref> === 2009 === [[Сурет:Payroll tax history.jpg|upright=1.8|thumb|[[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] 2010 жылдың соңында күші жойылған [[еңбекақы қорына салынатын салық]] бойынша салықтық жеңілдік енгізді.]] * 2009 жылғы 6 қаңтар: Citi 2009 жылы Сингапур «өз тарихындағы ең ауыр рецессияны» бастан кешіреді деп мәлімдеді. Алайда, ақырында ел экономикасы 2009 жылы 0,1%-ға, ал 2010 жылы 14,5%-ға өсті.<ref name=":62">{{cite journal|last1=Chen|first1=Xiaoping|last2=Shao|first2=Yuchen|date=September 11, 2017|title=Trade policies for a small open economy: The case of Singapore|journal=The World Economy|volume=40 |issue=11 |pages=2500–2511 |doi=10.1111/twec.12555 }}</ref><ref>{{cite news|last=Lim|first=Kevin|date=January 2, 2009|title=Singapore recession deepens, government cuts 09 outlook |publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-singapore-economy-gdp-sb-idUSTRE5010CK20090102|access-date=December 19, 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=GDP growth (annual %) – Singapore|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SG|access-date=December 19, 2023}}</ref> * 2009 жылғы 20–26 қаңтар: [[2009 жылғы Исландиядағы қаржы дағдарысына қарсы наразылықтар]] күшейіп, нәтижесінде Исландия үкіметі құлады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/27/world/europe/27iceland.html | title=Iceland's Government Collapses | work=[[The New York Times]] | date=January 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 13 ақпан: Конгресс құны 787 миллиард АҚШ долларын құрайтын экономиканы ынталандыру пакетін қамтыған [[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]]ды мақұлдады. Президент [[Барак Обама]] оған 17 ақпанда қол қойды.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090214184708/http://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 14, 2009 | title=Senate passes $787 billion stimulus bill | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=February 15, 2009}}</ref><ref name="arraecon">{{cite journal |last=Wilson |first=Daniel J |date=2012-08-01 |title=Fiscal Spending Jobs Multipliers: Evidence from the 2009 American Recovery and Reinvestment Act |url=https://www.frbsf.org/economic-research/wp-content/uploads/sites/4/wp10-17bk.pdf |journal=American Economic Journal: Economic Policy |volume=4 |issue=3 |pages=251–282 |doi=10.1257/pol.4.3.251 |issn=1945-7731}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-stimulus/congress-sends-787-billion-stimulus-to-obama-idUSTRE51A61L20090214 | title=Congress sends $787 billion stimulus to Obama | first1=Richard | last1=Cowan | first2=Susan | last2=Cornwell | publisher=Reuters | date=February 15, 2009}}</ref><ref>{{cite news |last=Sahadi |first=Jeanne |title=Stimulus: How to measure success |date=February 17, 2009 |url=https://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218094051/http://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |url-status=dead |archive-date=February 18, 2009 |work=CNN Money |access-date=2023-02-12}}</ref> * 2009 жылғы 20 ақпан: АҚШ-тағы ең ірі банктерді [[ұлттандыру]] қажет болуы мүмкін деген алаңдаушылық аясында DJIA алты жылдағы ең төменгі жабылу деңгейіне жетті.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20090223101353/http://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork | url-status=dead | archive-date=February 23, 2009 | title=Dow closes at 6-year low | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 20, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 27 ақпан: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 1997 жылдан бергі ең төменгі жабылу деңгейіне жетті. Бұған АҚШ үкіметінің [[Citigroup]] компаниясындағы үлесін 36%-ға дейін ұлғайтуы себеп болып, банктерді ұлттандыруға қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Сонымен қатар, жарияланған есепте ЖІӨ-нің соңғы 26 жылдағы ең жоғары қарқынмен қысқарғаны көрсетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090228151202/http://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 28, 2009 | title=Stocks end at 12-year lows | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2009}}</ref> * 2009 жылғы наурыздың басы: Акциялар бағасының құлдырауы [[Ұлы тоқырау]] кезіндегі құлдыраумен салыстырылды.<ref>{{cite news |last=Kawamoto | first=Dawn| url=https://www.cnet.com/news/dow-jones-decline-rate-mimics-great-depression/ |title=Dow Jones decline rate mimics Great Depression | work=[[CNET]] |date=March 2, 2009}}</ref><ref>{{Cite news| url=https://economix.blogs.nytimes.com//2009/03/05/plunging-markets-then-and-now/ |title=Plunging Markets, Then and Now | first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris | work=[[The New York Times]] | date=March 5, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 3 наурыз: Президент [[Барак Обама]]: «Егер ұзақ мерзімді көзқарасыңыз болса, акцияларды сатып алу — тиімді мүмкіндік», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | first=Michael | last=Mcauliff | url=https://www.usnews.com/articles/news/obama/2009/03/04/obama-says-buy-stocks-now-good-deals-there-for-long-term-investors.html | title=Obama Says Buy Stocks Now: Good Deals There for Long-Term Investors | work=[[U.S. News & World Report]] | date=March 4, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 6 наурыз: Dow Jones индексі 6 469,95 пунктке дейін төмендеп, 2007 жылғы 9 қазандағы 14 164 пункттік ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 17 ай ішінде 54%-ға құлдырады. Осыдан кейін индекс қалпына келе бастады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=nKk0DwAAQBAJ | title=Evolutions in Corporate Governance: Towards an Ethical Framework for Business Conduct | first=Alison L. | last=Dempsey | publisher=[[Routledge]] | date=2017| isbn=9781351277389 }}</ref> * 2009 жылғы 10 наурыз: [[Citigroup]] акцияларының бағасы компанияның бас атқарушы директоры жылдың алғашқы екі айында компанияның табысты болғанын және болашақтағы капитал жағдайына қатысты оң көзқарасын білдіргеннен кейін 38%-ға өсті. Негізгі қор нарығы индекстері 5–7%-ға көтеріліп, бұл қор нарығы құлдырауының ең төменгі нүктесін белгіледі.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090311163640/http://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 11, 2009 | title=Stocks: Biggest gains of '09 | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 12 наурыз: [[Bank of America]] қаңтар мен ақпан айларында табысты жұмыс істегенін және оған мемлекеттік қаржыландырудың қосымша қажет болмауы мүмкін екенін мәлімдегеннен кейін АҚШ қор нарығының индекстері тағы 4%-ға өсті. [[Бернард Мейдофф]] сотталды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090314001117/http://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 14, 2009 | title=A three-peat for Wall Street's bulls | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 12, 2009}}</ref> * 2009 жылдың бірінші тоқсаны: 2009 жылдың бірінші тоқсанында ЖІӨ-нің жылдық төмендеу қарқыны Германияда 14,4%, Жапонияда 15,2%, Ұлыбританияда 7,4%, Латвияда 18%,<ref>{{cite web | url=https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | title=Untold Stories: Latvia: Sobering Lessons in Unregulated Lending | publisher=[[Pulitzer Center]] | date=May 18, 2009 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=June 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151958/https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | url-status=dead }}</ref> еуроаймақта 9,8% және Мексикада 21,5% болды.<ref name=gofromhere/> * 2009 жылғы 2 сәуір: [[Экономикалық саясат]]қа және банкирлерге төленген бонустарға қатысты наразылықтар [[2009 жылғы Лондондағы G20 саммитіне қарсы наразылықтарға]] ұласты. * 2009 жылғы 10 сәуір: ''[[Time (magazine)|Time]]'' журналы «Банк дағдарысы қалай тез басталса, дәл солай тез аяқталды» деп жариялады.<ref>{{cite news | url=http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1890560,00.html | title=More Quickly Than It Began, The Banking Crisis Is Over | magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=April 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 29 сәуір: Федералдық резерв жүйесі 2010 жылы ЖІӨ 2,5–3%-ға өседі, жұмыссыздық деңгейі 2009 және 2010 жылдары шамамен 10% деңгейінде тұрақтап, 2011 жылы төмендей бастайды, ал инфляция деңгейі 1–2% шамасында болады деп болжады.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/files/fomcminutes20090429.pdf | title=Minutes of the Federal Open Market Committee | date=April 28–29, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 1 мамыр: [[2009 жылғы 1 мамырдағы наразылықтар]] кезінде әлемнің түрлі елдерінде адамдар экономикалық жағдайға қарсы наразылық білдірді. * 2009 жылғы 20 мамыр: Президент [[Барак Обама]] [[2009 жылғы Алаяқтыққа қарсы іс-қимыл және қалпына келтіру туралы заң]]ға қол қойды. * 2009 жылғы маусым: [[Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы]] (NBER) 2009 жылғы маусымды АҚШ-тағы рецессияның аяқталған күні деп жариялады.<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/articles/SB50001424052970203983104575367471896032724 |title=It's Dippy to Fret About a Double-Dip Recession | author-link=Mark Hulbert | first=Mark | last=Hulbert | work=[[Barron's]] | date=July 15, 2010}}</ref> 2009 жылғы маусымда жарияланған [[Федералдық ашық нарық комитеті]]нің (FOMC) мәлімдемесінде былай делінген:{{Дәйексөз|...экономикалық құлдырау қарқыны баяулап келеді. Соңғы айларда қаржы нарықтарындағы жағдай жалпы алғанда жақсарды. Үй шаруашылықтарының шығындары одан әрі тұрақтану белгілерін көрсеткенімен, жұмыс орындарының қысқаруы, тұрғын үй құнының төмендеуі және несиелеудің қатаң шарттары олардың өсуін әлі де шектеп отыр. Кәсіпорындар негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен қызметкерлер санын қысқартуда, алайда тауарлық-материалдық қорларды сату көлемімен сәйкестендіруде ілгерілеуге қол жеткізіп жатқан сияқты. Экономикалық белсенділік біраз уақыт әлсіз болып қалуы мүмкін болғанымен, Комитет қаржы нарықтары мен қаржы институттарын тұрақтандыруға бағытталған шаралар, фискалдық және монетарлық ынталандыру, сондай-ақ нарықтық тетіктер баға тұрақтылығы жағдайында тұрақты [[экономикалық өсу]]дің біртіндеп қайта жандануына ықпал етеді деп күтеді.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20090624a.htm| title=FOMC Statement June 24, 2009 |publisher=[[Federal Reserve]] |date=June 24, 2009}}</ref>}} * 2009 жылғы 17 маусым: [[Барак Обама]] және оның негізгі кеңесшілері [[тұтынушылардың құқықтарын қорғау]]ды, [[басшылардың еңбекақысы]]н, банктердің капиталға қойылатын талаптарын, [[көлеңкелі банк жүйесі]] мен [[Туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] реттеуді кеңейтуді, сондай-ақ Федералдық резерв жүйесіне жүйелік маңызы бар институттардың қызметін қауіпсіз тоқтату үшін қосымша өкілеттік беруді көздейтін бірқатар реттеуші ұсыныстарды таныстырды.<ref>{{cite press release | url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/remarks-president-regulatory-reform |title=Remarks of the President on Regulatory Reform | publisher=[[White House]] |date=June 17, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/14/AR2009061402443_pf.html |title=A New Financial Foundation| first1=Timothy | last1=Geithner | first2=Lawrence | last2=Summers | author-link1=Timothy Geithner | author-link2=Lawrence Summers | newspaper=[[The Washington Post]] |date=June 14, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/initiatives/Documents/FinalReport_web.pdf |title=Treasury Department Report – Financial Regulatory Reform | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2009 жылғы 11 желтоқсан: [[АҚШ Өкілдер палатасы]] кейіннен [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]на айналған H.R. 4173 заң жобасын қабылдады.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/4173 | title=H.R.4173: Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act |publisher=U.S. Congress |date=July 21, 2010}}</ref> === 2010 === * 2010 жылғы 22 қаңтар: Президент [[Барак Обама]] банктердің [[меншікті сауда]]мен айналысу мүмкіндігін шектеуге бағытталған [[Волкер ережесі]]н ұсынды. Бұл ереже ұсынылған өзгерістерді көпшілік алдында қолдаған [[Пол Волкер]]дің құрметіне аталған.<ref>{{cite news | url=https://economix.blogs.nytimes.com/2010/01/22/glass-steagall-vs-the-volcker-rule/ |title=Glass-Steagall vs. the Volcker Rule |work=[[The New York Times]] | first=Louis | last=Uchitelle |date=January 22, 2010}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104935.html |title=Obama's 'Volcker Rule' shifts power away from Geithner| first1=David | last1=Cho | author1-link=David Cho (journalist) |first2=Binyamin | last2=Appelbaum | author2-link=Binyamin Appelbaum| newspaper=[[The Washington Post]] |date=January 22, 2010}}</ref> Сонымен қатар, Обама ірі банктерге [[Қаржы дағдарысы үшін жауапкершілік алымы]]н енгізуді ұсынды. * 2010 жылғы 27 қаңтар: Президент [[Барак Обама]]: «Нарықтар қазір тұрақтанды, әрі біз банктерге жұмсаған қаражаттың басым бөлігін қайтарып алдық», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web | url=https://www.treasury.gov/initiatives/financial-stability/briefing-room/reports/agency_reports/Documents/TARP%20Two%20Year%20Retrospective_10%2005%2010_transmittal%20letter.pdf | title=Troubled Asset Relief Program: Two Year Retrospective | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2010 жылдың бірінші тоқсаны: АҚШ-тағы төлем мерзімін өткізіп алу деңгейі ең жоғары көрсеткішке жетіп, 11,54%-ды құрады.<ref>{{cite web | title=Delinquency Rate on Single-Family Residential Mortgages, Booked in Domestic Offices, All Commercial Banks | date=January 1991 | url=https://fred.stlouisfed.org/series/DRSFRMACBS | publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> * 2010 жылғы 15 сәуір: АҚШ Сенатына [[2010 жылғы Американың қаржылық тұрақтылығын қалпына келтіру туралы заң]] (S.3217) жобасы енгізілді.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/3217| title=S.3217: Restoring American Financial Stability Act of 2010 – U.S. Congress |publisher=[[Congress.gov]] |date=July 21, 2010}}</ref> * 2010 жылғы мамыр: АҚШ Сенаты [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]н қабылдады. Меншікті саудаға тыйым салатын [[Волкер ережесі]] бұл заңнаманың құрамына енгізілген жоқ.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2010/05/20/business/20100520-regulation-graphic.html |title=New York Times-Major Parts of the Financial Regulation Overhaul-May 2010|work=[[The New York Times]] |date=May 20, 2010 | url-access=subscription}}</ref> * 2010 жылғы 21 шілде: [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]] күшіне енді.<ref>{{cite web | url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/04173#major%20actions |title=Bill Summary & Status – 111th Congress (2009–2010) – H.R.4173 – All Information – THOMAS (Library of Congress) | publisher=[[Library of Congress]] | date=July 21, 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/senate-defeats-filibuster-threat-on-bank-bill-2010-07-15 | title=Bank-reform bill sent to Obama | first=Ronald D. | last=Orol | work=[[MarketWatch]] |date=December 29, 2010}}</ref> * 2010 жылғы 12 қыркүйек: Еуропалық реттеушілер банктерге арналған [[Базель III]] ережелерін енгізді. Олар капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттырып, левереджге шектеулер қойды, капитал анықтамасын тарылтып, оған бағынышты қарыздарды қоспады, контрагенттік тәуекелді шектеді және өтімділікке қойылатын талаптарды енгізді.<ref>{{cite news| url=http://www.bis.org/press/p100912.pdf |title=Group of Governors and Heads of Supervision announces higher global minimum capital standards |date=September 12, 2010}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.brookings.edu/research/basel-iii-the-banks-and-the-economy/ |title=Basel III, the Banks, and the Economy| publisher=[[Brookings Institution]] |date=July 26, 2010 |last=Elliott| first=Douglas J.}}</ref> Сыншылардың пікірінше, Базель III тәуекел салмақтарының қате есептелуі мәселесін шешпеді. Ірі банктер [[қаржылық инженерия]] арқылы жасалған AAA рейтингісі бар бағалы қағаздардан шығынға ұшырады (мұнда жоғары тәуекелді кепілмен қамтамасыз етілген активтер тәуекелсіз болып көрінетін активтерге айналдырылады), ал [[Базель II]] бойынша олар үшін аз капитал талап етілді. AA рейтингісі бар егеменді қарыздарға тәуекел салмағы нөлге тең болғандықтан, үкіметтерге берілетін несиелер көбейіп, бұл кейінгі дағдарысқа алып келді.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2010/09/basel_iii|title=Third time's the charm? | newspaper=[[The Economist]] |date=September 13, 2010}}</ref> [[Юхан Норберг]] Базель III сияқты реттеулер шынында да тәуекелі жоғары үкіметтерге шамадан тыс несие беруге әкелді (қараңыз: [[Еуроаймақ дағдарысы]]), ал [[Еуропалық орталық банк]] мұның шешімі ретінде несиелеуді одан әрі кеңейтуді таңдады деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://reason.com/2012/04/17/financial-crisis-ii/ |title=Financial Crisis II: European governments fail to learn from history |last=Norberg |first=Johan | work=[[Reason (magazine)|Reason]] |date=May 2012}}</ref> * 2010 жылғы 3 қараша: Экономикалық өсуді ынталандыру мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE2 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында келесі сегіз ай ішінде ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 600 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20101104002354/http://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=November 4, 2010 | title=QE2: Fed pulls the trigger | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN | date=November 3, 2010}}</ref> === 2010 жылдан кейін === * 2011 жылғы наурыз: Дағдарыстың [[ең төменгі нүктесі]]нен екі жыл өткен соң, көптеген қор нарығы индекстері 2009 жылғы наурыздағы ең төменгі деңгейімен салыстырғанда 75%-ға өсті. Соған қарамастан, банк және қаржы нарықтарында түбегейлі өзгерістердің болмауы көптеген нарық қатысушыларын, соның ішінде [[Халықаралық валюта қоры]]н да алаңдатты.<ref name=Over>{{cite news |last=Norris |first=Floyd| author-link=Floyd Norris | title=Crisis Is Over, but Where's the Fix?| work=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/2011/03/11/business/economy/11norris.html | date=March 10, 2011 | url-access=subscription}}</ref> * 2011 жыл: АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының медианалық әл-ауқаты 2005–2011 жылдар аралығында 35%-ға төмендеп, 106 591 АҚШ долларынан 68 839 АҚШ долларына дейін азайды.<ref name=Kurtzleben>{{cite news | last1=Kurtzleben | first1=Danielle | title=Middle class households' wealth fell 35 percent from 2005 to 2011 | url=https://www.vox.com/2014/8/23/6057467/middle-class-households-wealth-fell-35-percent-from-2005-to-2011 |work=[[Vox Media]] | date=August 23, 2014}}</ref> * 2012 жылғы мамыр: [[Манхэттеннің аудандық прокуроры]] [[Abacus Federal Savings Bank]] банкіне және оның 19 қызметкеріне [[Fannie Mae]] ұйымына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатты деген айып тақты. Банк 2015 жылы ақталды. Abacus қаржылық дағдарысқа алып келген заңсыз әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған жалғыз банк болды. * 2012 жылғы 26 шілде: [[Еуропалық борыш дағдарысы]] кезінде [[Еуропалық орталық банктің президенті]] [[Марио Драги]]: «ЕОБ еуроны сақтау үшін қажет нәрсенің бәрін жасауға дайын», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120727153830/http://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 27, 2012 | title=Draghi to the rescue | first=Ben | last=Rooney | publisher=CNN | date=July 26, 2012}}</ref> * 2012 жылғы тамыз: АҚШ-та көптеген үй иелері әлі де үйлерін өндіріп алу қаупіне тап болды және ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыра немесе олардың шарттарын өзгерте алмады. Үйлерді өндіріп алу деңгейі әлі де жоғары болды.<ref>{{cite news | title=Cautious Moves on Foreclosures Haunting Obama | url=https://www.nytimes.com/2012/08/20/business/economy/slow-response-to-housing-crisis-now-weighs-on-obama.html | author-link=Binyamin Appelbaum | first=Binyamin | last=Appelbaum | work=[[The New York Times]] |date=August 19, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2012 жылғы 13 қыркүйек: Пайыздық мөлшерлемелерді төмен деңгейде ұстап тұру, ипотекалық нарықты қолдау және қаржылық жағдайларды неғұрлым қолайлы ету мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE3 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында ай сайын ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 40 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120915084841/http://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | url-status=dead | archive-date=September 15, 2012 | title=Federal Reserve launches QE3 | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN |date=September 13, 2012}}</ref> * 2014 жыл: Есепке сәйкес, АҚШ-тағы үй шаруашылықтары табысының бөлінісі 2008 жылдан кейінгі [[экономикалық қалпына келу]] кезеңінде бұрынғыдан да теңсіз сипатқа ие болды. Бұл АҚШ үшін алғаш рет байқалған құбылыс болғанымен, 1949 жылдан бергі соңғы он экономикалық қалпына келу кезеңіндегі үрдіске сәйкес келді.<ref>{{cite news | last=Tcherneva | first=Pavlina R. | title=This Chart Shows Just How (Un)Equal Things Are During A 'Champion' Of The 99%'s Administration | url=http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ |work=[[Independent Journal Review]] | date=August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140913062459/http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ | archive-date=September 13, 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | last=Binyamin | first=Appelbaum | author-link=Binyamin Appelbaum | title=Fed Says Growth Lifts the Affluent, Leaving Behind Everyone Else | url=https://www.nytimes.com/2014/09/05/business/economy/least-affluent-families-incomes-are-declining-fed-survey-shows.html | work=[[The New York Times]] |date=September 4, 2014 | url-access=subscription}}</ref> [[АҚШ-тағы табыс теңсіздігі]] 2005–2012 жылдар аралығында метрополиялық аймақтардың үштен екісінен астамында артты.<ref>{{cite news |last1=Chokshi | first1=Niraj| title=Income inequality seems to be rising in more than 2 in 3 metro areas | url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/11/income-inequality-seems-to-be-rising-in-more-than-2-in-3-metro-areas/ | newspaper=[[The Washington Post]] | date=August 11, 2014}}</ref> * 2015 жылғы маусым: [[Америкалық азаматтық бостандықтар одағы]]ның (ACLU) тапсырысы бойынша жүргізілген зерттеу АҚШ-та қаржы дағдарысынан кейін ақ нәсілді үй иелерінің қара нәсілді үй иелеріне қарағанда тезірек қалпына келгенін, соның салдарынан елдегі [[нәсілдік байлық алшақтығы]]ның ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web | first1=Sarah | last1=Burd-Sharps | first2=Rebecca | last2=Rasch | url=https://www.ssrc.org/publications/view/impact-of-the-us-housing-crisis-on-the-racial-wealth-gap-across-generations/ | title=Impact of the US Housing Crisis on the Racial Wealth Gap Across Generations | publisher=[[Social Science Research Council]] and the [[ACLU]]. | date=June 2015}}</ref> * 2017 жыл: [[Халықаралық валюта қоры]]ның мәліметі бойынша, 2007–2017 жылдар аралығында жаһандық [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің ([[сатып алу қабілетінің паритеті]] бойынша) өсімінің тек 26,5%-ы дамыған экономикалардың үлесіне тиесілі болды, ал қалған 73,5%-ын дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалар қамтамасыз етті.<ref>{{cite web| url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/index.aspx |title=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> * 2023 жылғы тамыз: [[UBS]] 2006–2007 жылдары тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды шығару, андеррайтингтеу және сатуға байланысты бұрыннан келе жатқан істі реттеу үшін [[АҚШ Әділет министрлігі]]мен жалпы сомасы 1,435 миллиард АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеу жөнінде келісімге келді.<ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/14/ubs-to-pay-1point4-billion-for-fraud-in-mortgage-backed-securities.html |title=UBS to pay $1.4 billion over fraud in residential mortgage-backed securities |work=CNBC |last=Goswami |first=Rohan |date=August 14, 2023 |access-date=August 22, 2023}}</ref> * 2023 жыл: [[Silicon Valley Bank банкінің күйреуі]] АҚШ-та банк дағдарысының басталуына түрткі болып, әлемдегі банк акциялары бағасының күрт төмендеуіне және ықтимал жаһандық жұқтыру әсерінің алдын алу үшін реттеуші органдардың жедел әрекет етуіне себеп болды. Көптеген инвесторлар бұл жағдайдың жаһандық қаржы дағдарысына ұласуынан қауіптенді. АҚШ-тағы ''[[too big to fail]]'' банктеріне қатысты алаңдаушылық 2008 жылғы дағдарысты еске салды. Кестеде дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалардың атаулары қалың қаріппен, ал дамыған экономикалардың атаулары кәдімгі қаріппен көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |+ 2007–2017 жылдардағы жаһандық ЖІӨ (СҚП) өсіміне ең көп үлес қосқан жиырма экономика<ref>{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/index.aspx | title=World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> ! № ! Экономика ! ЖІӨ өсімі<br>(СҚП, млрд АҚШ доллары) |- | 1 | '''{{Байрақ|Қытай}}''' | 14,147 |- | 2 | '''{{Байрақ|Үндістан}}''' | 5,348 |- | 3 | {{Байрақ|АҚШ}} | 4,913 |- | — | {{Байрақ|Еуропа одағы}} | 4,457 |- | 4 | '''{{Байрақ|Индонезия}}''' | 1,632 |- | 5 | '''{{Байрақ|Түркия}}''' | 1,024 |- | 6 | {{Байрақ|Жапония}} | 1,003 |- | 7 | {{Байрақ|Германия}} | 984 |- | 8 | '''{{Байрақ|Ресей}}''' | 934 |- | 9 | '''{{Байрақ|Бразилия}}''' | 919 |- | 10 | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | 744 |- | 11 | '''{{Байрақ|Мексика}}''' | 733 |- | 12 | '''{{Байрақ|Сауд Арабиясы}}''' | 700 |- | 13 | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 671 |- | 14 | {{Байрақ|Франция}} | 566 |- | 15 | '''{{Байрақ|Нигерия}}''' | 523 |- | 16 | '''{{Байрақ|Мысыр}}''' | 505 |- | 17 | {{Байрақ|Канада}} | 482 |- | 18 | '''{{Байрақ|Иран}}''' | 462 |- | 19 | '''{{Байрақ|Тайланд}}''' | 447 |- | 20 | '''{{Байрақ|Филиппиндер}}''' | 440 |} == Дағдарысқа қарсы қабылданған федералдық шаралар == [[Сурет:HOUSING FINANCE REFORM- ESSENTIAL ELEMENTS OF A GOVERNMENT GUARANTEE FOR MORTGAGE-BACKED SECURITIES (IA gov.gpo.fdsys.CHRG-113shrg86598).pdf|thumb|Тұрғын үйді қаржыландыру жүйесін реформалау туралы заң жобасы]] Дағдарысқа жауап ретінде орталық банктің несиелеуді кеңейтуі [[Федералдық резерв жүйесі]]нің жекелеген қаржы институттарына көмек көрсетумен ғана шектелген жоқ. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті жақсарту және [[Freddie Mac]] пен [[Fannie Mae]] сияқты әртүрлі қаржы институттары мен нарықтарының тұрақтылығын нығайту мақсатында бірнеше жаңа несиелік бағдарламаны іске қосты. Бұл жағдайда нарықтағы негізгі мәселе несиелерді қамтамасыз етуге жеткілікті еркін ақша қаражаты мен ақша ағындарының жетіспеуі болды. Қаржы нарықтарындағы өтімділікке қатысты алаңдаушылықты азайту үшін Федералдық резерв жүйесі көптеген шара қабылдады. Солардың бірі ашық нарықтағы операцияларда ФРЖ-ның серіктестері ретінде әрекет ететін ірі дилерлерге арналған несиелік желі болды.<ref>{{Cite news |last=Fox |first=Justin |date=2013-11-01 |title=What We've Learned from the Financial Crisis |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2013/11/what-weve-learned-from-the-financial-crisis |access-date=2023-09-29 |issn=0017-8012}}</ref> Сонымен қатар, ақша нарығының өзара қорлары мен коммерциялық қағаздар нарығының икемділігін арттыру үшін несиелік бағдарламалар құрылды. Бұдан бөлек, [[Мерзімді активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар бойынша несиелеу бағдарламасы]] (TALF) АҚШ Қаржы министрлігімен бірлескен күш-жігердің нәтижесінде іске қосылды. Бұл бағдарлама жоғары сапалы активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың иелеріне қосымша несие беру арқылы тұтынушылар мен кәсіпорындардың несиеге қол жеткізуін жеңілдетті. Дағдарысқа дейін Федералдық резерв жүйесі несиелеудің ұлғаюын қаржыландыру үшін өзіндегі қазынашылық бағалы қағаздарды сататын. Бұл әдіс банктердің артық резервтерін несиеге шамадан тыс бағыттауына жол бермеу және федералдық қорлар мөлшерлемесінің мақсатты деңгейден төмен түсіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін қолданылды.<ref>{{cite web |date=2023-08-14 |title=Financial crisis of 2007–08 {{!}} Definition, Causes, Effects, & Facts |website=Britannica Money |url=https://www.britannica.com/money/topic/financial-crisis-of-2007-2008 |access-date=2023-09-29}}</ref> Алайда 2008 жылғы қазанда Федералдық резерв жүйесіне банктердің артық резервтері бойынша пайыз төлеу құқығы берілді. Бұл банктерді резервтерін несиеге таратпай, өздерінде сақтауға ынталандырды. Соның нәтижесінде Федералдық резерв жүйесіне баламалы активтер көлемін қысқарту арқылы несиелеудің ұлғаюын теңгеріп отыру қажеттілігі азайды.<ref>{{cite web |title=Visualizing the Financial Crisis |publisher=Yale School of Management |url=https://som.yale.edu/centers/program-on-financial-stability/the-global-financial-crisis/financialcrisischarts |access-date=2023-09-29}}</ref> Ақша нарығының өзара қорлары да инвесторлардың нарыққа деген сенімі жоғалғаннан кейін қаражатты жаппай қайтарып алу құбылысына тап болды. Жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін Федералдық резерв жүйесі өзара қор компанияларына қаржы бөлетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, [[АҚШ Қаржы министрлігі]] қор активтеріне уақытша кепілдік беретінін жариялады. Бұл шаралардың екеуі де өзара қорлар нарығының қалыпты жұмысын қалпына келтіруге көмектесті, ал бұл өз кезегінде көптеген кәсіпорындар қысқа мерзімді қаржыландыру үшін пайдаланатын коммерциялық қағаздар нарығының тұрақтануына ықпал етті. [[FDIC]] те клиенттердің сенімін арттыру үшін депозиттерді сақтандырудың ең жоғары мөлшерін 100 000 АҚШ долларынан 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайту сияқты бірнеше шара қабылдады. [[Сурет:Marriner S. Eccles Federal Reserve Board Building.jpg|thumb|АҚШ Федералдық резерв жүйесі штаб-пәтері]] Федералдық резерв жүйесі [[сандық жұмсарту]] саясатын жүргізіп, қаржы жүйесіне 4 триллион АҚШ долларынан астам қаражат құйды. Бұл банктердің бір-біріне де, халыққа да қайтадан несие бере бастауына ықпал етті. Тұрғын үйлерін өндіріп алудан сақтап қалуға тырысқан көптеген үй иелері тұрғын үйге қатысты қаржылық қолдау алды. Сонымен қатар, қарыз алушыларға тұрғын үйінің нарықтық құны ипотекалық қарызының қалған сомасынан төмен болса да, ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыруға мүмкіндік беретін саясаттар пакеті қабылданды.<ref name=":03">{{cite web |last=Novik |first=Vitaliy |date=2020-11-15 |title=How The 2008 Financial Crisis Was Solved |url=https://bigeconomics.org/how-the-2008-financial-crisis-was-solved/ |access-date=2023-10-05 |website=Big Economics |language=en-US}}</ref> == Себептері == [[Сурет:FFR treasuries.webp|thumb|upright=1.4|right|[[Федералдық резерв жүйесі]] инфляцияны бәсеңдету және бағалар мен [[шикізат]] бағаларын төмендету үшін [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н көтерді. Соның нәтижесінде [[кірістілік қисығының инверсиясы]] орын алып, бұл әдетте экономиканы [[рецессия]]ға алып келеді. {{legend-line|#F5A623 solid 3px|[[Ипотекалық несие|30 жылдық ипотеканың орташа мөлшерлемесі]]}} {{legend-line|#F8E71C solid 3px|30 жылдық [[АҚШ қазынашылық облигациясы]]}} {{legend-line|#000000 solid 3px|10 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#9013FE solid 3px|2 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#4A90E2 solid 3px|3 айлық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#D0021B solid 4px|Федералдық қорлардың тиімді мөлшерлемесі}} {{legend-line|#E786F9 solid 4px|[[Америка Құрама Штаттарының тұтыну бағаларының индексі|ТБИ инфляциясы]] (жылдық)}} {{color box|lightgrey}} [[АҚШ-тағы рецессиялар тізімі|Рецессиялар]] ]] 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысына алып келген тұрғын үй көпіршігінің және одан кейінгі күйреудің себептері жөнінде пікірталастар болғанымен, дағдарыстың тікелей түрткі болған факторы [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарылуы және соның салдарынан туындаған [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы]] болды. Бұл, әсіресе [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лар бойынша [[ипотекалық несие]]лердің дефолтқа ұшырау деңгейінің жоғары болуы мен кейіннен оларды өндіріп алу салдарынан орын алды. Дағдарыстың туындауына төмендегі факторлардың кейбірі немесе барлығы ықпал етті:<ref name=4questions/><ref name=aspnewhome/><ref name=Homeownership/> * 2011 жылғы қаңтардағы өз есебінде [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC, АҚШ Конгресі мүшелерінен құралған комиссия) қаржы дағдарысының алдын алуға болатын еді деген қорытынды жасап, оның туындауына мынадай факторлар себеп болды деп мәлімдеді:<ref>{{Cite web | url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-FCIC/pdf/GPO-FCIC.pdf | title= Final Report of the National Commission on the Causes of the Financial and Economic Crisis in the United States}}</ref><ref>{{cite web | url=https://cybercemetery.unt.edu/archive/fcic/20110310173538/http://www.fcic.gov/report | title=Financial Crisis Inquiry Commission – Get the Report}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/business/economy/26inquiry.html | title=Financial Crisis Was Avoidable, Inquiry Concludes | first=Sewell| last=Chan | author-link=Sewell Chan | work=[[The New York Times]] | date=January 25, 2011 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web | url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-reports/fcic_final_report_conclusions.pdf |title=Conclusions of the Financial Crisis Inquiry Commission | website=[[Stanford University]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.lexisnexis.com/LegalNewsRoom/financial-fraud-law/b/blog/posts/financial-meltdown-was-avoidable-crisis-commission-finds | title=Financial Meltdown Was Avoidable, Crisis Commission Finds | publisher=[[LexisNexis]]}}</ref> ** [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[улы актив]]тердің таралуын тоқтата алмауын қоса алғанда, «[[қаржылық реттеу]] мен қадағалаудың кең ауқымды сәтсіздіктері». ** Көптеген [[жүйелік маңызы бар қаржы институттары]]нда [[корпоративтік басқару]] мен [[тәуекелдерді басқару]]дың елеулі сәтсіздіктері орын алып, көптеген қаржы компаниялары шамадан тыс тәуекелге барып, жауапсыз әрекет етті. ** Қаржы институттары мен үй шаруашылықтарының шамадан тыс қарыз алуы, тәуекелі жоғары инвестицияларға баруы және ашықтықтың жеткіліксіздігі қаржы жүйесін дағдарысқа алып келетін жағдайға жеткізді. ** Қаржы жүйесін толық түсінбеген үкімет пен негізгі саясатты айқындаушылардың жеткіліксіз дайындығы және бірізді емес іс-қимылы «белгісіздік пен дүрбелеңді күшейтті». ** Барлық деңгейде «есептілік пен этикадағы жүйелік күйреу». ** «Ипотекалық несие беру стандарттарының құлдырауы және ипотекалық несиелерді секьюритилендіру тізбегінің бұзылуы». ** [[Туынды қаржы құралдары]]ның, әсіресе [[кредиттік дефолт своп]]тарының [[Биржадан тыс нарық|биржадан тыс нарығын]] реттеуді алып тастау. ** «Тәуекелді дұрыс бағалай алмаған кредиттік рейтинг агенттіктерінің сәтсіздігі». * [[АҚШ Сенаты]]ның «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]<nowiki/>» (Левин-Коберн есебі ретінде белгілі) атты есебінде дағдарыстың себептері ретінде «тәуекелі жоғары, күрделі қаржы өнімдері; жария етілмеген мүдделер қақтығысы; реттеуші органдардың, кредиттік рейтинг агенттіктерінің және нарықтың өзінің Уолл-стриттегі шектен шығушылықтарды тежей алмауы» көрсетілді.<ref>{{cite web | url=https://www.hsgac.senate.gov//imo/media/doc/Financial_Crisis/FinancialCrisisReport.pdf | title=Senate Financial Crisis Report, 2011 | date=April 13, 2011}}</ref> * Әсіресе төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттардың жоғары деңгейі ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың, соның ішінде біріктірілген несие портфельдерінің, туынды қаржы құралдарының және кредиттік дефолт своптарының құнының күрт төмендеуіне алып келді. Бұл активтердің құны құлдыраған сайын, оларға деген сұраныс жоғалып, осындай активтерге ірі көлемде инвестиция салған банктер өтімділік дағдарысына тап болды. * [[Секьюритилендіру]] — көптеген ипотекалық несиелерді біріктіріп, олардан [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] деп аталатын жаңа қаржы құралдарын қалыптастыру процесі — тәуекелді басқа тараптарға беруге және андеррайтинг стандарттарының босаңсуына мүмкіндік берді. Мұндай бағалы қағаздар ішінара [[кредиттік дефолт своп]]тары арқылы сақтандырылғандықтан, оларды (сырт көзге) тәуекелі төмен бағалы қағаздар ретінде сатуға болатын еді.<ref>{{cite journal |last1=Stulz |first1=René M |title=Credit Default Swaps and the Credit Crisis |journal=Journal of Economic Perspectives |date=February 2010 |volume=24 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1257/jep.24.1.73 |doi-access=free }}</ref> Ипотекалық несие берушілер бұл ипотекаларды (және олармен байланысты тәуекелдерді) осылайша басқа тараптарға өткізе алғандықтан, олар несие беру кезінде андеррайтинг талаптарын жеңілдетіп, іс жүзінде әлдеқайда босаң критерийлерді қолданды. * Реттеудің әлсіздігі жеке секторда [[жыртқыш несиелеу]]дің кең таралуына мүмкіндік берді,<ref>{{cite web |title=The 2008 Housing Crisis| url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/reports/2017/04/13/430424/2008-housing-crisis/ | work=[[Center for American Progress]] | first1=Colin | last1=McArthur | first2=Sarah | last2=Edelman | date=April 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web| title=Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis |url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/victimizing-the-borrowers-predatory-lendings-role-in-the-subprime-mortgage-crisis/ | work=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=February 20, 2008}}</ref> әсіресе федералдық үкімет 2004 жылы жыртқыш несиелеуге қарсы штаттық заңдардың күшін жойғаннан кейін.<ref>{{cite web |title=Lest We Forget: Why We Had A Financial Crisis | url=https://www.forbes.com/sites/stevedenning/2011/11/22/5086/ | first=Steve | last=Denning | work=[[Forbes]] | date=November 22, 2011}}</ref> * [[Қауымдастықтарды қайта инвестициялау туралы заң]] (CRA),<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm |title=The Fed – Community Reinvestment Act | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] }}</ref> 1977 жылы қабылданған, табысы төмен және орташа америкалықтардың ипотекалық несие алуына көмектесуге арналған АҚШ-тың федералдық заңы, банктерден тәуекелі жоғары отбасыларға ипотекалық несие беруді талап етті.<ref>{{Cite news| title=The Clinton-Era Roots of the Financial Crisis| url=https://www.wsj.com/articles/the-clintonera-roots-of-the-financial-crisis-1376348141 | first1=Phil | last1=Gramm | first2=Mike | last2=Solon | author-link1=Phil Gramm | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 12, 2013 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |title=Here's How The Community Reinvestment Act Led To The Housing Bubble's Lax Lending |url=https://www.businessinsider.com/the-cra-debate-a-users-guide-2009-6 | first=John |last=Carney | work=[[Business Insider]] | date=June 27, 2009}}</ref><ref>{{cite web | url=https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | title=UNC Center Study Debunks Role of CRA in Housing Crisis | first1=Carolina | last1=Reid | first2=Ellen | last2=Seidman | first3=Janneke | last3=Ratcliffe | first4=Josh | last4=Silver | first5=Lei | last5=Ding | first6=Mark | last6=Willis | publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill]] | date=January 2013 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=August 17, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200817140907/https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Federal Reserve Board – Community Reinvestment Act (CRA)|url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm|access-date=May 25, 2021|website=Board of Governors of the Federal Reserve System}}</ref> Дегенмен, 2009 жылы Федералдық резерв жүйесінің экономистері жүргізген зерттеу «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің тек аз ғана бөлігі CRA-мен байланысты болғанын» және «CRA аясында берілген несиелердің нәтижелері осындай басқа ипотекалық несиелермен шамалас болғанын» көрсетті. Бұл қорытындылар «CRA ипотекалық дағдарысқа елеулі дәрежеде ықпал етті» деген пікірге қайшы келеді.<ref>{{cite web |last1=Bhutta |first1=Neil |last2=Canner |first2=Glenn B. |date=March 1, 2009 |title=Did the CRA cause the mortgage market meltdown? |publisher=Federal Reserve Bank of Minneapolis |url=https://www.minneapolisfed.org:443/article/2009/did-the-cra-cause-the-mortgage-market-meltdown |access-date=2023-02-01}}</ref> * [[Bank of America]]-ның [[Countrywide Financial]] бөлімшесі сияқты несие берушілердің жауапсыз несие беру тәжірибесі мемлекеттік реттеу арқылы барған сайын ынталандырылып, тіпті талап етілді.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{cite web|last1=Perry|first1=Mark J.|last2=Dell|first2=Robert|date=January 18, 2011|title=How Government Failure Caused the Great Recession|url=https://www.huffpost.com/entry/post_1596_b_810563|access-date=May 25, 2021|website=HuffPost}}</ref> Бұл [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]]-тың нарықтағы үлесінің қысқаруына әкеліп, оларды да өздерінің несие беру стандарттарын төмендетуге итермелеуі мүмкін еді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | page=62| isbn=978-1400842087}}</ref> * [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұсынған ипотекалық кепілдіктер бұл ұйымдардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген көптеген ипотекалық несиелерді секьюритилендіруіне мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/pubs/pdf/bp120.pdf | title=Fannie, Freddie, and the Subprime Mortgage Market | last=Calabria | first=Mark | work=[[Cato Institute]] | date=March 7, 2011}}</ref> АҚШ федералдық үкіметінің жанама кепілдігі [[моралдық тәуекел]]ді күшейтіп, тәуекелі жоғары несиелердің шамадан тыс көбеюіне ықпал етті. * Үй иеленуді ынталандырған мемлекеттік саясаттың нәтижесінде төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың несиеге қол жеткізуі жеңілдеді; тұрғын үй бағасы үздіксіз өсе береді деген болжамға негізделген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден құралған бағалы қағаздардың шамадан тыс бағалануы; сатып алушылар мен сатушылардың күмәнді сауда тәжірибелері; банктер мен ипотекалық несие берушілердегі ұзақ мерзімді құн қалыптастырудан гөрі қысқа мерзімді мәмілелер көлеміне басымдық берген сыйақы жүйесі; сондай-ақ банктер мен сақтандыру компанияларының өздері қабылдаған қаржылық міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін жеткілікті капитал резервтеріне ие болмауы.<ref>{{cite web |title=Money, Power and Wall Street, Part 1 |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/money-power-wall-street/? |publisher=[[PBS]] |year=2012}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Keller |first1=Christopher |last2=Stocker |first2=Michael |title=Executive Compensation's Role in the Financial Crisis |url=https://www.law.com/corpcounsel/almID/1202426091714&slreturn=20121002110606/?slreturn=20200507194358# |magazine=[[The National Law Journal]] |date=November 18, 2008}}</ref> * 1999 жылғы [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] [[Гласс-Стиголл заңы]]ның күшін ішінара жойып, АҚШ-тағы [[инвестициялық банк]]тер мен депозиттік банктер арасындағы заңнамалық бөліністі іс жүзінде алып тастады. Соның салдарынан депозиттік банктердің алыпсатарлық операцияларға қатысуы артты.<ref>{{cite web |last=Weissman | first=Robert | title=Reflections on Glass-Steagall and Maniacal Deregulation | url=https://www.commondreams.org/views/2009/11/12/reflections-glass-steagall-and-maniacal-deregulation | website=Common Dreams | date=November 12, 2009 }}</ref> * [[Кредиттік рейтинг агенттіктері]] мен инвесторлар [[ипотекалық несие]]лерге байланысты қаржы өнімдерінің [[қаржылық тәуекел]]ін дәл бағалай алмады, ал үкіметтер қаржы нарықтарындағы өзгерістерге сәйкес өздерінің реттеу саясатын бейімдей алмады.<ref>{{lang|la|[[Strategische Unternehmensfuehrung]]}} Nr. 1, 1999. Munich, St. Gallen 1999, {{ISSN|1436-5812}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/alan-greenspan-die-ratingagenturen-wissen-nicht-was-sie-tun-1464553.html | title=Alan Greenspan: 'Die Ratingagenturen wissen nicht was sie tun' | work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] |date=September 22, 2007| last1=Kuls | first1=Norbert | last2=Tigges | first2=Claus }}</ref><ref name=declaration>{{cite web| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/11/20081115-1.html |title=Declaration of the Summit on Financial Markets and the World Economy |publisher=[[White House]] | date=November 15, 2008}}</ref> * Қарыз алу құнының өзгеруі.<ref>{{cite web |last1=Chari |first1=V.V. |last2=Christiano |first2=Lawrence |last3=Kehoe |first3=Patrick J. |title=Facts and Myths about the Financial Crisis of 2008 |url=https://www.minneapolisfed.org/research/wp/wp666.pdf |work=[[Federal Reserve Bank of Minneapolis]] |date=October 2008}}</ref> * [[Әділ құн бойынша есепке алу]] 2006 жылы [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]] (SEC) қаржылық есептілік стандарттарын белгілеу өкілеттігін берген жекеменшік [[Қаржылық есептілік стандарттары жөніндегі кеңес]] (FASB) шығарған [[SFAS 157]] атты АҚШ-тың бухгалтерлік есеп стандарты ретінде енгізілді.<ref>{{citation |last=Laux |first=Christian |title=Did Fair-Value Accounting Contribute to the Financial Crisis? |url=https://www.nber.org/papers/w15515 |series=Working Paper Series |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |date=November 2009 |doi=10.3386/w15515 |doi-access=free}}</ref> Бұл [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] сияқты айналымдағы активтерді олардың тарихи құны немесе болашақтағы күтілетін құны бойынша емес, ағымдағы нарықтық құны бойынша бағалауды талап етті. Мұндай бағалы қағаздар нарығы құбылмалы болып, кейін күйреген кезде, олардың құнының төмендеуі оларды иеленген қаржы институттарына, тіпті оларды дереу сатуды жоспарламаған жағдайда да, елеулі қаржылық әсер етті.<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=M.R. |last2=Miller |first2=P.B.W. |title=The role of fair value accounting in the subprime mortgage meltdown |journal=Journal of Accountancy |date=May 2008 |pages=34–38}}</ref> * АҚШ-та несиенің оңай қолжетімді болуы, оған 1997–1998 жылдардағы [[1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы]] мен [[1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысы]]нан кейін шетелдік капиталдың мол көлемде келуі ықпал етіп, тұрғын үй құрылысының қарқынды өсуіне және қарыз қаражаты есебінен тұтынушылық шығындардың артуына жағдай жасады. Банктер әлеуетті үй сатып алушыларға көбірек несие бере бастаған сайын тұрғын үй бағасы өсе түсті. Несие беру талаптарының босаң болуы мен жылжымайтын мүлік бағасының қымбаттауы да тұрғын үй нарығындағы көпіршіктің қалыптасуына ықпал етті. Әртүрлі несие түрлерін (мысалы, ипотекалық, кредиттік карта және автонесие) алу оңай болды, ал тұтынушылар бұрын-соңды болмаған көлемде қарыз жүктемесін өз мойнына алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/09/24/business/economy/24text-bush.html |title=President Bush's Address to Nation| work=[[The New York Times]] |date=September 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref name=4questions>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20090414a.htm | title=Four Questions About the Financial Crisis | first=Ben S. | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] |date=April 14, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/03/02/opinion/02krugman.html | last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | title=Revenge of the Glut |work=[[The New York Times]]| date=March 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * Тұрғын үй және несие нарықтарындағы өрлеу кезеңінде [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] (MBS) мен [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лердің (CDO) саны айтарлықтай өсті. Олардың құны ипотекалық төлемдер мен тұрғын үй бағасына тәуелді болды. Мұндай [[қаржылық инновация]]лар қаржы институттары мен инвесторларға АҚШ-тың тұрғын үй нарығына инвестиция салуға мүмкіндік берді. Тұрғын үй бағасы төмендей бастаған кезде, бұл инвесторлар елеулі шығындарға ұшырады.<ref name=imfloss>{{cite web| url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/exesum.pdf |title=IMF Loss Estimates | publisher=[[International Monetary Fund]] | date=April 2009}}</ref> * Тұрғын үй бағасының төмендеуі көптеген үйлердің құны ипотекалық несиелердің қалдығынан төмен болуына әкеліп, қарыз алушыларды өндіріп алу рәсіміне жол беруге қаржылық тұрғыдан ынталандырды. Өндіріп алу деңгейі 2014 жылдың басына дейін жоғары болып қалды.<ref>{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/erincarlyle/2015/01/15/foreclosure-filings-drop-by-18-in-2014-hit-lowest-level-since-2006-realtytrac-says/?sh=32f65d3948e5| title=2014 Foreclosure Filings Hit Lowest Level Since 2006, RealtyTrac Says | work=[[Forbes]] |date=January 15, 2015 }}</ref> Соның салдарынан тұтынушылардың әл-ауқаты едәуір төмендеп, тұрғын үй құнының азаюынан шамамен 4,2 [[триллион]] АҚШ доллары көлеміндегі байлық жоғалды.<ref>{{cite web| url=http://www.mybudget360.com/the-balance-sheet-recession-42-trillion-lost-in-residential-real-estate-value-yet-mortgage-debt-down-by-140-billion/ |title=Estimate of Household Wealth Lost }}</ref> Дағдарыс тұрғын үй нарығынан экономиканың басқа салаларына тараған сайын, басқа несие түрлері бойынша да дефолттар мен шығындар айтарлықтай өсті. Әлемдік деңгейдегі жалпы шығын бірнеше триллион АҚШ долларына бағаланды.<ref name=imfloss/> * [[Қаржыландырулану]] — қаржы жүйесінде левереджді пайдаланудың артуы. * Инвестициялық банктер, хедж-қорлар және өзгеше реттелетін кейбір банктер сияқты қаржы институттары жоғарыда сипатталған несиелерді қаржыландыру барысында едәуір қарыз жүктемесін өз мойнына алды және ірі көлемдегі дефолттар мен шығындарды жабуға жеткілікті қаржылық резервке ие болмады.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/9c158a92-1a3c-11de-9f91-0000779fd2ac |title=We Need a Better Cushion Against Risk| work=[[Financial Times]] |date=March 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Бұл шығындар қаржы институттарының несие беру қабілетін әлсіретіп, экономикалық белсенділіктің баяулауына әкелді. * Кейбір сыншылардың пікірінше, мемлекеттік талаптар банктерді бұрын несие алуға қабілетсіз деп саналатын қарыз алушыларға несие беруге мәжбүрледі. Соның салдарынан андеррайтинг стандарттары барған сайын босаңсып, ипотекалық несиелерді мақұлдау деңгейі жоғарылады.<ref name=":0">{{cite web|title=How Government Created the Financial Crisis|url=https://www.hoover.org/research/how-government-created-financial-crisis|access-date=May 25, 2021|publisher=Hoover Institution}}</ref><ref name=":1">{{cite web|first=Joe|last=Carter|date=July 31, 2017|title=How government regulation—not free markets—caused the financial crisis|url=https://blog.acton.org/archives/97027-how-government-regulation-not-free-markets-caused-the-financial-crisis.html|access-date=May 25, 2021|website=Acton Institute PowerBlog|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{cite web|date=February 20, 2009|title=Altruism: The Moral Root of the Financial Crisis|url=https://theobjectivestandard.com/2009/02/altruism-financial-crisis/|access-date=May 25, 2021|website=The Objective Standard|language=en-US |last=Salsman |first=Richard M.}}</ref><ref name=":3">{{cite web|last=Michel|first=Norbert|title=Government Policies Caused The Financial Crisis And Made the Recession Worse|url=https://www.forbes.com/sites/norbertmichel/2015/01/26/government-policies-caused-the-financial-crisis-and-made-the-recession-worse/|access-date=May 25, 2021|website=Forbes}}</ref> Бұл, өз кезегінде, тұрғын үй сатып алушылар санының артуына және тұрғын үй бағасының өсуіне әкелді. Бағаның осылайша қымбаттауы көптеген үй иелерін тұрғын үйдегі меншікті капиталды күтпеген қаржылық пайда ретінде пайдаланып, соның есебінен қосымша қарыз алуға итермеледі. Нәтижесінде олар шамадан тыс қарыз жүктемесіне ұшырады. === Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру === [[Сурет:U.S. Home Ownership and Subprime Origination Share.png|thumb|upright=1.6|2004–2006 жылдары АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер көлемі күрт өсті]] Инвестициялық банктер мен коммерциялық банктердің несие беру стандарттарын босаңсытуы [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру]]дің айтарлықтай өсуіне мүмкіндік берді. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелердің тәуекелі азайған жоқ; Уолл-стрит жай ғана осы жоғары тәуекелді қабылдады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk| last=Williams |first=Mark| publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010|isbn=978-0-07-163829-6 |pages=125}}</ref> Ипотекалық несие берушілер арасында табыс пен нарықтағы үлес үшін бәсекелестік күшейіп, ал несие қабілеті жоғары қарыз алушылар саны шектеулі болғандықтан, олар андеррайтинг стандарттарын босаңсытып, несие қабілеті төмен қарыз алушыларға тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер бере бастады. Кейбір сарапшылардың пікірінше, 2003 жылға дейін салыстырмалы түрде консервативті [[үкімет демеушілік ететін кәсіпорын]]дар (GSE) ипотекалық несие берушілердің қызметін бақылап, андеррайтингтің жеткілікті жоғары стандарттарын сақтап отырды. Алайда нарықтағы ықпал секьюритилендірушілерден ипотекалық несие берушілерге ауысып, жеке секьюритилендірушілер арасындағы қатаң бәсекелестік GSE-лердің ықпалын әлсіреткен сайын ипотекалық несие беру стандарттары төмендеп, тәуекелі жоғары несиелер кеңінен тарала бастады. Ең тәуекелді ипотекалық несиелер 2004–2007 жылдары, яғни секьюритилендірушілер арасындағы бәсекелестік ең жоғары деңгейге жетіп, GSE-лердің нарықтағы үлесі ең төмен болған кезеңде берілді. Ақырында GSE-лер жеке банктерден қалып қоймау үшін өздерінің де стандарттарын босаңсытты.<ref>{{cite news |last=Labaton |first=Stephen| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |title=The Reckoning-Agency 04 Rule Lets Banks Pile on Debt |work=[[The New York Times]] |date=October 2, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |last=Duhigg |first=Charles | author-link=Charles Duhigg |url=https://www.nytimes.com/2008/10/05/business/05fannie.html |title=The Reckoning-Pressured to Take More Risk, Fannie Reached Tipping Point| work=[[The New York Times]] |date=October 4, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Кейбір зерттеушілер бұған қарама-қарсы көзқарасты ұстанып, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] андеррайтинг стандарттарының босаңсуына 1995 жылдан бастап жол ашты деп есептейді. Олардың пікірінше, бұл несие алушының талаптарға сәйкестігін автоматты түрде бағалайтын андеррайтинг және бағалау жүйелерін енгізу, бастапқы жарнасыз ипотекалық өнімдерді әзірлеу және оларды несие берушілер арқылы ұсыну, мыңдаған шағын ипотекалық брокерлерді ынталандыру, сондай-ақ [[Bank of America Home Loans|Countrywide]] сияқты төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерді шоғырландырушы компаниялармен тығыз байланыс орнату арқылы жүзеге асты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora Publishing | year=2012 | pages=16–42, 67–119| isbn=9780875869445 }}</ref><ref>{{cite news |title=Housing in the New Millennium: A Home without Equity Is Just a Rental with debt | first=Graham | last=Fisher |date=June 29, 2001 |ssrn=1162456}}</ref> «Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер» ұғымының анықтамасына байланысты олардың барлық жаңадан берілген ипотекалық несиелер ішіндегі үлесі 2004 жылға дейін 10%-дан аспады. Алайда 2004 жылы бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға дейін өсіп, [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]] ең жоғары деңгейіне жеткен 2005–2006 жылдар бойы осы деңгейде сақталды.<ref>{{cite web | url=https://www.jchs.harvard.edu/research-areas/reports/state-nations-housing-2008 | title=The State of the Nation's Housing 2008 | publisher=[[Joint Center for Housing Studies]] | date=June 23, 2008}}</ref> ==== Қолжетімді тұрғын үй бағдарламаларының рөлі ==== [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның алты демократиялық тағайындалған мүшесі дайындаған негізгі есебі, төрт республикалық тағайындалған мүшенің үшеуі әзірлеген азшылықтың есебі, [[Федералдық резерв жүйесі]] экономистерінің зерттеулері және бірнеше тәуелсіз ғалымның еңбектері үкіметтің [[қолжетімді тұрғын үй]] саясаты қаржы дағдарысының негізгі себебі болған жоқ деген тұжырымға келеді. Олар мемлекеттік саясаттың дағдарыстың туындауына белгілі бір дәрежеде ықпал еткенін мойындағанымен, GSE ұйымдарының несиелері жеке инвестициялық банктер секьюритилендірген несиелерге қарағанда жақсы нәтиже көрсеткенін, сондай-ақ өздерінің несие портфельдерінде сақталған кейбір несиелерден де сенімдірек болғанын алға тартады. Консервативті [[American Enterprise Institute]] ғылыми қызметкері [[Питер Дж. Уоллисон]] [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның көпшілік есебіне жазған ерекше пікірінде<ref>{{cite web| last=Wallison| first=Peter J.| author-link=Peter J. Wallison | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ |title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission | work=American Enterprise Institute - AEI|publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 9, 2008}}</ref> қаржы дағдарысының түпкі себептері ең алдымен 1990-жылдары [[АҚШ-тың Тұрғын үй құрылысы және қала құрылысы министрлігі]] (HUD) бастаған қолжетімді тұрғын үй саясатына және үкімет демеушілік ететін Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының тәуекелі жоғары несиелерді жаппай сатып алуына тікелей байланысты деп мәлімдеді. Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) 2011 жылғы желтоқсанда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының бұрынғы алты басшысына қарсы қозғалған бағалы қағаздармен алаяқтық ісіндегі мәліметтерге сүйене отырып, Питер Дж. Уоллисон мен Эдвард Пинто 2008 жылы Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының жалпы сомасы 2 триллион АҚШ долларынан асатын 13 миллион сапасыз несиеге иелік еткенін бағалады.<ref>{{cite web |url=https://www.aei.org/articles/why-the-left-is-losing-the-argument-over-the-financial-crisis/ |first1=Peter J. | last1=Wallison | author-link1=Peter J. Wallison | first2=Edward | last2=Pinto |title=Why the Left Is Losing the Argument over the Financial Crisis |work=American Enterprise Institute - AEI |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 27, 2011}}</ref> 2000-жылдардың басы мен ортасында [[Джордж Уокер Буштың президенттігі|Буш әкімшілігі]] GSE ұйымдарының қауіпсіздігі мен қаржылық тұрақтылығын, сондай-ақ олардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден тұратын ұлғайып келе жатқан портфелін тексеруге бірнеше рет шақырды.{{citation needed|date=January 2026}} 2003 жылғы 10 қыркүйекте [[АҚШ Өкілдер палатасының Қаржылық қызметтер жөніндегі комитеті]] әкімшіліктің өтініші бойынша қауіпсіздік пен қаржылық тұрақтылық мәселелерін бағалау, сондай-ақ [[Тұрғын үй жөніндегі федералдық кәсіпорындарды қадағалау басқармасы]]ның (OFHEO) осы екі ұйымдағы бухгалтерлік есептегі сәйкессіздіктерді анықтаған жуырдағы есебін қарау үшін тыңдау өткізді.<ref>{{cite web| title=Just the Facts: The Administration's Unheeded Warnings About the Systemic Risk Posed by the GSEs| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/09/20080919-15.html |publisher=[[White House]] | date=September 19, 2008}}</ref><ref>{{cite web | title=OFHEO Report on Systemic Risk | url=https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | publisher=[[Federal Housing Finance Agency]] | date=February 4, 2003 | access-date=June 10, 2020 | archive-date=September 4, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200904010022/https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | url-status=dead }}</ref> Комитет мүшелерінің көпшілігі есепті қабылдаудан бас тартып, оның орнына OFHEO-ны реттеу әрекеті үшін сынға алғандықтан, бұл тыңдаулардың нәтижесінде Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарына қатысты жаңа заңнама қабылданбады және ресми тергеу жүргізілмеді.<ref>{{cite web| title=House Hearing on OFHEO Report |url=http://commdocs.house.gov/committees/bank/hba97754.000/hba97754_0f.htm | publisher=United States House of Representatives}}</ref> Уоллисон сияқты кейбіреулер мұны төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер нарығының ұлғаюы АҚШ-тың қаржы жүйесіне төндірген жүйелік тәуекел туралы ескерусіз қалған алғашқы ескерту деп санайды.<ref>{{cite news | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison |title=Ominous Signs |url=http://www.international-economy.com/TIE_Su04_Wallison.pdf |publisher=The International Economy}}</ref> [[АҚШ Қаржы министрлігі]]нің 2000 жылғы 1993–1998 жылдар аралығындағы 305 қаладағы несие беру үрдістерін зерттеуі көрсеткендей, [[Қоғамдастықты қайта инвестициялау туралы заң]]ға (CRA) бағынатын несие берушілер табысы төмен және орташа (LMI) қарыз алушылар мен аудандарға 467 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие берген, бұл сол кезеңдегі АҚШ-тағы барлық ипотекалық несиелердің 10%-ын құрады. Олардың басым бөлігі стандартты несиелер болды. CRA-ға бағынатын мекемелер берген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық несиелер 1998 жылы LMI несиелерінің 3%-ын ғана құрады,<ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Documents/crareport.pdf |title=The Community Reinvestment Act After Financial Modernization | first1=Robert E. | last1=Litan | first2=Nicolas P. | last2=Retsinas | first3=Eric S. | last3=Belsky | first4=Susan | last4=White Haag | publisher=[[United States Department of the Treasury]] |date=April 15, 2000}}</ref> алайда дағдарыс қарсаңында төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген барлық ипотекалық несиелердің 25%-ы CRA-ға бағынатын мекемелердің үлесіне тиді, ал тағы 25%-ының CRA-мен қандай да бір байланысы болды.<ref>{{cite web| url=https://prospect.org/article/liberals-cause-sub-prime-crisis/ | first=Robert | last=Gordon |title=Did Liberals Cause the Sub-Prime Crisis? |work=[[The American Prospect]] | date=April 7, 2008}}</ref> Алайда төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің көпшілігі CRA көздеген LMI қарыз алушыларына берілген жоқ,<ref>{{Cite book |last=Robert |first=W. K.| title=Fiscal Aspects of Aviation Management |publisher=[[Southern Illinois University Press]]| year=2000}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Demyanyk |first1=Yuliya |last2=Van Hemert |first2=Otto |date=2011 |title=Understanding the Subprime Mortgage Crisis |url=https://www.jstor.org/stable/20869292 |journal=The Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |pages=1848–1880 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |jstor=20869292 |issn=0893-9454}}</ref> әсіресе дағдарысқа дейінгі 2005–2006 жылдары,<ref>{{Cite journal| last=Wray |first=Randall L. |date=2007 |title=Lessons from the Subprime Meltdown.| url=https://www.frbsf.org/economic-research/files/Kojucharov-Martin-Martin-Xu.pdf |journal=Working Paper No. 522 |via=Levy Economics Institute of Bard College}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite journal |last1=Avery |first1=Robert B. |last2=Brevoort |first2=Kenneth P. |date=2015 |title=The Subprime Crisis: Is Government Housing Policy to Blame? |url=https://www.jstor.org/stable/43556179 |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=97 |issue=2 |pages=352–363 |doi=10.1162/REST_a_00491 |jstor=43556179 |issn=0034-6535}}</ref> сондай-ақ зерттеу CRA талаптарына сәйкес берілген несиелердің мерзімі өткен төлемдер деңгейін арттырғанын немесе CRA-ның тәуелсіз ипотекалық несие берушілердің төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді ұлғайтуына жанама түрде ықпал еткенін дәлелдейтін айғақ таппады.<ref>{{Cite journal |last1=Demyank |first1= Y.| last2=Hemert |first2=V. O. |title=Understanding the subprime mortgage crisis| journal=Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |date=June 2011 |pages=1848–1880}}</ref> Басқа сарапшылардың пікірінше, 1995 жылғы CRA ережелеріне енгізілген өзгерістер мен төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің күрт өсуі арасындағы уақыт айырмашылығы таңғаларлық емес және CRA-ны ақтамайды. Олардың пікірінше, дағдарыстың өзара байланысты екі себебі болды: 1995 жылы андеррайтинг стандарттарының босаңсуы және Федералдық резерв жүйесінің 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан кейін өте төмен пайыздық мөлшерлемелерді енгізуі. Дағдарыстың басталуы үшін осы екі фактордың да қатар орын алуы қажет болды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=5| isbn=9780875869445 }}</ref> Сыншылар сондай-ақ жария түрде мәлімделген CRA бойынша несиелік міндеттемелердің көлемі өте үлкен болғанын және 1994–2007 жылдар аралығында жалпы сомасы 4,5 триллион АҚШ долларына жеткенін атап көрсетеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=148| isbn=9780875869445 }}</ref> Сондай-ақ олар Федералдық резерв жүйесінің CRA несиелерін «стандартты» деп жіктеуі орташа мөлшерлемеден 3 пайыздық тармаққа жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар несиелер «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерге» тең деген қате әрі өз мүддесіне сай жорамалға негізделген деп санайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=140–141| isbn=9780875869445 }}</ref> Басқалары мұндай ауқымдағы дағдарысты туғызуға бұл несиелердің саны жеткіліксіз болғанын атап көрсетті. ''Portfolio'' журналына жарияланған мақаласында [[Майкл Льюис]] бір трейдермен сөйлескенін келтіреді. Оның айтуынша: «Инвесторлардың түпкі өнімге деген сұранысын қанағаттандыру үшін нашар несиелік тарихы бар америкалықтардың алған нашар несиелері жеткіліксіз болды». Негізінде, инвестициялық банктер мен хедж-қорлар [[кредиттік дефолт своп]]тары, [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер (CDO) және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын [[туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] пайдалана отырып, базалық ипотекалық несиелердің нақты құнынан әлдеқайда асып түсетін ірі көлемдегі алыпсатарлық мәмілелер жасауға мүмкіндік берген қаржылық инновацияларды қолданды. 2011 жылғы наурызға қарай FDIC банкротқа ұшыраған 165 қаржы институтының сапасыз несиелері бойынша шығындарды жабу үшін 9 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 12,3 миллиард АҚШ доллары) төледі.<ref name=post>{{cite news |title=FDIC's Tab For Failed U.S. Banks Nears $9 Billion| work=[[The Wall Street Journal]] |date=March 16, 2011 |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704396504576204752754667840 |first=Robin| last=Sidel | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.seacoastonline.com/article/20110317/NEWS/110319829 | title=US banking regulator's tab for failed banks nears $9B | work=[[The Portsmouth Herald]] | date=March 17, 2011}}</ref> Конгрестің бюджеттік басқармасы 2011 жылғы маусымда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарын құтқаруға жұмсалған қаражаттың 300 миллиард АҚШ долларынан (2024 жылғы бағамен шамамен 411 миллиард АҚШ доллары) асқанын бағалады (бұл көрсеткіш ұйымдардың әділ құны бойынша есептелген тапшылығын сол кездегі тікелей құтқару қаражатына қосу арқылы есептелген).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | page=75| isbn=9780875869445 }}</ref> Экономист [[Пол Кругман]] 2010 жылғы қаңтарда тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршіктерінің бір мезгілде өсуі, сондай-ақ дағдарыстың жаһандық сипаты Fannie Mae, Freddie Mac, CRA немесе жыртқыштық несие беруді дағдарыстың негізгі себептері деп санайтындардың уәждерін әлсіретеді деп мәлімдеді. Басқаша айтқанда, бұл ықтимал себептер тек тұрғын үй нарығына ғана қатысты болғанына қарамастан, екі нарықта да баға көпіршіктері қалыптасты.<ref>{{cite news| url=https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/01/07/cre-ative-destruction/ | title=CRE-ative destruction| first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] |date=January 7, 2010}}</ref> Бұған жауап ретінде Уоллисон былай деп жазды: «Кез келген көпіршіктің, тіпті ірі көпіршіктің де, жарылған кезде міндетті түрде қаржы дағдарысын туғызу мүмкіндігі болады деу дұрыс емес». Уоллисонның айтуынша, басқа дамыған елдерде де «1997–2007 жылдар аралығында ірі көпіршіктер болды», бірақ «олар жарылған кезде ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттарға байланысты болған шығындар 1997–2007 жылдардағы [көпіршік] жарылғаннан кейін АҚШ-тағы шығындардан әлдеқайда аз болды».<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Уоллисонның пікірінше, АҚШ-тағы ''тұрғын үй'' көпіршігінің (көпіршіктің басқа түрлерінен айырмашылығы) қаржы дағдарысына әкелуінің себебі — оның негізінде бастапқы жарнасы төмен немесе мүлде жоқ, стандартқа сай келмейтін ипотекалық несиелердің орасан көп көлемі жатқан еді.<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Кругманның коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршігінің өсуі АҚШ-тың тұрғын үй саясаты дағдарыстың себебі болмағанын көрсетеді деген тұжырымы қосымша зерттеулермен дауланады. Қаржы дағдарысы кезіндегі коммерциялық несиелер бойынша дефолттарды зерттегеннен кейін Сюйдун Ань мен Энтони Б. Сандерс (2010 жылғы желтоқсанда) былай деп хабарлады: «Біз дағдарысқа дейін [[коммерциялық ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]]ның (CMBS) несиелері бойынша андеррайтингтің айтарлықтай нашарлағанын дәлелдейтін шектеулі ғана айғақтар таптық».<ref>{{Cite conference | conference=46th Annual AREUEA Conference Paper| last1=Sanders | first1=Anthony B. | last2=An | first2=Xudong | title=Default of CMBS Loans During the Crisis |date=November 29, 2010| ssrn=1717062 }}</ref> Басқа сарапшылар да коммерциялық жылжымайтын мүлік пен соған байланысты несиелеу саласындағы дағдарыс ''тұрғын үй'' жылжымайтын мүлік дағдарысынан ''кейін'' басталды деген пікірді қолдайды. Іскерлік журналист Кимберли Амадео: «Тұрғын үй жылжымайтын мүлігі құлдырауының алғашқы белгілері 2006 жылы байқалды. Үш жылдан кейін коммерциялық жылжымайтын мүлік те оның салдарын сезіне бастады».<ref>{{Cite news | last=Amadeo | first=Kimberly | title=Commercial Real Estate and the Economy | url=https://www.thebalance.com/what-is-commercial-real-estate-3305914 | publisher=[[Dotdash]] | date=February 28, 2019}}</ref> Жылжымайтын мүлік жөніндегі заңгер әрі сертификатталған бухгалтер Денис А. Гирах былай деп жазды: {{Дәйексөз|...коммерциялық жылжымайтын мүлікке берілген несиелердің басым бөлігі жақсы несиелер болды, бірақ оларды өте нашар экономикалық жағдай құртып жіберді. Басқаша айтқанда, несиелердің сапасыз болып кетуіне қарыз алушылар емес, экономика себеп болды.<ref>{{cite web | url=https://www.hg.org/legal-articles/waiting-for-the-other-shoe-to-drop-in-commercial-real-estate-18275 | last=Gierach | first=Denice A.| title=Waiting for the other shoe to drop in commercial real estate | website=hg.org}}</ref>}} === Тұрғын үй көпіршігінің өсуі === [[Сурет:Median and Average Sales Prices of New Homes Sold in United States 1963-2016 annual.svg|thumb|upright=1.35|1963–2016 жылдар аралығында АҚШ-та сатылған жаңа тұрғын үйлердің медианалық және орташа сату бағаларын көрсететін график (инфляция ескерілмеген)<ref name=aspnewhome/>]] 1998–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы әдеттегі тұрғын үйдің бағасы 124%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=CSI: credit crunch | url=https://www.economist.com/special-report/2007/10/20/csi-credit-crunch | magazine=[[The Economist]] |date=October 18, 2007}}</ref> 1980 және 1990-жылдары ел бойынша тұрғын үйдің медианалық бағасы үй шаруашылығының медианалық табысынан 2,9–3,1 есе аралығында болды. Ал, керісінше, бұл көрсеткіш 2004 жылы 4,0-ге, ал 2006 жылы 4,6-ға дейін өсті.<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/the-financial-crisis-blame-game/articleshow/3617818.cms |title=The Financial Crisis Blame Game | first1=Ben | last1=Steverman | first2=David | last2=Bogoslaw | work=[[The Economic Times]] | date=October 18, 2008}}</ref> Бұл [[тұрғын үй көпіршігі]] көптеген үй иелерінің ипотекалық несиелерін төменірек пайыздық мөлшерлемемен қайта қаржыландыруына немесе тұрғын үй құнының өсуін кепілге қойып, [[екінші ипотека]] рәсімдеу арқылы тұтынушылық шығындарын қаржыландыруына алып келді. [[Peabody Award]] сыйлығын алған бағдарламасында [[NPR]] тілшілері «алып ақша қоры» (әлемдегі тұрақты кірісті инвестицияларға салынған 70 триллион АҚШ долларымен сипатталған) онжылдықтың басында АҚШ Қазынашылық облигациялары ұсынған кірістіліктен жоғары табыс іздегенін мәлімдеді. Бұл ақша қорының көлемі 2000–2007 жылдар аралығында шамамен екі есе өсті, алайда салыстырмалы түрде қауіпсіз әрі тұрақты табыс әкелетін инвестициялардың ұсынысы мұндай қарқынмен артпады. Уолл-стриттегі инвестициялық банктер бұл сұранысқа [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар және [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер сияқты, [[рейтинг агенттіктері және subprime дағдарысы|рейтинг агенттіктері]] қауіпсіз деп бағалаған [[несиелік рейтинг]]тері бар қаржы өнімдерін ұсыну арқылы жауап берді.<ref name="giantpool">{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}</ref> Іс жүзінде Уолл-стрит бұл ақша қорын АҚШ-тағы ипотекалық нарықпен байланыстырды, ал одан түскен орасан зор комиссиялық кірістер ипотекалық [[жеткізу тізбегі]]нің барлық қатысушыларына — несиелерді сататын ипотекалық брокерлерден бастап, сол брокерлерді қаржыландырған шағын банктерге және олардың артындағы ірі инвестициялық банктерге дейін — бөлінді. Шамамен 2003 жылға қарай дәстүрлі несиелеу стандарттарына сәйкес берілетін ипотекалық несиелердің қоры сарқылды, ал сұраныстың бұрынғыдай жоғары болуы несие беру стандарттарының төмендеуіне алып келді.<ref name=giantpool/> Атап айтқанда, кепілдендірілген борыштық міндеттеме (CDO) қаржы институттарына төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық және басқа да несиелерді қаржыландыру үшін инвесторлардың қаражатын тартуға мүмкіндік берді. Бұл тұрғын үй көпіршігінің сақталуына немесе одан әрі ұлғаюына ықпал етіп, ірі комиссиялық кірістер әкелді. Оның мәні бірнеше ипотекалық несиеден немесе басқа да борыштық міндеттемелерден түсетін ақшалай төлемдерді бір қорға біріктіруде болды, содан кейін нақты бағалы қағаздарға сол қордан белгіленген басымдық кезектілігі бойынша төлемдер жүргізілді. Кезектің басында тұрған бағалы қағаздарға рейтинг агенттіктері инвестициялық деңгейдегі рейтингтер берді. Басымдығы төмен бағалы қағаздардың несиелік рейтингтері де төмен болды, бірақ теориялық тұрғыдан олар салынған капиталға жоғарырақ кірістілік ұсынды.<ref>{{cite news |last=Eavis |first=Peter |title=CDO Explained |url=https://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130030408/http://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=November 30, 2007 |publisher=CNN |date=November 25, 2007}}</ref> 2008 жылғы қыркүйекке қарай АҚШ-тағы тұрғын үйдің орташа бағасы 2006 жылдың ортасындағы ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 20%-дан астамға төмендеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=_4Nkye6tpWcC&pg=PA128 | title=Banking and Finance: Theory, Law and Practice | first=Gomez | last=Clifford | publisher=PHI Learning | date=November 30, 2011| isbn=9788120342378 }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/10/23/a-helping-hand-to-homeowners |title= A Helping Hand to Homeowners|magazine=The Economist|date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бағалар төмендеген сайын [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]] алған қарыз алушылар пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты төлемдердің ұлғаюын болдырмау үшін несиелерін қайта қаржыландыра алмады және өз міндеттемелерін орындай алмай қалды. 2007 жылы несие берушілер шамамен 1,3 миллион жылжымайтын мүлік нысаны бойынша өндіріп алу рәсімдерін бастады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 79%-ға көп болды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-housing-foreclosures/foreclosure-rate-almost-doubled-in-2007-report-idUSN2849823320080129 | title=Foreclosure rate almost doubled in 2007: report | first=Al | last=Yoon | publisher=Reuters | date=January 29, 2008}}</ref> 2008 жылы бұл көрсеткіш 2,3 миллионға дейін өсіп, 2007 жылмен салыстырғанда 81%-ға артты.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-mortgages-foreclosures/foreclosures-soar-81-percent-in-2008-idUSTRE50E1KV20090115 | title=Foreclosures soar 81 percent in 2008 | first=Lynn | last=Adler | publisher=Reuters | date=January 15, 2009}}</ref> 2008 жылғы тамызға қарай АҚШ-тағы барлық өтелмеген ипотекалық несиелердің шамамен 9%-ының төлемдері мерзімінен кешіктірілген немесе өндіріп алу рәсімінде болды.<ref>{{cite web |url=https://www.bespacific.com/delinquencies-and-foreclosures-increase-in-latest-mba-national-delinquency-survey/ | title=Delinquencies and Foreclosures Increase in Latest MBA National Delinquency Survey | first=Sabrina I. | last=Pacifici | work=Bespacific | date=September 6, 2008}}</ref> 2009 жылғы қыркүйекке қарай бұл көрсеткіш 14,4%-ға дейін өсті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/usa-housing-foreclosures/update-4-one-in-7-u-s-mortgages-foreclosing-or-delinquent-idUSN1937065020091119 | title=Update 4—One in 7 U.S. mortgages foreclosing or delinquent | first=Julie | last=Haviv | publisher=Reuters | date=November 19, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/20/business/20mortgage.html | title=U.S. Mortgage Delinquencies Reach a Record High | first=David | last=Streitfeld | author-link=David Streitfeld | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Көпіршік жарылғаннан кейін австралиялық экономист [[Джон Квиггин]] былай деп жазды: «Ұлы тоқыраудан айырмашылығы, бұл дағдарыс толығымен қаржы нарықтарының өнімі болды. Мұнда 1920-жылдардан кейінгі кезеңдегі күйзелістер, алтынға айырбасталу мен репарациялар төңірегіндегі тартыстар немесе [[Смут–Хоули тарифі]] сияқты, Ұлы тоқыраудың туындауына ортақ жауапкершілік жүктелетін факторлар болған жоқ». Оның орнына Квиггин 2008 жылғы қаржы жүйесінің күйреуге шақ қалуына қаржы нарықтарын, оларды тек жеңіл түрде реттеген саяси шешімдерді және жақсы рейтингтер беруге өз мүдделері болған рейтинг агенттіктерін кінәлайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | pages=63–64| isbn=978-1400842087 }}</ref> === Жеңілдетілген несиелеу шарттары === Төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуды ынталандырды. 2000–2003 жылдар аралығында [[Федералдық резерв жүйесі]] [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]нің мақсатты деңгейін 6,5%-дан 1,0%-ға дейін төмендетті.<ref>{{cite web |title=Open Market Operations Archive |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket_archive.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Open Market Operations |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл [[дотком көпіршігі]]нің күйреуі мен [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарының]] салдарын жұмсарту, сондай-ақ [[дефляция]] қаупіне қарсы күресу мақсатында жасалды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=oGKpAgAAQBAJ&pg=PT38 | title=China's Role in Global Economic Recovery | first=Xiaolan | last=Fu | publisher=[[Routledge]] | date= March 12, 2012| isbn=9781136632488 }}</ref> 2002 жылдың өзінде-ақ несиенің бизнеске салынатын инвестициялардың орнына тұрғын үй нарығын қаржыландырып жатқаны байқалды. Кейбір экономистер тіпті Федералдық резерв жүйесі «Nasdaq көпіршігінің орнын басу үшін тұрғын үй көпіршігін қалыптастыруы керек» деген пікірге дейін барды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2002/08/02/opinion/dubya-s-double-dip.html |title=Dubya's Double Dip?| last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] | date=August 2, 2002 | url-access=subscription}}</ref> Бұдан басқа, дамыған елдердің деректеріне негізделген эмпирикалық зерттеулер несиелеудің шамадан тыс өсуі дағдарыстың ауырлығына елеулі үлес қосқанын көрсетті.<ref>{{cite journal |last1=Babecký |first1=Jan |last2=Havránek |first2=Tomáš |last3=Matějů |first3=Jakub |last4=Rusnák |first4=Marek |last5=Šmídková |first5=Kateřina |last6=Vašíček |first6=Bořek |title=Leading indicators of crisis incidence: Evidence from developed countries |journal=Journal of International Money and Finance |date=June 2013 |volume=35 |pages=1–19 |doi=10.1016/j.jimonfin.2013.01.001 |hdl=10419/153919 |hdl-access=free }}</ref> [[Сурет:U.S. Trade Deficit Dollars and % GDP.png|thumb|right|upright=1.6|АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы]] Пайыздық мөлшерлемелерге қосымша төмендетуші қысым АҚШ-тың ұлғайып келе жатқан [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығынан]] туындады, ол 2006 жылы тұрғын үй көпіршігімен қатар ең жоғары деңгейіне жетті. Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] сауда тапшылығы АҚШ-ты шетелден қарыз алуға мәжбүрлегенін, соның нәтижесінде облигациялар бағасының өсуіне және пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне әкелгенін түсіндірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2005/20050414/default.htm |title=The Global Saving Glut and U.S. Current Account Deficit| first=Ben | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=April 14, 2005}}</ref> Бернанке 1996–2004 жылдар аралығында АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы 650 миллиард АҚШ долларына, яғни ЖІӨ-нің 1,5%-ынан 5,8%-ына дейін өскенін түсіндірді. Бұл тапшылықты қаржыландыру үшін елге шетелден ірі көлемде қаражат қарызға алуға тура келді, оның басым бөлігі сауда профициті бар мемлекеттерден түсті. Бұлар негізінен Азиядағы дамушы экономикалар мен мұнай экспорттаушы елдер болды. [[Төлем балансы]]ның [[Бухгалтерлік теңдік|бухгалтерлік теңдігіне]] сәйкес, [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығы]] бар елде (мысалы, АҚШ-та) дәл сондай көлемдегі [[капитал шоты]] (инвестициялар) профициті де болуы тиіс. Сондықтан АҚШ-қа импортты қаржыландыру үшін шетелден ірі әрі үнемі өсіп отырған көлемде қаражат (капитал) келіп отырды. Осының барлығы әртүрлі қаржы активтеріне сұраныс туғызып, олардың бағасын көтеріп, сонымен бірге пайыздық мөлшерлемелерді төмендетті. Шетелдік инвесторлардың мұндай қаражатты қарызға беруге мүмкіндігі болды, өйткені олардың жеке жинақтау деңгейі өте жоғары еді (Қытайда 40%-ға дейін) немесе мұнай бағасының жоғары болуына байланысты. [[Бен Бернанке]] мұны «[[жинақтардың шамадан тыс артықшылығы]]<nowiki/>» деп атады.<ref name=Bernanke>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20070911a.htm |title=Global Imbalances: Recent Developments and Prospects | first=Ben S. |last=Bernanke | author-link=Ben S. Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 11, 2007}}</ref> Қаражаттың ([[қаржы капиталы|капиталдың]] немесе [[өтімділік]]тің) мол ағыны АҚШ-тың қаржы нарықтарына келіп құйылды. Шетелдік үкіметтер [[Қазынашылық облигация]]ларды сатып алу арқылы қаражат ұсынып, осылайша дағдарыстың тікелей әсерінің едәуір бөлігінен сақтанды. АҚШ-тағы үй шаруашылықтары шетелден қарызға алынған қаражатты тұтынуды қаржыландыруға немесе тұрғын үй мен қаржы активтерінің бағасын көтеруге жұмсады. Қаржы институттары шетелден келген қаражатты [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға инвестициялады.{{Citation needed|reason=Дереккөз жоқ|date=September 2019}} Кейіннен Федералдық резерв жүйесі 2004 жылғы шілде мен 2006 жылғы шілде аралығында федералдық қорлар мөлшерлемесін едәуір көтерді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/releases/h15/data.htm |title=Fed Historical Data-Fed Funds Rate |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл бір жылдық және бес жылдық [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лардың (ARM) пайыздық мөлшерлемелерінің өсуіне ықпал етіп, үй иелері үшін ARM бойынша пайыздық мөлшерлемелердің қайта қаралуынан кейінгі төлемдерді қымбаттатты.<ref>{{cite magazine| first=John | last=Mastrobattista | url=https://www.nationalreview.com/2009/02/fixing-mortgages-john-mastrobattista/ | title=Fixing Mortgages | magazine=[[National Review]] | date=February 17, 2009}}</ref> Бұл сондай-ақ тұрғын үй көпіршігінің бәсеңдеуіне ықпал етуі мүмкін еді, өйткені активтер бағасы әдетте пайыздық мөлшерлемелерге кері бағытта қозғалады. Тұрғын үйге алыпсатарлық инвестиция салу тәуекелдірек бола түсті.<ref>{{cite news | last=Max | first=Sarah | url=https://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20040806084614/http://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | url-status=dead | archive-date=August 6, 2004 |title=The Bubble Question | publisher=CNN | date=July 27, 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-18/is-a-housing-bubble-about-to-burst |title=Is a Housing Bubble About to Burst? |work=[[Bloomberg News]] | date=July 19, 2004 | url-access=subscription}}</ref> Тұрғын үй көпіршігі жарылғаннан кейін АҚШ-тағы тұрғын үй мен қаржы активтерінің құны күрт төмендеді.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/briefing/2009/01/22/when-a-flow-becomes-a-flood |title=When a Flow Becomes a Flood |magazine=[[The Economist]] |date=January 22, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref name="greatcrash">{{cite magazine |last=Altman |first=Roger C. |author-link=Roger Altman |date=January 2009 |title=The Great Crash of 2008 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214112812/https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-date=2025-02-14 |magazine=[[Foreign Affairs]]}}</ref> === Әлсіз және алаяқтық андеррайтинг тәжірибесі === АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелеу стандарттары төмендеді: 2000-жылдардың басында төлем қабілеті төмен қарыз алушының FICO ұпайы 660 немесе одан төмен болды. 2005 жылға қарай көптеген несие берушілер талап етілетін FICO ұпайын 620-ға дейін төмендетті, бұл стандартты ипотекалық несиелерді алуды едәуір жеңілдетіп, төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді тәуекелі жоғары қызметке айналдырды. Табыс пен активтерді растаудың маңызы төмендетілді. Алғашында несиелер толық құжаттаманы талап етті, кейін қысқартылған құжаттамамен рәсімделді, ал соңында мүлде құжаттамасыз беріле бастады. Кеңінен таралған төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық өнімдердің бірі табысты, жұмыс орнын және активтерді растауды талап етпейтін NINJA ипотекасы болды. Бейресми түрде бұл несиелер «[[өтірікші несиелер]]<nowiki/>» деп аталды, өйткені олар қарыз алушыларды несие алуға өтініш беру барысында адал болмауға ынталандырды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=124 }}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға [[ақпарат таратушы]] [[Ричард М. Боуэн III]] [[Citigroup]] компаниясының тұтынушылық несиелеу тобындағы корреспонденттік несиелеу жөніндегі бас андеррайтері болып жұмыс істеген кезінде орын алған оқиғалар туралы айғақ берді. Ол 220-дан астам кәсіби андеррайтердің жұмысына жауапты болған. Оның айғақтарына сәйкес, 2006–2007 жылдары [[ипотекалық андеррайтинг]] стандарттарының құлдырауы жаппай сипат алды. Оның айтуынша, 2006 жылға қарай [[Citigroup]] шамамен 1 600 ипотекалық компаниядан сатып алған ипотекалардың 60%-ы «ақаулы» болды (яғни компания саясатына сәйкес андеррайтингтен өтпеген немесе саясат талап еткен барлық құжаттарды қамтымаған). Бұл 1 600 ипотекалық компанияның әрқайсысы келісімшарт бойынша (мәлімдемелер мен кепілдіктер арқылы) өздері берген ипотекалардың [[Citigroup]] стандарттарына сәйкес келетінін растағанына қарамастан орын алды. Сонымен қатар, 2007 жылы «ақаулы ипотекалардың» (келісімшарт бойынша [[Citigroup|Citi]] стандарттарына сәйкес андеррайтинг жүргізуге міндетті ипотекалық компаниялар берген) үлесі барлық берілген ипотекалардың 80%-ынан асты.<ref>{{cite web| url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-testimony/2010-0407-Bowen.pdf | title=Hearing on Subprime Lending And Securitization And Government Sponsored Enterprises | publisher=[[Stanford University]] | date=April 7, 2010}}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға бөлек берілген айғақтарында АҚШ пен Еуропадағы тұрғын үй несиелерін кешенді тексеру және секьюритилендірілген активтерді қадағалау жөніндегі ең ірі компания — Clayton Holdings қызметкерлері 2006 жылғы қаңтар мен 2007 жылғы маусым аралығында берілген 900 000-нан астам ипотекалық несиені тексеру барысында олардың небәрі 54%-ы ғана оларды берген ұйымдардың андеррайтинг стандарттарына сәйкес келгенін мәлімдеді. 7 «[[too big to fail]]<nowiki/>» банкті қоса алғанда, 23 инвестициялық және коммерциялық банктің тапсырысы бойынша жүргізілген талдау тексерілген несиелердің 28%-ы бірде-бір эмитенттің ең төменгі стандарттарына сәйкес келмегенін де көрсетті. Clayton жүргізген талдау сондай-ақ осы несиелердің 39%-ы (яғни бірде-бір эмитенттің ең төменгі андеррайтинг стандарттарына сәйкес келмеген несиелер) кейіннен секьюритилендіріліп, инвесторларға сатылғанын көрсетті.<ref>{{cite news |title=Raters Ignored Proof of Unsafe Loans, Panel Is Told |url=https://www.nytimes.com/2010/09/27/business/27ratings.html |work=[[The New York Times]] |first=Gretchen |last=Morgenson| author-link=Gretchen Morgenson | date=September 26, 2010 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web| title=All Clayton Trending Reports 1st quarter 2006 – 2nd quarter 2007 | url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/historical/fct/fcic/fcic_docs_clayton_alltrending_20100923.pdf | publisher=[[FRASER]] | year=2007}}</ref> === Жыртқыш несиелеу === [[Жыртқыш несиелеу]] — адал емес несие берушілердің қарыз алушыларды орынсыз мақсаттар үшін әділетсіз немесе теріс сипаттағы кепілмен қамтамасыз етілген несиелерді рәсімдеуге итермелеу тәжірибесі.<ref>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/personal-finance/mortgages/what-is-predatory-lending-14953861 | title=What Is Predatory Lending? | first=Brian | last=O'Connell | work=[[TheStreet]] | date=May 9, 2019 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dfi.wa.gov/financial-education/information/predatory-lending | title=Predatory Lending | publisher=[[Washington State Department of Financial Institutions]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.law.cornell.edu/wex/predatory_lending | title=predatory lending | publisher=[[Legal Information Institute]]}}</ref> 2008 жылғы маусымда [[Countrywide Financial]] компаниясына сол кездегі [[Калифорнияның бас прокуроры]] [[Джерри Браун]] әділетсіз кәсіпкерлік тәжірибе мен жалған жарнама қолданғаны үшін талап арыз берді. Талап арызда Countrywide компаниясы «үй иелерін күрделі, тәуекелі жоғары әрі қымбат несиелерді рәсімдеуге алдап көндіріп, кейін оларды үшінші тарап инвесторларына мүмкіндігінше көп мөлшерде сату үшін жаңылыстыратын тәсілдерді қолданды» деп көрсетілді.<ref>{{cite press release | url=https://www.oag.ca.gov/news/press-releases/brown-sues-countrywide-mortgage-deception | title=Brown Sues Countrywide For Mortgage Deception | publisher=[[Attorney General of California]] | date=June 25, 2008}}</ref> 2009 жылғы мамырда [[Bank of America]] осының нәтижесінде Countrywide берген 64 000 несиенің шарттарын өзгертті.<ref>{{cite news | url=https://dsnews.com/news/loss-mitigation/05-31-2009/bofa-modifies-64000-countrywide-loans-2009-06-01 | title=BofA Modifies 64,000 Countrywide Loans | work=DS News | date=May 31, 2009}}</ref> Тұрғын үй бағасы төмендеген кезде өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекасы (ARM) бар үй иелерінің ай сайынғы төлемдерін өтеуге ынтасы азайды, өйткені олардың тұрғын үйдегі меншікті капиталы жойылды. Бұл Countrywide компаниясының қаржылық жағдайының нашарлауына әкеліп, ақыр соңында [[Жинақ мекемелерін қадағалау басқармасы]]ның несие берушіні өз бақылауына алу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Кейіннен [[электрондық байланыс арқылы жасалған алаяқтық]]тың екі эпизоды бойынша кінәсін мойындап, 18 айға бас бостандығынан айырылған Countrywide қызметкерлерінің бірі: «Тамырыңыз соғып тұрса болды, біз сізге несие беретінбіз», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna29827248 |title=If you had a pulse, we gave you a loan | first1=Richard | last1=Greenberg | author-link1=Richard Greenberg | first2=Chris | last2=Hansen | author-link2=Chris Hansen | work=[[NBC News]] | date=March 22, 2009}}</ref> АҚШ-тағы ең ірі көтерме ипотекалық несие беруші болған [[Ameriquest]] компаниясының бұрынғы қызметкерлері ипотекалық құжаттарды қолдан жасауға, содан кейін оларды жылдам пайда табуға ұмтылған Уолл-стрит банктеріне сатуға мәжбүрлеген жүйе болғанын сипаттады. Мұндай [[ипотекалық алаяқтық]]тардың дағдарыстың себептерінің бірі болғанын көрсететін дәлелдер барған сайын көбейіп келеді.<ref>{{cite news | url=https://www.thenation.com/article/archive/road-ruin-mortgage-fraud-scandal-brewing/ | title=Road to Ruin: Mortgage Fraud Scandal Brewing | date=May 13, 2009 | work=[[American News Project]]}}</ref> === Реттеуді әлсірету және реттеудің жеткіліксіздігі === Барри Айхенгриннің пікірінше, қаржы дағдарысының түпкі себептері қаржы нарықтарын реттеуді әлсіретуде жатыр.<ref name=":02">{{cite book |last1=Eichengreen |first1=Barry |title=Globalizing Capital: A History of the International Monetary System - Third Edition |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19390-8 |edition=3rd |page=216 |doi=10.2307/j.ctvd58rxg |jstor=j.ctvd58rxg }}</ref> 2012 жылғы ЭЫДҰ зерттеуі<ref>{{cite journal|title=Systemically Important Banks and Capital Regulation Challenges |doi=10.1787/5kg0ps8cq8q6-en| journal=OECD Economics Department Working Papers |year=2012 | last1=Slovik | first1=Patrick|doi-access=free }}</ref> Базель келісімдеріне негізделген банктік реттеу дәстүрлі емес іскерлік тәжірибелерді ынталандырғанын және қаржы дағдарысына ықпал еткенін немесе оны күшейткенін көрсетті. Басқа жағдайларда заңдар өзгертілді немесе қаржы жүйесінің кейбір бөліктерінде олардың орындалуына бақылау әлсіретілді. Бұған негізгі мысалдар мыналар: * [[Джимми Картер]]дің 1980 жылғы [[Депозиттік мекемелерді реттеуді әлсірету және ақша-несие саясатын бақылау туралы заң]]ы (DIDMCA) банктердің қаржылық қызметіне қойылған бірқатар шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастады, олардың несие беру өкілеттіктерін кеңейтті, [[несие одағы|несие одақтары]] мен [[жинақ және несие қауымдастығы|жинақ және несие қауымдастықтарына]] [[чек арқылы алынатын депозит]]терді ұсынуға мүмкіндік берді және [[депозиттерді сақтандыру]] шегін 40 000 АҚШ долларынан 100 000 АҚШ долларына дейін көтерді (осылайша салымшылардың несие берушілердің тәуекелдерді басқару саясатына бақылауын әлсіретуі мүмкін еді).<ref>{{cite web | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | title=History of the Eighties – Lessons for the Future | date=December 1997 | url=https://www.fdic.gov/bank/historical/history/3_85.pdf}}</ref> * 1982 жылғы қазанда АҚШ президенті [[Рональд Рейган]] [[Гарн–Сент-Джерменнің депозиттік мекемелер туралы заң]]ына қол қойды. Бұл заң [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лық несиелерді енгізді, банк секторын реттеуді әлсірету үдерісін бастады және 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы [[жинақ және несие қауымдастықтарының дағдарысы]]на ықпал етті.<ref>{{cite book| last=Leibold|first=Arthur| editor1-last=Barth|editor1-first=James R.| editor2-last=Trimbath| editor2-first=Susanne| editor3-last=Yago| editor3-first=Glenn| chapter=Some Hope for the Future After a Failed National Policy for Thrifts| title=The Savings and Loan Crisis: Lessons from a Regulatory Failure| publisher=[[Milken Institute]]|isbn=978-1-4020-7871-2| pages=58–59 |date=July 29, 2004 | chapter-url=https://archive.org/details/savingsloancrisi00jame/page/58}}</ref><ref>{{cite book|last1=Strunk|last2=Case|title=Where Deregulation Went Wrong: A Look at the Causes Behind the Savings and Loan Failures in the 1980s|publisher=U.S. League of Savings Institutions|pages=[https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14 14–16] |isbn=978-0-929097-32-9|year=1988| url=https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14}})</ref> * 1999 жылғы қарашада АҚШ президенті [[Билл Клинтон]] республикалықтар ұсынған [[Грэмм–Лич–Блайли заңы]]на қол қойды. Бұл заң [[банк холдингі]]не өзге қаржы компанияларын иеленуге тыйым салған Гласс–Стиголл заңының ережелерінің күшін жойды. Нәтижесінде Уолл-стриттегі инвестициялық банктер мен депозиттік банктер арасында бұрын болған бөліну іс жүзінде жойылып, тәуекелі жоғары әмбебап банктік модельге мемлекеттің қолдауы көрсетілді. Lehman сияқты инвестициялық банктер коммерциялық банктердің бәсекелесіне айналды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=44 }}</ref> Кейбір сарапшылар бұл заңның күшін жою дағдарыстың ауырлығына тікелей ықпал етті деп есептесе, басқалары оның әсерін төмен бағалайды, өйткені ең көп зардап шеккен қаржы институттары бұл заңның юрисдикциясына кірмеген.<ref>{{Cite journal|last=Edey| first=Malcolm | title=The global financial crisis and its effects |journal=Economics Papers |publisher=Wiley |volume=28 |issue=3 |year=2009 | pages=186–195 | doi=10.1111/j.1759-3441.2009.00032.x }}</ref><ref>{{cite news| url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/21/reinstating-an-old-rule-is-not-a-cure-for-crisis/ |title=Reinstating an Old Rule Is Not a Cure for Crisis| first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] |date=May 22, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2004 жылы [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] [[таза капитал қағидасы]]н жеңілдетті, бұл инвестициялық банктерге өздерінің қарыз деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік берді және төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар нарығының өсуіне түрткі болды. Кейіннен ӘКК инвестициялық банктердің өзін-өзі реттеуі дағдарыстың туындауына ықпал еткенін мойындады.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/27/business/27sec.html?em |title=SEC Concedes Oversight Flaws |work=[[The New York Times]] |first=Stephen | last=Labaton| date=September 27, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html?em|title=The Reckoning |work=[[The New York Times]] |first=Stephen| last=Labaton| date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * [[Көлеңкелі банк жүйесі]]не кіретін қаржы институттары депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады, бұл оларға өздерінің қаржылық резервтері немесе капиталдық базасына қатысты қосымша борыштық міндеттемелер қабылдауға мүмкіндік берді.<ref name="Krugman 2009">{{cite book| last=Krugman |first=Paul | author-link=Paul Krugman |year=2009| title=The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 |publisher=W. W. Norton Company Limited |isbn=978-0-393-07101-6| url=https://archive.org/details/returnofdepressi00krug}}</ref> Бұл 1998 жылы жоғары левереджге сүйенген көлеңкелі қаржы институты күйреп, бүкіл қаржы жүйесіне қауіп төндіріп, кейін құтқарылған [[Long-Term Capital Management]] оқиғасына қарамастан орын алды. * Реттеушілер мен бухгалтерлік есеп стандарттарын әзірлеушілер [[Citigroup]] сияқты депозиттік банктерге активтері мен міндеттемелерінің едәуір бөлігін [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дар (SIV) деп аталатын күрделі заңды тұлғалардың баланстан тыс шоттарына шығаруға мүмкіндік берді. Бұл компаниялардың капиталдық базасының әлсіздігін немесе олардың [[қаржылық левередж]]і мен қабылдаған тәуекелдерінің деңгейін бүркемеледі. [[Bloomberg News]] агенттігінің бағалауынша, АҚШ-тың төрт ірі банкі 2009 жылы өз баланстарына 500 миллиардтан 1 триллион АҚШ долларына дейінгі соманы қайта енгізуге мәжбүр болды.<ref>{{cite news| url=https://quantnet.com/threads/banks-hidden-junk-menaces-1-trillion-purge.2444/ | title=Banks' Hidden Junk Menaces $1 Trillion Purge | work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Бұл дағдарыс кезінде ірі банктердің қаржылық жағдайына қатысты белгісіздікті күшейтті.<ref>{{cite news| url=https://bazaarmodel.net/phorum/read.php?1,5059 |title=Citigroup SIV Accounting Tough to Defend | work=[[Bloomberg News]] | first=Jonathan | last=Weil | author-link=Jonathan Weil | date=October 24, 2007}}</ref> Баланстан тыс құрылымдар 2001 жылы [[Enron]] компаниясының күйреуіне әкелген [[Enron жанжалы]] кезінде де пайдаланылды.<ref>{{cite journal |last1=Healy |first1=Paul M. |last2=Palepu |first2=Krishna G. |title=The Fall of Enron |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=17 |issue=2 |date=Spring 2003 |page=13|doi=10.1257/089533003765888403 }}</ref> * 1997 жылдың өзінде-ақ Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Алан Гринспен]] туынды қаржы құралдары нарығының реттелмеуі үшін күресті.<ref>{{cite speech| title=Government regulation and derivative contracts |first=Alan| last=Greenspan| author-link=Alan Greenspan |location=Coral Gables, Florida| url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/1997/19970221.htm | date=February 21, 1997}}</ref> [[Қаржы нарықтары жөніндегі жұмыс тобы]]ның кеңесімен<ref>{{Cite web | url=https://home.treasury.gov/system/files/236/Over-the-Counter-Derivatives-Market-Commodity-Exchange-Act.pdf |first1=Lawrence |last1=Summers| author-link1=Lawrence Summers | first2=Alan | last2=Greenspan | author-link2=Alan Greenspan | first3=Arthur | last3=Levitt | author-link3=Arthur Levitt| first4=William | last4=Ranier |title=Over-the-Counter Derivatives Markets and the Commodity Exchange Act: Report of The President's Working Group on Financial Markets | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=November 1999 }}</ref> АҚШ Конгресі, президент [[Билл Клинтон]] және республикалықтар бақылауындағы АҚШ Конгресі [[2000 жылғы тауарлық фьючерстерді жаңғырту туралы заң]]ды қабылдау арқылы [[биржадан тыс нарық]]тағы туынды қаржы құралдары нарығының өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік берді. Қаржы индустриясының лоббистік қолдауымен Конгресс әзірлеген бұл заң туынды қаржы құралдары нарығын одан әрі мемлекеттік реттеуге тыйым салды. [[Кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) сияқты туынды құралдар негізгі борыштық құралдарға иелік етпей-ақ нақты кредиттік тәуекелдерден хеджирлеу немесе соларға қатысты алыпсатарлық жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Айналымдағы CDS келісімшарттарының көлемі 1998 жылдан 2008 жылға дейін 100 есе өсті, ал 2008 жылғы қарашадағы жағдай бойынша CDS келісімшарттарымен қамтылған борыш көлемі 33 триллионнан 47 триллион АҚШ долларына дейін бағаланды. Биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдарының жалпы [[номиналдық құны]] 2008 жылғы маусымға қарай 683 триллион АҚШ долларына жетті.<ref>{{cite news| url=https://www.forbes.com/2009/05/18/geithner-derivatives-plan-opinions-contributors-figlewski.html |title=Forbes-Geithner's Plan for Derivatives| first1=Stephen| last1=Figlewski |work=[[Forbes]] |date=May 18, 2009}}</ref> [[Уоррен Баффет]] 2003 жылдың басында туынды қаржы құралдарын әйгілі түрде «жаппай қаржылық қырып-жою қаруы» деп атады.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/09/18/a-nuclear-winter |title=A Nuclear Winter?| newspaper=[[The Economist]] |date=September 18, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/2817995.stm |title=Buffett warns on investment 'time bomb'| work=[[BBC News]] |date=March 4, 2003}}</ref> 2011 жылғы бір зерттеу Канадада 2008 жылғы (сондай-ақ бұған дейінгі кезеңдердегі) банк дағдарысының болмауын елде бірыңғай, ықпалды және жалпы қаржы жүйесін қадағалайтын реттеуші органның болуымен түсіндірді. Ал Америка Құрама Штаттарында, керісінше, өзара бәсекелес бірнеше реттеуші органдардан тұратын әлсіз, бытыраңқы әрі дағдарыстарға бейім банктік реттеу жүйесі болған.<ref>{{cite journal |last1=Bordo |first1=Michael D. |last2=Redish |first2=Angela |last3=Rockoff |first3=Hugh |title=Why didn't Canada have a banking crisis in 2008 (or in 1930, or 1907, or …)? |journal=The Economic History Review |date=February 2015 |volume=68 |issue=1 |pages=218–243 |doi=10.1111/1468-0289.665 }}</ref> === Қарыз жүктемесінің артуы және шамадан тыс левередж === [[Сурет:Leverage ratios for major investment banks.svg|thumb|upright=1.35|2003–2007 жылдар аралығында инвестициялық банктердің левередж коэффициенттері айтарлықтай өсті]] [[Сурет:U.S. Household Debt Relative to Disposable Income and GDP.png|thumb|upright=1.35|[[Үй шаруашылықтарының берешегі]]нің қолда бар табыс пен ЖІӨ-ге қатысты арақатынасы]] Дағдарысқа дейін қаржы институттары жоғары деңгейде левередж қолданды, бұл олардың тәуекелі жоғары инвестицияларға деген тәбетін арттырып, шығындарға ұшыраған жағдайда орнықтылығын төмендетті. Бұл левередждің едәуір бөлігі баланстан тыс секьюритилендіру және туынды қаржы құралдары сияқты күрделі қаржы құралдары арқылы қалыптастырылды, соның салдарынан кредиторлар мен реттеушілерге қаржы институттарының тәуекел деңгейін бақылау және оны төмендетуге әрекет жасау қиынға соқты.<ref>{{Cite journal | last1=Chang | first1=V. | last2=Newman | first2=R. | last3=Walters | first3=R.J. | last4=Wills | first4=G.B. |title=Review of economic bubbles| journal=International Journal of Information Management: The Journal for Information Professionals| year=2016 | volume=36 | issue=4 |pages=497–506 | doi=10.1016/j.ijinfomgt.2016.02.007 }}</ref> Дағдарысқа дейінгі жылдары АҚШ-тағы үй шаруашылықтары мен қаржы институттарының қарыздары үздіксіз өсіп, олар [[қаржылық левередж|шамадан тыс левереджге]] ие болды.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл оларды тұрғын үй көпіршігінің күйреуіне осал етіп, кейінгі экономикалық құлдырауды күшейтті.<ref name="Yellen on Minsky">{{cite web| url=http://www.frbsf.org/our-district/press/presidents-speeches/yellen-speeches/2009/april/yellen-minsky-meltdown-central-bankers/ |first=Janet L. |last=Yellen |title=A Minsky Meltdown: Lessons for Central Bankers | publisher=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] | date=April 16, 2009}}</ref> Негізгі көрсеткіштер: Тұтынушылардың тұрғын үйдегі меншікті капиталды қолма-қол ақшаға айналдыру арқылы пайдаланған бос қаражаты тұрғын үй көпіршігі қалыптасқан кезеңде 2001 жылғы 627 миллиард АҚШ долларынан 2005 жылы 1,428 триллион АҚШ долларына дейін екі еседен астам өсті. Осы кезеңдегі жалпы сома шамамен 5 триллион АҚШ долларын құрап, әлемдік экономиканың өсуіне ықпал етті.<ref name="extracted">{{cite web |last1=Greenspan |first1=Alan |author-link1=Alan Greenspan |last2=Kennedy |first2=James |date=March 2007 |title=Sources and Uses of Equity Extracted from Homes |url=https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209071858/https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-date=2025-02-09 |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref name=freecash>{{cite web| url=https://seekingalpha.com/article/33336-home-equity-extraction-the-real-cost-of-free-cash |title=Home Equity Extraction: The Real Cost of 'Free Cash' |work=[[Seeking Alpha]] |date=April 25, 2007 |last=Iacono |first=Tim}}</ref><ref name="boosted">{{cite news |date=April 23, 2007 |title=Spending boosted by home equity loans: Greenspan |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-greenspan-equity/spending-boosted-by-home-equity-loans-greenspan-idUSN2330071920070423 |publisher=Reuters}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық берешегінің ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1990-жылдары орта есеппен 46% болса, 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті (2024 жылғы бағамен шамамен 15 триллион АҚШ доллары).<ref name=headache>{{cite news |last=Barr |first=Colin |title=The $4 trillion housing headache |url=https://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529194753/http://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=May 29, 2009 |publisher=CNN |date=May 27, 2009}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының жылдық [[қолда бар жеке табыс]]қа шаққандағы қарызы 2007 жылдың соңында 127%-ға жетті, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 77% болған.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 1981 жылы АҚШ-тың жеке секторындағы берешек ЖІӨ-нің 123%-ын құраса, 2008 жылдың үшінші тоқсанына қарай бұл көрсеткіш 290%-ға дейін өсті.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/774c0920-fd1d-11dd-a103-000077b07658 |title=Japan's lessons for a world of balance-sheet deflation |work=[[Financial Times]]| date=February 17, 2009 | url-access=subscription}}</ref> 2004–2007 жылдар аралығында АҚШ-тың бес ірі [[инвестициялық банк]]інің әрқайсысы өзінің [[қаржылық левередж]] деңгейін едәуір арттырды, бұл оларды қаржылық күйзелістерге анағұрлым осал етті. АҚШ банктерінің еуропалық банктермен бәсекеге қабілеттілігін сақтау мақсатында енгізілген капиталға қойылатын талаптардағы өзгерістер AAA рейтингі берілген бағалы қағаздар үшін тәуекел салмақтарын төмендетуге мүмкіндік берді. Реттеушілер бірінші шығынды көтеретін [[транш]]тардан AAA рейтингі берілген транштарға көшуді тәуекелдің төмендеуі ретінде бағалап, оның есебінен жоғары левередж деңгейін ақтауға болады деп санады.<ref>{{cite book| title=Unintended Consequences |url=https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona |url-access=registration| first=Edward | last=Conard | author-link=Edward Conard|year=2012| publisher=[[Penguin Group]] |pages=[https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona/page/145 145–155]| isbn=978-1-4708-2357-3}}</ref> Бұл бес банк 2007 қаржы жылы бойынша жалпы көлемі 4,1 триллион АҚШ долларынан асатын борыш туралы есеп берді, бұл 2007 жылғы АҚШ-тың номиналды ЖІӨ-сінің шамамен 30%-ына тең болды. [[Lehman Brothers]] [[Lehman Brothers банкроттығы|банкротқа ұшырап, таратылды]], [[Bear Stearns]] пен [[Merrill Lynch]] өте төмен бағамен сатылды, ал [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] коммерциялық банктерге айналып, қатаңырақ реттеуге бағынды. Lehman Brothers-ті қоспағанда, бұл компаниялардың барлығы мемлекеттік қолдауға мұқтаж болды немесе оны алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html|title=Agency's '04 Rule Let Banks Pile Up New Debt, and Risk| work=[[The New York Times]]| first=Stephen |last=Labaton |date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> АҚШ үкіметі демеушілік ететін екі кәсіпорын — Fannie Mae мен Freddie Mac — 2008 жылғы қыркүйекте АҚШ үкіметі оларды [[консервация]]ға алған кезде шамамен 5 триллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 7,13 триллион АҚШ доллары) тең ипотекалық міндеттемелерге иелік етті немесе оларға кепілдік берді.<ref>{{cite web| url=https://www.aei.org/research-products/report/the-last-trillion-dollar-commitment/ |title=The Last Trillion Dollar Commitment | first=Charles W. | last=Calomiris |work=American Enterprise Institute - AEI | author-link=Charles Calomiris | publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=September 30, 2008}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-11/u-s-considers-bringing-fannie-freddie-on-to-budget |title=U.S. Considers Bringing Fannie & Freddie Onto Budget | first=Dawn | last=Kopecki | work=[[Bloomberg News]] |date=September 11, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл жеті ұйымның левередж деңгейі өте жоғары болды және олардың борыштары мен кепілдік міндеттемелерінің жалпы көлемі 9 триллион АҚШ долларына жетті. Соған қарамастан, олар депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады.<ref name="Krugman 2009" /><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html | first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | title=Financial Reform 101 | work=[[The New York Times]] | date=April 1, 2010 | url-access=subscription}}</ref> Жекелеген адам үшін оңтайлы болуы мүмкін мінез-құлық, мысалы, қолайсыз экономикалық жағдайларда көбірек ақша жинау, егер мұндай әрекетті тым көп адам бір мезгілде жасаса, экономика үшін зиянды болуы мүмкін, өйткені бір адамның тұтынуы түптеп келгенде басқа адамның табысы болып табылады. Тым көп тұтынушының бір уақытта жинақтарын көбейтуге немесе қарыздарын өтеуге ұмтылуы [[үнемдеу парадоксы]] деп аталады және ол рецессияны туындатуы немесе тереңдетуі мүмкін. Экономист [[Хайман Мински]] сондай-ақ «левереджді қысқарту парадоксын» сипаттады: левереджі (меншікті капиталға қатысты қарызы) шамадан тыс жоғары қаржы институттары өз активтерінің құны едәуір төмендемейінше, барлығы бір мезгілде левередж деңгейін төмендете алмайды.<ref name="Yellen on Minsky" /> 2009 жылғы сәуірде [[Федералдық резерв жүйесі]] төрағасының орынбасары [[Джанет Йеллен]] осы парадокстарды былайша түсіндірді: {{Дәйексөз|Осы ауқымды кредиттік дағдарыс басталғаннан кейін бізге рецессияға тап болу үшін көп уақыт қажет болған жоқ. Өз кезегінде, рецессия сұраныс пен жұмыспен қамтудың төмендеуі және қаржы институттарының кредиттік шығындарының күрт өсуі арқылы кредиттік дағдарысты одан әрі тереңдетті. Шын мәнінде, біз бір жылдан астам уақыт бойы дәл осындай теріс кері байланыс тізбегінің құрсауында болдық. Баланстардағы левереджді қысқарту үдерісі экономиканың барлық дерлік секторына таралды. Тұтынушылар жинақтарын арттыру үшін, әсіресе ұзақ мерзім пайдаланылатын тауарларды сатып алуды қысқартуда. Кәсіпорындар қолма-қол қаражатты сақтау мақсатында жоспарланған инвестицияларын тоқтатып, қызметкерлерін жұмыстан босатуда. Ал қаржы институттары капиталын нығайтып, қазіргі күйзелістен аман шығу мүмкіндігін арттыру үшін активтерін қысқартуда. Мински бұл үдерісті тағы да дұрыс түсінген еді. Ол «левереджді қысқарту парадоксы» туралы айтып, жекелеген адамдар мен компаниялар үшін орынды болатын, тіпті экономиканы қалыпты жағдайға қайтару үшін қажетті сақтық шараларының өзі бүкіл экономикадағы қиындықтарды күшейтетінін түсіндірді.<ref name="Yellen on Minsky" />}} === Қаржылық инновациялар және олардың күрделілігі === [[Сурет:CDO - FCIC and IMF Diagram.png|thumb|upright=1.35|right|ХВҚ-ның CDO мен RMBS құрылымын көрсететін диаграммасы]] [[Қаржылық инновация]] термині белгілі бір клиенттік мақсаттарға қол жеткізу үшін әзірленетін қаржы өнімдерінің үздіксіз дамуын білдіреді. Мұндай мақсаттарға, мысалы, белгілі бір тәуекелге (қарыз алушының дефолты сияқты) қарсы қорғану немесе қаржыландыруды тартуға жәрдемдесу жатады. Осы дағдарысқа қатысты мысалдарға [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]; инвесторларға сату үшін төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларын [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға (MBS) немесе [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) біріктіру, яғни [[секьюритилендіру]]дің бір түрі; сондай-ақ кредиттік дефолт своптары (CDS) деп аталатын кредиттік сақтандыру түрі жатады. Дағдарысқа дейінгі жылдары бұл өнімдерді пайдалану көлемі күрт өсті. Бұл өнімдер күрделілігі және оларды қаржы институттарының бухгалтерлік балансында бағалау жеңілдігі жағынан бір-бірінен ерекшеленеді.{{Citation needed|reason=No source|date=September 2019}} CDO шығарылымы 2004 жылдың бірінші тоқсанындағы шамамен 20 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың бірінші тоқсанында 180 миллиард АҚШ долларынан асатын ең жоғары деңгейге дейін өсті, содан кейін 2008 жылдың бірінші тоқсанында қайтадан 20 миллиард АҚШ долларынан төмен деңгейге түсті. Сонымен қатар, CDO-лардың кредиттік сапасы 2000–2007 жылдар аралығында төмендеді, өйткені CDO активтеріндегі төлем қабілеті төмен және басқа да стандартқа сай келмейтін ипотекалық қарыздардың үлесі 5%-дан 36%-ға дейін өсті. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалар туралы бөлімде сипатталғандай, CDS және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын CDS портфелі, туынды қаржы құралдарының сатып алушылары мен сатушылары табылған жағдайда, айналымдағы тұрғын үй ипотекаларының шектеулі құнына теориялық тұрғыдан шексіз көлемде бәстесуге мүмкіндік берді. Мысалы, CDO-ны сақтандыру үшін CDS сатып алу оның сатушысына CDO-ның құны нөлге тең болған кезде, дәл сол CDO-ға иелік еткендей тәуекел жүктеді.<ref>{{cite book| last=Lewis| first=Michael | author-link=Michael Lewis | date=March 15, 2010 | title=The Big Short | publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-07223-5}}</ref> [[Сурет:Complexity and the mortgage market - an example.svg|thumb|upright=1.35|right|CMLTI 2006 – NC2 құрылымының диаграммасы]] Қаржылық инновациялық өнімдердің бұл қарқынды өсуі қаржы жүйесінің күрделене түсуімен қатар жүрді. Ол бір ғана ипотекамен байланысқан қатысушылардың санын бірнеше есе арттырды (оның ішінде ипотекалық брокерлер, мамандандырылған несие берушілер, секьюритилендірушілер мен олардың тиісті тексеру жүргізетін компаниялары, басқарушы агенттер мен трейдинг бөлімдері, сондай-ақ инвесторлар, сақтандыру компаниялары және репо арқылы қаржыландыруды ұсынушылар болды). Бастапқы активтен алыстаған сайын бұл қатысушылар жанама ақпаратқа барған сайын көбірек сүйенді (оның ішінде кредит қабілеттілігін бағалайтын FICO ұпайлары, бағалау қорытындылары, үшінші тарап ұйымдарының тиісті тексерулері және ең бастысы рейтингтік агенттіктер мен тәуекелдерді басқару бөлімдерінің компьютерлік модельдері). Бұл тәуекелді тарату орнына алаяқтық әрекеттерге, қате пайымдауларға және ақыр соңында нарықтың күйреуіне негіз қалады.<ref>{{cite web| url=http://fcic.law.stanford.edu/resource/staff-data-projects/story-of-a-security |title=Financial Crisis Inquiry Commission – story of a security | publisher=[[Stanford University]]}}</ref> Экономистер бұл дағдарысты [[қаржылық желілердегі каскадтар]]дың мысалы ретінде зерттеді, мұнда бір институттың тұрақсыздығы басқа институттарды да тұрақсыздандырып, тізбекті салдарларға алып келді.<ref>{{cite journal| last1=Elliott|first1=Matthew |last2=Golub |first2=Benjamin |last3=Jackson| first3=Matthew O.| title=Financial Networks and Contagion| journal=[[The American Economic Review]] |volume=104| issue=10| year=2014|pages=3115–3153 |issn=0002-8282 |doi=10.1257/aer.104.10.3115|url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20141114-080019333}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gai |first1=Prasanna |last2=Kapadia |first2=Sujit |title=Contagion in financial networks |journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |date=8 August 2010 |volume=466 |issue=2120 |pages=2401–2423 |doi=10.1098/rspa.2009.0410 |bibcode=2010RSPSA.466.2401G }}</ref> [[Financial Times]] газетінің бас экономикалық шолушысы [[Мартин Вулф]] 2009 жылғы маусымда кейбір қаржылық инновациялар компанияларға реттеуші талаптарды айналып өтуге мүмкіндік бергенін жазды. Мысалы, баланстан тыс қаржыландыру ірі банктердің есептілігінде көрсетілетін левередж деңгейі мен капитал қорының көлеміне әсер етті. Ол: «Осы онжылдықтың алғашқы кезеңінде банктердің істеген істерінің орасан зор бөлігі — баланстан тыс құрылымдар, туынды қаржы құралдары және тұтас «көлеңкелі банк жүйесі» — реттеуді айналып өтудің жолын табуға бағытталды», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.ft.com/content/095722f6-6028-11de-a09b-00144feabdc0| title=Reform of Regulation and Incentives | first=Martin | last=Wolf | author-link=Martin Wolf | work=[[Financial Times]] | date=June 23, 2009 | url-access=subscription}}</ref> === Тәуекелдің қате бағалануы === [[Сурет:AIG Protester on Pine Street.jpg|thumb|[[AIG сыйақы дауы]]нан кейін [[Уолл-стрит]]тегі наразылық білдірушіден бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері сұхбат алып жатыр.]] Тұрғын үй бағасының төмендеу ықтималдығы алдыңғы 50 жылдағы тарихи үрдістерге сүйене отырып тым төмен бағаланғандықтан, ипотекалық тәуекелдерді несие берушіден бастап инвесторға дейінгі тізбектегі барлық дерлік ұйымдар жете бағаламады. Баға белгілеу модельдерінің негізін құрайтын дефолт пен мерзімінен бұрын өтеу модельдерінің шектеулілігі несие берушілердің, секьюритилендірушілердің, брокер-дилерлердің, рейтингтік агенттіктердің, сақтандырушылардың және инвесторлардың басым көпшілігінің (кейбір хедж-қорларды қоспағанда) ипотекалық және активтермен қамтамасыз етілген өнімдерді, сондай-ақ олардың туынды қаржы құралдарын шамадан тыс бағалауына әкелді.<ref>{{cite journal | url=https://claremontreviewofbooks.com/reckless-optimism/ |title=Reckless Optimism | last=Samuelson | first=Robert J. |journal=[[Claremont Review of Books]] | volume=XII | issue=1 |year=2011 | page=13}}</ref><ref name=kourlas>{{cite web| last=Kourlas| first=James| title=Lessons Not Learned From the Housing Crisis| url=https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| publisher=[[The Atlas Society]]| date=April 12, 2012| access-date=June 8, 2020| archive-date=June 8, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200608160526/https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| url-status=dead}}</ref> Қаржылық туынды құралдар мен құрылымдық қаржы өнімдері тәуекелді қаржы нарығына қатысушылар арасында бөлуге және қайта бөлуге мүмкіндік бергенімен, тұрғын үй бағасының төмендеуін және соның салдарынан болған шығындарды жете бағаламау жиынтық тәуекелдің артуына алып келді.<ref name=kourlas/> Әртүрлі себептерге байланысты нарыққа қатысушылар MBS және CDO сияқты қаржылық инновацияларға тән тәуекелдерді дәл бағалай алмады әрі олардың жалпы қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсерін толық түсінбеді.<ref name=declaration/> CDO-ларды бағалау моделі олардың қаржы жүйесіне енгізген тәуекел деңгейін анық көрсете алмады. Банктердің бағалауынша, 2005 жылдың соңы мен 2007 жылдың ортасы аралығында 450 миллиард АҚШ долларына тең CDO сатылған. Кейін жойылған олардың 102 миллиард АҚШ долларына тең бөлігін талдай отырып, JPMorgan «жоғары сапалы» CDO-лар бойынша қаражатты өтеудің орташа деңгейі әрбір доллар үшін шамамен 32 центті құрағанын, ал [[аралық капитал]] CDO-лары бойынша бұл көрсеткіш әрбір доллар үшін шамамен 5 цент болғанын есептеді. [[AIG]] әртүрлі қаржы институттарының міндеттемелерін [[кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) арқылы сақтандырды. CDS-тің негізгі мәмілесі бойынша AIG тарап A-дан сыйлықақы алып, оның орнына тарап B дефолтқа ұшыраған жағдайда тарап A-ға ақша төлеуге міндеттенді. Алайда дағдарыс тереңдеген сайын AIG өзінің көптеген CDS міндеттемелерін орындауға жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болмады, сондықтан 2008 жылғы қыркүйекте оны АҚШ үкіметі өз бақылауына алды. 2008 жылы және 2009 жылдың басында АҚШ салық төлеушілері AIG-ке 180 миллиард АҚШ долларынан астам мемлекеттік несие мен инвестиция бөлді, ал бұл қаражат CDS мәмілелерінің көптеген контрагенттеріне, соның ішінде әлемдегі ірі қаржы институттарына аударылды.<ref>{{cite news | url=https://www.bogleheads.org/forum/viewtopic.php?t=27156 | title=Credit Swap Disclosure Obscures True Financial Risk | first1=Shannon D. | last1=Harrington | first2=Abigail | last2=Moses | work=[[Bloomberg News]] | date=November 6, 2008}}</ref><ref>{{cite news |last=Byrnes| first=Nanette | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-03-17/whos-who-on-aigs-list-of-counterparties | title=Who's Who on AIG List of Counterparties | work=[[Bloomberg News]] |date=March 17, 2009}}</ref> Дағдарысты зерттеген негізгі мемлекеттік орган — [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC 2011 жылғы қаңтарда мынадай қорытындыға келді: {{Дәйексөз|Комиссияның қорытындысы бойынша, [[AIG]] компаниясының күйреуінің және оны үкіметтің құтқаруының басты себебі — компанияның кредиттік дефолт своптарын орасан көлемде сатуы болды. Бұл мәмілелер бойынша AIG бастапқы кепілдікті қамтамасыз етпеді, капитал резервтерін құрмады және өз тәуекелдерін хеджирлемеді. Бұл, әсіресе тәуекелдерді басқару саласындағы корпоративтік басқарудың елеулі сәтсіздігін көрсетті. AIG-тің күйреуі кредиттік дефолт своптарын қоса алғанда, биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдары нарығын кең көлемде реттеуден босатудың салдарынан мүмкін болды. Соның нәтижесінде бұл өнімдерге қатысты федералдық және штаттық деңгейдегі реттеу, оның ішінде AIG-тің күйреу ықтималдығын төмендете алатын капитал мен маржа талаптары іс жүзінде жойылды.<ref>{{cite book| first=Phil |last=Angelides | author-link=Phil Angelides| title=Financial Crisis Inquiry Report| url=https://books.google.com/books?id=QIKfTVrhNfMC&pg=PA352 |year=2011| publisher=DIANE |page=352| isbn=9781437980721}}</ref><ref>{{cite book| first=Jerry M. |last=Rosenberg |title=The Concise Encyclopedia of The Great Recession 2007–2012| url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose|url-access=registration |year=2012| publisher=Scarecrow Press|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose/page/244 244]|isbn=9780810883406}}</ref><ref>{{cite book|first1=Asli Yüksel |last1=Mermod|first2=Samuel O. |last2=Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World| url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA127| year=2013|publisher=Springer| page=127| isbn=9783642376207}}</ref>}} Кеңінен қолданылған қаржылық модельдің шектеулері де тиісті дәрежеде түсінілмеді.<ref>{{cite news | last=Regnier | first=Pat | url=https://money.com/new-theories-attempt-to-explain-the-financial-crisis/ | title=New theories attempt to explain the financial crisis | work=[[Money (magazine)|Money]] | date=February 27, 2009}}</ref><ref name="Felix1">{{Cite news| last=Salmon |first=Felix| title=Recipe for Disaster: The Formula That Killed Wall Street| volume=17 | magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|issue=3 |url=https://www.wired.com/2009/02/wp-quant/ | date=February 23, 2009 }}</ref> Бұл формула CDS бағасы ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың дұрыс бағасымен өзара байланысты және оны болжай алады деген болжамға негізделді. Есептеуге қолайлы болғандықтан, оны CDO мен CDS нарығындағы инвесторлардың, эмитенттердің және рейтингтік агенттіктердің өте үлкен бөлігі тез арада қолдана бастады.<ref name="Felix1" /> ''Wired'' журналының бір мақаласына сәйкес: {{Дәйексөз|Содан кейін бұл модель күйреді. Алғашқы жарықтар қаржы нарықтары [[Дэвид Ли]]дің формуласын қолданушылар күтпеген бағытта әрекет ете бастағанда-ақ байқалды. 2008 жылы бұл жарықтар тұтас шыңырауларға айналды: қаржы жүйесінің іргетасындағы ақаулар триллиондаған АҚШ долларын жұтып, жаһандық банк жүйесінің өміршеңдігіне елеулі қауіп төндірді... Лидің [[Гаусстық копула]] формуласы дүниежүзілік қаржы жүйесін тізе бүктірген, ақылға сыймайтын шығындардың туындауына ықпал еткен факторлардың бірі ретінде тарихта қалады.<ref name="Felix1" />}} Қаржы активтері күрделеніп, олардың нақты құнын бағалау қиындаған сайын, инвесторлар халықаралық [[облигациялық рейтинг]] агенттіктері мен банк реттеушілерінің тәуекелдердің шын мәнінде болғаннан әлдеқайда төмен екенін көрсететін кейбір күрделі математикалық модельдерді сенімді деп қабылдағанына сүйеніп, өздерін қауіпсіз сезінді.<ref name="RISKS1">{{cite news| first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris| url=https://www.nytimes.com/2008/11/25/business/25assess.html?hp|title=News Analysis: Another Crisis, Another Guarantee| work=[[The New York Times]] |date=November 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Джордж Сорос]] бұл туралы былай деген: «Жаңа қаржы өнімдері соншалықты күрделене түскенде, реттеуші органдар тәуекелдерді есептей алмайтын жағдайға жетіп, банктердің өздерінің тәуекелдерді басқару әдістеріне сүйене бастады, сөйтіп алып өрлеу бақылаудан шықты. Сол сияқты, рейтингтік агенттіктер де синтетикалық өнімдерді шығарушылар ұсынған ақпаратқа сүйенді. Бұл жауапкершіліктен шошынарлықтай бас тарту болды».<ref>{{Cite news| last=Soros| first=George | author-link=George Soros |title=The worst market crisis in 60 years | work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/24f73610-c91e-11dc-9807-000077b07658 | date=January 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Инвестицияларды басқару]] саласының мамандары мен [[институционалдық инвестор]]лар арасындағы [[мүдделер қақтығысы]], оған қоса жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы, активтерді басқарушылардың құны негізсіз жоғары кредиттік активтерге сәтсіз инвестициялар салуына әкелді. Кәсіби инвестициялық менеджерлердің сыйақысы, әдетте, олардың басқаруындағы клиент [[басқарудағы активтер|активтерінің]] көлеміне байланысты болады. Сондықтан олар өз сыйақысын арттыру үшін басқарудағы активтердің көлемін ұлғайтуға мүдделі болды. Жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы кредиттік активтердің кірістілігін төмендеткен кезде, активтерді басқарушылардың алдында екі таңдау тұрды: нақты кредиттік тәуекелге сәйкес келмейтін табыстылығы бар активтерге инвестициялау немесе қаражатты клиенттерге қайтару. Көптеген активтерді басқарушылар басқарудағы активтер көлемін сақтап қалу үшін клиенттердің қаражатын құны негізсіз жоғары (кірістілігі төмен) инвестицияларға салуды жалғастырды, бұл өз клиенттерінің мүддесіне қайшы келді. Олар бұл шешімді төлем қабілеті төмен ипотекаларға негізделген кредиттік активтердің тәуекелдерін жоққа шығаруға болатын себептермен ақтады, өйткені мұндай ипотекалық несиелердің алғашқы шығарылымдары бойынша шығын деңгейі өте төмен болған еді.<ref>{{cite journal |last1=Calomiris |first1=Charles W |title=The Subprime Turmoil: What's Old, What's New, and What's Next |journal=The Journal of Structured Finance |date=30 April 2009 |volume=15 |issue=1 |pages=6–52 |doi=10.3905/JSF.2009.15.1.006 }}</ref> Соған қарамастан, аталған формула кеңінен қолданылғанымен, қаржы индустриясы дағдарысқа дейін-ақ оның шектеулерін, атап айтқанда тәуелділік динамикасын ескермейтінін және төтенше жағдайларды жеткіліксіз бейнелейтінін жоюға бағытталған әрекеттер жасағаны құжаттармен расталған.<ref>{{Cite journal | last1=Lipton | first1=Alexander | first2=Andrew | last2=Rennie | year=2007| title=Credit Correlation: Life after Copulas| ssrn=1478374 |journal=World Scientific }}</ref> 2007 жылы [[World Scientific]] баспасынан жарық көрген ''Credit Correlation: Life After Copulas'' атты жинақта 2006 жылы Лондонда Merrill Lynch ұйымдастырған конференцияның материалдары топтастырылған. Онда бірқатар мамандар копула моделінің кейбір шектеулерін жоятын жаңа модельдерді ұсынуға тырысты. Сондай-ақ Donnelly мен Embrechts-тің мақаласын<ref>{{cite journal |last1=Donnelly |first1=Catherine |last2=Embrechts |first2=Paul |title=The Devil is in the Tails: Actuarial Mathematics and the Subprime Mortgage Crisis |journal=ASTIN Bulletin |date=May 2010 |volume=40 |issue=1 |pages=1–33 |doi=10.2143/AST.40.1.2049222 |hdl=20.500.11850/20517 }}</ref> және Brigo, Pallavicini мен Torresetti редакциялаған кітапты қараңыз; онда CDO-ларға қатысты маңызды ескертулер мен зерттеулердің 2006 жылдың өзінде-ақ жарияланғаны көрсетілген.<ref>{{cite book |editor-first1=Damiano |editor-first2=Andrea |editor-first3=Roberto |editor-last1=Brigo |editor-last2=Pallavicini |editor-last3=Torresetti |title=Credit Models and the Crisis |date=2012 |doi=10.1002/9781118374733 |isbn=978-0-470-66566-4 }}{{pn|date=February 2026}}</ref> === Көлеңкелі банк жүйесінің өрлеуі мен күйреуі === [[Сурет:Securitization Market Activity.png|thumb|upright=1.6|right|Дағдарыс кезінде секьюритилендіру нарықтарының қызметі айтарлықтай бұзылды]] Көптеген дәлелдер ең тәуекелі жоғары әрі ең нашар нәтиже көрсеткен ипотекалардың [[көлеңкелі банк жүйесі]] арқылы қаржыландырылғанын көрсетеді. Сондай-ақ [[көлеңкелі банк жүйесі]] тарапынан болған бәсекелестік дәстүрлі қаржы институттарын андеррайтинг стандарттарын төмендетуге және тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер беруге итермелеуі мүмкін еді. 2008 жылғы маусымдағы сөзінде [[Нью-Йорк Федералдық резерв банкі]]нің президенті әрі бас атқарушы директоры [[Тимоти Гайтнер]] — кейін 2009 жылы [[АҚШ Қаржы министрі]] болған — несие нарықтарының қатып қалуына негізгі себептердің бірі ретінде «параллель банк жүйесі», яғни [[көлеңкелі банк жүйесі]] ұйымдарына жасалған [[банк дүрбелеңі]]н атады. Бұл ұйымдар қаржы жүйесінің негізін құрайтын несие нарықтары үшін аса маңызды рөл атқарды, бірақ депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады. Сонымен қатар, бұл ұйымдар [[активтер мен міндеттемелердің сәйкессіздігі]]не байланысты осал болды, өйткені олар өтімді нарықтардан қысқа мерзімге қарыз алып, оны ұзақ мерзімді, өтімділігі төмен әрі тәуекелі жоғары активтерді сатып алуға жұмсады. Соның салдарынан несие нарығындағы кез келген күйзеліс оларды левереджді жедел қысқартуға, яғни ұзақ мерзімді активтерін төмен бағамен жаппай сатуға мәжбүрледі. Ол бұл ұйымдардың маңызын былай сипаттады: {{Дәйексөз|2007 жылдың басында активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың арналары, құрылымдық инвестициялық құралдардағы, аукциондық мөлшерлемесі бар артықшылықты бағалы қағаздардағы, тендерлік опциондық облигациялардағы және сұраныс бойынша өзгермелі мөлшерлемелі ноталардағы активтердің жиынтық көлемі шамамен 2,2 триллион АҚШ долларын құрады. Үшжақты репо арқылы бір түнге қаржыландырылған активтердің көлемі 2,5 триллион АҚШ долларына дейін өсті. Хедж-қорлардағы активтер шамамен 1,8 триллион АҚШ долларына жетті. АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің жиынтық балансы 4 триллион АҚШ долларын құрады. Салыстыру үшін, сол кездегі АҚШ-тағы бес ірі банктік холдингтік компанияның жиынтық активтері 6 триллион АҚШ долларынан сәл ғана асты, ал бүкіл банк жүйесінің жиынтық активтері шамамен 10 триллион АҚШ долларын құрады. Осы факторлардың барлығының жиынтық әсері қаржы жүйесін активтер бағасы мен несие циклдерінің өздігінен күшейетін ауытқуларына осал етті.<ref name=reducing/>}} Экономика саласындағы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, экономист [[Пол Кругман]] көлеңкелі банк жүйесіне жасалған жаппай қаражатты қайтарып алу толқынын дағдарыстың «негізгі себебі» деп сипаттады. Ол мұндай реттеудің жоқтығын «[[қасақана немқұрайлылық]]<nowiki/>» деп атап, банк қызметіне ұқсас барлық қызмет түрлері реттелуі тиіс деген пікір білдірді.<ref name="Krugman 2009" /> [[Ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың]] немесе [[активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаз]]дардың көпшілік түрлерін инвесторларға сату арқылы қаражат тарту мүмкіндігі жойылғаннан кейін, инвестициялық банктер мен [[көлеңкелі банк жүйесі]]нің басқа да ұйымдары ипотекалық компаниялар мен өзге корпорацияларды қаржыландыра алмай қалды.<ref name="reducing">{{cite web|last=Geithner|first=Timothy F.|author-link=Timothy F. Geithner|date=June 9, 2008|title=Reducing Systemic Risk in a Dynamic Financial System|url=https://www.newyorkfed.org/newsevents/speeches/2008/tfg080609.html|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref name="Krugman 2009" /> Бұл АҚШ-тағы несие беру тетігінің шамамен үштен бірінің тоқтап қалуына әкелді және бұл жағдай 2009 жылғы маусымға дейін жалғасты.<ref name=Uncrunch>{{cite news| url=https://www.city-journal.org/html/can-feds-uncrunch-credit-13139.html |title=Can the Fed's Uncrunch Credit? | first=Nicole | last=Gelinas | work=[[City Journal]] | date=Winter 2009}}</ref> [[Брукингс институты]]ның мәліметінше, сол кезде бұл олқылықтың орнын толтыру үшін дәстүрлі банк жүйесінде жеткілікті капитал болған жоқ: «несие беру көлемін осынша ұлғайтуды қамтамасыз етуге жеткілікті капитал жинау үшін бірнеше жыл бойы жоғары табыс табу қажет болар еді». Авторлар сондай-ақ [[секьюритилендіру]]дің кейбір түрлері «тым босаң несие беру жағдайының жемісі болғандықтан, біржола жойылуы мүмкін» екенін көрсетті. Дәстүрлі банктер несие беру стандарттарын күшейткенімен, қарыз алуға қолжетімді қаражат көлемінің қысқаруының басты себебі көлеңкелі банк жүйесінің күйреуі болды.<ref name=gofromhere/> === Шикізат бағалары === [[Сурет:Copper Price History USD.png|thumb|upright=1.4|Әлемдік мыс бағасы]] [[Сурет:Fertilizer prices.webp|thumb|upright=1.4|right|Тыңайтқыш бағалары {{legend-line|#00A2FF solid 3px|[[Диаммоний фосфаты|DAP]]}} {{legend-line|#61D836 solid 3px|[[Калий хлориді]]}} {{legend-line|#929292 solid 3px|[[Фосфорит]]}} {{legend-line|#F8BA00 solid 3px|[[Үштік суперфосфат]]}} {{legend-line|#FF2600 solid 3px|[[Несепнәр]]}} ]] 2008 жылы жарияланған мақаласында [[Рикардо Кабальеро]], [[Эммануэль Фархи]] және [[Пьер-Оливье Гуринша]] қаржылық дағдарыс «жаһандық активтер тапшылығының» салдары болғанын, соның нәтижесінде АҚШ-қа ірі көлемде капитал ағыны бағытталып, ақырында жарылған активтер көпіршіктері қалыптасқанын айтты.<ref name=Caballero>{{cite journal |first1=Ricardo J. |last1=Caballero |first2=Emmanuel |last2=Farhi |first3=Pierre-Olivier |last3=Gourinchas |url=https://www.jstor.org/stable/27720394 |jstor=27720394 |title=Financial Crash, Commodity Prices and Global Imbalances |journal=Brookings Papers on Economic Activity |volume=2008 |date=Fall 2008 |issue=2 |pages=1–55|doi=10.1353/eca.0.0013 }}</ref> Кабальеро, Фархи және Гуринша төлем қабілеті төмен ипотекалық несиелер дағдарысынан кейін мұнай бағасының күрт өсуі — бірнеше айдың ішінде шамамен 100%-ға қымбаттауы, әрі бұл рецессиялық күйзелістер жағдайында орын алуы — қаржы дағдарысының өзіне берілген алыпсатарлық жауаптың нәтижесі болғанын, оның мақсаты активтер ұсынысын қалпына келтіру екенін алға тартты. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, жаһандық экономика екі бөлек күйзеліске (қаржылық және мұнай дағдарысына) емес, көптеген салдары болған бір ғана күйзеліске ұшырады.<ref name=Caballero/> Тек ұзақ позицияларды ұстайтын шикізаттық индекстік қорлар кеңінен танымал бола бастады. Бір бағалау бойынша, оларға салынған инвестициялар көлемі 2006 жылғы 90 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың соңында 200 миллиард АҚШ долларына дейін өсті, ал осы кезеңде шикізат бағасы 71%-ға қымбаттады. Бұл аталған индекстік қорлар шикізат көпіршігінің қалыптасуына себеп болды ма деген мәселені туындатты. Алайда осы тақырыпқа арналған эмпирикалық зерттеулер біржақты қорытындыға келген жоқ.<ref name=IrwinSanders2010>{{cite journal | last1=Irwin | first1=Scott H. | last2=Sanders | first2=Dwight R. | date=June 1, 2010 | title=The Impact of Index and Swap Funds on Commodity Futures Markets | url=https://www.oecd-ilibrary.org/agriculture-and-food/the-impact-of-index-and-swap-funds-on-commodity-futures-markets_5kmd40wl1t5f-en | journal=OECD Working Paper | series=OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers | doi=10.1787/5kmd40wl1t5f-en }}</ref> === Жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы === Жаһандық активтер көпіршігінің қалыптасуына ішінара жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы себеп болды. [[Эндрю Метрик]] ұсынған теорияға сәйкес, Азия қаржы дағдарысынан кейін қауіпсіз активтерге деген сұраныстың артуы және айналымдағы қазынашылық бағалы қағаздардың жеткіліксіздігі тәуекелі төмен активтерге деген қанағаттандырылмаған сұранысты туғызды. Соның нәтижесінде мемлекеттік әл-ауқат қорлары мен зейнетақы қорлары сияқты институционалдық инвесторлар AAA рейтингі берілген ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты синтетикалық қауіпсіз активтерді сатып ала бастады.<ref>{{cite report |last1=Gorton |first1=Gary |last2=Metrick |first2=Andrew |title=Getting up to Speed on the Financial Crisis: A One-Weekend-Reader's Guide |date=2012 |doi=10.3386/w17778 }}</ref> Соның салдарынан қауіпсіз деп саналатын активтерге деген сұраныс капиталдың АҚШ-тағы тұрғын үй нарығына еркін ағылуына түрткі болды. Бұл дағдарысты едәуір ушықтырды, өйткені банктер мен басқа да қаржы институттары бұрынғыдан да көп ипотекалық несие беруге ынталандырылды. === Ақша-несие саясаты === [[Аустрия экономикалық мектебі]]мен байланысты кейбір пікір білдірушілер мен экономистер, соның ішінде АҚШ Конгресінің бұрынғы мүшесі [[Рон Пол]] және тарихшы [[Том Вудс]], дағдарысқа [[АҚШ-тағы либертарианизм|либертариандық]] тұрғыдан түсіндірме ұсынды. Бұл түсіндірме реттеуді әлсірету мен мемлекеттік қадағалауға негізделген көзқарастардан өзгеше болды. Рон Пол өзінің ''[[End the Fed]]'' атты кітабында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің 2000-жылдардың басында [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н жасанды түрде ұзақ уақыт бойы төмен деңгейде ұстау саясаты [[несиелік көпіршік]]тің қалыптасуына себеп болды деп тұжырымдайды. Оның пікірінше, бұл алыпсатарлық инвестицияларға және, әсіресе, тұрғын үй секторында орнықсыз қарыз деңгейінің қалыптасуына мүмкіндік берді.<ref name=":8">{{cite web |last=Paul |first=Ron |title=Commentary: Bailouts will lead to rough economic ride |url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924112027/https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-date=2008-09-24 |access-date=2025-07-13 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{cite web |last=Beers |first=Brian |date=2009-09-17 |title=End the Fed, Save the Dollar: Ron Paul |url=https://www.cnbc.com/2009/09/17/end-the-fed-save-the-dollar-ron-paul.html |access-date=2025-07-13 |publisher=CNBC}}</ref><ref>{{cite web |last=Doherty |first=Brian |date=2009-10-27 |title=Fed Up |url=https://reason.com/2009/10/27/fed-up/ |access-date=2025-07-13 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref> Том Вудс та өзінің ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown]]'' кітабында Федералдық резерв жүйесінің ақша ұсынысы мен несие нарықтарына араласуы қалыпты баға сигналдарын бұрмалап, капиталдың тиімсіз бөлінуіне әкелді, ал оның салдары ретінде түзету кезеңі сөзсіз болды деп пайымдайды.<ref name=":9">{{cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=iKxQqw-et-QC&q=Meltdown%3A+A+Free-Market+Look+at+Why+the+Stock+Market+Collapsed%2C+the+Economy+Tanked%2C+and+Government+Bailouts+Will+Make+Things+Worse |title=Meltdown: The Classic Free-Market Analysis of the 2008 Financial Crisis |date=2009-02-09 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59698-106-5}}</ref><ref>{{cite web |date=2009-04-03 |title=Buchanan: Should we kill the Fed? |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30031803 |access-date=2025-07-13 |publisher=NBC News}}</ref> Пол мен Вудс сондай-ақ [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұйымдарының дағдарыстағы рөлін сынға алып, олардың тұрғын үйге иелік ету деңгейін тұрақты шектен тыс ұлғайту арқылы шамадан тыс тәуекелге барғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |last=Gjelten |first=Tom |date=2009-06-23 |title=Economic Crisis Stirs Free-Market Debate |url=https://www.npr.org/2009/06/23/105783108/economic-crisis-stirs-free-market-debate |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref>{{cite news |date=2008-09-23 |title=Ron Paul Weighs In On The Financial Catastrophe |url=https://www.npr.org/2008/09/23/94926280/ron-paul-weighs-in-on-the-financial-catastrophe |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref name=":8" /> Олардың пікірінше, мұндай мемлекеттік араласу [[моралдық тәуекел]]ді туғызды, өйткені ірі қаржы институттарына дағдарыс кезінде мемлекет тарапынан қолдау көрсетілетініне сенім берілді. Пол мен Вудстың пайымдауынша, бұл қаржы институттарын одан да тәуекелі жоғары әрекеттерге ынталандырды.<ref name=":9" /><ref>{{cite web |last=Dowd |first=Kevin |date=January 1, 2009 |title=Moral Hazard and the Financial Crisis |url=https://www.researchgate.net/publication/241272512 |website=ResearchGate}}</ref> === Капитализмнің жүйелік дағдарысы === 1998 жылы жарық көрген кітабында [[Джон Макмертри]] қаржы дағдарысы [[капитализм]]нің өзінің жүйелік дағдарысы болып табылады деген пікір айтты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=m7Mbb1aMWAkC | last=McMurty| first=John | author-link=John McMurtry (academic) | date=December 10, 1998 | publisher=[[Pluto Press]] | title=The Cancer Stage of Capitalism | isbn=978-0-7453-1347-4}}</ref> 1978 жылы жарық көрген ''[[The Downfall of Capitalism and Communism]]'' атты кітабында [[Рави Батра]] [[қаржылық капитализм]] жағдайындағы теңсіздіктің күшеюі алыпсатарлық көпіршіктердің қалыптасуына әкелетінін, олардың кейін жарылып, экономикалық күйзелістер мен ауқымды саяси өзгерістерге себеп болатынын болжады. Сондай-ақ ол жалақы мен еңбек өнімділігінің өсу қарқыны арасындағы айырмашылықтан туындайтын «сұраныс алшақтығы» қор нарығының дамуына ықпал ететін бюджет тапшылығы мен қарыз динамикасын түсіндіреді деп пайымдады.<ref>{{cite news| last=Batra| first=Ravi| author-link=Ravi Batra | url=https://truthout.org/articles/weapons-of-mass-exploitation/ |title=Weapons of Mass Exploitation? |work=[[Truthout]] |date=May 8, 2011}}</ref> Саяси экономияны зерттеуші әрі ''[[Monthly Review]]'' журналының редакторы [[Джон Беллами Фостер]] 1970-жылдардың басынан бері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсу қарқынының төмендеуін [[нарықтың қанығуы]]ның күшеюімен түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://monthlyreview.org/articles/the-financialization-of-capital-and-the-crisis/ |title=The Financialization of Capital and the Crisis | first=John Bellamy | last=Foster | work=[[Monthly Review]] | date=April 1, 2008}}</ref> [[Маркстік экономика]] өкілдері [[Эндрю Климан]], Майкл Робертс және Гульельмо Каркеди, Фостер ұсынған ''Monthly Review'' мектебінің көзқарасына қарама-қарсы, дағдарыстардың түпкі себебі ретінде капитализмге тән [[пайда нормасының]] ұзақ мерзімді төмендеу үрдісін атады. Олардың пікірінше, мәселе капиталдың тек өндірістік инвестициялар арқылы жеткілікті қарқынмен өсе немесе жинақтала алмауында болды. Өндірістік секторлардағы пайданың төмен нормасы капиталды жоғары табыс әкелуі мүмкін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық инвестициялауға итермеледі. Бұл көзқарас бойынша, 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардағы алыпсатарлық дүрлігу капиталдың органикалық құрылымының өсуінің, яғни пайда нормасының төмендеуінің салдары болды. Майкл Робертстің айтуынша, «пайда нормасының төмендеуі ақыр соңында 2007 жылғы несиелік дағдарысты туғызды, өйткені несие енді пайданы қолдай алмайтын жағдайға жетті».<ref>{{cite web |last=Roberts | first=Michael |url=https://thenextrecession.wordpress.com/2011/07/03/carchedi-foster-and-the-causes-of-crisis/ |title=Carchedi, Foster and the causes of crisis| date=July 3, 2011}}</ref> 2005 жылы жарық көрген ''The Battle for the Soul of Capitalism'' атты кітабында [[Джон Богл]]: «Корпоративтік Америка көбіне басқарушылардың билігіне бақылау жасауға тиіс тұлғалардың оны тым ұзақ уақыт бойы іс жүзінде шектемеуінің салдарынан өз жолынан тайды», — деп жазды. [[Джеймс Бернэм]]нің 1941 жылы жарық көрген әйгілі ''[[James Burnham#The Managerial Revolution|The Managerial Revolution]]'' еңбегінің негізгі тұжырымын қайталай отырып, Богл мынадай мәселелерді атап өтті:<ref>{{cite book| last=Bogle| first=John |year=2005| title=The Battle for the Soul of Capitalism| url=https://archive.org/details/battleforsoulo00bogl| url-access=registration |publisher=[[Yale University Press]] | isbn=978-0-300-11971-8}}</ref> * «меншік иелері капитализмінің» орнына «басқарушылар капитализмінің» келуі, яғни компанияны акционерлердің емес, басшылықтың өз мүддесіне сай басқару ([[принципал-агент мәселесі]]нің бір көрінісі); * басшыларға төленетін сыйақының шамадан тыс өсуі; * компанияның шынайы құнын арттырудан гөрі акция бағасын көтеруге бағытталған табысты басқару тәжірибесі; * аудиторлар, директорлар кеңесі, Уолл-стрит сарапшылары және кәсіби саясаткерлер сияқты бақылаушы институттардың өз міндеттерін тиісінше атқара алмауы. ''[[The Big Mo (кітап)|The Big Mo]]'' атты кітабында Швейцарияның [[UBS]] банкінің бұрынғы басшысы [[Марк Рёдер]] қаржы дағдарысында ауқымды нарықтық инерцияның, яғни [[The Big Mo|«Үлкен Mo»]] құбылысының «шешуші рөл атқарғанын» алға тартты. Рёдердің пікірінше, «компьютерлер басқаратын сауда бағдарламалары сияқты соңғы технологиялық жетістіктер, сондай-ақ нарықтардың өзара байланысының күшеюі инерция әсерін айтарлықтай ұлғайтты. Соның нәтижесінде қаржы секторының өзі табиғатынан тұрақсыз бола түсті».<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=jrnFCB2lNAEC | title=The Big Mo: Why Momentum Now Rules Our World | first=Mark | last=Roeder | author-link=Mark Roeder | publisher=[[Virgin Books]] | year=2011 | isbn=978-0-7535-3937-8}}</ref> [[Роберт Райх]] экономикалық құлдыраудың басты себептерінің бірі ретінде АҚШ-тағы жалақының, әсіресе жұмыс күшінің 80%-ын құрайтын сағаттық ақы алатын қызметкерлердің жалақысының ұзақ уақыт бойы тоқырауын атады. Оның пікірінше, бұл халықты күнкөріс шығындарын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүрледі.<ref>{{cite magazine |url=https://www.guernicamag.com/the_heart_of_the_economic_mess/ |last=Reich | first=Robert | author-link=Robert Reich |title=The Heart of the Economic Mess | magazine=[[Guernica (magazine)|Guernica]] |date=July 25, 2008}}</ref> Экономистер [[Эйлса Маккей]] мен [[Маргунн Бьёрнхольт]] қаржы дағдарысы мен оған берілген жауап негізгі экономикалық теориядағы және экономистер қауымдастығындағы идеялар дағдарысын ашып көрсетті деп пайымдады. Олар экономиканы, экономикалық теорияны және экономика ғылымының өзін қайта қарастыруға шақырды.<ref>{{cite book| last1=Bjørnholt |first1=Margunn |author1-link=Margunn Bjørnholt |last2=McKay |first2=Ailsa |author2-link=Ailsa McKay |editor1-last=Bjørnholt |editor1-first=Margunn |editor1-link=Margunn Bjørnholt |editor2-last=McKay |editor2-first=Ailsa |editor2-link=Ailsa McKay| title=Counting on Marilyn Waring: New Advances in Feminist Economics|chapter-url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/05/Advances-in-Feminist-Economics-in-Times-of-Economic-Crisis.pdf |year=2014| publisher=[[Demeter Press]] |pages=7–20| chapter=Advances in Feminist Economics in Times of Economic Crisis |isbn=978-1-927335-27-7}}</ref> === Дұрыс емес банк моделі: кредиттік одақтардың орнықтылығы === [[Халықаралық еңбек ұйымы]]ның есебіне сәйкес, дағдарыс кезінде [[кооперативтік банк]] мекемелері өз бәсекелестеріне қарағанда күйреуге әлдеқайда аз ұшырады. Кооперативтік банк секторы Еуропаның банк нарығының 20%-ын иеленгенімен, 2007 жылдың үшінші тоқсаны мен 2011 жылдың бірінші тоқсаны аралығындағы барлық активтердің есептен шығарылуы мен шығындарының небәрі 7%-ын ғана құрады.<ref>{{cite web |url=https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/---coop/documents/publication/wcms_207768.pdf |title=Resilience in a downturn |publisher=International Labour Organisation }}</ref> 2008 жылы АҚШ-та коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау деңгейі [[кредиттік одақ]]тарға қарағанда шамамен үш есе жоғары болды, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуықтады.<ref>{{cite news| url=https://www.fool.com/investing/general/2011/11/22/in-pictures-banks-vs-credit-unions-in-the-financia.aspx |title=In Pictures: Banks vs. Credit Unions in the Financial Crisis |first=Matt |last=Cropp| date=November 22, 2011 |website=[[The Motley Fool]]}}</ref> Жалпы алғанда шағын және орта кәсіпорындарды несиелеу қысқарғанымен, кредиттік одақтар бұл кәсіпорындарға берілетін несиелер көлемін арттырды.<ref>{{cite web | url=https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | title=How Did Bank Lending to Small Business in the United States Fare After the Financial Crisis? | publisher=[[Small Business Administration]] | access-date=November 29, 2018 | archive-date=August 28, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190828223019/https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | url-status=dead }}</ref> == Экономистердің болжамдары == Экономистердің, әсіресе [[негізгі экономикалық мектеп]] өкілдерінің басым бөлігі бұл дағдарысты алдын ала болжай алмады.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-04-15/what-good-are-economists-anyway | title=What Good Are Economists Anyway? | first=Peter | last=Coy | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 16, 2009 | url-access=subscription}}</ref> [[Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебі]]нің онлайн-бизнес журналы экономистердің неге ауқымды жаһандық қаржы дағдарысын болжай алмағанын талдап, олардың экономикадағы банктер мен басқа да қаржы институттарының маңызды рөлін ескермейтін, негізінен тауарлар мен қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларға ғана сүйенетін математикалық модельдерді қолданғаны туралы қорытындыға келді.<ref>{{cite web| url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/why-economists-failed-to-predict-the-financial-crisis/ |title=Why Economists Failed to Predict the Financial Crisis |publisher=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=May 13, 2009}}</ref> [[Гетеродокстық экономика]]ның бірнеше өкілі әртүрлі уәждерге сүйене отырып, қаржы дағдарысын алдын ала болжаған болатын. [[Дирк Беземер]]<ref>{{cite web| url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |title="No One Saw This Coming": Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |last=Bezemer |first=Dirk J |publisher=Munich Personal RePEc Archive |date=June 2009}}</ref> дағдарысты болжаған 12 экономисті атап көрсетеді. Олар: [[Дин Бейкер]], [[Уинн Годли]], [[Фред Харрисон]], [[Майкл Хадсон]], [[Эрик Янсзен]], [[Мед Джонс]], [[Стив Кин]], [[Якоб Брёхнер Мадсен]] және Йенс Кьер Сёренсен, [[Курт Рихебехер]], [[Нуриэль Рубини]], [[Питер Шифф]] және [[Роберт Шиллер]]. Тұрғын үй бағаларын өлшейтін [[Кейс-Шиллер индексі]]нің авторларының бірі [[Роберт Шиллер]] [[Lehman Brothers]] банкінің күйреуінен бір жыл бұрын мақала жариялап, онда АҚШ-тағы тұрғын үй нарығының баяулауы тұрғын үй көпіршігінің жарылуына, ал оның салдары қаржы жүйесінің күйреуіне алып келетінін болжады.<ref>{{cite news | url=https://www.project-syndicate.org/commentary/bubble-trouble | title=Bubble Trouble | first=Robert J. | last=Shiller | author-link=Robert J. Shiller | work=[[Project Syndicate]] | date=September 17, 2007 | url-access=subscription}}</ref> [[Питер Шифф]] те дағдарысқа дейінгі бірнеше жыл бойы теледидарда жиі сөз сөйлеп, жылжымайтын мүлік нарығының таяуда құлдырайтынын бірнеше рет ескерткен.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090125102645/http://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | url-status=dead | archive-date=January 25, 2009 | title=Peter Schiff: Oh, he saw it coming | first=Brian | last=O'Keefe | publisher=CNN | date=January 23, 2009}}</ref> [[Аустрия экономикалық мектебі]] бұл дағдарысты ақша ұсынысының шамадан тыс жұмсақ саясаты салдарынан несие есебінен қалыптасқан көпіршіктің алдын ала болжауға болатын жарылуының классикалық мысалы әрі өз теориясының дұрыстығын растайтын дәлел ретінде бағалады.<ref>{{cite web | url=https://mises.org/library/austrian-business-cycle-theory-and-global-financial-crisis-confessions-mainstream-economist | title=Austrian Business Cycle Theory and the Global Financial Crisis: Confessions of a Mainstream Economist | first=Jerry | last=Tempelman | work=[[Mises Institute]] | date=July 30, 2014}}</ref> Сонымен қатар алда болатын дағдарыс жөнінде алдын ала ескерткен басқа да экономистер болды.<ref>{{Cite news | url=https://www.economist.com/leaders/2007/11/15/americas-vulnerable-economy | title=Recession in America | newspaper=[[The Economist]] | date=November 15, 2007}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]]нің бұрынғы төрағасы [[Рагурам Раджан]] 2005 жылы, [[Халықаралық валюта қоры]]ның бас экономисі болып тұрған кезінде, алда болатын қаржы дағдарысын болжаған еді. Сол жылы [[Алан Гринспен]]ді [[АҚШ Федералдық резерв жүйесі]] төрағасы қызметінен зейнетке шығуына орай құрметтеуге арналған іс-шарада Раджан қаржы секторын сынға алған даулы баяндама ұсынды.<ref>{{cite journal |first=Raghuram |last=Rajan |title=Has Financial Development Made the World Riskier? |journal=NBER Working Paper No. 11728 |date=November 2005 |doi=10.3386/w11728 |doi-access=free}}</ref> Бұл баяндамада Раджан «алда апат қаупі төніп тұрғанын» ескертті.<ref>{{cite news | first=Justin | last=Lahart | url=https://www.wsj.com/articles/SB123086154114948151 | title=Mr Rajan Was Unpopular (But Prescient) at Greenspan Party | work=[[The Wall Street Journal]] | date=January 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Раджанның пікірінше, қаржы секторының басшыларына «ықтималдығы төмен болғанымен, жүзеге асқан жағдайда өте ауыр салдарға әкелетін тәуекелдерді қабылдауға ынталандыру жасалды, өйткені оның есесіне олар қалған уақытта мол сыйақы алып отырды». Мұндай тәуекелдер «құйрықтық тәуекелдер» деп аталады. Оның ойынша, ең маңызды мәселе банктердің қаржы нарықтарына жеткілікті өтімділік бере алуында болды. Егер мұндай тәуекелдер жүзеге асса, қаржылық позицияларды уақытылы жабу және шығындарды бөлу арқылы олардың нақты экономикаға тигізетін зардабын барынша азайту қажет еді. Трейдер әрі қаржылық тәуекелдер инженері, 2007 жылы жарық көрген ''[[The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable|Қара аққу]]'' кітабының авторы [[Нассим Николас Талеб]] банк жүйесі мен жалпы экономиканың әлсіз тәуекел модельдеріне және болжауға шамадан тыс сүйенуінің салдарынан күйреу қаупі бар екенін бірнеше жыл бойы ескертіп келді. Ол бұл мәселені жүйелердің «беріктігі мен осалдығы» тұрғысынан түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://www.huffpost.com/entry/why-nassim-taleb-is-the-t_b_263194 |title=Why Nassim Taleb is the True Predictor of this Crisis | first=Pablo | last=Triana | work=[[HuffPost]]| date=August 19, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fooledbyrandomness.com/imbeciles.htm |title=The Black Swan: Quotes & Warnings that the Imbeciles Chose to Ignore |publisher=fooledbyrandomness.com |date=April 2007}}</ref> Талеб қалыптасқан көзқарасқа қарсы шығып, банк акцияларының құлдырауына ірі қаржылық бәс тігіп, дағдарыс кезінде қомақты пайда тапты. Оның өз сөзімен айтқанда: «Олар тыңдамады, сондықтан мен олардың ақшасын алдым». <ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/magazine/04risk-t.html |work=[[The New York Times]]| first=Joe| last=Nocera | author-link=Joe Nocera | title=Risk Mismanagement | date=January 4, 2009 | url-access=subscription}}</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы [[Дэвид Брукс]]тың пікірінше, «Талеб болып жатқан оқиғаларға түсініктеме беріп қана қойған жоқ, олардың боларын алдын ала көре білді». <ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/28/opinion/28brooks.html| work=[[The New York Times]]| first=David| last=Brooks| author-link=David Brooks (commentator) | title=The Behavioral Revolution | date=October 28, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мақалалар қоғамда экономистердің басым бөлігі қаржы дағдарысын алдын ала болжау міндетін орындай алмады деген пікірдің қалыптасуына ықпал етті. Мысалы, ''[[The New York Times]]'' газетінде жарияланған мақалада экономист [[Нуриэль Рубини]] мұндай дағдарыс туралы 2006 жылдың қыркүйегінде-ақ ескерткені айтылып, экономика ғылымы рецессияларды болжауда әлсіз деген тұжырым жасалды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/08/17/magazine/17pessimist-t.html | title=Dr. Doom | first=Stephen | last=Mihm | date=August 15, 2008 | work=[[New York Times Magazine]] | url-access=subscription}}</ref> ''[[The Guardian]]'' газетінің жазуынша, Рубини тұрғын үй нарығының күйреуі мен жаһандық рецессияны болжағаны үшін көпшіліктің келемежіне ұшыраған, ал ''[[The New York Times]]'' оған «Dr. Doom» деген лақап ат берген.<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/business/2009/jan/24/nouriel-roubini-credit-crunch| first=Emma |last=Brockes | title=He Told Us So| work=[[The Guardian]] |date=January 24, 2009 |location=London}}</ref> 2012 жылы ''[[Japan and the World Economy]]'' журналында жарияланған мақаласында [[Эндрю К. Роуз]] және [[Марк М. Шпигель]] 2008 жылғы қаржы дағдарысының ықтимал себептерін бағалау үшін 107 елдің деректеріне негізделген Multiple Indicator Multiple Cause (MIMIC) моделін қолданды. Авторлар елдер арасындағы [[қаржылық жұқтыру]] әсерін есепке алмай, түрлі экономикалық көрсеткіштерді талдады. Олар мынадай қорытындыға келді: «Біз дағдарыстың 60-тан астам ықтимал себебін қарастырдық. Олардың қатарында қаржы жүйесінің саясаты мен жағдайы, жылжымайтын мүлік пен акциялар нарығындағы активтер бағасының өсуі, халықаралық теңгерімсіздіктер мен валюталық резервтердің жеткіліктілігі, макроэкономикалық саясат, сондай-ақ институционалдық және географиялық ерекшеліктер болды. Осындай көптеген ықтимал себептерді икемді статистикалық модель арқылы талдағанымызға қарамастан, дағдарыстың жиі аталып жүрген себептерінің көпшілігін оның әртүрлі елдерде орын алуымен байланыстыра алмадық. Бұл нәтиже ықтимал дағдарыстарды алдын ала болжауға арналған «ерте ескерту» жүйелерінің дәлдігіне күмән келтіруге негіз береді, өйткені мұндай жүйелер дағдарыстың уақытын да дұрыс болжауы тиіс».<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Andrew K. |last2=Spiegel |first2=Mark M. |title=Cross-country causes and consequences of the 2008 crisis: Early warning |journal=Japan and the World Economy |date=January 2012 |volume=24 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1016/j.japwor.2011.11.001 }}</ref> == IndyMac == АҚШ-та қиындыққа тап болған алғашқы көзге түскен қаржы институты Оңтүстік Калифорнияда орналасқан, [[Countrywide Financial]] компаниясынан бөлініп шыққан [[IndyMac]] болды. Күйреуіне дейін IndyMac Bank Лос-Анджелес нарығындағы ең ірі [[жинақ және несие қауымдастығы]], сондай-ақ АҚШ-тағы ипотекалық несиелерді беретін жетінші ірі ұйым болды.<ref>{{cite press release |url=https://www.businesswire.com/news/home/20080408005471/en/IndyMac-Bancorp-Announces-Earnings-Webcast-Teleconference-Call |title=IndyMac Bancorp Announces Earnings Webcast & Teleconference Call for First Quarter 2008 Financial Results |publisher=[[Business Wire]] |date=August 8, 2008}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде IndyMac Bank-тің күйреуі (кейінірек дағдарыс бұдан да ірі банктердің күйреуіне әкелгенге дейін) АҚШ тарихындағы көлемі жағынан төртінші ірі [[банк банкроттығы]] болды<ref>{{cite news |last=Shalal-Esa |first=Andrea |title=FACTBOX: Top ten U.S. bank failures |url=https://www.reuters.com/article/us-washingtonmutual-jpmorgan-failures-fa/factbox-top-ten-u-s-bank-failures-idUSTRE48P0YC20080926 |publisher=Reuters | date=September 25, 2008}}</ref> және реттелетін [[жинақ және несие қауымдастығы]]ның екінші ірі күйреуі саналды.<ref name=shutsdown>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2008Jul11/0,4675,IndyMac,00.html |title=Government shuts down mortgage lender IndyMac |first=Alex |last=Veiga |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[Fox News]] |date=July 12, 2008}}</ref> IndyMac Bank-тің бас компаниясы [[FDIC]] банк қызметін тоқтатқанға дейін IndyMac Bancorp болды.<ref name=Liquidate>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/investing/stocks/indymac-bancorp-to-liquidate-10431578 |title=IndyMac Bancorp to Liquidate |last=LaCapra| first=Lauren Tara |work=[[TheStreet.com]] |date=August 1, 2008}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> IndyMac Bank 1985 жылы [[Дэвид С. Леб]] пен [[Анджело Моцило]] негізін қалаған Countrywide Mortgage Investment компаниясы ретінде құрылды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20030702005243/en/David-S.-Loeb-Chairman-IndyMac-Bancorp-Passes | title=David S. Loeb, Former Chairman of IndyMac Bancorp, Inc., Passes Away | publisher=[[Business Wire]] | date=July 2, 2003}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-03-me-loeb3-story.html | title=David Loeb, 79; Founded Mortgage Banking Firms | first=Roger | last=Vincent | work=[[Los Angeles Times]] | date=July 3, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Ол [[Countrywide Financial]] компаниясының Freddie Mac пен Fannie Mae-ге сатуға тым ірі несиелерін [[айқаспалы кепілдендіру|кепілмен қамтамасыз ету]] мақсатында құрылған болатын. 1997 жылы Countrywide IndyMac-ты тәуелсіз компания ретінде бөліп шығарды. Компанияны Майк Перри басқарды және ол 2008 жылғы шілдеде банк күйрегенге дейін бас атқарушы директор қызметін атқарды.<ref name="Paletta">{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121581435073947103 |title=Crisis Deepens as Big Bank Fails: IndyMac Seized In Largest Bust In Two Decades |first1=Damian |last1=Paletta | last2=Enrich | first2=David | work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Оның күйреуінің негізгі себептері көбіне [[Alt-A]] несиелерін ауқымды көлемде беру және оларды [[секьюритилендіру]] стратегиясымен байланысты болды. Бұл стратегия компанияның жылдам өсуіне және тәуекелі жоғары активтердің шамадан тыс шоғырлануына әкелді. 2000 жылы жинақ және несие қауымдастығы ретінде құрылғаннан кейін IndyMac АҚШ-тағы жетінші ірі жинақ және несие қауымдастығына әрі ипотекалық несие беретін тоғызыншы ірі ұйымға айналды. 2006 жылы IndyMac жалпы көлемі 90 миллиард АҚШ долларынан астам (2024 жылғы бағамен шамамен 134 миллиард АҚШ доллары) ипотекалық несие берді. IndyMac-тің агрессивті өсу стратегиясы, [[Alt-A]] және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдерін пайдалануы, андеррайтингтің жеткіліксіздігі, [[Калифорния]] мен [[Флорида]]ның тұрғын үй нарықтарына (тұрғын үй көпіршігі [[Невада]] және [[Аризона]]мен қатар ең айқын байқалған штаттар) шамадан тыс тәуелділігі, сондай-ақ [[Федералдық тұрғын үй несиесі банкі]]нен (FHLB) алынған қымбат қарыз қаражатына және брокерлер арқылы тартылған депозиттерге қатты тәуелді болуы 2007 жылы ипотекалық нарық құлдыраған кезде оның күйреуіне алып келді. IndyMac көбіне қарыз алушылардың табысы мен активтерін тексерместен, сондай-ақ несиелік тарихы нашар адамдарға несие беретін. Компания кепілге қойылған мүліктің құнын бағалау кезінде де күмәнді бағалау қорытындыларына жиі сүйенді. Alt-A несиелеріне маманданған кредитор ретінде IndyMac-тің бизнес-моделі қарыз алушылардың қажеттіліктеріне бейімделген несие өнімдерін ұсынуға негізделді. Ол үшін тәуекелі жоғары [[өзгермелі мөлшерлемелі ипотека]]лар (option ARM), төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелер, 80/20 несиелері және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдері кеңінен пайдаланылды. Соның нәтижесінде несиелері бойынша төлем жасауға шамасы жетпейтін көптеген адамдарға несие берілді. Бұл жинақ және несие қауымдастығы аталған несиелерді [[қайталама ипотекалық нарық]]та сатып отырған кезде ғана табысты жұмыс істей алды. IndyMac мұндай несиелерге қатысты реттеуді күшейтуге және оларды беру талаптарын қатаңдатуға бағытталған бастамаларға қарсы болды. Бұл жөнінде тәуекелдер жөніндегі бас директор [[Рутанн Мельбурн]]нің реттеуші органдарға жолдаған түсініктемесін қараңыз.<ref name=lossreview>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/about/organizational-structure/ig/Documents/oig09032.pdf |title=Audit Report – SAFETY AND SOUNDNESS: Material Loss Review of IndyMac Bank, FSB | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=February 26, 2009}}</ref><ref>{{cite press release |url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2009/pr09001.html |title=FDIC Board Approves Letter of Intent to Sell IndyMac Federal | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=January 2, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf |title=Letter from IndyMac | access-date=February 24, 2014 |url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120216201626/http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf | archive-date=February 16, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 12 мамырда [[IndyMac]] өзінің соңғы 10-Q тоқсандық есебінің «Капитал» бөлімінде болашақта капитал жеткіліктілігі талаптарына сай келмеуі мүмкін екенін мәлімдеді.<ref name=indymac10Q>{{cite web | url=http://www.secinfo.com/dVut2.t668.htm#msef | title=Indymac Bancorp Inc – '10-Q' for 3/31/08 | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> IndyMac компаниясының мәліметінше, 2008 жылғы сәуірде [[Moody's]] пен [[Standard & Poor's]] [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дардың (MBS) елеулі бөлігінің рейтингін төмендетті. Олардың қатарында банк өз MBS портфелінде сақтап отырған, IndyMac шығарған жалпы құны 160 миллион АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 228 миллион АҚШ доллары) құрайтын бағалы қағаздар да болды. IndyMac бұл рейтингтердің төмендеуі 2008 жылғы 30 маусымдағы жағдай бойынша банктің тәуекелге негізделген капитал жеткіліктілігі коэффициентіне зиян келтірер еді деген қорытындыға келді. Егер бұл төмендетілген рейтингтер 2008 жылғы 31 наурызда-ақ күшінде болғанда, банктің жиынтық тәуекелге негізделген капитал коэффициенті 9,27% болар еді. IndyMac реттеушілер оның капиталдық жағдайы «жоғары деңгейде капиталдандырылған» санатынан (минимум 10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) «жеткілікті капиталдандырылған» санатына (8–10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) төмендеді деп тапса, банк бұдан былай брокерлер арқылы тартылған депозиттерді қаражат көзі ретінде пайдалана алмайтынын ескертті. Кейінірек сенатор [[Чарльз Шумер]] (демократ, Нью-Йорк штаты) брокерлер арқылы тартылған депозиттер IndyMac банкінің барлық депозиттерінің 37%-дан астамын құрағанын атап өтіп, [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]]дан (FDIC) IndyMac-ке мұндай депозиттерге тәуелділікті азайтуды талап ету мүмкіндігі қарастырылған-қарастырылмағанын сұрады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/12/23/business/23thrift.html | title=Irregularity Is Uncovered at IndyMac Bank | first=Edmund L. | last=Andrews | author-link=Edmund L. Andrews | work=[[The New York Times]] | date=December 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша банк 18,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде депозиттер туралы есеп бергендіктен,<ref name=indymac10Q/> сенатор Шумер брокерлер арқылы тартылған 7 миллиард АҚШ долларынан астам депозитті меңзеген болатын. Бұл депозиттердің өтеу мерзімдері нақты белгісіз болғанымен, қарапайым орташа есеп бойынша, егер реттеуші орган 2008 жылғы 30 маусымнан бастап IndyMac-ке жаңа брокерлік депозиттер тартуға тыйым салғанда, банк ай сайын шамамен 500 миллион АҚШ долларынан айырылар еді. IndyMac капиталын сақтап қалу үшін жаңа шаралар қабылдады. Атап айтқанда, кейбір артықшылықты бағалы қағаздар бойынша пайыздық төлемдерді кейінге қалдырды. Компания бұған дейін, 2008 жылдың бірінші тоқсанында, жай акциялар бойынша дивиденд төлеуді тоқтатқан болатын; ал оған дейінгі тоқсанда дивиденд мөлшері екі есе қысқартылған еді. Соған қарамастан, компания әлі де елеулі көлемде қосымша капитал тарта алмады және банкті сатып алуға дайын инвестор да табылмады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestreet.com/markets/rates-and-bonds/indymac-seeks-to-preserve-capital-10416473 | title=Indymac Seeks to Preserve Capital | first=PHILIP | last=VAN DOORN | work=[[TheStreet.com]] | date=May 13, 2008}}</ref> IndyMac банкінің мәліметінше, оның тәуекелге негізделген капиталы ең төменгі 10%-дық нормативтен небәрі 47 миллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 67 миллион АҚШ доллары) ғана асып түскен. Алайда банк 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша көрсетілген осы 47 миллион АҚШ доллары капиталдың бір бөлігі шын мәнінде қолдан жасалғанын жарияламады.<ref>{{cite web | url=http://securities.stanford.edu/filings-documents/1040/IMB_01/201099_r01c_08CV03812.pdf | title=Robert C. Daniels, et al. v. IndyMac Bancorp, Inc., et al.}}</ref> 2007 жылдың екінші жартысында тұрғын үй бағасы төмендеп, қайталама ипотекалық нарық күйрегеннен кейін IndyMac қайталама нарықта сата алмаған жалпы көлемі 10,7 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 15,5 миллиард АҚШ доллары) құрайтын несиелерді өз балансында ұстауға мәжбүр болды. Банктің өтімділігі 2008 жылғы маусымның соңында одан әрі нашарлады. Сол кезде салымшылар шоттарынан 1,55 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 2,21 миллиард АҚШ доллары), яғни IndyMac депозиттерінің шамамен 7,5%-ын алып кетті.<ref name=indymac10Q/> Бұл [[банктік дүрбелең]] сенатор Чарльз Шумердің FDIC пен OTS-ке жолдаған хаты жарияланғаннан кейін басталды. Хатта сенатордың IndyMac-ке қатысты алаңдаушылығы баяндалған болатын. Дегенмен, бұл дүрбелең банктің күйреу уақытын жеделдеткен факторлардың бірі ғана болды. Банктің күйреуінің негізгі себебі оның қауіпсіз әрі сенімді банк қызметі қағидаттарына сай басқарылмауы еді.<ref name=lossreview/> 2008 жылғы 26 маусымда [[Банк ісі жөніндегі сенат комитеті]]нің мүшесі, Конгрестің [[Бірлескен экономикалық комитеті]]нің төрағасы әрі Сенаттағы ықпалы жағынан үшінші демократ [[Чарльз Шумер]] (Нью-Йорк штаты) реттеуші органдарға жолдаған бірнеше хатын жариялады. Онда ол «IndyMac-тің қаржылық жағдайының нашарлауы салық төлеушілерге де, қарыз алушыларға да елеулі қауіп төндіреді» деген алаңдаушылығын білдірген болатын. Осыдан кейін алаңдаған кейбір салымшылар банктегі қаражатын ала бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080715170320/http://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 15, 2008 | title=Schumer: Don't blame me for IndyMac failure | publisher=CNN | date=July 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121607771017452513 | title=The $4 Billion Senator | work=[[The Wall Street Journal]] | date=July 15, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 7 шілдеде IndyMac корпоративтік блогында: * 2008 жылғы 12 мамырдағы тоқсандық қаржылық есебі жарияланғаннан бері [[капитал]] тарта алмағанын; * банк пен жинақ мекемелерін реттеуші органдардың IndyMac Bank-ті бұдан былай «жоғары деңгейде капиталдандырылған» банк санатына жатқызбайтыны туралы хабарлағанын мәлімдеді. Сондай-ақ IndyMac бөлшек және көтерме несиелеу бөлімшелерінің жабылатынын, жаңа несие өтінімдерін қабылдауды тоқтататынын және 3 800 қызметкерді қысқартатынын жариялады.<ref>{{cite news | last=Veiga | first=Alex | title=IndyMac stops new mortgage loans, to cut workforce by half | url=https://www.mercurynews.com/2008/07/07/indymac-stops-new-mortgage-loans-to-cut-workforce-by-half/ | publisher=Mercury News |agency=[[Associated Press]] | date=July 7, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде өтімділікке қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) IndyMac Bank-ті [[консерваторлық басқару]]ға алды. Банктің активтерін, қамтамасыз етілген міндеттемелерін және сақтандырылған депозиттік шоттарын басқару үшін [[Bridge bank (АҚШ)|көпір-банк]] ретінде IndyMac Federal Bank, FSB құрылды. FDIC IndyMac Federal Bank, FSB банкі 2008 жылғы 14 шілдеде жұмысын бастайтынын хабарлады. Осы уақытқа дейін салымшылар сақтандырылған депозиттеріне банкоматтар, бұрыннан бар чектер және дебеттік карталар арқылы қол жеткізе алды. Банк қайта ашылғаннан кейін телефон және интернет арқылы шоттарға қол жеткізу де қалпына келтірілді.<ref name=indymactaken>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/indymac-idUSWAO00014120080711 |title=IndyMac Taken Over By Regulators| first1=John | last1=Poirier | first2=Karey | last2=Wutkowski | first3=Rachelle | last3=Younglai | publisher=Reuters | date=July 11, 2008}}</ref><ref>{{cite web| url=https://ml-implode.com/info/indy-fdic.pdf |publisher=IndyMac Bank| title=FDIC Notification to All Employees| first=Evan |last=Wagner |date=July 11, 2008}}</ref><ref name=fn1>{{cite news| url=https://www.foxnews.com/story/federal-regulators-close-california-mortgage-lender | publisher=[[Fox News]] | agency=[[Associated Press]] |title=Federal Regulators Close California Mortgage Lender | date=July 11, 2008}}</ref> FDIC сақтандырылған барлық шоттардағы 100 000 АҚШ долларына дейінгі қаражаттың сақталуына кепілдік берді. Сондай-ақ сақтандыру шегінен асатын қаражаты бар шамамен 10 мың салымшыға арнайы алдын ала дивиденд төленетінін жариялап, 100 000 АҚШ долларынан асатын соманың 50%-ына кепілдік берді.<ref name=shutsdown/> Алайда IndyMac-ті IMB Management Holdings компаниясына сату жоспарланғанына қарамастан, банктің сақтандырылмаған шамамен 10 мың салымшысы әлі де жалпы сомасы 270 миллион АҚШ долларынан асатын шығынға ұшырады.<ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-feb-28-fi-indymac28-story.html | title=IndyMac's shuffle ran over depositors | first=William | last=Heisel | work=[[Los Angeles Times]] | date=February 28, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fdic.gov/bank/individual/failed/IndyMac.html |title=FDIC: Failed Bank Information – Bank Closing Information for IndyMac Bank, F.S.B., Pasadena, CA | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]}}</ref> 32 миллиард АҚШ долларын құрайтын активтерімен IndyMac Bank АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреулерінің бірі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/business/worldbusiness/13iht-indy.4.14456887.html | title=IndyMac one of the largest bank failures in U.S. history | first=Louise | last=Story | work=[[The New York Times]] | date=July 13, 2008 | url-access=subscription}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы 31 шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> Бастапқыда дағдарыс тұрғын үй құрылысы мен ипотекалық несиелеуге тікелей қатысы бар компанияларға, мысалы [[Northern Rock]] пен [[Countrywide Financial]]ге әсер етті, өйткені олар несие нарықтары арқылы қаржыландыру тарта алмай қалды. 2007–2008 жылдары ипотекалық несие берумен айналысатын 100-ден астам компания банкротқа ұшырады. 2008 жылғы наурызда [[Bear Stearns]] инвестициялық банкінің күйреуі мүмкін деген қауіп оның [[JPMorgan Chase]] компаниясына шұғыл түрде төмен бағамен сатылуына әкелді. Қаржы институттары арасындағы дағдарыс 2008 жылғы қыркүйек пен қазан айларында шарықтау шегіне жетті. Осы кезеңде бірқатар ірі қаржы институттары банкротқа ұшырады, мәжбүрлі түрде сатылды немесе мемлекет бақылауына өтті. Олардың қатарында [[Lehman Brothers]], [[Merrill Lynch]], Fannie Mae, Freddie Mac, [[Washington Mutual]], [[Wachovia]], [[Citigroup]] және [[AIG]] болды.<ref name=greatcrash/> 2008 жылғы 6 қазанда, Lehman Brothers АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық туралы өтініш бергеннен үш апта өткен соң, оның бұрынғы бас атқарушы директоры [[Ричард С. Фулд]] [[Өкілдер палатасының қадағалау және үкіметтік реформа комитеті]]нің төрағасы, Калифорниядан сайланған демократ [[Генри А. Уэксман]]ның алдында жауап берді. Фулд өзін дағдарыстың құрбаны ретінде сипаттап, компаниясының күйреуіне нарықтағы «сенім дағдарысы» себеп болды деп мәлімдеді.<ref>{{cite news| first=James | last=Sterngold | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-04-29/how-much-did-lehman-ceo-dick-fuld-really-make | title=How Much Did Lehman CEO Dick Fuld Really Make? | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 29, 2010 | url-access=subscription}}</ref> == Белгілі кітаптар мен фильмдер == * 2006 жылы [[Питер Шифф]] ''[[Crash Proof: How to Profit From the Coming Economic Collapse]]'' атты кітап жазды. Ол 2007 жылғы ақпанда [[John Wiley & Sons|Wiley]] баспасынан жарық көрді. Кітапта АҚШ-тағы экономиканың және тұрғын үй нарығының [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]не алып келген негізгі ерекшеліктері сипатталып, алдағы экономикалық құлдырау туралы ескертіледі. Кітаптағы көптеген болжамдар кейіннен шындыққа айналған соң, 2009 жылы әр тарауына «2009 жылғы жаңарту» қосымшасы енгізілген ''Crash Proof 2.0'' атты екінші басылымы жарық көрді. Бұл кітап [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]не енді. * [[Том Вудс]]тың ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown: A Free-Market Look at Why the Stock Market Collapsed, the Economy Tanked, and the Government Bailout Will Make Things Worse]]'' кітабы 2009 жылғы ақпанда [[Regnery Publishing]] баспасынан жарық көрді. Ол [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]нде 10 апта бойы болды. * Америкалық ''[[Frontline (American TV program)|Frontline]]'' деректі телебағдарламасы дағдарыстың түрлі қырларын зерттеген бірнеше бөлім шығарды: ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/meltdown/? Inside the Meltdown]" («Дағдарыстың ішкі көрінісі») (2009 жылғы маусым, 8-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/tentrillion/? Ten Trillion and Counting]" («Он триллион және өсіп келеді») (2009 жылғы маусым, 9-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/breakingthebank/? Breaking the Bank]" («Банктің күйреуі») (2009 жылғы маусым, 15-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/warning/? The Warning]" («Ескерту») (2009 жылғы маусым, 2-бөлім) * 2010 жылы жарық көрген ''Overdose: A Film about the Next Financial Crisis'' деректі фильмі қаржы дағдарысының қалай пайда болғанын және көптеген үкіметтер қабылдаған дағдарысқа қарсы шаралардың келесі қаржы дағдарысына негіз қалайтынын баяндайды. Фильм [[Йохан Норберг]]тің ''Financial Fiasco'' кітабына негізделген. Онда [[Алан Гринспен]] қатысады, ал фильмнің түсірілуіне [[либертарианизм|либертариандық]] [[Cato Institute]] талдау орталығы қаржылай қолдау көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.cato.org/events/overdose-film-about-next-financial-crisis |title=Overdose: A Film about the Next Financial Crisis| publisher=[[Cato Institute]] |date=May 17, 2010}}</ref> * 2010 жылғы қазанда [[Чарльз Фергюсон]] түсірген қаржы дағдарысы туралы ''[[Inside Job (2010, фильм)|Inside Job]]'' деректі фильмі [[Sony Pictures Classics]] компаниясының қолдауымен жарық көрді. 2011 жылы фильм [[83-ші «Оскар» марапаттау рәсімі]]нде [[Үздік толықметражды деректі фильм үшін «Оскар» сыйлығы]]н жеңіп алды.<ref>{{cite news |title=Oscars 2011: Inside Job banks best documentary award |url=https://www.theguardian.com/film/2011/feb/28/inside-job-best-documentary-oscar |work=The Guardian |date=February 28, 2011}}</ref> * Қаржы дағдарысы басталар алдындағы түнде өрбитін ''[[Margin Call]]'' (2011) фильмі талдаушы компанияны, тіпті бүкіл экономиканы күйретуі мүмкін ақпаратты анықтағаннан кейін, трейдерлердің келесі 24 сағат ішінде оның салдарын ауыздықтауға тырысқан оқиғаларын баяндайды.<ref>{{Cite news | url=https://www.vox.com/culture/2018/9/14/17856048/movies-financial-crisis-streaming-lehman-brothers-versailles-big-short-inside-job | title=5 movies that explain what caused the financial crisis, and what happened after | first=Alissa | last=Wilkinson | work=[[Vox Media]] | date=September 15, 2018}}</ref> * 2011 жылғы ''[[Too Big to Fail (фильм)|Too Big to Fail]]'' фильмі [[Эндрю Росс Соркин]]нің 2009 жылы жарық көрген ''[[Too Big to Fail (кітап)|Too Big to Fail: The Inside Story of How Wall Street and Washington Fought to Save the Financial System – and Themselves]]'' атты деректі кітабының негізінде түсірілген. * [[Майкл Льюис]] қаржы дағдарысы туралы ''[[The Big Short]]'' атты бестселлерге айналған деректі кітаптың авторы. 2015 жылы кітаптың желісі бойынша аттас ''[[The Big Short (film)|The Big Short]]'' фильмі түсірілді. Фильм [[Үздік бейімделген сценарий үшін «Оскар» сыйлығы]]н, [[BAFTA сыйлығының үздік бейімделген сценарий үшін жүлдесі]]н, [[Critics' Choice Movie Award for Best Adapted Screenplay|Critics' Choice]] және [[Writers Guild of America Award for Best Adapted Screenplay|Америка сценаристер гильдиясының]] «Үздік бейімделген сценарий» марапаттарын жеңіп алды. Фильмде қозғалған мәселелердің бірі — қаржы нарығында жұмыс істемейтін адамдардың (яғни ірі инвестициялық банктерде қызмет етпейтіндердің) алдағы оқиғаларды болжай алуы және нарық қатысушыларына қарағанда қысқа мерзімді көзқарасқа азырақ бейім болуы. * [[Вираг Блажек]]тің ''Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union'' (Routledge, 2020) атты кітабында 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде банктерді құтқару және оларды реттелген түрде нарықтан шығару тетіктері АҚШ, Еуропалық одақ, Ұлыбритания, Испания және Мажарстан мысалдары негізінде салыстырмалы түрде талданады. Автор әртүрлі құқықтық және реттеушілік тәсілдердің артықшылықтары мен кемшіліктерін айқындап, болашақтағы қаржы дағдарыстарын тиімдірек еңсеруге арналған реттеушілік негізді ұсынады.<ref>{{Cite book |last=Blazsek |first=Virág |title=Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union |date=October 27, 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780367410339 |edition=1st |location=New York (US) & London (UK)}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы рецессия]] [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:2007 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:2008 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:Экономикалық көпіршіктер]] [[Санат:АҚШ экономикасы]] [[Санат:Ұлыбритания экономикасы]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы дағдарыстары]] [[Санат:Ұлыбританиядағы Ұлы рецессия]] [[Санат:АҚШ-тағы Ұлы рецессия]] [[Санат:Барак Обаманың президенттігі]] [[Санат:Джордж У. Буштың президенттігі]] [[Санат:Гордон Браунның премьер-министрлігі]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы 2008 жылғы қыркүйек]] [[Санат:АҚШ-тағы қор нарығының күйреулері]] [[Санат:Жүйелік тәуекел]] [[Санат:Жаһандық экономикалық дағдарыстар]] ptvqqrlicq4ezctiwd5ilxwohkomr1q 3641097 3641096 2026-08-09T05:40:11Z 1nter pares 146705 3641097 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers банкроттығы]]мен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгрессі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> [[Ұлы рецессияға байланысты ұлттық бюджет-салық саясатының шаралары]] аясында үкіметтер мен орталық банктер, соның ішінде [[Федералдық резерв жүйесі]], [[Еуропалық орталық банк]] және [[Англия банкі]], [[қаржылық құтқару]] мен [[экономикалық ынталандыру]] шараларына бұрын-соңды болмаған көлемде триллиондаған АҚШ долларын бөлді. Бұған тұтыну мен несие беру мүмкіндігінің төмендеуінің орнын толтыру, экономиканың одан әрі құлдырауына жол бермеу, несиелеуді ынталандыру, негізгі [[коммерциялық қағаз]]дар нарығына деген сенімді қалпына келтіру, [[дефляциялық шиыршық]] қаупінің алдын алу және банктерге клиенттердің салымдарын қайтарып алуына жеткілікті қаражат беру үшін кең ауқымды [[бюджет-салық саясаты]] мен [[ақша-несие саясаты]] кірді.<ref>{{Cite web |title=The Federal Reserve's Policy Actions during the Financial Crisis and Lessons for the Future |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209211153/https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-date=2025-02-09 |access-date=2024-03-11 |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> Нәтижесінде орталық банктер экономиканың елеулі бөлігі үшін «[[соңғы сатыдағы кредитор]]» рөлінен «жалғыз кредитор» рөліне өтті. Кейбір жағдайларда Федералдық резерв жүйесі «соңғы сатыдағы сатып алушы» ретінде қарастырылды.<ref>{{cite news |date=February 14, 2009 |title=US Congress passes stimulus plan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212163027/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-date=2025-02-12 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|date=Summer 2009|title=Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions)|page=7|work=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]|url=https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|access-date=June 8, 2020|archive-date=July 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731161912/https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Collins |first=Mike |date=July 14, 2015 |title=The Big Bank Bailout |url=https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208023403/https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-date=2025-02-08 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web|date=July 2012|title=Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009|url=http://www.newyorkfed.org/research/staff_reports/sr563.pdf|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Singh |first=Kavaljit |year=2010 |title=Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms |url=http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121112649/http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-date=2025-01-21 |publisher=[[Centre for Research on Multinational Corporations]]}}</ref> 2008 жылдың төртінші тоқсанында бұл орталық банктер банктерден 2,5 триллион АҚШ долларына мемлекеттік борыштық міндеттемелер мен проблемалық жеке активтерді сатып алды.<ref name="Langley2015"/> Бұл несие нарығына тарихтағы ең ірі өтімділік құю әрі әлем тарихындағы ең ауқымды ақша-несие саясаты шарасы болды. [[2008 жылғы Біріккен Корольдіктің банктерді құтқару бағдарламасы]] үлгісіне сүйене отырып,<ref name="Langley2015">{{cite book|last1=Langley|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=FhGaBQAAQBAJ&pg=PA86|title=Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis|date=2015|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968378-9|pages=83–86}}</ref><ref>{{cite news |last=Krugman |first=Paul |author-link=Paul Krugman |date=October 12, 2008 |title=Gordon Does Good |url=https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118165542/https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |archive-date=2025-01-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Еуропа елдері мен АҚШ үкіметтері өз банктері шығарған борыштық міндеттемелерге кепілдік беріп, ұлттық банк жүйелерінің капиталын ұлғайтты, ақырында ірі банктердің жаңадан шығарылған [[артықшылықты акция]]ларын 1,5 триллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=greatcrash/> [[Федералдық резерв жүйесі]] [[өтімділік тұзағы]]мен күресу мақсатында бұрын-соңды болмаған көлемде жаңа ақша шығарды.<ref>{{cite news |last=Stiglitz |first=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=November 5, 2010 |title=New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War |url=https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214143758/https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-date=2025-02-14 |work=[[Democracy Now]]}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары триллиондаған доллар көлеміндегі несиелер, активтерді сатып алу, кепілдіктер беру және тікелей мемлекеттік шығыстар түрінде жүзеге асырылды.<ref>{{cite web|title=CNNMoney.com's bailout tracker|url=https://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411001652/http://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|url-status=dead|archive-date=April 11, 2009|publisher=CNN}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары, мысалы [[AIG сыйақы төлемдеріне қатысты дау]] жағдайындағыдай, елеулі қайшылықтар туғызды, соның нәтижесінде қаржылық дағдарыс кезеңдерінде өзара бәсекелес саясаттық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін әртүрлі «шешім қабылдау модельдері» әзірленді.<ref>{{cite journal|last=Wafa |first=Tim|date=October 4, 2010|title=When Policies Collide: A Decision Making Framework for Financial System Overhaul in the 21st Century|journal=[[Social Science Research Network]]|ssrn=1686982}}</ref> Дағдарыс кезінде Ұлыбританияның [[Қазына канцлері]] болған [[Алистер Дарлинг]] 2018 жылы [[Royal Bank of Scotland]] банкі қаржылық құтқару шараларымен қолдау тапқан күні Ұлыбританияның «заң мен қоғамдық тәртіптің күйреуіне» санаулы сағат қана қалғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Martin|first=Will|date=May 28, 2018|title='It sent a tremor down my back': Alistair Darling reveals how Britain came within hours of the 'breakdown of law and order'|work=[[Business Insider]]|url=https://www.businessinsider.com/alistair-darling-uk-breakdown-of-law-and-order-financial-crisis-2018-5}}</ref> Кейбір банктер ішкі несиелеуді ұлғайтуға қаражат бөлудің орнына, ынталандыру бағдарламасы аясында алған қаражаттың бір бөлігін дамушы нарықтар мен шетел валюталарына инвестициялау сияқты анағұрлым табысты бағыттарға жұмсады.<ref>{{cite news|last1=Wheatley|first1=Jonathan|last2=Garnham|first2=Peter|date=November 5, 2010|title=Brazil in 'currency war' alert|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/33ff9624-ca48-11df-a860-00144feab49a}}</ref> 2010 жылғы шілдеде АҚШ-та [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданып, оның мақсаты «Америка Құрама Штаттарының қаржылық тұрақтылығын нығайту» болды.<ref>{{USPL|111|203}}</ref> [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары бүкіл әлемде қабылданды.<ref>{{cite journal|title=Monitoring adoption of Basel standards|date=October 18, 2017|url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm|journal=[[Bank for International Settlements]]}}</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін АҚШ-та тұтынушылардың құқықтарын қорғайтын реттеуші органдар дағдарысқа алып келген бәсекелестікке қарсы тәжірибелердің алдын алу мақсатында несие карталары мен тұрғын үй ипотекасын ұсынушыларға бақылауды күшейтті.<ref>{{Cite journal|last=Van Loo|first=Rory|date=April 1, 2015|title=Helping Buyers Beware: The Need for Supervision of Big Retail|url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/29|journal=University of Pennsylvania Law Review|volume=163|issue=5|page=1311}}</ref> Дағдарыстың себептері туралы АҚШ Конгрессінің кемінде екі ірі баяндамасы әзірленді: 2011 жылғы қаңтарда жарияланған [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ның баяндамасы және 2011 жылғы сәуірде жарияланған [[АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік және мемлекеттік істер жөніндегі комитетінің Тергеулер жөніндегі тұрақты кіші комитеті]]нің «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]» атты баяндамасы. Жалпы алғанда, дағдарысқа байланысты 47 банкир бас бостандығынан айырылды, олардың жартысынан астамы Исландиядан болды. Исландияда дағдарыс ең ауыр сипат алып, елдің барлық үш ірі банкі күйреді.<ref name="jail">{{cite news |last1=Noonan |first1=Laura |last2=Tilford |first2=Cale |last3=Milne |first3=Richard |last4=Mount |first4=Ian |last5=Wise |first5=Peter |title=Who went to jail for their role in the financial crisis? |url=https://ig.ft.com/jailed-bankers/ |work=[[Financial Times]] |date=September 20, 2018}}</ref> 2012 жылғы сәуірде Исландияның бұрынғы премьер-министрі [[Гейр Хорде]] дағдарысқа байланысты сотталған жалғыз саясаткер болды.<ref>{{cite news|last=Neate|first=Rupert|date=April 23, 2012|title=Iceland ex-PM Geir Haarde cleared of bank negligence|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/23/iceland-geir-haarde-found-guilty}}</ref><ref>{{cite news|date=April 23, 2012|title=Mixed verdict for ex-PM of Iceland in trial tied to banking system's collapse|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2012/04/23/world/europe/iceland-haarde-verdict/index.html}}</ref> Дағдарыстан кейін АҚШ билігі қаржылық құқықбұзушылықтарға қарсы шараларды күшейтті, соның ішінде [[Радж Раджаратнам]]ға қатысты атышулы инсайдерлік сауда ісі де болды; ол 2011 жылы кінәлі деп танылды.<ref>{{cite news |last1=Burton |first1=Katherine |last2=Kishan |first2=Saijel |title=Raj Rajaratnam Became Billionaire Demanding Edge |work=Bloomberg |date=19 October 2009 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-10-19/raj-rajaratnam-became-billionaire-demanding-edge |access-date=25 April 2026}}</ref> АҚШ-та дағдарысқа байланысты түрме жазасын өтеген жалғыз банкир [[Credit Suisse]] банкінің қызметкері [[Карим Серагелдин]] болды. Ол облигациялар бағасын айла-шарғы жасау арқылы 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі шығынды жасыру мақсатында әрекет еткені үшін 30 айға бас бостандығынан айырылып, 24,6 миллион АҚШ доллары көлеміндегі сыйақыны қайтарды.<ref>{{cite news|last=Eisinger|first=Jesse|date=April 30, 2014|title=Why Only One Top Banker Went to Jail for the Financial Crisis|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2014/05/04/magazine/only-one-top-banker-jail-financial-crisis.html}}</ref><ref name=jail/> Ұлыбританияда дағдарысқа байланысты ешбір адам сотталған жоқ.<ref>{{cite news|last1=Snow|first1=Jon|date=September 13, 2011|title=Why have no bankers been arrested?|website=[[Channel 4]]|url=https://www.channel4.com/news/by/jon-snow/blogs/bankers-arrested}}</ref><ref>{{cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Milne|first2=Richard|date=August 9, 2017|title=Who was convicted because of the global financial crisis?|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/de173cc6-7c79-11e7-ab01-a13271d1ee9c|url-access=subscription}}</ref> [[''SEC v. Goldman Sachs'' ісі]] бойынша [[Goldman Sachs]] 550 миллион АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеп, өзінің CDO-ларға қатысты маркетингтік материалдарында толық емес ақпарат болғанын мойындады. Банк қаржы дағдарысын алдын ала болжап, клиенттеріне улы инвестицияларды сатқан деген айыптауларға байланысты [[бағалы қағаздармен алаяқтық]] туралы істі осылайша реттеді.<ref>{{cite news|last1=Morgenson|first1=Gretchen|last2=Story|first2=Louise|date=December 24, 2009|title=Banks Bundled Bad Debt, Bet Against It and Won|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2009/12/24/business/24trading.html}}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=2010-07-16 |title=Goldman Sachs handed record $550m fine over Abacus transaction |url=https://www.theguardian.com/business/2010/jul/16/goldman-sachs-record-abacus-fine |access-date=2025-10-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=SEC.gov {{!}} Goldman, Sachs & Co. and Fabrice Tourre |url=https://www.sec.gov/enforcement-litigation/litigation-releases/lr-21489 |access-date=2025-10-02 |website=www.sec.gov}}</ref> [[Креативті жою]] үдерісінде тәуекелге салынатын ресурстардың азаюына байланысты патенттік өтінімдер саны бұрынғы жылдардағы патенттік өтінімдердің экспоненциалды өсуімен салыстырғанда өзгеріссіз қалды.<ref>{{cite web|title=U.S. Patent Statistics|url=http://www.uspto.gov/web/offices/ac/ido/oeip/taf/us_stat.pdf|publisher=[[United States Patent and Trademark Office]]}}</ref> [[Сурет:2008 Top1percentUSA.svg|right|thumb|upright=1.35|1913 жылдан 2008 жылға дейінгі АҚШ-тағы экономикалық теңсіздіктің бір көрсеткіші ретінде табыстың ең жоғары 1% табыс табушылардың үлесіне тиесілі бөлігі.]] Қарапайым америкалық отбасылардың жағдайы жақсы болмады, әлеуметтік пирамиданың ең жоғарғы сатысынан сәл төмен орналасқан «бай, бірақ ең бай емес» отбасылардың да жағдайы сондай болды.<ref>{{Cite web |last=Goodkind |first=Nicole |date=2023-11-01 |title=Analysis: American inequality is rising despite higher wages {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2023/11/01/investing/premarket-stocks-trading-wealth-inequality/index.html |access-date=2024-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wealth Inequality in the United States since 1913 |url=https://eml.berkeley.edu/~saez/SaezZucman14slides.pdf}}</ref><ref>{{cite web |last1=Stone|first1=Chad|last2=Trisi|first2=Danilo|first3=Arloc|last3=Sherman|first4=Jennifer|last4=Beltrán|date=January 13, 2020 |title=A Guide to Statistics on Historical Trends in Income Inequality |url=https://www.cbpp.org/research/poverty-and-inequality/a-guide-to-statistics-on-historical-trends-in-income-inequality |website=cbpp.org}}</ref> Алайда АҚШ-тағы ең кедей отбасылардың жартысында дағдарыс кезінде әл-ауқаттың төмендеуі мүлде болған жоқ, өйткені олардың, әдетте, құны өзгеріп тұруы мүмкін қаржылық инвестициялары болмаған. [[Федералдық резерв жүйесі]] 2007–2009 жылдары 4 000 үй шаруашылығына сауалнама жүргізіп, осы кезеңде барлық америкалықтардың 63%-ының жалпы әл-ауқаты төмендегенін анықтады. Сонымен қатар ең бай отбасылардың 77%-ының жалпы әл-ауқаты азайса, әлеуметтік пирамиданың төменгі бөлігіндегілердің тек 50%-ында ғана әл-ауқаттың төмендеуі байқалды.<ref>{{cite news|last=Schlesinger|first=Jill|date=March 25, 2011|title=Fed Survey: We're 45% Poorer|publisher=[[CBS News]]|url=https://www.cbsnews.com/news/fed-survey-were-45-poorer/}}</ref><ref>{{cite book|last=Taibbi|first=Matt|url=https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12|title=Griftopia: Bubble Machines, Vampire Squids, and the Long Con That Is Breaking America|publisher=[[Spiegel & Grau]]|year=2010|isbn=978-0-385-52995-2|page=[https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12 12]|author-link=Matt Taibbi}}</ref><ref>{{cite report |last=Wolff |first=Edward N. |year=2010 |title=Recent Trends in Household Wealth in the United States: Rising Debt and the Middle-Class Squeeze – An Update to 2007 |ssrn=1585409 |hdl=10419/57025 |hdl-access=free }}</ref> == Хронология == Төменде қаржы дағдарысының негізгі оқиғаларының, соның ішінде үкіметтердің оған жауап ретінде қабылдаған шаралары мен кейінгі экономикалық қалпына келу кезеңінің хронологиясы берілген.<ref>{{Cite news |url=https://www.thebalance.com/2007-financial-crisis-overview-3306138 |title=Here's How They Missed the Early Clues of the Financial Crisis |last=Amadeo| first=Kimberly |website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2008-financial-crisis-timeline-3305540 |title=37 Critical Events of the 2008 Financial Crisis| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=November 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2009-financial-crisis-bailouts-3305539 |title=How They Stopped the Financial Crisis in 2009| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance| publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://fraser.stlouisfed.org/timeline/financial-crisis | title=Federal Reserve Bank of St. Louis' Financial Crisis Timeline | publisher=[[FRASER]]}}</ref> === 2007 жылға дейін === [[Сурет:Cost of housing by State.webp|thumb|right|350px|2000–2022 жылдар аралығындағы штаттар бойынша тұрғын үй құны]] * 2004 жылғы 28 сәуір: Федералдық резерв жүйесінің жертөлесінде «Үлкен бестік» (Goldman Sachs, Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bear Stearns және Morgan Stanley) пен Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның бес мүшесінің кездесуі өтіп, АҚШ-тағы бес ірі инвестициялық банкті [[таза капитал қағидасы]]н сақтау міндетінен босататын ерекшелік жасау туралы шешім қабылданды. Бұл аталған банктерге көп қарыз тартуға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite news |last=Labaton |first=Stephen |date=2008-10-03 |title=Agency’s ’04 Rule Let Banks Pile Up New Debt |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |access-date=2026-08-03 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> * 2005 жылғы 19 мамыр: Қор менеджері [[Майкл Берри]] [[Deutsche Bank]] банкімен 60 миллион АҚШ долларына бағаланған сапасы төмен ипотекалық облигацияларға қарсы [[кредиттік дефолт свопы]]н жасасты. Бұл осындай түрдегі алғашқы CDS болды. Ол ипотекалардың бастапқы төмен «жеңілдік мөлшерлемесінің» мерзімі аяқталғаннан кейін екі жыл ішінде олардың құны қатты құбылады деп болжады.<ref>{{cite magazine|last=Lewis|first=Michael|title=Betting on the Blind Side|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/04/wall-street-excerpt-201004|access-date=January 24, 2021|magazine=Vanity Fair|date=March 2010|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last=Lewis|first=Michael|title=The Outsiders Who Foresaw The Subprime Crisis|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124698825|access-date=January 24, 2021|publisher=NPR|date=March 15, 2010}}</ref> * 2006 жыл: Бірнеше жыл бойы орташа деңгейден жоғары өсіп келген тұрғын үй бағасы шегіне жетті, ал [[ипотекалық несие]]лер бойынша төлемдердің кешіктірілуі арта бастады. Бұл [[Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарыла бастағанының алғашқы белгісі болды.<ref name="aspnewhome">{{cite web| publisher=[[United States Census Bureau]]| url=https://www.census.gov/construction/nrs/historical_data/index.html| title=Median and Average Sale Price of Houses Sold}}</ref><ref name="Homeownership">{{cite news| title=Quarterly Homeownership Rates and Seasonally Adjusted Homeownership Rates for the United States: 1997–2014 | work=[[United States Census]] | date=May 5, 2006 |url=https://www.census.gov/housing/hvs/data/charts/fig06.pdf }}</ref> Несие беру талаптарының барған сайын босаңсуына байланысты, 2006 жылы барлық ипотекалық несиелердің үштен бірі сапасы төмен ипотекалық несиелер немесе табысты растайтын құжаттарды талап етпейтін несиелер болды,<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/news/business/wp/2018/10/04/feature/10-years-later-how-the-housing-market-has-changed-since-the-crash/ | title=10 years later: How the housing market has changed since the crash | first=Michele | last=Lerner | newspaper=[[The Washington Post]] | date=October 4, 2018}}</ref> ал олар сол жылғы тұрғын үй сатып алуларының 17%-ын құрады.<ref name="newcentury" /> * 2006 жылғы мамыр: [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] өз клиенттеріне тұрғын үй нарығының құлдырауы және әсіресе сапасы төмен ипотекалық несиелер бойынша өндіріп алу жағдайларының артуы туралы ескертті.<ref name=ii2007>{{cite web|url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b150ny2f12sbsp/the-2007-all-america-fixed-income-research-team|title=The 2007 All-America Fixed-Income Research Team|author=Pam Abramowitz|work=Institutional Investor|date=September 16, 2007|accessdate=September 7, 2022}}</ref> * 2006 жылғы тамыз: [[Кірістілік қисығы]] инверсияланып, бұл бір немесе екі жылдың ішінде рецессияның басталу ықтималдығы жоғары екенін білдірді.<ref>{{cite web |last1=Haubrich |first1=Joseph G. |last2=Cherny |first2=Kent |date=December 18, 2008 |title=The Yield Curve, December 2008 |url=https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |access-date=August 8, 2022 |archive-date=August 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808143456/https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |url-status=dead}}</ref> * 2006 жылғы қараша: [[UBS]] АҚШ тұрғын үй нарығында «таяп келе жатқан дағдарыс» туралы ескертті.<ref name=ii2007/> === 2007 (қаңтар-тамыз) === * 2007 жылғы 27 ақпан: Тұрғын үй бағасының және ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға берілген тапсырыстардың төмендеуі туралы мәліметтер экономикалық өсімнің баяулауына қатысты алаңдаушылықты күшейтіп, [[Алан Гринспен]] рецессия болатынын болжағаннан кейін, Қытай мен АҚШ-тағы акция бағалары 2003 жылдан бергі ең үлкен құлдырауға ұшырады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes | title=Brutal day on Wall Street | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401120810/https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes |archive-date=April 1, 2023}}</ref> [[Сапасы төмен несиелеу]] бойынша төлемдерді кешіктіру деңгейінің артуына байланысты [[Freddie Mac]] белгілі бір сапасы төмен ипотекалық несиелерге инвестиция салуды тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 | title=Fannie, Freddie tout limited subprime exposure | first=Patrick | last=Rucker | publisher=Reuters | date=February 27, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125813/https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 2 сәуір: [[сапасы төмен несиелеу]] мен [[секьюритилендіру]]ге маманданған америкалық [[жылжымайтын мүлікке инвестициялау трасты]] [[New Century]] [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына]] сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Бұл [[сапасы төмен ипотекалық несиелер дағдарысы]]ның өршуіне ықпал етті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | first=Jonathan | last=Stempel | publisher=Reuters | date=April 2, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516094211/https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 |archive-date= May 16, 2023 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html | title=New Century Files for Bankruptcy | first=Julie | last=Creswell | work=[[The New York Times]] | date=April 2, 2007 | url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420174043/http://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html |archive-date= April 20, 2023 }}</ref><ref name=newcentury>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20070624050024/http://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | url-status=dead | archive-date=June 24, 2007 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | publisher=CNN | date=April 3, 2007}}</ref><ref name=usatodaytimeline>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ | title=Timeline: Key events in financial crisis | work=[[USA Today]] | date=September 8, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324095755/https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ |archive-date= March 24, 2023 }}</ref><ref name="BBC Timeline">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7521250.stm | title=Timeline: Credit crunch to downturn | publisher=[[BBC News]] | date=August 7, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201074505/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7521250.stm |archive-date= December 1, 2023}}</ref> * 2007 жылғы 20 маусым: [[маржалық талап]]тар қойылғаннан кейін, [[Bear Stearns]] сапасы төмен ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілген [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) 20 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салған екі хедж-қорын қаржылық құтқаруға мәжбүр болды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |title=Bear Stearns hedge funds near shutting down: report |publisher=Reuters |date=June 20, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125826/https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 19 шілде: [[Dow Jones Industrial Average]] (DJIA) тарихта алғаш рет 14 000 пункттен асып, сауда күнін 14 000,41 деңгейінде жапты.<ref name=":5">{{cite web |title=Dow Jones Industrial Average (^DJI) Charts, Data &News |url=https://finance.yahoo.com/quote/%5EDJI/chart/ |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> * 2007 жылғы 30 шілде: Дағдарыстан зардап шеккен алғашқы банктердің бірі болған [[IKB Deutsche Industriebank]] өзін Германияның мемлекеттік қаржы институты [[KfW]] құтқаратынын жариялады.<ref>{{citation |website=IKB Deutsche Industriebank |title=KfW backs IKB |date=2007-07-31 |url=https://www.ikb.de/uploads/media/07_07_30_PME_KfW_staerkt_IKB.pdf }}</ref> * 2007 жылғы 31 шілде: [[Bear Stearns]] өзінің екі хедж-қорын таратты.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 6 тамыз: [[American Home Mortgage]] банкроттық туралы өтініш берді.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 9 тамыз: [[BNP Paribas]] басқаруындағы активтерінің жалпы көлемі 2,2 миллиард АҚШ долларын құрайтын үш [[хедж-қор]]ынан қаражатты шешіп алуды тоқтатты. Бұған «өтімділіктің толықтай жоғалуы» себеп болып, қорлардың құнын бағалау мүмкін болмай қалды. Бұл банктердің бір-бірімен мәміле жасаудан бас тарта бастағанының белгісі еді.<ref name="BBC Timeline"/><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-bnpparibas-subprime-funds-idUSWEB612920070809 | title=BNP freezes $2.2 bln of funds over subprime | first1=Sudip | last1=Kar-Gupta | first2=Yann Le | last2=Guernigou | publisher=Reuters | date=August 9, 2007}}</ref><ref>{{cite news | title=Three myths that sustain the economic crisis | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2012/aug/05/economic-crisis-myths-sustain | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] |date=August 5, 2012}}</ref> * 2007 жылғы 16 тамыз: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 12 945,78 пункт деңгейінде жабылды. Бұл оның шарықтау шегіне жеткеннен кейінгі алдыңғы 20 сауда күнінің 12-сінде төмендегеннен кейінгі нәтиже еді. Осы уақыт ішінде индекс 1 164,63 пунктке немесе 8,3%-ға төмендеді.<ref name=":5" /> === 2007 (қыркүйек-желтоқсан) === [[Сурет:Northern Rock Queue.jpg|thumb|Қаржы дағдарысы кезінде өз жинақтарын шешіп алу үшін Ұлыбританиядағы [[Northern Rock]] банкінің бөлімшесі алдында кезекте тұрған адамдар]] * 2007 жылғы 14 қыркүйек: Орта көлемді әрі [[қаржылық левередж]]і жоғары британдық [[Northern Rock]] банкі [[Англия банкі]]нен қолдау алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/news/2007/september/liquidity-support-facility-for-northern-rock-plc.pdf |title=News Release: Liquidity Support Facility for Northern Rock plc| publisher=[[Bank of England]] |date=September 14, 2007}}</ref> Бұл инвесторлар арасында дүрбелең туғызып, [[банкке жаппай жүгіру]]ге әкелді.<ref name=northernrock>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-41229513 |title=The collapse of Northern Rock: Ten years on | first=Dominic | last=O'Connell | publisher=[[BBC News]] | date=September 12, 2017}}</ref> * 2007 жылғы 18 қыркүйек: [[Федералдық ашық нарық комитеті]] өтімділік пен сенімге қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н ең жоғары 5,25% деңгейінен төмендете бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20070923064052/http://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2007 | title=Interest rates slashed to help economy | first=Paul R. | last=La Monica | publisher=CNN | date=September 18, 2007}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/18/business/18cnd-fed.html | title=Markets Soar After Fed Cuts Key Rate by a Half Point | first1=Edmund L. | last1=Andrews | author-link1=Edmund L. Andrews | first2=Jeremy W. | last2=Peters | author-link2=Jeremy W. Peters | work=[[The New York Times]] | date=September 18, 2007 | url-access=subscription}}</ref> * 2007 жылғы 28 қыркүйек: [[NetBank]] тұрғын үй несиелеріне шамадан тыс тәуелділігінің салдарынан [[банктің күйреуі]]не ұшырап, банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/29/business/29netbank.html | title=Online Bank Fails, and Regulators Shut It | agency=[[Associated Press]] | work=[[The New York Times]] | date=September 29, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 9 қазан: DJIA 14 164,53 пунктпен жабылып, жабылу бағасының ең жоғары деңгейіне жетті.<ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/dow-jones-closing-history-top-highs-and-lows-since-1929-3306174 | title=Dow High of 26,828.39 Set on October 3, 2018 |last=Amadeo |first=Kimberly | website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=March 20, 2020}}</ref> * 2007 жылғы 15 қазан: [[Citigroup]], [[Bank of America]] және [[JPMorgan Chase]] [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дарды (SIV) өтімділікпен қамтамасыз ету үшін көлемі 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Master Liquidity Enhancement Conduit]] бағдарламасын құру жоспарын жариялады. Алайда бұл жоспар желтоқсан айында тоқтатылды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial-supersiv/banks-abandon-plan-for-super-siv-idUSWEN314120071222 | title=Banks abandon plan for Super-SIV | first=Dan | last=Wilchins | publisher=Reuters | date=December 21, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 26 қараша: Қаржы секторына қатысты алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты АҚШ қор нарықтары түзету кезеңіне өтті.<ref>{{cite web |last=Gongloff |first=Mark |date=November 26, 2007 |title=Credit Woes Slam Stocks |url=https://www.wsj.com/articles/SB119608282533903873 |access-date=August 11, 2024 |website=Wall Street Journal}}</ref> * 2007 жылғы желтоқсан: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 5%-ға жетті.<ref name=":6">{{cite web |title=FRED |url=https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> * 2007 жылғы 12 желтоқсан: [[Федералдық резерв жүйесі]] сапасы төмен ипотекалық несиелері бар банктерді қысқа мерзімді несиемен қамтамасыз ету үшін [[мерзімді аукциондық тетік]]ті (TAF) енгізді.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20071212a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=December 12, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 17 желтоқсан: [[Delta Financial Corporation]] сапасы төмен ипотекалық несиелерді [[секьюритилендіру]]де сәтсіздікке ұшырағаннан кейін банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{Cite news | url=https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | title=Ex-Delta chief starts mortgage company | work=[[New York Newsday]] | date=May 20, 2008 | access-date=June 17, 2022 | archive-date=September 3, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200903224122/https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | url-status=dead }}</ref> * 2007 жылғы 19 желтоқсан: [[Standard and Poor's]] рейтингтік агенттігі облигациялар бойынша дефолт болған жағдайда төлем жасайтын көптеген монолайн сақтандырушыларының рейтингтерін төмендетті.<ref>{{Cite news |last=Bajaj |first=Vikas |date=December 19, 2007 |title=S.&P. Cuts Rating on Bond Insurer |url=https://www.nytimes.com/2007/12/19/business/20cnc-bond.html |work=The New York Times}}</ref> * 2007 жылғы 31 желтоқсан: Жылдың соңғы бөлігіндегі құбылмалылыққа қарамастан, нарықтар жылды өздері бастаған деңгейден жоғары аяқтады. DJIA 13 264,82 пунктпен жабылып, жыл қорытындысы бойынша 6,4%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=LaVallee |first=Andrew |date=December 31, 2007 |title=Nasdaq Ends Year on a Down Note But Finishes 2007 With a 9.8% Gain |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB119911487920259503 |access-date=August 11, 2024}}</ref> === 2008 (қаңтар-тамыз) === * 2008 жылғы 11 қаңтар: [[Bank of America]] [[Countrywide Financial]] компаниясын 4 миллиард АҚШ долларына бағаланған акцияларға сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://www.npr.org/2013/01/11/169108131/looking-back-on-bank-of-americas-countrywide-debacle | title=Looking Back On Bank Of America's Countrywide Debacle | first=Jim | last=Zarroli | publisher=[[NPR]] | date=January 11, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 18 қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын [[Ambac]] компаниясының кредиттік рейтингі төмендетілгеннен кейін қор нарықтары жыл ішіндегі ең төменгі деңгейіне түсті. Сонымен қатар қаражатты шешіп алу көлемінің артуына байланысты Scottish Equitable өз ақшасын алғысы келген клиенттер үшін төлемдерді 12 айға дейін кешіктіретінін жариялады.<ref>{{cite news |last=Twin |first=Alexandra |title=Disastrous Dow tumbles again |url=https://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119231406/http://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |url-status=dead |archive-date=January 19, 2008 |publisher=CNN |date=January 18, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 21 қаңтар: АҚШ нарықтары [[Мартин Лютер Кинг күні]]не байланысты жабық болған кезде, Ұлыбританиядағы [[FTSE 100 индексі]] 323,5 пунктке немесе 5,5%-ға құлдырап, [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарынан]] бергі ең ірі бір күндік құлдырауды тіркеді.<ref name=":7">{{cite web |last=Guillén |first=Mauro |title=The Global Economic & Financial Crisis: A Timeline |url=https://lauder.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/2015/06/Chronology_Economic_Financial_Crisis.pdf |access-date=March 5, 2023}}</ref> * 2008 жылғы 22 қаңтар: АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесі экономиканы ынталандыру мақсатында пайыздық мөлшерлемені 0,75 пайыздық тармаққа төмендетті. Бұл соңғы 25 жылдағы ең ірі төмендету әрі 2001 жылдан бергі алғашқы кезектен тыс мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref name=":7" /> * 2008 жылғы қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын компаниялардың тәуекелдерге ұшырауына қатысты алаңдаушылықтың күшеюі салдарынан АҚШ қор нарығы 2000 жылдан бергі ең нашар қаңтар айын бастан өткерді.<ref>{{Cite news |url=https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2008/01/31/Stocks-erase-early-losses-rise-as-concerns-about-bond-insurers-ease/stories/200801310428 | title=Stocks erase early losses, rise as concerns about bond insurers ease | first=Tim | last=Paradis | work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] | date=January 31, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 13 ақпан: [[2008 жылғы экономиканы ынталандыру туралы заң]] күшіне енді. Заң салықтық жеңілдіктерді (салық қайтарымын) қамтыды.<ref>{{cite press release | url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/02/20080213-3.html | title=President Bush Signs H.R. 5140, the Economic Stimulus Act of 2008 | publisher=[[whitehouse.gov]] | date=February 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-stimulus/bush-signs-stimulus-bill-and-cites-economic-resilience-idUSWAT00889920080214 | title=Bush signs stimulus bill and cites economic resilience | first=Jeremy | last=Pelofsky | publisher=Reuters | date=February 13, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 ақпан: [[Northern Rock]] банкін мемлекет меншігіне алу рәсімі аяқталды.<ref name=northernrock/> * 2008 жылғы 5 наурыз: [[The Carlyle Group]] ипотекалық облигациялар қорына қатысты [[маржалық талап]]тар алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20080305006383/en/Carlyle-Capital-Corporation-Limited-Issues-Update-Liquidity | title=Carlyle Capital Corporation Limited Issues Update on Its Liquidity | publisher=[[Business Wire]] | date=March 5, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 17 наурыз: [[Bear Stearns]] компаниясы есептен шығарылмаған 46 миллиард АҚШ долларына тең [[ипотека]]лық активтері және жалпы көлемі 10 триллион АҚШ долларын құрайтын активтері бола тұра банкроттық қаупіне тап болды. Алайда Федералдық резерв жүйесі соңғы 30 жылдағы алғашқы төтенше отырысында [[JPMorgan Chase]] компаниясының Bear Stearns-ті бір акциясы үшін 2 АҚШ долларына сатып алуын жеңілдету мақсатында оның проблемалық несиелеріне кепілдік беруге келісті. Бір апта бұрын компания акциялары 60 АҚШ долларымен, ал бір жыл бұрын 178 АҚШ долларымен саудаланған болатын. Келесі аптада сатып алу бағасы бір акция үшін 10 АҚШ долларына дейін көтерілді.<ref>{{cite news | url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/03/17/business/17bear.html| title=Search JP Morgan Pays $2 a Share for Bear Stearns | first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] | date=March 17, 2008 | access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/jp-morgan-to-buy-bear-stearns-for-2-a-share | title=J.P. Morgan to buy Bear Stearns for $2 a share | first1=Alistair | last1=Barr | first2=Greg | last2=Morcroft | work=[[MarketWatch]] | date=March 17, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-bear-stearns-books-still-dont-answer-the-most-interesting-questions-2009-5 | title=The Bear Stearns Books Still Don't Answer The Interesting Questions | first=Eric | last=Falkenstein | work=[[Business Insider]] | date=May 18, 2009}}</ref> * 2008 жылғы 18 наурыз: Қызу пікірталас жағдайында өткен отырыста Федералдық резерв жүйесі [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н 75 базистік тармаққа төмендетті. Бұл алты ай ішіндегі алтыншы мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080321220052/http://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | url-status=dead | archive-date=March 21, 2008 | title=Fed cuts rates by 3/4 of a point | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=March 18, 2008}}</ref> Сонымен қатар, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларына банктерден 200 миллиард АҚШ долларына дейінгі көлемде сапасы төмен ипотекалық несиелерді сатып алуға рұқсат берілді. Билік өкілдері бұл ықтимал дағдарысты тежеуге көмектеседі деп есептеді. [[АҚШ доллары]] әлсіреп, шикізат тауарларының бағасы күрт өсті.{{Citation needed}}<ref>{{cite web |date=2018-04-27 |title=Commodities Prices to Rise in 2018 |url=https://blogs.worldbank.org/developmenttalk/commodities-prices-rise-2018 |access-date=2024-03-11 |website=blogs.worldbank.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Commodity prices to rise more than expected in 2018 |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/24/commodity-prices-to-rise-more-than-expected-in-2018-world-bank |access-date=2024-03-11 |website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |title=World Economic Situation And Prospects: March 2018 Briefing, No. 112 {{!}} Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/publication/world-economic-situation-and-prospects-march-2018-briefing-no-112/ |access-date=2024-03-11 |website=www.un.org}}</ref> * 2008 жылғы маусымның соңы: АҚШ қор нарығы өзінің ең жоғары деңгейінен 20%-ға төмендегеніне қарамастан, мұнайдың бағасы тарихта алғаш рет бір баррелі үшін 140 АҚШ долларынан асып, ал болат бағасы бір тоннасы үшін 1 000 АҚШ долларынан жоғарылағандықтан, шикізатқа байланысты компаниялардың акциялары күрт қымбаттады. [[Инфляция]]ға қатысты алаңдаушылық пен Қытай тарапынан жоғары сұраныс [[2000-жылдардағы шикізат бумы]] кезінде адамдарды [[шикізат тауарлары]]на инвестиция салуға ынталандырды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080630113944/http://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | url-status=dead | archive-date=June 30, 2008 | title=Oil settles at record high above $140 | first1=Ben | last1=Rooney | first2=David | last2=Goldman | publisher=CNN | date=June 27, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-06-27/marcial-u-dot-s-dot-steel-is-on-a-rollbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice | title=Marcial: U.S. Steel Is on a Roll | first=Gene G. | last=Marcial | work=[[Bloomberg News]] | date=June 27, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 11 шілде: [[IndyMac]] банкі күйреді. Мұнай бағасы бір баррелі үшін ең жоғары 147,50 АҚШ долларына жетті.<ref name=indymactaken/><ref name=":7" /> * 2008 жылғы 30 шілде: [[2008 жылғы тұрғын үй және экономиканы қалпына келтіру туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite web | url=https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151957/https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | url-status=dead | archive-date=June 8, 2020 | title=Housing and Economic Recovery Act of 2008 (HERA) Programs | date=September 20, 2017 | publisher=[[United States Department of Housing and Urban Development]]}}</ref> * 2008 жылғы тамыз: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 6%-ға жетті.<ref name=":6" /> === 2008 (қыркүйек) === * 2008 жылғы 7 қыркүйек: [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларын федералдық үкіметтің бақылауына алу жүзеге асырылды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080910011530/http://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | url-status=dead | archive-date=September 10, 2008 | title=U.S. seizes Fannie and Freddie | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 7, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 15 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Bear Stearns]] жағдайындағыдай оның несиелеріне кепілдік беруден бас тартқаннан кейін, [[Lehman Brothers банкроттығы]] DJIA-ның 504,48 пунктке (4,42%) төмендеуіне әкелді. Бұл соңғы жеті жылдағы ең ірі құлдырау болды. Банкроттықтың алдын алу мақсатында [[Merrill Lynch]] үкіметтің қолдауымен жүзеге асқан мәміле арқылы [[Bank of America]] тарапынан 50 миллиард АҚШ долларына сатып алынды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130920084530/http://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | url-status=dead | archive-date=September 20, 2013 | title=Bank of America to buy Merrill | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 15, 2008}}</ref> Бұған дейін Lehman Brothers-ті [[Bank of America]] немесе [[Barclays]] сатып алуы жөнінде келіссөздер жүргізілген болатын, алайда екі банктің де компанияны толықтай сатып алуға ниеті болмады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |work=[[The New York Times]] |first=Eric |last=Dash | date=September 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 16 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[American International Group]] (AIG) компаниясын 85 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қарыз және меншікті капиталды қаржыландыру арқылы өз бақылауына алды. [[Reserve Primary Fund]] қоры [[Lehman Brothers]] бағалы қағаздарына тәуелділігінің салдарынан [[номиналдық құнын жоғалтты]].<ref>{{cite news | url=https://www.americanactionforum.org/research/the-federal-reserves-crisis-response/ | title=The Federal Reserve's Crisis Response | work=[[American Action Network]] | date=September 12, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 17 қыркүйек: Инвесторлар АҚШ-тағы [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларынан]] 144 миллиард АҚШ долларын алып шықты. Бұл [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларына]] жасалған [[банкке жаппай жүгіру]]мен тең болды. Мұндай қорлар әдетте компаниялардың операциялық қызметі мен еңбекақы төлеуін қаржыландыру үшін шығарылатын [[коммерциялық қағаз]]дарға инвестиция салады. Соның салдарынан қысқа мерзімді несие беру нарығы тоқырауға ұшырады. Салыстыру үшін, алдыңғы аптада мұндай қорлардан небәрі 7,1 миллиард АҚШ доллары алынған болатын. Бұл компаниялардың өздерінің [[қысқа мерзімді қарыз]]дарын қайта қаржыландыру мүмкіндігін бұзды. Бұған жауап ретінде АҚШ үкіметі уақытша кепілдік бағдарламасы арқылы ақша нарығы шоттарын банктердегі [[депозиттерді сақтандыру]]ға ұқсас сақтандырумен қамтамасыз етті,<ref>{{cite news |last=Gullapalli |first=Diya| url=https://www.wsj.com/articles/SB122186683086958875 |work=[[The Wall Street Journal]] |title=Bailout of Money Funds Seems to Stanch Outflow| date=September 20, 2008 | url-access=subscription}}</ref> ал Федералдық резерв жүйесі коммерциялық қағаздарды сатып алу бағдарламаларын іске қосты. * 2008 жылғы 18 қыркүйек: АҚШ Қаржы министрі [[Генри Полсон]] мен Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] АҚШ Өкілдер палатасының спикері [[Нэнси Пелоси]]мен шұғыл кездесуде несие нарықтары толық күйреудің алдында тұрғанын ескертті. Бернанке проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлемінде қор құруды сұрап: «Егер мұны жасамасақ, дүйсенбіге қарай экономикамыз болмауы мүмкін», — дегені хабарланды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/10/02/business/02crisis.html | title=As Crisis Spiraled, Alarm Led to Action| first=Joe | last=Nocera | author-link=Joe Nocera | work=[[The New York Times]] | date=October 1, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 19 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың ақша нарығы пай қорларының өтімділігін қолдау тетігі]]н (AMLF) құрды. Бұл ақша нарығы қорларын уақытша сақтандыруға және несие нарықтарының жұмысын жалғастыруына мүмкіндік беру үшін жасалды.<ref>{{Cite web |date=September 19, 2008 |title=Federal Reserve Board announces two enhancements to its programs to provide liquidity to markets |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20080919a.htm |access-date= |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> * 2008 жылғы 20 қыркүйек: [[Генри Полсон]] АҚШ Конгрессінен проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қор құруға рұқсат беруді сұрады. Ол Конгреске: «Егер бұл қабылданбаса, онда Құдай бәрімізге жар болсын», — деді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB122186563104158747 | title=Shock Forced Paulson's Hand | first1=Deborah | last1=Solomon | first2=Liz | last2=Rappaport | first3=Damian | last3=Paletta | first4=Jon | last4=Hilsenrath | work=[[The Wall Street Journal]] | date=September 20, 2008| url-access=subscription }}</ref> * 2008 жылғы 21 қыркүйек: [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] Федералдық резерв жүйесінің қорғауын күшейту мақсатында [[инвестициялық банк]] мәртебесінен [[банктік холдингтік компания]] мәртебесіне ауысты.<ref>{{cite news | url=https://dealbook.nytimes.com/2008/09/21/goldman-morgan-to-become-bank-holding-companies/ | title=As Goldman and Morgan Shift, a Wall St. Era Ends | work=[[The New York Times]] | date=September 21, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2009/09/18/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-21-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 21, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 18, 2009}}</ref><ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/bcreg20080921a.htm | title=Board approves, pending a statutory five-day antitrust waiting period, the applications of Goldman Sachs and Morgan Stanley to become bank holding companies | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 21, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/09/22/goldman-morgan-fed-biz-wall-cx_lm_0922bizgoldman.html | title=Say Goodbye To The Investment Banks | first=Liz | last=Moyer | work=[[Forbes]] | date=September 21, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 қыркүйек: [[MUFG Bank]] [[Morgan Stanley]] компаниясының 20% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080923134926/http://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2008 | title=Morgan Stanley to sell stake to Japan's MUFG | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 22, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 23 қыркүйек: [[Berkshire Hathaway]] [[Goldman Sachs]] компаниясына 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080926053052/http://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | url-status=dead | archive-date=September 26, 2008 | title=Buffett's Berkshire invests $5B in Goldman | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=September 23, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 26 қыркүйек: [[Washington Mutual]] [[банкке жаппай жүгіру]]дің салдарынан банкротқа ұшырап, [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]]ның (FDIC) бақылауына өтті. Дүрліккен салымшылар 10 күн ішінде банктен 16,7 миллиард АҚШ долларын алып шыққан болатын.<ref>{{cite news | url=https://www.cbsnews.com/news/washington-mutual-falls-to-subprime-mess/ | title=Washington Mutual Falls To Subprime Mess | publisher=[[CBS News]] | date=September 26, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қыркүйек: Өкілдер палатасы 225 дауысқа қарсы 208 дауыспен, демократтардың көпшілігі қолдап, ал республикашылдардың көпшілігі қарсы дауыс беруімен [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдамай тастады. Бұл заң 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қамтыған болатын. Бұған жауап ретінде DJIA 777,68 пунктке немесе 6,98%-ға төмендеп, сол кездегі тарихтағы ең ірі бір күндік пункттік құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 8,8%-ға, ал Nasdaq Composite 9,1%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002032707/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | url-status=dead | archive-date=October 2, 2008 | title=Bailout plan rejected – supporters scramble | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> Әлемнің бірнеше қор нарығы индексі де 10%-ға төмендеді. Алтынның бағасы бір унциясы үшін 900 АҚШ долларына дейін көтерілді. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты шетелдік орталық банктермен жасалған валюталық своптар көлемін екі есеге ұлғайтты. [[Wachovia]] өзін [[Citigroup]] компаниясына сату туралы келісімге келді, алайда бұл мәміле акцияларды құнсыздандырып, мемлекеттік қаржыландыруды талап етер еді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080930030808/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 30, 2008 | title=Citigroup buys Wachovia bank assets for $2.2B | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 30 қыркүйек: Президент [[Джордж Уокер Буш]] халыққа үндеу жасап: «Конгресс әрекет етуі тиіс... Біздің экономикамыз үкіметтің батыл қадамдарына тәуелді. Бұл мәселені неғұрлым тезірек шешсек, соғұрлым экономикалық өсім мен жұмыс орындарын құру жолына тезірек қайта ораламыз», — деді. Осы күні DJIA 4,7%-ға қалпына келді.<ref>{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2009/09/29/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-30-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 30, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 30, 2009}}</ref> === 2008 (қазан) === * 2008 жылғы 1 қазан: АҚШ Сенаты [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081004001856/http://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | url-status=dead | archive-date=October 4, 2008 | title=Senate passes bailout | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 2 қазан: Инвесторлардың АҚШ Өкілдер палатасында [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]] бойынша өтетін дауыс беруге қатысты алаңдаушылығының салдарынан қор нарығының индекстері 4%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081003105114/http://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 3, 2008 | title=Bailout fears sink stocks | first=Alexandra |last=Twin | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 3 қазан: Өкілдер палатасы [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды және 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қабылдады.<ref>{{cite press release | url=https://hoyer.house.gov/content/congress-passes-emergency-economic-stabilization-act | title=Congress Passes Emergency Economic Stabilization Act | publisher=[[Steny Hoyer]] | date=October 3, 2008}}</ref> Президент [[Джордж Уокер Буш]] сол күні заңға қол қойды.<ref>{{cite news | url=https://www.smh.com.au/world/economic-rescue-swiftly-signed-into-law-20081004-4tnf.html | title=Economic rescue swiftly signed into law | first=Stephen | last=Collinson | work=[[The Sydney Morning Herald]] | date=October 4, 2008}}</ref> [[Wachovia]] мемлекеттік қаржыландыруды қажет етпеген мәміле арқылы [[Wells Fargo]] компаниясына сатылу жөнінде келісімге келді.<ref>{{Cite news |url=https://abcnews.go.com/Business/SmartHome/story?id=5946486&page=1 | title=Wells Fargo Buys Wachovia for $15.1 Billion | first=Sara | last=Lepro | work=[[ABC News (United States)|ABC News]] | agency=[[Associated Press]] | date=October 3, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 6–10 қазан: 2008 жылғы 6–10 қазан аралығында DJIA барлық бес сауда сессиясын да төмендеумен жапты. Сауда көлемі рекордтық деңгейге жетті. DJIA бір апта ішінде 1 874,19 пунктке немесе 18,2%-ға төмендеп, өз тарихындағы пункттік те, пайыздық та ең ірі апталық құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 20%-дан астам төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-date=January 10, 2022 |url-status=live | title=Financial crisis: US stock markets suffer worst week on record | work=[[The Daily Telegraph]] | date=October 10, 2008 | url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref> * 2008 жылғы 7 қазан: АҚШ-та [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ға сәйкес [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] әрбір салымшы үшін депозиттерді сақтандыру сомасын 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/press-releases/2008/pr08093.html | title=Emergency Economic Stabilization Act of 2008 Temporarily Increases Basic FDIC Insurance Coverage from $100,000 to $250,000 Per Depositor | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 7, 2008}}</ref> [[Сурет:S&P BSE SENSEX chart.svg|thumb|right|upright=1.6|[[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде [[BSE SENSEX]] индексі күрт төмендеді. Ол 2008 жылғы қаңтардағы 21 000 пункттен жоғары деңгейден 2008 жылғы қазанда 8 000 пункттен төмен деңгейге дейін құлдырады.<ref> {{Cite news |url = https://www.ndtvprofit.com/business/the-sensex-journey-from-2008-to-2013-371137 |title = The Sensex journey: From 2008 to 2013 |publisher = [[NDTV Profit]] |date = 1 November 2013 }}</ref>]] * 2008 жылғы 8 қазан: [[Индонезия қор биржасы]] бір күн ішінде 10%-ға төмендегеннен кейін сауда-саттықты тоқтатты.<ref>{{Cite news | url=https://www.thejakartapost.com/news/2020/03/13/covid-19-indonesia-idx-trading-halted-first-time-2008.html | title=Trading halted for first time since 2008 over pandemic | first1=Riska | last1=Rahman | first2=Prima | last2=Wirayani | work=[[The Jakarta Post]] | date=March 13, 2020}}</ref> Әлемнің орталық банктері АҚШ қор нарықтары ашылғанға дейін шұғыл жиналыстар өткізіп, пайыздық мөлшерлемелерді төмендету жөніндегі әрекеттерін үйлестірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20081008a.htm |title = FOMC statement: Federal Reserve and other central banks announce reductions in policy interest rates}}</ref> * 2008 жылғы 11 қазан: [[Халықаралық валюта қоры]]ның (ХВҚ) басшысы әлемдік қаржы жүйесі «жүйелік күйреудің шегіне» жеткенін ескертті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial3/imf-warns-of-financial-meltdown-idUSTRE49A36O20081011 | title=IMF warns of financial meltdown | first1=Lesley | last1=Wroughton | first2=Francois | last2=Murphy | publisher=Reuters | date=October 11, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 14 қазан: Үш сауда күні қатарынан (9, 10 және 13 қазан) тоқтатылғаннан кейін Исландия қор нарығы 14 қазанда қайта ашылды. Негізгі [[OMX Iceland 15]] индексі 678,4 пунктпен жабылды, бұл 8 қазандағы жабылу көрсеткіші — 3 004,6 пункттен шамамен 77%-ға төмен болды. Бұған OMX Iceland 15 индексі құнының 73,2%-ын құраған үш ірі банктің құнының нөлге дейін төмендетілуі себеп болды. Бұл [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржы дағдарысы]]на алып келді.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/14/iceland-marketturmoil | title=Iceland markets plummet | first=Julia | last=Kollewe | work=[[The Guardian]] | date=October 14, 2008}}</ref> [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) FDIC сақтандырған барлық мекемелердің аға борыштық міндеттемелеріне 2009 жылғы 30 маусымға дейін кепілдік беру үшін [[Уақытша өтімділікке кепілдік беру бағдарламасы]]н құрды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2008/pr08100.html | title=FDIC Announces Plan to Free Up Bank Liquidity | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 14, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 16 қазан: Швейцарияның [[UBS AG]] және [[Credit Suisse]] банктерін құтқару жоспары жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/16/ubs-creditsuisse | title=Switzerland unveils bank bail-out plan | first=David | last=Gow | work=[[The Guardian]] | date=October 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 24 қазан: Әлемнің көптеген қор биржалары өз тарихындағы ең ірі құлдыраулардың бірін бастан өткерді. Көптеген индекстер шамамен 10%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/indexes-fall-hard-on-bloody-friday | title=Indexes fall hard on bloody Friday | first=V. Phani | last=Kumar | work=[[Marketwatch]] | date=October 24, 2008}}</ref> АҚШ-та DJIA 3,6%-ға төмендегенімен, басқа нарықтардағыдай қатты құлдыраған жоқ.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025105403/http://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 25, 2008 | title=Stocks can't shake the blues | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=October 24, 2008}}</ref> Әлемдік инвесторлар қауіпсіз активтерге ұмтылғандықтан, [[АҚШ доллары]], [[жапон иенасы]] және [[швейцар франкі]] басқа негізгі валюталарға, әсіресе [[британ фунт стерлингі]] мен [[канадалық доллар]]ға қатысты күрт нығайды. [[Валюта дағдарысы]] туындап, инвесторлар ауқымды капиталдарын неғұрлым тұрақты валюталарға ауыстырды. Соның салдарынан дамушы елдердің көптеген үкіметтері [[Халықаралық валюта қоры]]нан көмек сұрады.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24emerge.html |title=West Is in Talks on Credit to Aid Poorer Nations|work=[[The New York Times]] |first=Mark |last=Landler | author-link=Mark Landler | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24won.html |title=Trouble Without Borders | work=[[The New York Times]] |first=Martin | last=Fackler | author-link=Martin Fackler (journalist) | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Сол күні [[Англия банкі]] төрағасының орынбасары [[Чарли Бин]]: «Бұл — өмірде бір рет қана болатын дағдарыс, бәлкім адамзат тарихындағы осындай сипаттағы ең ірі қаржы дағдарысы», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/britain-bank-bean/financial-crisis-may-be-worst-in-history-boes-bean-idUSLAC00300720081024 | title=Financial crisis may be worst in history – BoE's Bean | publisher=Reuters | date=October 24, 2008}}</ref> Реттеуші органдардың қолдауымен жасалған мәміле нәтижесінде [[PNC Financial Services]] [[National City Corp.]] компаниясын сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://abcnews.go.com/Business/story?id=6107696 | title=PNC will buy troubled National City Corp. for $5.58 billion | first=Pallavi | last=Gogoi | agency=[[USA Today]] | publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] | date=October 24, 2008}}</ref> === 2008 (қараша-желтоқсан) === [[Сурет:22 2007-2008 global financial crisis effect in Bristol UK - credit crunch lunch.jpg|thumb|[[Бристоль]], Ұлыбританиядағы «несие дағдарысы кезіндегі арзан түскі ас» жарнамасы бар мейрамхана]] * 2008 жылғы 6 қараша: ХВҚ 2009 жылы әлемдік экономика 0,3%-ға қысқарады деп болжады. Сол күні [[Англия банкі]] мен [[Еуропалық орталық банк]] пайыздық мөлшерлемелерін тиісінше 4,5%-дан 3%-ға және 3,75%-дан 3,25%-ға дейін төмендетті.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081011035031/http://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | url-status=dead | archive-date=October 11, 2008 | title=Fed: Emergency cut | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=October 8, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 10 қараша: [[American Express]] [[банктік холдингтік компания]]ға айналды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081201061642/http://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 1, 2008 | title=AmEx becomes bank to stabilize funding | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=November 10, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 қараша: Исландиядағы банктердің күйреуі [[Исландия кронасы]]ның құнсыздануына әкеліп, үкіметке банкроттық қаупін төндіргеннен кейін, Исландия [[Халықаралық валюта қоры]]нан шұғыл несие алды.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7738874.stm |title=IMF approves $2.1bn Iceland loan |work=[[BBC News]] |date=November 20, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 25 қараша: [[Активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды мерзімді несиелеу бағдарламасы]] (TALF) жарияланды.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20081125a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=November 25, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қараша: Экономист [[Дин Бейкер]] былай деп мәлімдеді: {{Дәйексөз|Несиелеу талаптарының қатаюына өте орынды себеп бар. Екі жыл бұрын өз үйлерінде едәуір меншікті капиталы болған ондаған миллион үй иесінің бүгінде оның аз ғана бөлігі қалды немесе мүлде қалмады. Кәсіпорындар [[Ұлы тоқырау]]дан бергі ең ауыр экономикалық құлдыраумен бетпе-бет келіп отыр. Бұл несие беру туралы шешімдерге әсер етеді. Үйінде меншікті капиталы бар үй иесінің автонесие немесе несие картасы бойынша қарызын өтемей қалу ықтималдығы өте төмен. Олар көлігінен айырылып немесе несиелік тарихына төлемегені туралы белгі қойылғанша, сол меншікті капиталды пайдаланғанды жөн көреді. Ал меншікті капиталы жоқ үй иесі үшін міндеттемелерді орындамау қаупі әлдеқайда жоғары. Кәсіпорындарға келсек, олардың несиелік қабілеті болашақтағы пайдасына байланысты. 2008 жылғы қарашадағы пайдаға қатысты болжамдар 2007 жылғы қарашадағыдан әлдеқайда нашар болды... Көптеген банктердің өздері күйреудің алдында тұрғаны анық болғанымен, қаржы жүйесі мүлде берік болған күннің өзінде тұтынушылар мен кәсіпорындарға қазір несие алу әлдеқайда қиын болар еді. Экономиканың басты мәселесі — тұрғын үй байлығының шамамен 6 триллион АҚШ долларына және одан да көп көлемдегі акциялар байлығының жоғалуы.<ref>{{cite web |url=https://prospect.org/economy/credit-crisis-damn-it/ |title=It's Not the Credit Crisis, Damn It! |last=Baker |first=Dean | work=[[The American Prospect]] |date=November 29, 2008}}</ref>}} * 2008 жылғы 1 желтоқсан: NBER АҚШ экономикасының рецессияға ұшырағанын және оның 2007 жылғы желтоқсаннан бері жалғасып келе жатқанын жариялады. Осы жаңалықтан кейін DJIA 679,95 пунктке немесе 7,8%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |title=It's official: U.S. in a recession since December 2007 |date=December 1, 2008 |url=https://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202181934/http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |url-status=dead |archive-date=December 2, 2008 |access-date=May 3, 2023 |website=CNN Money}}</ref><ref name=":5" /> * 2008 жылғы 6 желтоқсан: [[2008 жылғы Грекиядағы тәртіпсіздіктер]] басталды, оған ішінара елдегі экономикалық жағдай түрткі болды.{{Citation needed|date=August 2026}} * 2008 жылғы 16 желтоқсан: Федералдық қорлар мөлшерлемесі 0%-ға дейін төмендетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062057/http://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 17, 2008 | title=Fed slashes key rate to near zero | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=December 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 желтоқсан: [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]] (TARP) аясында [[General Motors]] пен [[Chrysler]] компанияларын қаржыландыруға қаражат бөлінді.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/12/20/auto-bailout-update-markets-equity-cx_cg_1219markets29.html | title=GM And Chrysler Covered By TARP | first=Carl | last=Gutierrez | work=[[Forbes]] | date=December 20, 2008}}</ref> === 2009 === [[Сурет:Payroll tax history.jpg|upright=1.8|thumb|[[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] 2010 жылдың соңында күші жойылған [[еңбекақы қорына салынатын салық]] бойынша салықтық жеңілдік енгізді.]] * 2009 жылғы 6 қаңтар: Citi 2009 жылы Сингапур «өз тарихындағы ең ауыр рецессияны» бастан кешіреді деп мәлімдеді. Алайда, ақырында ел экономикасы 2009 жылы 0,1%-ға, ал 2010 жылы 14,5%-ға өсті.<ref name=":62">{{cite journal|last1=Chen|first1=Xiaoping|last2=Shao|first2=Yuchen|date=September 11, 2017|title=Trade policies for a small open economy: The case of Singapore|journal=The World Economy|volume=40 |issue=11 |pages=2500–2511 |doi=10.1111/twec.12555 }}</ref><ref>{{cite news|last=Lim|first=Kevin|date=January 2, 2009|title=Singapore recession deepens, government cuts 09 outlook |publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-singapore-economy-gdp-sb-idUSTRE5010CK20090102|access-date=December 19, 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=GDP growth (annual %) – Singapore|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SG|access-date=December 19, 2023}}</ref> * 2009 жылғы 20–26 қаңтар: [[2009 жылғы Исландиядағы қаржы дағдарысына қарсы наразылықтар]] күшейіп, нәтижесінде Исландия үкіметі құлады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/27/world/europe/27iceland.html | title=Iceland's Government Collapses | work=[[The New York Times]] | date=January 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 13 ақпан: Конгресс құны 787 миллиард АҚШ долларын құрайтын экономиканы ынталандыру пакетін қамтыған [[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]]ды мақұлдады. Президент [[Барак Обама]] оған 17 ақпанда қол қойды.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090214184708/http://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 14, 2009 | title=Senate passes $787 billion stimulus bill | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=February 15, 2009}}</ref><ref name="arraecon">{{cite journal |last=Wilson |first=Daniel J |date=2012-08-01 |title=Fiscal Spending Jobs Multipliers: Evidence from the 2009 American Recovery and Reinvestment Act |url=https://www.frbsf.org/economic-research/wp-content/uploads/sites/4/wp10-17bk.pdf |journal=American Economic Journal: Economic Policy |volume=4 |issue=3 |pages=251–282 |doi=10.1257/pol.4.3.251 |issn=1945-7731}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-stimulus/congress-sends-787-billion-stimulus-to-obama-idUSTRE51A61L20090214 | title=Congress sends $787 billion stimulus to Obama | first1=Richard | last1=Cowan | first2=Susan | last2=Cornwell | publisher=Reuters | date=February 15, 2009}}</ref><ref>{{cite news |last=Sahadi |first=Jeanne |title=Stimulus: How to measure success |date=February 17, 2009 |url=https://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218094051/http://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |url-status=dead |archive-date=February 18, 2009 |work=CNN Money |access-date=2023-02-12}}</ref> * 2009 жылғы 20 ақпан: АҚШ-тағы ең ірі банктерді [[ұлттандыру]] қажет болуы мүмкін деген алаңдаушылық аясында DJIA алты жылдағы ең төменгі жабылу деңгейіне жетті.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20090223101353/http://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork | url-status=dead | archive-date=February 23, 2009 | title=Dow closes at 6-year low | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 20, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 27 ақпан: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 1997 жылдан бергі ең төменгі жабылу деңгейіне жетті. Бұған АҚШ үкіметінің [[Citigroup]] компаниясындағы үлесін 36%-ға дейін ұлғайтуы себеп болып, банктерді ұлттандыруға қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Сонымен қатар, жарияланған есепте ЖІӨ-нің соңғы 26 жылдағы ең жоғары қарқынмен қысқарғаны көрсетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090228151202/http://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 28, 2009 | title=Stocks end at 12-year lows | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2009}}</ref> * 2009 жылғы наурыздың басы: Акциялар бағасының құлдырауы [[Ұлы тоқырау]] кезіндегі құлдыраумен салыстырылды.<ref>{{cite news |last=Kawamoto | first=Dawn| url=https://www.cnet.com/news/dow-jones-decline-rate-mimics-great-depression/ |title=Dow Jones decline rate mimics Great Depression | work=[[CNET]] |date=March 2, 2009}}</ref><ref>{{Cite news| url=https://economix.blogs.nytimes.com//2009/03/05/plunging-markets-then-and-now/ |title=Plunging Markets, Then and Now | first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris | work=[[The New York Times]] | date=March 5, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 3 наурыз: Президент [[Барак Обама]]: «Егер ұзақ мерзімді көзқарасыңыз болса, акцияларды сатып алу — тиімді мүмкіндік», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | first=Michael | last=Mcauliff | url=https://www.usnews.com/articles/news/obama/2009/03/04/obama-says-buy-stocks-now-good-deals-there-for-long-term-investors.html | title=Obama Says Buy Stocks Now: Good Deals There for Long-Term Investors | work=[[U.S. News & World Report]] | date=March 4, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 6 наурыз: Dow Jones индексі 6 469,95 пунктке дейін төмендеп, 2007 жылғы 9 қазандағы 14 164 пункттік ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 17 ай ішінде 54%-ға құлдырады. Осыдан кейін индекс қалпына келе бастады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=nKk0DwAAQBAJ | title=Evolutions in Corporate Governance: Towards an Ethical Framework for Business Conduct | first=Alison L. | last=Dempsey | publisher=[[Routledge]] | date=2017| isbn=9781351277389 }}</ref> * 2009 жылғы 10 наурыз: [[Citigroup]] акцияларының бағасы компанияның бас атқарушы директоры жылдың алғашқы екі айында компанияның табысты болғанын және болашақтағы капитал жағдайына қатысты оң көзқарасын білдіргеннен кейін 38%-ға өсті. Негізгі қор нарығы индекстері 5–7%-ға көтеріліп, бұл қор нарығы құлдырауының ең төменгі нүктесін белгіледі.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090311163640/http://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 11, 2009 | title=Stocks: Biggest gains of '09 | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 12 наурыз: [[Bank of America]] қаңтар мен ақпан айларында табысты жұмыс істегенін және оған мемлекеттік қаржыландырудың қосымша қажет болмауы мүмкін екенін мәлімдегеннен кейін АҚШ қор нарығының индекстері тағы 4%-ға өсті. [[Бернард Мейдофф]] сотталды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090314001117/http://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 14, 2009 | title=A three-peat for Wall Street's bulls | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 12, 2009}}</ref> * 2009 жылдың бірінші тоқсаны: 2009 жылдың бірінші тоқсанында ЖІӨ-нің жылдық төмендеу қарқыны Германияда 14,4%, Жапонияда 15,2%, Ұлыбританияда 7,4%, Латвияда 18%,<ref>{{cite web | url=https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | title=Untold Stories: Latvia: Sobering Lessons in Unregulated Lending | publisher=[[Pulitzer Center]] | date=May 18, 2009 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=June 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151958/https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | url-status=dead }}</ref> еуроаймақта 9,8% және Мексикада 21,5% болды.<ref name=gofromhere/> * 2009 жылғы 2 сәуір: [[Экономикалық саясат]]қа және банкирлерге төленген бонустарға қатысты наразылықтар [[2009 жылғы Лондондағы G20 саммитіне қарсы наразылықтарға]] ұласты. * 2009 жылғы 10 сәуір: ''[[Time (magazine)|Time]]'' журналы «Банк дағдарысы қалай тез басталса, дәл солай тез аяқталды» деп жариялады.<ref>{{cite news | url=http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1890560,00.html | title=More Quickly Than It Began, The Banking Crisis Is Over | magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=April 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 29 сәуір: Федералдық резерв жүйесі 2010 жылы ЖІӨ 2,5–3%-ға өседі, жұмыссыздық деңгейі 2009 және 2010 жылдары шамамен 10% деңгейінде тұрақтап, 2011 жылы төмендей бастайды, ал инфляция деңгейі 1–2% шамасында болады деп болжады.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/files/fomcminutes20090429.pdf | title=Minutes of the Federal Open Market Committee | date=April 28–29, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 1 мамыр: [[2009 жылғы 1 мамырдағы наразылықтар]] кезінде әлемнің түрлі елдерінде адамдар экономикалық жағдайға қарсы наразылық білдірді. * 2009 жылғы 20 мамыр: Президент [[Барак Обама]] [[2009 жылғы Алаяқтыққа қарсы іс-қимыл және қалпына келтіру туралы заң]]ға қол қойды. * 2009 жылғы маусым: [[Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы]] (NBER) 2009 жылғы маусымды АҚШ-тағы рецессияның аяқталған күні деп жариялады.<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/articles/SB50001424052970203983104575367471896032724 |title=It's Dippy to Fret About a Double-Dip Recession | author-link=Mark Hulbert | first=Mark | last=Hulbert | work=[[Barron's]] | date=July 15, 2010}}</ref> 2009 жылғы маусымда жарияланған [[Федералдық ашық нарық комитеті]]нің (FOMC) мәлімдемесінде былай делінген:{{Дәйексөз|...экономикалық құлдырау қарқыны баяулап келеді. Соңғы айларда қаржы нарықтарындағы жағдай жалпы алғанда жақсарды. Үй шаруашылықтарының шығындары одан әрі тұрақтану белгілерін көрсеткенімен, жұмыс орындарының қысқаруы, тұрғын үй құнының төмендеуі және несиелеудің қатаң шарттары олардың өсуін әлі де шектеп отыр. Кәсіпорындар негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен қызметкерлер санын қысқартуда, алайда тауарлық-материалдық қорларды сату көлемімен сәйкестендіруде ілгерілеуге қол жеткізіп жатқан сияқты. Экономикалық белсенділік біраз уақыт әлсіз болып қалуы мүмкін болғанымен, Комитет қаржы нарықтары мен қаржы институттарын тұрақтандыруға бағытталған шаралар, фискалдық және монетарлық ынталандыру, сондай-ақ нарықтық тетіктер баға тұрақтылығы жағдайында тұрақты [[экономикалық өсу]]дің біртіндеп қайта жандануына ықпал етеді деп күтеді.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20090624a.htm| title=FOMC Statement June 24, 2009 |publisher=[[Federal Reserve]] |date=June 24, 2009}}</ref>}} * 2009 жылғы 17 маусым: [[Барак Обама]] және оның негізгі кеңесшілері [[тұтынушылардың құқықтарын қорғау]]ды, [[басшылардың еңбекақысы]]н, банктердің капиталға қойылатын талаптарын, [[көлеңкелі банк жүйесі]] мен [[Туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] реттеуді кеңейтуді, сондай-ақ Федералдық резерв жүйесіне жүйелік маңызы бар институттардың қызметін қауіпсіз тоқтату үшін қосымша өкілеттік беруді көздейтін бірқатар реттеуші ұсыныстарды таныстырды.<ref>{{cite press release | url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/remarks-president-regulatory-reform |title=Remarks of the President on Regulatory Reform | publisher=[[White House]] |date=June 17, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/14/AR2009061402443_pf.html |title=A New Financial Foundation| first1=Timothy | last1=Geithner | first2=Lawrence | last2=Summers | author-link1=Timothy Geithner | author-link2=Lawrence Summers | newspaper=[[The Washington Post]] |date=June 14, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/initiatives/Documents/FinalReport_web.pdf |title=Treasury Department Report – Financial Regulatory Reform | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2009 жылғы 11 желтоқсан: [[АҚШ Өкілдер палатасы]] кейіннен [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]на айналған H.R. 4173 заң жобасын қабылдады.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/4173 | title=H.R.4173: Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act |publisher=U.S. Congress |date=July 21, 2010}}</ref> === 2010 === * 2010 жылғы 22 қаңтар: Президент [[Барак Обама]] банктердің [[меншікті сауда]]мен айналысу мүмкіндігін шектеуге бағытталған [[Волкер ережесі]]н ұсынды. Бұл ереже ұсынылған өзгерістерді көпшілік алдында қолдаған [[Пол Волкер]]дің құрметіне аталған.<ref>{{cite news | url=https://economix.blogs.nytimes.com/2010/01/22/glass-steagall-vs-the-volcker-rule/ |title=Glass-Steagall vs. the Volcker Rule |work=[[The New York Times]] | first=Louis | last=Uchitelle |date=January 22, 2010}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104935.html |title=Obama's 'Volcker Rule' shifts power away from Geithner| first1=David | last1=Cho | author1-link=David Cho (journalist) |first2=Binyamin | last2=Appelbaum | author2-link=Binyamin Appelbaum| newspaper=[[The Washington Post]] |date=January 22, 2010}}</ref> Сонымен қатар, Обама ірі банктерге [[Қаржы дағдарысы үшін жауапкершілік алымы]]н енгізуді ұсынды. * 2010 жылғы 27 қаңтар: Президент [[Барак Обама]]: «Нарықтар қазір тұрақтанды, әрі біз банктерге жұмсаған қаражаттың басым бөлігін қайтарып алдық», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web | url=https://www.treasury.gov/initiatives/financial-stability/briefing-room/reports/agency_reports/Documents/TARP%20Two%20Year%20Retrospective_10%2005%2010_transmittal%20letter.pdf | title=Troubled Asset Relief Program: Two Year Retrospective | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2010 жылдың бірінші тоқсаны: АҚШ-тағы төлем мерзімін өткізіп алу деңгейі ең жоғары көрсеткішке жетіп, 11,54%-ды құрады.<ref>{{cite web | title=Delinquency Rate on Single-Family Residential Mortgages, Booked in Domestic Offices, All Commercial Banks | date=January 1991 | url=https://fred.stlouisfed.org/series/DRSFRMACBS | publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> * 2010 жылғы 15 сәуір: АҚШ Сенатына [[2010 жылғы Американың қаржылық тұрақтылығын қалпына келтіру туралы заң]] (S.3217) жобасы енгізілді.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/3217| title=S.3217: Restoring American Financial Stability Act of 2010 – U.S. Congress |publisher=[[Congress.gov]] |date=July 21, 2010}}</ref> * 2010 жылғы мамыр: АҚШ Сенаты [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]н қабылдады. Меншікті саудаға тыйым салатын [[Волкер ережесі]] бұл заңнаманың құрамына енгізілген жоқ.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2010/05/20/business/20100520-regulation-graphic.html |title=New York Times-Major Parts of the Financial Regulation Overhaul-May 2010|work=[[The New York Times]] |date=May 20, 2010 | url-access=subscription}}</ref> * 2010 жылғы 21 шілде: [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]] күшіне енді.<ref>{{cite web | url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/04173#major%20actions |title=Bill Summary & Status – 111th Congress (2009–2010) – H.R.4173 – All Information – THOMAS (Library of Congress) | publisher=[[Library of Congress]] | date=July 21, 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/senate-defeats-filibuster-threat-on-bank-bill-2010-07-15 | title=Bank-reform bill sent to Obama | first=Ronald D. | last=Orol | work=[[MarketWatch]] |date=December 29, 2010}}</ref> * 2010 жылғы 12 қыркүйек: Еуропалық реттеушілер банктерге арналған [[Базель III]] ережелерін енгізді. Олар капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттырып, левереджге шектеулер қойды, капитал анықтамасын тарылтып, оған бағынышты қарыздарды қоспады, контрагенттік тәуекелді шектеді және өтімділікке қойылатын талаптарды енгізді.<ref>{{cite news| url=http://www.bis.org/press/p100912.pdf |title=Group of Governors and Heads of Supervision announces higher global minimum capital standards |date=September 12, 2010}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.brookings.edu/research/basel-iii-the-banks-and-the-economy/ |title=Basel III, the Banks, and the Economy| publisher=[[Brookings Institution]] |date=July 26, 2010 |last=Elliott| first=Douglas J.}}</ref> Сыншылардың пікірінше, Базель III тәуекел салмақтарының қате есептелуі мәселесін шешпеді. Ірі банктер [[қаржылық инженерия]] арқылы жасалған AAA рейтингісі бар бағалы қағаздардан шығынға ұшырады (мұнда жоғары тәуекелді кепілмен қамтамасыз етілген активтер тәуекелсіз болып көрінетін активтерге айналдырылады), ал [[Базель II]] бойынша олар үшін аз капитал талап етілді. AA рейтингісі бар егеменді қарыздарға тәуекел салмағы нөлге тең болғандықтан, үкіметтерге берілетін несиелер көбейіп, бұл кейінгі дағдарысқа алып келді.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2010/09/basel_iii|title=Third time's the charm? | newspaper=[[The Economist]] |date=September 13, 2010}}</ref> [[Юхан Норберг]] Базель III сияқты реттеулер шынында да тәуекелі жоғары үкіметтерге шамадан тыс несие беруге әкелді (қараңыз: [[Еуроаймақ дағдарысы]]), ал [[Еуропалық орталық банк]] мұның шешімі ретінде несиелеуді одан әрі кеңейтуді таңдады деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://reason.com/2012/04/17/financial-crisis-ii/ |title=Financial Crisis II: European governments fail to learn from history |last=Norberg |first=Johan | work=[[Reason (magazine)|Reason]] |date=May 2012}}</ref> * 2010 жылғы 3 қараша: Экономикалық өсуді ынталандыру мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE2 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында келесі сегіз ай ішінде ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 600 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20101104002354/http://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=November 4, 2010 | title=QE2: Fed pulls the trigger | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN | date=November 3, 2010}}</ref> === 2010 жылдан кейін === * 2011 жылғы наурыз: Дағдарыстың [[ең төменгі нүктесі]]нен екі жыл өткен соң, көптеген қор нарығы индекстері 2009 жылғы наурыздағы ең төменгі деңгейімен салыстырғанда 75%-ға өсті. Соған қарамастан, банк және қаржы нарықтарында түбегейлі өзгерістердің болмауы көптеген нарық қатысушыларын, соның ішінде [[Халықаралық валюта қоры]]н да алаңдатты.<ref name=Over>{{cite news |last=Norris |first=Floyd| author-link=Floyd Norris | title=Crisis Is Over, but Where's the Fix?| work=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/2011/03/11/business/economy/11norris.html | date=March 10, 2011 | url-access=subscription}}</ref> * 2011 жыл: АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының медианалық әл-ауқаты 2005–2011 жылдар аралығында 35%-ға төмендеп, 106 591 АҚШ долларынан 68 839 АҚШ долларына дейін азайды.<ref name=Kurtzleben>{{cite news | last1=Kurtzleben | first1=Danielle | title=Middle class households' wealth fell 35 percent from 2005 to 2011 | url=https://www.vox.com/2014/8/23/6057467/middle-class-households-wealth-fell-35-percent-from-2005-to-2011 |work=[[Vox Media]] | date=August 23, 2014}}</ref> * 2012 жылғы мамыр: [[Манхэттеннің аудандық прокуроры]] [[Abacus Federal Savings Bank]] банкіне және оның 19 қызметкеріне [[Fannie Mae]] ұйымына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатты деген айып тақты. Банк 2015 жылы ақталды. Abacus қаржылық дағдарысқа алып келген заңсыз әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған жалғыз банк болды. * 2012 жылғы 26 шілде: [[Еуропалық борыш дағдарысы]] кезінде [[Еуропалық орталық банктің президенті]] [[Марио Драги]]: «ЕОБ еуроны сақтау үшін қажет нәрсенің бәрін жасауға дайын», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120727153830/http://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 27, 2012 | title=Draghi to the rescue | first=Ben | last=Rooney | publisher=CNN | date=July 26, 2012}}</ref> * 2012 жылғы тамыз: АҚШ-та көптеген үй иелері әлі де үйлерін өндіріп алу қаупіне тап болды және ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыра немесе олардың шарттарын өзгерте алмады. Үйлерді өндіріп алу деңгейі әлі де жоғары болды.<ref>{{cite news | title=Cautious Moves on Foreclosures Haunting Obama | url=https://www.nytimes.com/2012/08/20/business/economy/slow-response-to-housing-crisis-now-weighs-on-obama.html | author-link=Binyamin Appelbaum | first=Binyamin | last=Appelbaum | work=[[The New York Times]] |date=August 19, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2012 жылғы 13 қыркүйек: Пайыздық мөлшерлемелерді төмен деңгейде ұстап тұру, ипотекалық нарықты қолдау және қаржылық жағдайларды неғұрлым қолайлы ету мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE3 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында ай сайын ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 40 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120915084841/http://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | url-status=dead | archive-date=September 15, 2012 | title=Federal Reserve launches QE3 | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN |date=September 13, 2012}}</ref> * 2014 жыл: Есепке сәйкес, АҚШ-тағы үй шаруашылықтары табысының бөлінісі 2008 жылдан кейінгі [[экономикалық қалпына келу]] кезеңінде бұрынғыдан да теңсіз сипатқа ие болды. Бұл АҚШ үшін алғаш рет байқалған құбылыс болғанымен, 1949 жылдан бергі соңғы он экономикалық қалпына келу кезеңіндегі үрдіске сәйкес келді.<ref>{{cite news | last=Tcherneva | first=Pavlina R. | title=This Chart Shows Just How (Un)Equal Things Are During A 'Champion' Of The 99%'s Administration | url=http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ |work=[[Independent Journal Review]] | date=August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140913062459/http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ | archive-date=September 13, 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | last=Binyamin | first=Appelbaum | author-link=Binyamin Appelbaum | title=Fed Says Growth Lifts the Affluent, Leaving Behind Everyone Else | url=https://www.nytimes.com/2014/09/05/business/economy/least-affluent-families-incomes-are-declining-fed-survey-shows.html | work=[[The New York Times]] |date=September 4, 2014 | url-access=subscription}}</ref> [[АҚШ-тағы табыс теңсіздігі]] 2005–2012 жылдар аралығында метрополиялық аймақтардың үштен екісінен астамында артты.<ref>{{cite news |last1=Chokshi | first1=Niraj| title=Income inequality seems to be rising in more than 2 in 3 metro areas | url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/11/income-inequality-seems-to-be-rising-in-more-than-2-in-3-metro-areas/ | newspaper=[[The Washington Post]] | date=August 11, 2014}}</ref> * 2015 жылғы маусым: [[Америкалық азаматтық бостандықтар одағы]]ның (ACLU) тапсырысы бойынша жүргізілген зерттеу АҚШ-та қаржы дағдарысынан кейін ақ нәсілді үй иелерінің қара нәсілді үй иелеріне қарағанда тезірек қалпына келгенін, соның салдарынан елдегі [[нәсілдік байлық алшақтығы]]ның ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web | first1=Sarah | last1=Burd-Sharps | first2=Rebecca | last2=Rasch | url=https://www.ssrc.org/publications/view/impact-of-the-us-housing-crisis-on-the-racial-wealth-gap-across-generations/ | title=Impact of the US Housing Crisis on the Racial Wealth Gap Across Generations | publisher=[[Social Science Research Council]] and the [[ACLU]]. | date=June 2015}}</ref> * 2017 жыл: [[Халықаралық валюта қоры]]ның мәліметі бойынша, 2007–2017 жылдар аралығында жаһандық [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің ([[сатып алу қабілетінің паритеті]] бойынша) өсімінің тек 26,5%-ы дамыған экономикалардың үлесіне тиесілі болды, ал қалған 73,5%-ын дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалар қамтамасыз етті.<ref>{{cite web| url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/index.aspx |title=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> * 2023 жылғы тамыз: [[UBS]] 2006–2007 жылдары тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды шығару, андеррайтингтеу және сатуға байланысты бұрыннан келе жатқан істі реттеу үшін [[АҚШ Әділет министрлігі]]мен жалпы сомасы 1,435 миллиард АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеу жөнінде келісімге келді.<ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/14/ubs-to-pay-1point4-billion-for-fraud-in-mortgage-backed-securities.html |title=UBS to pay $1.4 billion over fraud in residential mortgage-backed securities |work=CNBC |last=Goswami |first=Rohan |date=August 14, 2023 |access-date=August 22, 2023}}</ref> * 2023 жыл: [[Silicon Valley Bank банкінің күйреуі]] АҚШ-та банк дағдарысының басталуына түрткі болып, әлемдегі банк акциялары бағасының күрт төмендеуіне және ықтимал жаһандық жұқтыру әсерінің алдын алу үшін реттеуші органдардың жедел әрекет етуіне себеп болды. Көптеген инвесторлар бұл жағдайдың жаһандық қаржы дағдарысына ұласуынан қауіптенді. АҚШ-тағы ''[[too big to fail]]'' банктеріне қатысты алаңдаушылық 2008 жылғы дағдарысты еске салды. Кестеде дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалардың атаулары қалың қаріппен, ал дамыған экономикалардың атаулары кәдімгі қаріппен көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |+ 2007–2017 жылдардағы жаһандық ЖІӨ (СҚП) өсіміне ең көп үлес қосқан жиырма экономика<ref>{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/index.aspx | title=World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> ! № ! Экономика ! ЖІӨ өсімі<br>(СҚП, млрд АҚШ доллары) |- | 1 | '''{{Байрақ|Қытай}}''' | 14,147 |- | 2 | '''{{Байрақ|Үндістан}}''' | 5,348 |- | 3 | {{Байрақ|АҚШ}} | 4,913 |- | — | {{Байрақ|Еуропа одағы}} | 4,457 |- | 4 | '''{{Байрақ|Индонезия}}''' | 1,632 |- | 5 | '''{{Байрақ|Түркия}}''' | 1,024 |- | 6 | {{Байрақ|Жапония}} | 1,003 |- | 7 | {{Байрақ|Германия}} | 984 |- | 8 | '''{{Байрақ|Ресей}}''' | 934 |- | 9 | '''{{Байрақ|Бразилия}}''' | 919 |- | 10 | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | 744 |- | 11 | '''{{Байрақ|Мексика}}''' | 733 |- | 12 | '''{{Байрақ|Сауд Арабиясы}}''' | 700 |- | 13 | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 671 |- | 14 | {{Байрақ|Франция}} | 566 |- | 15 | '''{{Байрақ|Нигерия}}''' | 523 |- | 16 | '''{{Байрақ|Мысыр}}''' | 505 |- | 17 | {{Байрақ|Канада}} | 482 |- | 18 | '''{{Байрақ|Иран}}''' | 462 |- | 19 | '''{{Байрақ|Тайланд}}''' | 447 |- | 20 | '''{{Байрақ|Филиппиндер}}''' | 440 |} == Дағдарысқа қарсы қабылданған федералдық шаралар == [[Сурет:HOUSING FINANCE REFORM- ESSENTIAL ELEMENTS OF A GOVERNMENT GUARANTEE FOR MORTGAGE-BACKED SECURITIES (IA gov.gpo.fdsys.CHRG-113shrg86598).pdf|thumb|Тұрғын үйді қаржыландыру жүйесін реформалау туралы заң жобасы]] Дағдарысқа жауап ретінде орталық банктің несиелеуді кеңейтуі [[Федералдық резерв жүйесі]]нің жекелеген қаржы институттарына көмек көрсетумен ғана шектелген жоқ. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті жақсарту және [[Freddie Mac]] пен [[Fannie Mae]] сияқты әртүрлі қаржы институттары мен нарықтарының тұрақтылығын нығайту мақсатында бірнеше жаңа несиелік бағдарламаны іске қосты. Бұл жағдайда нарықтағы негізгі мәселе несиелерді қамтамасыз етуге жеткілікті еркін ақша қаражаты мен ақша ағындарының жетіспеуі болды. Қаржы нарықтарындағы өтімділікке қатысты алаңдаушылықты азайту үшін Федералдық резерв жүйесі көптеген шара қабылдады. Солардың бірі ашық нарықтағы операцияларда ФРЖ-ның серіктестері ретінде әрекет ететін ірі дилерлерге арналған несиелік желі болды.<ref>{{Cite news |last=Fox |first=Justin |date=2013-11-01 |title=What We've Learned from the Financial Crisis |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2013/11/what-weve-learned-from-the-financial-crisis |access-date=2023-09-29 |issn=0017-8012}}</ref> Сонымен қатар, ақша нарығының өзара қорлары мен коммерциялық қағаздар нарығының икемділігін арттыру үшін несиелік бағдарламалар құрылды. Бұдан бөлек, [[Мерзімді активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар бойынша несиелеу бағдарламасы]] (TALF) АҚШ Қаржы министрлігімен бірлескен күш-жігердің нәтижесінде іске қосылды. Бұл бағдарлама жоғары сапалы активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың иелеріне қосымша несие беру арқылы тұтынушылар мен кәсіпорындардың несиеге қол жеткізуін жеңілдетті. Дағдарысқа дейін Федералдық резерв жүйесі несиелеудің ұлғаюын қаржыландыру үшін өзіндегі қазынашылық бағалы қағаздарды сататын. Бұл әдіс банктердің артық резервтерін несиеге шамадан тыс бағыттауына жол бермеу және федералдық қорлар мөлшерлемесінің мақсатты деңгейден төмен түсіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін қолданылды.<ref>{{cite web |date=2023-08-14 |title=Financial crisis of 2007–08 {{!}} Definition, Causes, Effects, & Facts |website=Britannica Money |url=https://www.britannica.com/money/topic/financial-crisis-of-2007-2008 |access-date=2023-09-29}}</ref> Алайда 2008 жылғы қазанда Федералдық резерв жүйесіне банктердің артық резервтері бойынша пайыз төлеу құқығы берілді. Бұл банктерді резервтерін несиеге таратпай, өздерінде сақтауға ынталандырды. Соның нәтижесінде Федералдық резерв жүйесіне баламалы активтер көлемін қысқарту арқылы несиелеудің ұлғаюын теңгеріп отыру қажеттілігі азайды.<ref>{{cite web |title=Visualizing the Financial Crisis |publisher=Yale School of Management |url=https://som.yale.edu/centers/program-on-financial-stability/the-global-financial-crisis/financialcrisischarts |access-date=2023-09-29}}</ref> Ақша нарығының өзара қорлары да инвесторлардың нарыққа деген сенімі жоғалғаннан кейін қаражатты жаппай қайтарып алу құбылысына тап болды. Жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін Федералдық резерв жүйесі өзара қор компанияларына қаржы бөлетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, [[АҚШ Қаржы министрлігі]] қор активтеріне уақытша кепілдік беретінін жариялады. Бұл шаралардың екеуі де өзара қорлар нарығының қалыпты жұмысын қалпына келтіруге көмектесті, ал бұл өз кезегінде көптеген кәсіпорындар қысқа мерзімді қаржыландыру үшін пайдаланатын коммерциялық қағаздар нарығының тұрақтануына ықпал етті. [[FDIC]] те клиенттердің сенімін арттыру үшін депозиттерді сақтандырудың ең жоғары мөлшерін 100 000 АҚШ долларынан 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайту сияқты бірнеше шара қабылдады. [[Сурет:Marriner S. Eccles Federal Reserve Board Building.jpg|thumb|АҚШ Федералдық резерв жүйесі штаб-пәтері]] Федералдық резерв жүйесі [[сандық жұмсарту]] саясатын жүргізіп, қаржы жүйесіне 4 триллион АҚШ долларынан астам қаражат құйды. Бұл банктердің бір-біріне де, халыққа да қайтадан несие бере бастауына ықпал етті. Тұрғын үйлерін өндіріп алудан сақтап қалуға тырысқан көптеген үй иелері тұрғын үйге қатысты қаржылық қолдау алды. Сонымен қатар, қарыз алушыларға тұрғын үйінің нарықтық құны ипотекалық қарызының қалған сомасынан төмен болса да, ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыруға мүмкіндік беретін саясаттар пакеті қабылданды.<ref name=":03">{{cite web |last=Novik |first=Vitaliy |date=2020-11-15 |title=How The 2008 Financial Crisis Was Solved |url=https://bigeconomics.org/how-the-2008-financial-crisis-was-solved/ |access-date=2023-10-05 |website=Big Economics |language=en-US}}</ref> == Себептері == [[Сурет:FFR treasuries.webp|thumb|upright=1.4|right|[[Федералдық резерв жүйесі]] инфляцияны бәсеңдету және бағалар мен [[шикізат]] бағаларын төмендету үшін [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н көтерді. Соның нәтижесінде [[кірістілік қисығының инверсиясы]] орын алып, бұл әдетте экономиканы [[рецессия]]ға алып келеді. {{legend-line|#F5A623 solid 3px|[[Ипотекалық несие|30 жылдық ипотеканың орташа мөлшерлемесі]]}} {{legend-line|#F8E71C solid 3px|30 жылдық [[АҚШ қазынашылық облигациясы]]}} {{legend-line|#000000 solid 3px|10 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#9013FE solid 3px|2 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#4A90E2 solid 3px|3 айлық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#D0021B solid 4px|Федералдық қорлардың тиімді мөлшерлемесі}} {{legend-line|#E786F9 solid 4px|[[Америка Құрама Штаттарының тұтыну бағаларының индексі|ТБИ инфляциясы]] (жылдық)}} {{color box|lightgrey}} [[АҚШ-тағы рецессиялар тізімі|Рецессиялар]] ]] 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысына алып келген тұрғын үй көпіршігінің және одан кейінгі күйреудің себептері жөнінде пікірталастар болғанымен, дағдарыстың тікелей түрткі болған факторы [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарылуы және соның салдарынан туындаған [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы]] болды. Бұл, әсіресе [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лар бойынша [[ипотекалық несие]]лердің дефолтқа ұшырау деңгейінің жоғары болуы мен кейіннен оларды өндіріп алу салдарынан орын алды. Дағдарыстың туындауына төмендегі факторлардың кейбірі немесе барлығы ықпал етті:<ref name=4questions/><ref name=aspnewhome/><ref name=Homeownership/> * 2011 жылғы қаңтардағы өз есебінде [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC, АҚШ Конгрессі мүшелерінен құралған комиссия) қаржы дағдарысының алдын алуға болатын еді деген қорытынды жасап, оның туындауына мынадай факторлар себеп болды деп мәлімдеді:<ref>{{Cite web | url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-FCIC/pdf/GPO-FCIC.pdf | title= Final Report of the National Commission on the Causes of the Financial and Economic Crisis in the United States}}</ref><ref>{{cite web | url=https://cybercemetery.unt.edu/archive/fcic/20110310173538/http://www.fcic.gov/report | title=Financial Crisis Inquiry Commission – Get the Report}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/business/economy/26inquiry.html | title=Financial Crisis Was Avoidable, Inquiry Concludes | first=Sewell| last=Chan | author-link=Sewell Chan | work=[[The New York Times]] | date=January 25, 2011 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web | url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-reports/fcic_final_report_conclusions.pdf |title=Conclusions of the Financial Crisis Inquiry Commission | website=[[Stanford University]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.lexisnexis.com/LegalNewsRoom/financial-fraud-law/b/blog/posts/financial-meltdown-was-avoidable-crisis-commission-finds | title=Financial Meltdown Was Avoidable, Crisis Commission Finds | publisher=[[LexisNexis]]}}</ref> ** [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[улы актив]]тердің таралуын тоқтата алмауын қоса алғанда, «[[қаржылық реттеу]] мен қадағалаудың кең ауқымды сәтсіздіктері». ** Көптеген [[жүйелік маңызы бар қаржы институттары]]нда [[корпоративтік басқару]] мен [[тәуекелдерді басқару]]дың елеулі сәтсіздіктері орын алып, көптеген қаржы компаниялары шамадан тыс тәуекелге барып, жауапсыз әрекет етті. ** Қаржы институттары мен үй шаруашылықтарының шамадан тыс қарыз алуы, тәуекелі жоғары инвестицияларға баруы және ашықтықтың жеткіліксіздігі қаржы жүйесін дағдарысқа алып келетін жағдайға жеткізді. ** Қаржы жүйесін толық түсінбеген үкімет пен негізгі саясатты айқындаушылардың жеткіліксіз дайындығы және бірізді емес іс-қимылы «белгісіздік пен дүрбелеңді күшейтті». ** Барлық деңгейде «есептілік пен этикадағы жүйелік күйреу». ** «Ипотекалық несие беру стандарттарының құлдырауы және ипотекалық несиелерді секьюритилендіру тізбегінің бұзылуы». ** [[Туынды қаржы құралдары]]ның, әсіресе [[кредиттік дефолт своп]]тарының [[Биржадан тыс нарық|биржадан тыс нарығын]] реттеуді алып тастау. ** «Тәуекелді дұрыс бағалай алмаған кредиттік рейтинг агенттіктерінің сәтсіздігі». * [[АҚШ Сенаты]]ның «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]<nowiki/>» (Левин-Коберн есебі ретінде белгілі) атты есебінде дағдарыстың себептері ретінде «тәуекелі жоғары, күрделі қаржы өнімдері; жария етілмеген мүдделер қақтығысы; реттеуші органдардың, кредиттік рейтинг агенттіктерінің және нарықтың өзінің Уолл-стриттегі шектен шығушылықтарды тежей алмауы» көрсетілді.<ref>{{cite web | url=https://www.hsgac.senate.gov//imo/media/doc/Financial_Crisis/FinancialCrisisReport.pdf | title=Senate Financial Crisis Report, 2011 | date=April 13, 2011}}</ref> * Әсіресе төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттардың жоғары деңгейі ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың, соның ішінде біріктірілген несие портфельдерінің, туынды қаржы құралдарының және кредиттік дефолт своптарының құнының күрт төмендеуіне алып келді. Бұл активтердің құны құлдыраған сайын, оларға деген сұраныс жоғалып, осындай активтерге ірі көлемде инвестиция салған банктер өтімділік дағдарысына тап болды. * [[Секьюритилендіру]] — көптеген ипотекалық несиелерді біріктіріп, олардан [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] деп аталатын жаңа қаржы құралдарын қалыптастыру процесі — тәуекелді басқа тараптарға беруге және андеррайтинг стандарттарының босаңсуына мүмкіндік берді. Мұндай бағалы қағаздар ішінара [[кредиттік дефолт своп]]тары арқылы сақтандырылғандықтан, оларды (сырт көзге) тәуекелі төмен бағалы қағаздар ретінде сатуға болатын еді.<ref>{{cite journal |last1=Stulz |first1=René M |title=Credit Default Swaps and the Credit Crisis |journal=Journal of Economic Perspectives |date=February 2010 |volume=24 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1257/jep.24.1.73 |doi-access=free }}</ref> Ипотекалық несие берушілер бұл ипотекаларды (және олармен байланысты тәуекелдерді) осылайша басқа тараптарға өткізе алғандықтан, олар несие беру кезінде андеррайтинг талаптарын жеңілдетіп, іс жүзінде әлдеқайда босаң критерийлерді қолданды. * Реттеудің әлсіздігі жеке секторда [[жыртқыш несиелеу]]дің кең таралуына мүмкіндік берді,<ref>{{cite web |title=The 2008 Housing Crisis| url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/reports/2017/04/13/430424/2008-housing-crisis/ | work=[[Center for American Progress]] | first1=Colin | last1=McArthur | first2=Sarah | last2=Edelman | date=April 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web| title=Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis |url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/victimizing-the-borrowers-predatory-lendings-role-in-the-subprime-mortgage-crisis/ | work=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=February 20, 2008}}</ref> әсіресе федералдық үкімет 2004 жылы жыртқыш несиелеуге қарсы штаттық заңдардың күшін жойғаннан кейін.<ref>{{cite web |title=Lest We Forget: Why We Had A Financial Crisis | url=https://www.forbes.com/sites/stevedenning/2011/11/22/5086/ | first=Steve | last=Denning | work=[[Forbes]] | date=November 22, 2011}}</ref> * [[Қауымдастықтарды қайта инвестициялау туралы заң]] (CRA),<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm |title=The Fed – Community Reinvestment Act | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] }}</ref> 1977 жылы қабылданған, табысы төмен және орташа америкалықтардың ипотекалық несие алуына көмектесуге арналған АҚШ-тың федералдық заңы, банктерден тәуекелі жоғары отбасыларға ипотекалық несие беруді талап етті.<ref>{{Cite news| title=The Clinton-Era Roots of the Financial Crisis| url=https://www.wsj.com/articles/the-clintonera-roots-of-the-financial-crisis-1376348141 | first1=Phil | last1=Gramm | first2=Mike | last2=Solon | author-link1=Phil Gramm | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 12, 2013 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |title=Here's How The Community Reinvestment Act Led To The Housing Bubble's Lax Lending |url=https://www.businessinsider.com/the-cra-debate-a-users-guide-2009-6 | first=John |last=Carney | work=[[Business Insider]] | date=June 27, 2009}}</ref><ref>{{cite web | url=https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | title=UNC Center Study Debunks Role of CRA in Housing Crisis | first1=Carolina | last1=Reid | first2=Ellen | last2=Seidman | first3=Janneke | last3=Ratcliffe | first4=Josh | last4=Silver | first5=Lei | last5=Ding | first6=Mark | last6=Willis | publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill]] | date=January 2013 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=August 17, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200817140907/https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Federal Reserve Board – Community Reinvestment Act (CRA)|url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm|access-date=May 25, 2021|website=Board of Governors of the Federal Reserve System}}</ref> Дегенмен, 2009 жылы Федералдық резерв жүйесінің экономистері жүргізген зерттеу «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің тек аз ғана бөлігі CRA-мен байланысты болғанын» және «CRA аясында берілген несиелердің нәтижелері осындай басқа ипотекалық несиелермен шамалас болғанын» көрсетті. Бұл қорытындылар «CRA ипотекалық дағдарысқа елеулі дәрежеде ықпал етті» деген пікірге қайшы келеді.<ref>{{cite web |last1=Bhutta |first1=Neil |last2=Canner |first2=Glenn B. |date=March 1, 2009 |title=Did the CRA cause the mortgage market meltdown? |publisher=Federal Reserve Bank of Minneapolis |url=https://www.minneapolisfed.org:443/article/2009/did-the-cra-cause-the-mortgage-market-meltdown |access-date=2023-02-01}}</ref> * [[Bank of America]]-ның [[Countrywide Financial]] бөлімшесі сияқты несие берушілердің жауапсыз несие беру тәжірибесі мемлекеттік реттеу арқылы барған сайын ынталандырылып, тіпті талап етілді.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{cite web|last1=Perry|first1=Mark J.|last2=Dell|first2=Robert|date=January 18, 2011|title=How Government Failure Caused the Great Recession|url=https://www.huffpost.com/entry/post_1596_b_810563|access-date=May 25, 2021|website=HuffPost}}</ref> Бұл [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]]-тың нарықтағы үлесінің қысқаруына әкеліп, оларды да өздерінің несие беру стандарттарын төмендетуге итермелеуі мүмкін еді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | page=62| isbn=978-1400842087}}</ref> * [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұсынған ипотекалық кепілдіктер бұл ұйымдардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген көптеген ипотекалық несиелерді секьюритилендіруіне мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/pubs/pdf/bp120.pdf | title=Fannie, Freddie, and the Subprime Mortgage Market | last=Calabria | first=Mark | work=[[Cato Institute]] | date=March 7, 2011}}</ref> АҚШ федералдық үкіметінің жанама кепілдігі [[моралдық тәуекел]]ді күшейтіп, тәуекелі жоғары несиелердің шамадан тыс көбеюіне ықпал етті. * Үй иеленуді ынталандырған мемлекеттік саясаттың нәтижесінде төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың несиеге қол жеткізуі жеңілдеді; тұрғын үй бағасы үздіксіз өсе береді деген болжамға негізделген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден құралған бағалы қағаздардың шамадан тыс бағалануы; сатып алушылар мен сатушылардың күмәнді сауда тәжірибелері; банктер мен ипотекалық несие берушілердегі ұзақ мерзімді құн қалыптастырудан гөрі қысқа мерзімді мәмілелер көлеміне басымдық берген сыйақы жүйесі; сондай-ақ банктер мен сақтандыру компанияларының өздері қабылдаған қаржылық міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін жеткілікті капитал резервтеріне ие болмауы.<ref>{{cite web |title=Money, Power and Wall Street, Part 1 |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/money-power-wall-street/? |publisher=[[PBS]] |year=2012}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Keller |first1=Christopher |last2=Stocker |first2=Michael |title=Executive Compensation's Role in the Financial Crisis |url=https://www.law.com/corpcounsel/almID/1202426091714&slreturn=20121002110606/?slreturn=20200507194358# |magazine=[[The National Law Journal]] |date=November 18, 2008}}</ref> * 1999 жылғы [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] [[Гласс-Стиголл заңы]]ның күшін ішінара жойып, АҚШ-тағы [[инвестициялық банк]]тер мен депозиттік банктер арасындағы заңнамалық бөліністі іс жүзінде алып тастады. Соның салдарынан депозиттік банктердің алыпсатарлық операцияларға қатысуы артты.<ref>{{cite web |last=Weissman | first=Robert | title=Reflections on Glass-Steagall and Maniacal Deregulation | url=https://www.commondreams.org/views/2009/11/12/reflections-glass-steagall-and-maniacal-deregulation | website=Common Dreams | date=November 12, 2009 }}</ref> * [[Кредиттік рейтинг агенттіктері]] мен инвесторлар [[ипотекалық несие]]лерге байланысты қаржы өнімдерінің [[қаржылық тәуекел]]ін дәл бағалай алмады, ал үкіметтер қаржы нарықтарындағы өзгерістерге сәйкес өздерінің реттеу саясатын бейімдей алмады.<ref>{{lang|la|[[Strategische Unternehmensfuehrung]]}} Nr. 1, 1999. Munich, St. Gallen 1999, {{ISSN|1436-5812}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/alan-greenspan-die-ratingagenturen-wissen-nicht-was-sie-tun-1464553.html | title=Alan Greenspan: 'Die Ratingagenturen wissen nicht was sie tun' | work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] |date=September 22, 2007| last1=Kuls | first1=Norbert | last2=Tigges | first2=Claus }}</ref><ref name=declaration>{{cite web| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/11/20081115-1.html |title=Declaration of the Summit on Financial Markets and the World Economy |publisher=[[White House]] | date=November 15, 2008}}</ref> * Қарыз алу құнының өзгеруі.<ref>{{cite web |last1=Chari |first1=V.V. |last2=Christiano |first2=Lawrence |last3=Kehoe |first3=Patrick J. |title=Facts and Myths about the Financial Crisis of 2008 |url=https://www.minneapolisfed.org/research/wp/wp666.pdf |work=[[Federal Reserve Bank of Minneapolis]] |date=October 2008}}</ref> * [[Әділ құн бойынша есепке алу]] 2006 жылы [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]] (SEC) қаржылық есептілік стандарттарын белгілеу өкілеттігін берген жекеменшік [[Қаржылық есептілік стандарттары жөніндегі кеңес]] (FASB) шығарған [[SFAS 157]] атты АҚШ-тың бухгалтерлік есеп стандарты ретінде енгізілді.<ref>{{citation |last=Laux |first=Christian |title=Did Fair-Value Accounting Contribute to the Financial Crisis? |url=https://www.nber.org/papers/w15515 |series=Working Paper Series |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |date=November 2009 |doi=10.3386/w15515 |doi-access=free}}</ref> Бұл [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] сияқты айналымдағы активтерді олардың тарихи құны немесе болашақтағы күтілетін құны бойынша емес, ағымдағы нарықтық құны бойынша бағалауды талап етті. Мұндай бағалы қағаздар нарығы құбылмалы болып, кейін күйреген кезде, олардың құнының төмендеуі оларды иеленген қаржы институттарына, тіпті оларды дереу сатуды жоспарламаған жағдайда да, елеулі қаржылық әсер етті.<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=M.R. |last2=Miller |first2=P.B.W. |title=The role of fair value accounting in the subprime mortgage meltdown |journal=Journal of Accountancy |date=May 2008 |pages=34–38}}</ref> * АҚШ-та несиенің оңай қолжетімді болуы, оған 1997–1998 жылдардағы [[1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы]] мен [[1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысы]]нан кейін шетелдік капиталдың мол көлемде келуі ықпал етіп, тұрғын үй құрылысының қарқынды өсуіне және қарыз қаражаты есебінен тұтынушылық шығындардың артуына жағдай жасады. Банктер әлеуетті үй сатып алушыларға көбірек несие бере бастаған сайын тұрғын үй бағасы өсе түсті. Несие беру талаптарының босаң болуы мен жылжымайтын мүлік бағасының қымбаттауы да тұрғын үй нарығындағы көпіршіктің қалыптасуына ықпал етті. Әртүрлі несие түрлерін (мысалы, ипотекалық, кредиттік карта және автонесие) алу оңай болды, ал тұтынушылар бұрын-соңды болмаған көлемде қарыз жүктемесін өз мойнына алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/09/24/business/economy/24text-bush.html |title=President Bush's Address to Nation| work=[[The New York Times]] |date=September 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref name=4questions>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20090414a.htm | title=Four Questions About the Financial Crisis | first=Ben S. | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] |date=April 14, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/03/02/opinion/02krugman.html | last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | title=Revenge of the Glut |work=[[The New York Times]]| date=March 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * Тұрғын үй және несие нарықтарындағы өрлеу кезеңінде [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] (MBS) мен [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лердің (CDO) саны айтарлықтай өсті. Олардың құны ипотекалық төлемдер мен тұрғын үй бағасына тәуелді болды. Мұндай [[қаржылық инновация]]лар қаржы институттары мен инвесторларға АҚШ-тың тұрғын үй нарығына инвестиция салуға мүмкіндік берді. Тұрғын үй бағасы төмендей бастаған кезде, бұл инвесторлар елеулі шығындарға ұшырады.<ref name=imfloss>{{cite web| url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/exesum.pdf |title=IMF Loss Estimates | publisher=[[International Monetary Fund]] | date=April 2009}}</ref> * Тұрғын үй бағасының төмендеуі көптеген үйлердің құны ипотекалық несиелердің қалдығынан төмен болуына әкеліп, қарыз алушыларды өндіріп алу рәсіміне жол беруге қаржылық тұрғыдан ынталандырды. Өндіріп алу деңгейі 2014 жылдың басына дейін жоғары болып қалды.<ref>{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/erincarlyle/2015/01/15/foreclosure-filings-drop-by-18-in-2014-hit-lowest-level-since-2006-realtytrac-says/?sh=32f65d3948e5| title=2014 Foreclosure Filings Hit Lowest Level Since 2006, RealtyTrac Says | work=[[Forbes]] |date=January 15, 2015 }}</ref> Соның салдарынан тұтынушылардың әл-ауқаты едәуір төмендеп, тұрғын үй құнының азаюынан шамамен 4,2 [[триллион]] АҚШ доллары көлеміндегі байлық жоғалды.<ref>{{cite web| url=http://www.mybudget360.com/the-balance-sheet-recession-42-trillion-lost-in-residential-real-estate-value-yet-mortgage-debt-down-by-140-billion/ |title=Estimate of Household Wealth Lost }}</ref> Дағдарыс тұрғын үй нарығынан экономиканың басқа салаларына тараған сайын, басқа несие түрлері бойынша да дефолттар мен шығындар айтарлықтай өсті. Әлемдік деңгейдегі жалпы шығын бірнеше триллион АҚШ долларына бағаланды.<ref name=imfloss/> * [[Қаржыландырулану]] — қаржы жүйесінде левереджді пайдаланудың артуы. * Инвестициялық банктер, хедж-қорлар және өзгеше реттелетін кейбір банктер сияқты қаржы институттары жоғарыда сипатталған несиелерді қаржыландыру барысында едәуір қарыз жүктемесін өз мойнына алды және ірі көлемдегі дефолттар мен шығындарды жабуға жеткілікті қаржылық резервке ие болмады.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/9c158a92-1a3c-11de-9f91-0000779fd2ac |title=We Need a Better Cushion Against Risk| work=[[Financial Times]] |date=March 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Бұл шығындар қаржы институттарының несие беру қабілетін әлсіретіп, экономикалық белсенділіктің баяулауына әкелді. * Кейбір сыншылардың пікірінше, мемлекеттік талаптар банктерді бұрын несие алуға қабілетсіз деп саналатын қарыз алушыларға несие беруге мәжбүрледі. Соның салдарынан андеррайтинг стандарттары барған сайын босаңсып, ипотекалық несиелерді мақұлдау деңгейі жоғарылады.<ref name=":0">{{cite web|title=How Government Created the Financial Crisis|url=https://www.hoover.org/research/how-government-created-financial-crisis|access-date=May 25, 2021|publisher=Hoover Institution}}</ref><ref name=":1">{{cite web|first=Joe|last=Carter|date=July 31, 2017|title=How government regulation—not free markets—caused the financial crisis|url=https://blog.acton.org/archives/97027-how-government-regulation-not-free-markets-caused-the-financial-crisis.html|access-date=May 25, 2021|website=Acton Institute PowerBlog|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{cite web|date=February 20, 2009|title=Altruism: The Moral Root of the Financial Crisis|url=https://theobjectivestandard.com/2009/02/altruism-financial-crisis/|access-date=May 25, 2021|website=The Objective Standard|language=en-US |last=Salsman |first=Richard M.}}</ref><ref name=":3">{{cite web|last=Michel|first=Norbert|title=Government Policies Caused The Financial Crisis And Made the Recession Worse|url=https://www.forbes.com/sites/norbertmichel/2015/01/26/government-policies-caused-the-financial-crisis-and-made-the-recession-worse/|access-date=May 25, 2021|website=Forbes}}</ref> Бұл, өз кезегінде, тұрғын үй сатып алушылар санының артуына және тұрғын үй бағасының өсуіне әкелді. Бағаның осылайша қымбаттауы көптеген үй иелерін тұрғын үйдегі меншікті капиталды күтпеген қаржылық пайда ретінде пайдаланып, соның есебінен қосымша қарыз алуға итермеледі. Нәтижесінде олар шамадан тыс қарыз жүктемесіне ұшырады. === Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру === [[Сурет:U.S. Home Ownership and Subprime Origination Share.png|thumb|upright=1.6|2004–2006 жылдары АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер көлемі күрт өсті]] Инвестициялық банктер мен коммерциялық банктердің несие беру стандарттарын босаңсытуы [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру]]дің айтарлықтай өсуіне мүмкіндік берді. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелердің тәуекелі азайған жоқ; Уолл-стрит жай ғана осы жоғары тәуекелді қабылдады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk| last=Williams |first=Mark| publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010|isbn=978-0-07-163829-6 |pages=125}}</ref> Ипотекалық несие берушілер арасында табыс пен нарықтағы үлес үшін бәсекелестік күшейіп, ал несие қабілеті жоғары қарыз алушылар саны шектеулі болғандықтан, олар андеррайтинг стандарттарын босаңсытып, несие қабілеті төмен қарыз алушыларға тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер бере бастады. Кейбір сарапшылардың пікірінше, 2003 жылға дейін салыстырмалы түрде консервативті [[үкімет демеушілік ететін кәсіпорын]]дар (GSE) ипотекалық несие берушілердің қызметін бақылап, андеррайтингтің жеткілікті жоғары стандарттарын сақтап отырды. Алайда нарықтағы ықпал секьюритилендірушілерден ипотекалық несие берушілерге ауысып, жеке секьюритилендірушілер арасындағы қатаң бәсекелестік GSE-лердің ықпалын әлсіреткен сайын ипотекалық несие беру стандарттары төмендеп, тәуекелі жоғары несиелер кеңінен тарала бастады. Ең тәуекелді ипотекалық несиелер 2004–2007 жылдары, яғни секьюритилендірушілер арасындағы бәсекелестік ең жоғары деңгейге жетіп, GSE-лердің нарықтағы үлесі ең төмен болған кезеңде берілді. Ақырында GSE-лер жеке банктерден қалып қоймау үшін өздерінің де стандарттарын босаңсытты.<ref>{{cite news |last=Labaton |first=Stephen| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |title=The Reckoning-Agency 04 Rule Lets Banks Pile on Debt |work=[[The New York Times]] |date=October 2, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |last=Duhigg |first=Charles | author-link=Charles Duhigg |url=https://www.nytimes.com/2008/10/05/business/05fannie.html |title=The Reckoning-Pressured to Take More Risk, Fannie Reached Tipping Point| work=[[The New York Times]] |date=October 4, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Кейбір зерттеушілер бұған қарама-қарсы көзқарасты ұстанып, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] андеррайтинг стандарттарының босаңсуына 1995 жылдан бастап жол ашты деп есептейді. Олардың пікірінше, бұл несие алушының талаптарға сәйкестігін автоматты түрде бағалайтын андеррайтинг және бағалау жүйелерін енгізу, бастапқы жарнасыз ипотекалық өнімдерді әзірлеу және оларды несие берушілер арқылы ұсыну, мыңдаған шағын ипотекалық брокерлерді ынталандыру, сондай-ақ [[Bank of America Home Loans|Countrywide]] сияқты төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерді шоғырландырушы компаниялармен тығыз байланыс орнату арқылы жүзеге асты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora Publishing | year=2012 | pages=16–42, 67–119| isbn=9780875869445 }}</ref><ref>{{cite news |title=Housing in the New Millennium: A Home without Equity Is Just a Rental with debt | first=Graham | last=Fisher |date=June 29, 2001 |ssrn=1162456}}</ref> «Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер» ұғымының анықтамасына байланысты олардың барлық жаңадан берілген ипотекалық несиелер ішіндегі үлесі 2004 жылға дейін 10%-дан аспады. Алайда 2004 жылы бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға дейін өсіп, [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]] ең жоғары деңгейіне жеткен 2005–2006 жылдар бойы осы деңгейде сақталды.<ref>{{cite web | url=https://www.jchs.harvard.edu/research-areas/reports/state-nations-housing-2008 | title=The State of the Nation's Housing 2008 | publisher=[[Joint Center for Housing Studies]] | date=June 23, 2008}}</ref> ==== Қолжетімді тұрғын үй бағдарламаларының рөлі ==== [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның алты демократиялық тағайындалған мүшесі дайындаған негізгі есебі, төрт республикалық тағайындалған мүшенің үшеуі әзірлеген азшылықтың есебі, [[Федералдық резерв жүйесі]] экономистерінің зерттеулері және бірнеше тәуелсіз ғалымның еңбектері үкіметтің [[қолжетімді тұрғын үй]] саясаты қаржы дағдарысының негізгі себебі болған жоқ деген тұжырымға келеді. Олар мемлекеттік саясаттың дағдарыстың туындауына белгілі бір дәрежеде ықпал еткенін мойындағанымен, GSE ұйымдарының несиелері жеке инвестициялық банктер секьюритилендірген несиелерге қарағанда жақсы нәтиже көрсеткенін, сондай-ақ өздерінің несие портфельдерінде сақталған кейбір несиелерден де сенімдірек болғанын алға тартады. Консервативті [[American Enterprise Institute]] ғылыми қызметкері [[Питер Дж. Уоллисон]] [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның көпшілік есебіне жазған ерекше пікірінде<ref>{{cite web| last=Wallison| first=Peter J.| author-link=Peter J. Wallison | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ |title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission | work=American Enterprise Institute - AEI|publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 9, 2008}}</ref> қаржы дағдарысының түпкі себептері ең алдымен 1990-жылдары [[АҚШ-тың Тұрғын үй құрылысы және қала құрылысы министрлігі]] (HUD) бастаған қолжетімді тұрғын үй саясатына және үкімет демеушілік ететін Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының тәуекелі жоғары несиелерді жаппай сатып алуына тікелей байланысты деп мәлімдеді. Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) 2011 жылғы желтоқсанда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының бұрынғы алты басшысына қарсы қозғалған бағалы қағаздармен алаяқтық ісіндегі мәліметтерге сүйене отырып, Питер Дж. Уоллисон мен Эдвард Пинто 2008 жылы Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының жалпы сомасы 2 триллион АҚШ долларынан асатын 13 миллион сапасыз несиеге иелік еткенін бағалады.<ref>{{cite web |url=https://www.aei.org/articles/why-the-left-is-losing-the-argument-over-the-financial-crisis/ |first1=Peter J. | last1=Wallison | author-link1=Peter J. Wallison | first2=Edward | last2=Pinto |title=Why the Left Is Losing the Argument over the Financial Crisis |work=American Enterprise Institute - AEI |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 27, 2011}}</ref> 2000-жылдардың басы мен ортасында [[Джордж Уокер Буштың президенттігі|Буш әкімшілігі]] GSE ұйымдарының қауіпсіздігі мен қаржылық тұрақтылығын, сондай-ақ олардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден тұратын ұлғайып келе жатқан портфелін тексеруге бірнеше рет шақырды.{{citation needed|date=January 2026}} 2003 жылғы 10 қыркүйекте [[АҚШ Өкілдер палатасының Қаржылық қызметтер жөніндегі комитеті]] әкімшіліктің өтініші бойынша қауіпсіздік пен қаржылық тұрақтылық мәселелерін бағалау, сондай-ақ [[Тұрғын үй жөніндегі федералдық кәсіпорындарды қадағалау басқармасы]]ның (OFHEO) осы екі ұйымдағы бухгалтерлік есептегі сәйкессіздіктерді анықтаған жуырдағы есебін қарау үшін тыңдау өткізді.<ref>{{cite web| title=Just the Facts: The Administration's Unheeded Warnings About the Systemic Risk Posed by the GSEs| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/09/20080919-15.html |publisher=[[White House]] | date=September 19, 2008}}</ref><ref>{{cite web | title=OFHEO Report on Systemic Risk | url=https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | publisher=[[Federal Housing Finance Agency]] | date=February 4, 2003 | access-date=June 10, 2020 | archive-date=September 4, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200904010022/https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | url-status=dead }}</ref> Комитет мүшелерінің көпшілігі есепті қабылдаудан бас тартып, оның орнына OFHEO-ны реттеу әрекеті үшін сынға алғандықтан, бұл тыңдаулардың нәтижесінде Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарына қатысты жаңа заңнама қабылданбады және ресми тергеу жүргізілмеді.<ref>{{cite web| title=House Hearing on OFHEO Report |url=http://commdocs.house.gov/committees/bank/hba97754.000/hba97754_0f.htm | publisher=United States House of Representatives}}</ref> Уоллисон сияқты кейбіреулер мұны төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер нарығының ұлғаюы АҚШ-тың қаржы жүйесіне төндірген жүйелік тәуекел туралы ескерусіз қалған алғашқы ескерту деп санайды.<ref>{{cite news | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison |title=Ominous Signs |url=http://www.international-economy.com/TIE_Su04_Wallison.pdf |publisher=The International Economy}}</ref> [[АҚШ Қаржы министрлігі]]нің 2000 жылғы 1993–1998 жылдар аралығындағы 305 қаладағы несие беру үрдістерін зерттеуі көрсеткендей, [[Қоғамдастықты қайта инвестициялау туралы заң]]ға (CRA) бағынатын несие берушілер табысы төмен және орташа (LMI) қарыз алушылар мен аудандарға 467 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие берген, бұл сол кезеңдегі АҚШ-тағы барлық ипотекалық несиелердің 10%-ын құрады. Олардың басым бөлігі стандартты несиелер болды. CRA-ға бағынатын мекемелер берген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық несиелер 1998 жылы LMI несиелерінің 3%-ын ғана құрады,<ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Documents/crareport.pdf |title=The Community Reinvestment Act After Financial Modernization | first1=Robert E. | last1=Litan | first2=Nicolas P. | last2=Retsinas | first3=Eric S. | last3=Belsky | first4=Susan | last4=White Haag | publisher=[[United States Department of the Treasury]] |date=April 15, 2000}}</ref> алайда дағдарыс қарсаңында төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген барлық ипотекалық несиелердің 25%-ы CRA-ға бағынатын мекемелердің үлесіне тиді, ал тағы 25%-ының CRA-мен қандай да бір байланысы болды.<ref>{{cite web| url=https://prospect.org/article/liberals-cause-sub-prime-crisis/ | first=Robert | last=Gordon |title=Did Liberals Cause the Sub-Prime Crisis? |work=[[The American Prospect]] | date=April 7, 2008}}</ref> Алайда төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің көпшілігі CRA көздеген LMI қарыз алушыларына берілген жоқ,<ref>{{Cite book |last=Robert |first=W. K.| title=Fiscal Aspects of Aviation Management |publisher=[[Southern Illinois University Press]]| year=2000}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Demyanyk |first1=Yuliya |last2=Van Hemert |first2=Otto |date=2011 |title=Understanding the Subprime Mortgage Crisis |url=https://www.jstor.org/stable/20869292 |journal=The Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |pages=1848–1880 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |jstor=20869292 |issn=0893-9454}}</ref> әсіресе дағдарысқа дейінгі 2005–2006 жылдары,<ref>{{Cite journal| last=Wray |first=Randall L. |date=2007 |title=Lessons from the Subprime Meltdown.| url=https://www.frbsf.org/economic-research/files/Kojucharov-Martin-Martin-Xu.pdf |journal=Working Paper No. 522 |via=Levy Economics Institute of Bard College}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite journal |last1=Avery |first1=Robert B. |last2=Brevoort |first2=Kenneth P. |date=2015 |title=The Subprime Crisis: Is Government Housing Policy to Blame? |url=https://www.jstor.org/stable/43556179 |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=97 |issue=2 |pages=352–363 |doi=10.1162/REST_a_00491 |jstor=43556179 |issn=0034-6535}}</ref> сондай-ақ зерттеу CRA талаптарына сәйкес берілген несиелердің мерзімі өткен төлемдер деңгейін арттырғанын немесе CRA-ның тәуелсіз ипотекалық несие берушілердің төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді ұлғайтуына жанама түрде ықпал еткенін дәлелдейтін айғақ таппады.<ref>{{Cite journal |last1=Demyank |first1= Y.| last2=Hemert |first2=V. O. |title=Understanding the subprime mortgage crisis| journal=Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |date=June 2011 |pages=1848–1880}}</ref> Басқа сарапшылардың пікірінше, 1995 жылғы CRA ережелеріне енгізілген өзгерістер мен төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің күрт өсуі арасындағы уақыт айырмашылығы таңғаларлық емес және CRA-ны ақтамайды. Олардың пікірінше, дағдарыстың өзара байланысты екі себебі болды: 1995 жылы андеррайтинг стандарттарының босаңсуы және Федералдық резерв жүйесінің 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан кейін өте төмен пайыздық мөлшерлемелерді енгізуі. Дағдарыстың басталуы үшін осы екі фактордың да қатар орын алуы қажет болды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=5| isbn=9780875869445 }}</ref> Сыншылар сондай-ақ жария түрде мәлімделген CRA бойынша несиелік міндеттемелердің көлемі өте үлкен болғанын және 1994–2007 жылдар аралығында жалпы сомасы 4,5 триллион АҚШ долларына жеткенін атап көрсетеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=148| isbn=9780875869445 }}</ref> Сондай-ақ олар Федералдық резерв жүйесінің CRA несиелерін «стандартты» деп жіктеуі орташа мөлшерлемеден 3 пайыздық тармаққа жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар несиелер «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерге» тең деген қате әрі өз мүддесіне сай жорамалға негізделген деп санайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=140–141| isbn=9780875869445 }}</ref> Басқалары мұндай ауқымдағы дағдарысты туғызуға бұл несиелердің саны жеткіліксіз болғанын атап көрсетті. ''Portfolio'' журналына жарияланған мақаласында [[Майкл Льюис]] бір трейдермен сөйлескенін келтіреді. Оның айтуынша: «Инвесторлардың түпкі өнімге деген сұранысын қанағаттандыру үшін нашар несиелік тарихы бар америкалықтардың алған нашар несиелері жеткіліксіз болды». Негізінде, инвестициялық банктер мен хедж-қорлар [[кредиттік дефолт своп]]тары, [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер (CDO) және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын [[туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] пайдалана отырып, базалық ипотекалық несиелердің нақты құнынан әлдеқайда асып түсетін ірі көлемдегі алыпсатарлық мәмілелер жасауға мүмкіндік берген қаржылық инновацияларды қолданды. 2011 жылғы наурызға қарай FDIC банкротқа ұшыраған 165 қаржы институтының сапасыз несиелері бойынша шығындарды жабу үшін 9 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 12,3 миллиард АҚШ доллары) төледі.<ref name=post>{{cite news |title=FDIC's Tab For Failed U.S. Banks Nears $9 Billion| work=[[The Wall Street Journal]] |date=March 16, 2011 |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704396504576204752754667840 |first=Robin| last=Sidel | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.seacoastonline.com/article/20110317/NEWS/110319829 | title=US banking regulator's tab for failed banks nears $9B | work=[[The Portsmouth Herald]] | date=March 17, 2011}}</ref> Конгрестің бюджеттік басқармасы 2011 жылғы маусымда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарын құтқаруға жұмсалған қаражаттың 300 миллиард АҚШ долларынан (2024 жылғы бағамен шамамен 411 миллиард АҚШ доллары) асқанын бағалады (бұл көрсеткіш ұйымдардың әділ құны бойынша есептелген тапшылығын сол кездегі тікелей құтқару қаражатына қосу арқылы есептелген).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | page=75| isbn=9780875869445 }}</ref> Экономист [[Пол Кругман]] 2010 жылғы қаңтарда тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршіктерінің бір мезгілде өсуі, сондай-ақ дағдарыстың жаһандық сипаты Fannie Mae, Freddie Mac, CRA немесе жыртқыштық несие беруді дағдарыстың негізгі себептері деп санайтындардың уәждерін әлсіретеді деп мәлімдеді. Басқаша айтқанда, бұл ықтимал себептер тек тұрғын үй нарығына ғана қатысты болғанына қарамастан, екі нарықта да баға көпіршіктері қалыптасты.<ref>{{cite news| url=https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/01/07/cre-ative-destruction/ | title=CRE-ative destruction| first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] |date=January 7, 2010}}</ref> Бұған жауап ретінде Уоллисон былай деп жазды: «Кез келген көпіршіктің, тіпті ірі көпіршіктің де, жарылған кезде міндетті түрде қаржы дағдарысын туғызу мүмкіндігі болады деу дұрыс емес». Уоллисонның айтуынша, басқа дамыған елдерде де «1997–2007 жылдар аралығында ірі көпіршіктер болды», бірақ «олар жарылған кезде ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттарға байланысты болған шығындар 1997–2007 жылдардағы [көпіршік] жарылғаннан кейін АҚШ-тағы шығындардан әлдеқайда аз болды».<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Уоллисонның пікірінше, АҚШ-тағы ''тұрғын үй'' көпіршігінің (көпіршіктің басқа түрлерінен айырмашылығы) қаржы дағдарысына әкелуінің себебі — оның негізінде бастапқы жарнасы төмен немесе мүлде жоқ, стандартқа сай келмейтін ипотекалық несиелердің орасан көп көлемі жатқан еді.<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Кругманның коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршігінің өсуі АҚШ-тың тұрғын үй саясаты дағдарыстың себебі болмағанын көрсетеді деген тұжырымы қосымша зерттеулермен дауланады. Қаржы дағдарысы кезіндегі коммерциялық несиелер бойынша дефолттарды зерттегеннен кейін Сюйдун Ань мен Энтони Б. Сандерс (2010 жылғы желтоқсанда) былай деп хабарлады: «Біз дағдарысқа дейін [[коммерциялық ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]]ның (CMBS) несиелері бойынша андеррайтингтің айтарлықтай нашарлағанын дәлелдейтін шектеулі ғана айғақтар таптық».<ref>{{Cite conference | conference=46th Annual AREUEA Conference Paper| last1=Sanders | first1=Anthony B. | last2=An | first2=Xudong | title=Default of CMBS Loans During the Crisis |date=November 29, 2010| ssrn=1717062 }}</ref> Басқа сарапшылар да коммерциялық жылжымайтын мүлік пен соған байланысты несиелеу саласындағы дағдарыс ''тұрғын үй'' жылжымайтын мүлік дағдарысынан ''кейін'' басталды деген пікірді қолдайды. Іскерлік журналист Кимберли Амадео: «Тұрғын үй жылжымайтын мүлігі құлдырауының алғашқы белгілері 2006 жылы байқалды. Үш жылдан кейін коммерциялық жылжымайтын мүлік те оның салдарын сезіне бастады».<ref>{{Cite news | last=Amadeo | first=Kimberly | title=Commercial Real Estate and the Economy | url=https://www.thebalance.com/what-is-commercial-real-estate-3305914 | publisher=[[Dotdash]] | date=February 28, 2019}}</ref> Жылжымайтын мүлік жөніндегі заңгер әрі сертификатталған бухгалтер Денис А. Гирах былай деп жазды: {{Дәйексөз|...коммерциялық жылжымайтын мүлікке берілген несиелердің басым бөлігі жақсы несиелер болды, бірақ оларды өте нашар экономикалық жағдай құртып жіберді. Басқаша айтқанда, несиелердің сапасыз болып кетуіне қарыз алушылар емес, экономика себеп болды.<ref>{{cite web | url=https://www.hg.org/legal-articles/waiting-for-the-other-shoe-to-drop-in-commercial-real-estate-18275 | last=Gierach | first=Denice A.| title=Waiting for the other shoe to drop in commercial real estate | website=hg.org}}</ref>}} === Тұрғын үй көпіршігінің өсуі === [[Сурет:Median and Average Sales Prices of New Homes Sold in United States 1963-2016 annual.svg|thumb|upright=1.35|1963–2016 жылдар аралығында АҚШ-та сатылған жаңа тұрғын үйлердің медианалық және орташа сату бағаларын көрсететін график (инфляция ескерілмеген)<ref name=aspnewhome/>]] 1998–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы әдеттегі тұрғын үйдің бағасы 124%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=CSI: credit crunch | url=https://www.economist.com/special-report/2007/10/20/csi-credit-crunch | magazine=[[The Economist]] |date=October 18, 2007}}</ref> 1980 және 1990-жылдары ел бойынша тұрғын үйдің медианалық бағасы үй шаруашылығының медианалық табысынан 2,9–3,1 есе аралығында болды. Ал, керісінше, бұл көрсеткіш 2004 жылы 4,0-ге, ал 2006 жылы 4,6-ға дейін өсті.<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/the-financial-crisis-blame-game/articleshow/3617818.cms |title=The Financial Crisis Blame Game | first1=Ben | last1=Steverman | first2=David | last2=Bogoslaw | work=[[The Economic Times]] | date=October 18, 2008}}</ref> Бұл [[тұрғын үй көпіршігі]] көптеген үй иелерінің ипотекалық несиелерін төменірек пайыздық мөлшерлемемен қайта қаржыландыруына немесе тұрғын үй құнының өсуін кепілге қойып, [[екінші ипотека]] рәсімдеу арқылы тұтынушылық шығындарын қаржыландыруына алып келді. [[Peabody Award]] сыйлығын алған бағдарламасында [[NPR]] тілшілері «алып ақша қоры» (әлемдегі тұрақты кірісті инвестицияларға салынған 70 триллион АҚШ долларымен сипатталған) онжылдықтың басында АҚШ Қазынашылық облигациялары ұсынған кірістіліктен жоғары табыс іздегенін мәлімдеді. Бұл ақша қорының көлемі 2000–2007 жылдар аралығында шамамен екі есе өсті, алайда салыстырмалы түрде қауіпсіз әрі тұрақты табыс әкелетін инвестициялардың ұсынысы мұндай қарқынмен артпады. Уолл-стриттегі инвестициялық банктер бұл сұранысқа [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар және [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер сияқты, [[рейтинг агенттіктері және subprime дағдарысы|рейтинг агенттіктері]] қауіпсіз деп бағалаған [[несиелік рейтинг]]тері бар қаржы өнімдерін ұсыну арқылы жауап берді.<ref name="giantpool">{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}</ref> Іс жүзінде Уолл-стрит бұл ақша қорын АҚШ-тағы ипотекалық нарықпен байланыстырды, ал одан түскен орасан зор комиссиялық кірістер ипотекалық [[жеткізу тізбегі]]нің барлық қатысушыларына — несиелерді сататын ипотекалық брокерлерден бастап, сол брокерлерді қаржыландырған шағын банктерге және олардың артындағы ірі инвестициялық банктерге дейін — бөлінді. Шамамен 2003 жылға қарай дәстүрлі несиелеу стандарттарына сәйкес берілетін ипотекалық несиелердің қоры сарқылды, ал сұраныстың бұрынғыдай жоғары болуы несие беру стандарттарының төмендеуіне алып келді.<ref name=giantpool/> Атап айтқанда, кепілдендірілген борыштық міндеттеме (CDO) қаржы институттарына төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық және басқа да несиелерді қаржыландыру үшін инвесторлардың қаражатын тартуға мүмкіндік берді. Бұл тұрғын үй көпіршігінің сақталуына немесе одан әрі ұлғаюына ықпал етіп, ірі комиссиялық кірістер әкелді. Оның мәні бірнеше ипотекалық несиеден немесе басқа да борыштық міндеттемелерден түсетін ақшалай төлемдерді бір қорға біріктіруде болды, содан кейін нақты бағалы қағаздарға сол қордан белгіленген басымдық кезектілігі бойынша төлемдер жүргізілді. Кезектің басында тұрған бағалы қағаздарға рейтинг агенттіктері инвестициялық деңгейдегі рейтингтер берді. Басымдығы төмен бағалы қағаздардың несиелік рейтингтері де төмен болды, бірақ теориялық тұрғыдан олар салынған капиталға жоғарырақ кірістілік ұсынды.<ref>{{cite news |last=Eavis |first=Peter |title=CDO Explained |url=https://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130030408/http://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=November 30, 2007 |publisher=CNN |date=November 25, 2007}}</ref> 2008 жылғы қыркүйекке қарай АҚШ-тағы тұрғын үйдің орташа бағасы 2006 жылдың ортасындағы ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 20%-дан астамға төмендеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=_4Nkye6tpWcC&pg=PA128 | title=Banking and Finance: Theory, Law and Practice | first=Gomez | last=Clifford | publisher=PHI Learning | date=November 30, 2011| isbn=9788120342378 }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/10/23/a-helping-hand-to-homeowners |title= A Helping Hand to Homeowners|magazine=The Economist|date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бағалар төмендеген сайын [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]] алған қарыз алушылар пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты төлемдердің ұлғаюын болдырмау үшін несиелерін қайта қаржыландыра алмады және өз міндеттемелерін орындай алмай қалды. 2007 жылы несие берушілер шамамен 1,3 миллион жылжымайтын мүлік нысаны бойынша өндіріп алу рәсімдерін бастады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 79%-ға көп болды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-housing-foreclosures/foreclosure-rate-almost-doubled-in-2007-report-idUSN2849823320080129 | title=Foreclosure rate almost doubled in 2007: report | first=Al | last=Yoon | publisher=Reuters | date=January 29, 2008}}</ref> 2008 жылы бұл көрсеткіш 2,3 миллионға дейін өсіп, 2007 жылмен салыстырғанда 81%-ға артты.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-mortgages-foreclosures/foreclosures-soar-81-percent-in-2008-idUSTRE50E1KV20090115 | title=Foreclosures soar 81 percent in 2008 | first=Lynn | last=Adler | publisher=Reuters | date=January 15, 2009}}</ref> 2008 жылғы тамызға қарай АҚШ-тағы барлық өтелмеген ипотекалық несиелердің шамамен 9%-ының төлемдері мерзімінен кешіктірілген немесе өндіріп алу рәсімінде болды.<ref>{{cite web |url=https://www.bespacific.com/delinquencies-and-foreclosures-increase-in-latest-mba-national-delinquency-survey/ | title=Delinquencies and Foreclosures Increase in Latest MBA National Delinquency Survey | first=Sabrina I. | last=Pacifici | work=Bespacific | date=September 6, 2008}}</ref> 2009 жылғы қыркүйекке қарай бұл көрсеткіш 14,4%-ға дейін өсті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/usa-housing-foreclosures/update-4-one-in-7-u-s-mortgages-foreclosing-or-delinquent-idUSN1937065020091119 | title=Update 4—One in 7 U.S. mortgages foreclosing or delinquent | first=Julie | last=Haviv | publisher=Reuters | date=November 19, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/20/business/20mortgage.html | title=U.S. Mortgage Delinquencies Reach a Record High | first=David | last=Streitfeld | author-link=David Streitfeld | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Көпіршік жарылғаннан кейін австралиялық экономист [[Джон Квиггин]] былай деп жазды: «Ұлы тоқыраудан айырмашылығы, бұл дағдарыс толығымен қаржы нарықтарының өнімі болды. Мұнда 1920-жылдардан кейінгі кезеңдегі күйзелістер, алтынға айырбасталу мен репарациялар төңірегіндегі тартыстар немесе [[Смут–Хоули тарифі]] сияқты, Ұлы тоқыраудың туындауына ортақ жауапкершілік жүктелетін факторлар болған жоқ». Оның орнына Квиггин 2008 жылғы қаржы жүйесінің күйреуге шақ қалуына қаржы нарықтарын, оларды тек жеңіл түрде реттеген саяси шешімдерді және жақсы рейтингтер беруге өз мүдделері болған рейтинг агенттіктерін кінәлайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | pages=63–64| isbn=978-1400842087 }}</ref> === Жеңілдетілген несиелеу шарттары === Төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуды ынталандырды. 2000–2003 жылдар аралығында [[Федералдық резерв жүйесі]] [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]нің мақсатты деңгейін 6,5%-дан 1,0%-ға дейін төмендетті.<ref>{{cite web |title=Open Market Operations Archive |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket_archive.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Open Market Operations |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл [[дотком көпіршігі]]нің күйреуі мен [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарының]] салдарын жұмсарту, сондай-ақ [[дефляция]] қаупіне қарсы күресу мақсатында жасалды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=oGKpAgAAQBAJ&pg=PT38 | title=China's Role in Global Economic Recovery | first=Xiaolan | last=Fu | publisher=[[Routledge]] | date= March 12, 2012| isbn=9781136632488 }}</ref> 2002 жылдың өзінде-ақ несиенің бизнеске салынатын инвестициялардың орнына тұрғын үй нарығын қаржыландырып жатқаны байқалды. Кейбір экономистер тіпті Федералдық резерв жүйесі «Nasdaq көпіршігінің орнын басу үшін тұрғын үй көпіршігін қалыптастыруы керек» деген пікірге дейін барды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2002/08/02/opinion/dubya-s-double-dip.html |title=Dubya's Double Dip?| last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] | date=August 2, 2002 | url-access=subscription}}</ref> Бұдан басқа, дамыған елдердің деректеріне негізделген эмпирикалық зерттеулер несиелеудің шамадан тыс өсуі дағдарыстың ауырлығына елеулі үлес қосқанын көрсетті.<ref>{{cite journal |last1=Babecký |first1=Jan |last2=Havránek |first2=Tomáš |last3=Matějů |first3=Jakub |last4=Rusnák |first4=Marek |last5=Šmídková |first5=Kateřina |last6=Vašíček |first6=Bořek |title=Leading indicators of crisis incidence: Evidence from developed countries |journal=Journal of International Money and Finance |date=June 2013 |volume=35 |pages=1–19 |doi=10.1016/j.jimonfin.2013.01.001 |hdl=10419/153919 |hdl-access=free }}</ref> [[Сурет:U.S. Trade Deficit Dollars and % GDP.png|thumb|right|upright=1.6|АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы]] Пайыздық мөлшерлемелерге қосымша төмендетуші қысым АҚШ-тың ұлғайып келе жатқан [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығынан]] туындады, ол 2006 жылы тұрғын үй көпіршігімен қатар ең жоғары деңгейіне жетті. Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] сауда тапшылығы АҚШ-ты шетелден қарыз алуға мәжбүрлегенін, соның нәтижесінде облигациялар бағасының өсуіне және пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне әкелгенін түсіндірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2005/20050414/default.htm |title=The Global Saving Glut and U.S. Current Account Deficit| first=Ben | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=April 14, 2005}}</ref> Бернанке 1996–2004 жылдар аралығында АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы 650 миллиард АҚШ долларына, яғни ЖІӨ-нің 1,5%-ынан 5,8%-ына дейін өскенін түсіндірді. Бұл тапшылықты қаржыландыру үшін елге шетелден ірі көлемде қаражат қарызға алуға тура келді, оның басым бөлігі сауда профициті бар мемлекеттерден түсті. Бұлар негізінен Азиядағы дамушы экономикалар мен мұнай экспорттаушы елдер болды. [[Төлем балансы]]ның [[Бухгалтерлік теңдік|бухгалтерлік теңдігіне]] сәйкес, [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығы]] бар елде (мысалы, АҚШ-та) дәл сондай көлемдегі [[капитал шоты]] (инвестициялар) профициті де болуы тиіс. Сондықтан АҚШ-қа импортты қаржыландыру үшін шетелден ірі әрі үнемі өсіп отырған көлемде қаражат (капитал) келіп отырды. Осының барлығы әртүрлі қаржы активтеріне сұраныс туғызып, олардың бағасын көтеріп, сонымен бірге пайыздық мөлшерлемелерді төмендетті. Шетелдік инвесторлардың мұндай қаражатты қарызға беруге мүмкіндігі болды, өйткені олардың жеке жинақтау деңгейі өте жоғары еді (Қытайда 40%-ға дейін) немесе мұнай бағасының жоғары болуына байланысты. [[Бен Бернанке]] мұны «[[жинақтардың шамадан тыс артықшылығы]]<nowiki/>» деп атады.<ref name=Bernanke>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20070911a.htm |title=Global Imbalances: Recent Developments and Prospects | first=Ben S. |last=Bernanke | author-link=Ben S. Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 11, 2007}}</ref> Қаражаттың ([[қаржы капиталы|капиталдың]] немесе [[өтімділік]]тің) мол ағыны АҚШ-тың қаржы нарықтарына келіп құйылды. Шетелдік үкіметтер [[Қазынашылық облигация]]ларды сатып алу арқылы қаражат ұсынып, осылайша дағдарыстың тікелей әсерінің едәуір бөлігінен сақтанды. АҚШ-тағы үй шаруашылықтары шетелден қарызға алынған қаражатты тұтынуды қаржыландыруға немесе тұрғын үй мен қаржы активтерінің бағасын көтеруге жұмсады. Қаржы институттары шетелден келген қаражатты [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға инвестициялады.{{Citation needed|reason=Дереккөз жоқ|date=September 2019}} Кейіннен Федералдық резерв жүйесі 2004 жылғы шілде мен 2006 жылғы шілде аралығында федералдық қорлар мөлшерлемесін едәуір көтерді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/releases/h15/data.htm |title=Fed Historical Data-Fed Funds Rate |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл бір жылдық және бес жылдық [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лардың (ARM) пайыздық мөлшерлемелерінің өсуіне ықпал етіп, үй иелері үшін ARM бойынша пайыздық мөлшерлемелердің қайта қаралуынан кейінгі төлемдерді қымбаттатты.<ref>{{cite magazine| first=John | last=Mastrobattista | url=https://www.nationalreview.com/2009/02/fixing-mortgages-john-mastrobattista/ | title=Fixing Mortgages | magazine=[[National Review]] | date=February 17, 2009}}</ref> Бұл сондай-ақ тұрғын үй көпіршігінің бәсеңдеуіне ықпал етуі мүмкін еді, өйткені активтер бағасы әдетте пайыздық мөлшерлемелерге кері бағытта қозғалады. Тұрғын үйге алыпсатарлық инвестиция салу тәуекелдірек бола түсті.<ref>{{cite news | last=Max | first=Sarah | url=https://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20040806084614/http://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | url-status=dead | archive-date=August 6, 2004 |title=The Bubble Question | publisher=CNN | date=July 27, 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-18/is-a-housing-bubble-about-to-burst |title=Is a Housing Bubble About to Burst? |work=[[Bloomberg News]] | date=July 19, 2004 | url-access=subscription}}</ref> Тұрғын үй көпіршігі жарылғаннан кейін АҚШ-тағы тұрғын үй мен қаржы активтерінің құны күрт төмендеді.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/briefing/2009/01/22/when-a-flow-becomes-a-flood |title=When a Flow Becomes a Flood |magazine=[[The Economist]] |date=January 22, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref name="greatcrash">{{cite magazine |last=Altman |first=Roger C. |author-link=Roger Altman |date=January 2009 |title=The Great Crash of 2008 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214112812/https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-date=2025-02-14 |magazine=[[Foreign Affairs]]}}</ref> === Әлсіз және алаяқтық андеррайтинг тәжірибесі === АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелеу стандарттары төмендеді: 2000-жылдардың басында төлем қабілеті төмен қарыз алушының FICO ұпайы 660 немесе одан төмен болды. 2005 жылға қарай көптеген несие берушілер талап етілетін FICO ұпайын 620-ға дейін төмендетті, бұл стандартты ипотекалық несиелерді алуды едәуір жеңілдетіп, төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді тәуекелі жоғары қызметке айналдырды. Табыс пен активтерді растаудың маңызы төмендетілді. Алғашында несиелер толық құжаттаманы талап етті, кейін қысқартылған құжаттамамен рәсімделді, ал соңында мүлде құжаттамасыз беріле бастады. Кеңінен таралған төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық өнімдердің бірі табысты, жұмыс орнын және активтерді растауды талап етпейтін NINJA ипотекасы болды. Бейресми түрде бұл несиелер «[[өтірікші несиелер]]<nowiki/>» деп аталды, өйткені олар қарыз алушыларды несие алуға өтініш беру барысында адал болмауға ынталандырды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=124 }}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға [[ақпарат таратушы]] [[Ричард М. Боуэн III]] [[Citigroup]] компаниясының тұтынушылық несиелеу тобындағы корреспонденттік несиелеу жөніндегі бас андеррайтері болып жұмыс істеген кезінде орын алған оқиғалар туралы айғақ берді. Ол 220-дан астам кәсіби андеррайтердің жұмысына жауапты болған. Оның айғақтарына сәйкес, 2006–2007 жылдары [[ипотекалық андеррайтинг]] стандарттарының құлдырауы жаппай сипат алды. Оның айтуынша, 2006 жылға қарай [[Citigroup]] шамамен 1 600 ипотекалық компаниядан сатып алған ипотекалардың 60%-ы «ақаулы» болды (яғни компания саясатына сәйкес андеррайтингтен өтпеген немесе саясат талап еткен барлық құжаттарды қамтымаған). Бұл 1 600 ипотекалық компанияның әрқайсысы келісімшарт бойынша (мәлімдемелер мен кепілдіктер арқылы) өздері берген ипотекалардың [[Citigroup]] стандарттарына сәйкес келетінін растағанына қарамастан орын алды. Сонымен қатар, 2007 жылы «ақаулы ипотекалардың» (келісімшарт бойынша [[Citigroup|Citi]] стандарттарына сәйкес андеррайтинг жүргізуге міндетті ипотекалық компаниялар берген) үлесі барлық берілген ипотекалардың 80%-ынан асты.<ref>{{cite web| url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-testimony/2010-0407-Bowen.pdf | title=Hearing on Subprime Lending And Securitization And Government Sponsored Enterprises | publisher=[[Stanford University]] | date=April 7, 2010}}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға бөлек берілген айғақтарында АҚШ пен Еуропадағы тұрғын үй несиелерін кешенді тексеру және секьюритилендірілген активтерді қадағалау жөніндегі ең ірі компания — Clayton Holdings қызметкерлері 2006 жылғы қаңтар мен 2007 жылғы маусым аралығында берілген 900 000-нан астам ипотекалық несиені тексеру барысында олардың небәрі 54%-ы ғана оларды берген ұйымдардың андеррайтинг стандарттарына сәйкес келгенін мәлімдеді. 7 «[[too big to fail]]<nowiki/>» банкті қоса алғанда, 23 инвестициялық және коммерциялық банктің тапсырысы бойынша жүргізілген талдау тексерілген несиелердің 28%-ы бірде-бір эмитенттің ең төменгі стандарттарына сәйкес келмегенін де көрсетті. Clayton жүргізген талдау сондай-ақ осы несиелердің 39%-ы (яғни бірде-бір эмитенттің ең төменгі андеррайтинг стандарттарына сәйкес келмеген несиелер) кейіннен секьюритилендіріліп, инвесторларға сатылғанын көрсетті.<ref>{{cite news |title=Raters Ignored Proof of Unsafe Loans, Panel Is Told |url=https://www.nytimes.com/2010/09/27/business/27ratings.html |work=[[The New York Times]] |first=Gretchen |last=Morgenson| author-link=Gretchen Morgenson | date=September 26, 2010 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web| title=All Clayton Trending Reports 1st quarter 2006 – 2nd quarter 2007 | url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/historical/fct/fcic/fcic_docs_clayton_alltrending_20100923.pdf | publisher=[[FRASER]] | year=2007}}</ref> === Жыртқыш несиелеу === [[Жыртқыш несиелеу]] — адал емес несие берушілердің қарыз алушыларды орынсыз мақсаттар үшін әділетсіз немесе теріс сипаттағы кепілмен қамтамасыз етілген несиелерді рәсімдеуге итермелеу тәжірибесі.<ref>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/personal-finance/mortgages/what-is-predatory-lending-14953861 | title=What Is Predatory Lending? | first=Brian | last=O'Connell | work=[[TheStreet]] | date=May 9, 2019 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dfi.wa.gov/financial-education/information/predatory-lending | title=Predatory Lending | publisher=[[Washington State Department of Financial Institutions]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.law.cornell.edu/wex/predatory_lending | title=predatory lending | publisher=[[Legal Information Institute]]}}</ref> 2008 жылғы маусымда [[Countrywide Financial]] компаниясына сол кездегі [[Калифорнияның бас прокуроры]] [[Джерри Браун]] әділетсіз кәсіпкерлік тәжірибе мен жалған жарнама қолданғаны үшін талап арыз берді. Талап арызда Countrywide компаниясы «үй иелерін күрделі, тәуекелі жоғары әрі қымбат несиелерді рәсімдеуге алдап көндіріп, кейін оларды үшінші тарап инвесторларына мүмкіндігінше көп мөлшерде сату үшін жаңылыстыратын тәсілдерді қолданды» деп көрсетілді.<ref>{{cite press release | url=https://www.oag.ca.gov/news/press-releases/brown-sues-countrywide-mortgage-deception | title=Brown Sues Countrywide For Mortgage Deception | publisher=[[Attorney General of California]] | date=June 25, 2008}}</ref> 2009 жылғы мамырда [[Bank of America]] осының нәтижесінде Countrywide берген 64 000 несиенің шарттарын өзгертті.<ref>{{cite news | url=https://dsnews.com/news/loss-mitigation/05-31-2009/bofa-modifies-64000-countrywide-loans-2009-06-01 | title=BofA Modifies 64,000 Countrywide Loans | work=DS News | date=May 31, 2009}}</ref> Тұрғын үй бағасы төмендеген кезде өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекасы (ARM) бар үй иелерінің ай сайынғы төлемдерін өтеуге ынтасы азайды, өйткені олардың тұрғын үйдегі меншікті капиталы жойылды. Бұл Countrywide компаниясының қаржылық жағдайының нашарлауына әкеліп, ақыр соңында [[Жинақ мекемелерін қадағалау басқармасы]]ның несие берушіні өз бақылауына алу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Кейіннен [[электрондық байланыс арқылы жасалған алаяқтық]]тың екі эпизоды бойынша кінәсін мойындап, 18 айға бас бостандығынан айырылған Countrywide қызметкерлерінің бірі: «Тамырыңыз соғып тұрса болды, біз сізге несие беретінбіз», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna29827248 |title=If you had a pulse, we gave you a loan | first1=Richard | last1=Greenberg | author-link1=Richard Greenberg | first2=Chris | last2=Hansen | author-link2=Chris Hansen | work=[[NBC News]] | date=March 22, 2009}}</ref> АҚШ-тағы ең ірі көтерме ипотекалық несие беруші болған [[Ameriquest]] компаниясының бұрынғы қызметкерлері ипотекалық құжаттарды қолдан жасауға, содан кейін оларды жылдам пайда табуға ұмтылған Уолл-стрит банктеріне сатуға мәжбүрлеген жүйе болғанын сипаттады. Мұндай [[ипотекалық алаяқтық]]тардың дағдарыстың себептерінің бірі болғанын көрсететін дәлелдер барған сайын көбейіп келеді.<ref>{{cite news | url=https://www.thenation.com/article/archive/road-ruin-mortgage-fraud-scandal-brewing/ | title=Road to Ruin: Mortgage Fraud Scandal Brewing | date=May 13, 2009 | work=[[American News Project]]}}</ref> === Реттеуді әлсірету және реттеудің жеткіліксіздігі === Барри Айхенгриннің пікірінше, қаржы дағдарысының түпкі себептері қаржы нарықтарын реттеуді әлсіретуде жатыр.<ref name=":02">{{cite book |last1=Eichengreen |first1=Barry |title=Globalizing Capital: A History of the International Monetary System - Third Edition |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19390-8 |edition=3rd |page=216 |doi=10.2307/j.ctvd58rxg |jstor=j.ctvd58rxg }}</ref> 2012 жылғы ЭЫДҰ зерттеуі<ref>{{cite journal|title=Systemically Important Banks and Capital Regulation Challenges |doi=10.1787/5kg0ps8cq8q6-en| journal=OECD Economics Department Working Papers |year=2012 | last1=Slovik | first1=Patrick|doi-access=free }}</ref> Базель келісімдеріне негізделген банктік реттеу дәстүрлі емес іскерлік тәжірибелерді ынталандырғанын және қаржы дағдарысына ықпал еткенін немесе оны күшейткенін көрсетті. Басқа жағдайларда заңдар өзгертілді немесе қаржы жүйесінің кейбір бөліктерінде олардың орындалуына бақылау әлсіретілді. Бұған негізгі мысалдар мыналар: * [[Джимми Картер]]дің 1980 жылғы [[Депозиттік мекемелерді реттеуді әлсірету және ақша-несие саясатын бақылау туралы заң]]ы (DIDMCA) банктердің қаржылық қызметіне қойылған бірқатар шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастады, олардың несие беру өкілеттіктерін кеңейтті, [[несие одағы|несие одақтары]] мен [[жинақ және несие қауымдастығы|жинақ және несие қауымдастықтарына]] [[чек арқылы алынатын депозит]]терді ұсынуға мүмкіндік берді және [[депозиттерді сақтандыру]] шегін 40 000 АҚШ долларынан 100 000 АҚШ долларына дейін көтерді (осылайша салымшылардың несие берушілердің тәуекелдерді басқару саясатына бақылауын әлсіретуі мүмкін еді).<ref>{{cite web | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | title=History of the Eighties – Lessons for the Future | date=December 1997 | url=https://www.fdic.gov/bank/historical/history/3_85.pdf}}</ref> * 1982 жылғы қазанда АҚШ президенті [[Рональд Рейган]] [[Гарн–Сент-Джерменнің депозиттік мекемелер туралы заң]]ына қол қойды. Бұл заң [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лық несиелерді енгізді, банк секторын реттеуді әлсірету үдерісін бастады және 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы [[жинақ және несие қауымдастықтарының дағдарысы]]на ықпал етті.<ref>{{cite book| last=Leibold|first=Arthur| editor1-last=Barth|editor1-first=James R.| editor2-last=Trimbath| editor2-first=Susanne| editor3-last=Yago| editor3-first=Glenn| chapter=Some Hope for the Future After a Failed National Policy for Thrifts| title=The Savings and Loan Crisis: Lessons from a Regulatory Failure| publisher=[[Milken Institute]]|isbn=978-1-4020-7871-2| pages=58–59 |date=July 29, 2004 | chapter-url=https://archive.org/details/savingsloancrisi00jame/page/58}}</ref><ref>{{cite book|last1=Strunk|last2=Case|title=Where Deregulation Went Wrong: A Look at the Causes Behind the Savings and Loan Failures in the 1980s|publisher=U.S. League of Savings Institutions|pages=[https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14 14–16] |isbn=978-0-929097-32-9|year=1988| url=https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14}})</ref> * 1999 жылғы қарашада АҚШ президенті [[Билл Клинтон]] республикалықтар ұсынған [[Грэмм–Лич–Блайли заңы]]на қол қойды. Бұл заң [[банк холдингі]]не өзге қаржы компанияларын иеленуге тыйым салған Гласс–Стиголл заңының ережелерінің күшін жойды. Нәтижесінде Уолл-стриттегі инвестициялық банктер мен депозиттік банктер арасында бұрын болған бөліну іс жүзінде жойылып, тәуекелі жоғары әмбебап банктік модельге мемлекеттің қолдауы көрсетілді. Lehman сияқты инвестициялық банктер коммерциялық банктердің бәсекелесіне айналды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=44 }}</ref> Кейбір сарапшылар бұл заңның күшін жою дағдарыстың ауырлығына тікелей ықпал етті деп есептесе, басқалары оның әсерін төмен бағалайды, өйткені ең көп зардап шеккен қаржы институттары бұл заңның юрисдикциясына кірмеген.<ref>{{Cite journal|last=Edey| first=Malcolm | title=The global financial crisis and its effects |journal=Economics Papers |publisher=Wiley |volume=28 |issue=3 |year=2009 | pages=186–195 | doi=10.1111/j.1759-3441.2009.00032.x }}</ref><ref>{{cite news| url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/21/reinstating-an-old-rule-is-not-a-cure-for-crisis/ |title=Reinstating an Old Rule Is Not a Cure for Crisis| first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] |date=May 22, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2004 жылы [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] [[таза капитал қағидасы]]н жеңілдетті, бұл инвестициялық банктерге өздерінің қарыз деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік берді және төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар нарығының өсуіне түрткі болды. Кейіннен ӘКК инвестициялық банктердің өзін-өзі реттеуі дағдарыстың туындауына ықпал еткенін мойындады.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/27/business/27sec.html?em |title=SEC Concedes Oversight Flaws |work=[[The New York Times]] |first=Stephen | last=Labaton| date=September 27, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html?em|title=The Reckoning |work=[[The New York Times]] |first=Stephen| last=Labaton| date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * [[Көлеңкелі банк жүйесі]]не кіретін қаржы институттары депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады, бұл оларға өздерінің қаржылық резервтері немесе капиталдық базасына қатысты қосымша борыштық міндеттемелер қабылдауға мүмкіндік берді.<ref name="Krugman 2009">{{cite book| last=Krugman |first=Paul | author-link=Paul Krugman |year=2009| title=The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 |publisher=W. W. Norton Company Limited |isbn=978-0-393-07101-6| url=https://archive.org/details/returnofdepressi00krug}}</ref> Бұл 1998 жылы жоғары левереджге сүйенген көлеңкелі қаржы институты күйреп, бүкіл қаржы жүйесіне қауіп төндіріп, кейін құтқарылған [[Long-Term Capital Management]] оқиғасына қарамастан орын алды. * Реттеушілер мен бухгалтерлік есеп стандарттарын әзірлеушілер [[Citigroup]] сияқты депозиттік банктерге активтері мен міндеттемелерінің едәуір бөлігін [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дар (SIV) деп аталатын күрделі заңды тұлғалардың баланстан тыс шоттарына шығаруға мүмкіндік берді. Бұл компаниялардың капиталдық базасының әлсіздігін немесе олардың [[қаржылық левередж]]і мен қабылдаған тәуекелдерінің деңгейін бүркемеледі. [[Bloomberg News]] агенттігінің бағалауынша, АҚШ-тың төрт ірі банкі 2009 жылы өз баланстарына 500 миллиардтан 1 триллион АҚШ долларына дейінгі соманы қайта енгізуге мәжбүр болды.<ref>{{cite news| url=https://quantnet.com/threads/banks-hidden-junk-menaces-1-trillion-purge.2444/ | title=Banks' Hidden Junk Menaces $1 Trillion Purge | work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Бұл дағдарыс кезінде ірі банктердің қаржылық жағдайына қатысты белгісіздікті күшейтті.<ref>{{cite news| url=https://bazaarmodel.net/phorum/read.php?1,5059 |title=Citigroup SIV Accounting Tough to Defend | work=[[Bloomberg News]] | first=Jonathan | last=Weil | author-link=Jonathan Weil | date=October 24, 2007}}</ref> Баланстан тыс құрылымдар 2001 жылы [[Enron]] компаниясының күйреуіне әкелген [[Enron жанжалы]] кезінде де пайдаланылды.<ref>{{cite journal |last1=Healy |first1=Paul M. |last2=Palepu |first2=Krishna G. |title=The Fall of Enron |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=17 |issue=2 |date=Spring 2003 |page=13|doi=10.1257/089533003765888403 }}</ref> * 1997 жылдың өзінде-ақ Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Алан Гринспен]] туынды қаржы құралдары нарығының реттелмеуі үшін күресті.<ref>{{cite speech| title=Government regulation and derivative contracts |first=Alan| last=Greenspan| author-link=Alan Greenspan |location=Coral Gables, Florida| url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/1997/19970221.htm | date=February 21, 1997}}</ref> [[Қаржы нарықтары жөніндегі жұмыс тобы]]ның кеңесімен<ref>{{Cite web | url=https://home.treasury.gov/system/files/236/Over-the-Counter-Derivatives-Market-Commodity-Exchange-Act.pdf |first1=Lawrence |last1=Summers| author-link1=Lawrence Summers | first2=Alan | last2=Greenspan | author-link2=Alan Greenspan | first3=Arthur | last3=Levitt | author-link3=Arthur Levitt| first4=William | last4=Ranier |title=Over-the-Counter Derivatives Markets and the Commodity Exchange Act: Report of The President's Working Group on Financial Markets | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=November 1999 }}</ref> АҚШ Конгрессі, президент [[Билл Клинтон]] және республикалықтар бақылауындағы АҚШ Конгрессі [[2000 жылғы тауарлық фьючерстерді жаңғырту туралы заң]]ды қабылдау арқылы [[биржадан тыс нарық]]тағы туынды қаржы құралдары нарығының өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік берді. Қаржы индустриясының лоббистік қолдауымен Конгресс әзірлеген бұл заң туынды қаржы құралдары нарығын одан әрі мемлекеттік реттеуге тыйым салды. [[Кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) сияқты туынды құралдар негізгі борыштық құралдарға иелік етпей-ақ нақты кредиттік тәуекелдерден хеджирлеу немесе соларға қатысты алыпсатарлық жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Айналымдағы CDS келісімшарттарының көлемі 1998 жылдан 2008 жылға дейін 100 есе өсті, ал 2008 жылғы қарашадағы жағдай бойынша CDS келісімшарттарымен қамтылған борыш көлемі 33 триллионнан 47 триллион АҚШ долларына дейін бағаланды. Биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдарының жалпы [[номиналдық құны]] 2008 жылғы маусымға қарай 683 триллион АҚШ долларына жетті.<ref>{{cite news| url=https://www.forbes.com/2009/05/18/geithner-derivatives-plan-opinions-contributors-figlewski.html |title=Forbes-Geithner's Plan for Derivatives| first1=Stephen| last1=Figlewski |work=[[Forbes]] |date=May 18, 2009}}</ref> [[Уоррен Баффет]] 2003 жылдың басында туынды қаржы құралдарын әйгілі түрде «жаппай қаржылық қырып-жою қаруы» деп атады.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/09/18/a-nuclear-winter |title=A Nuclear Winter?| newspaper=[[The Economist]] |date=September 18, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/2817995.stm |title=Buffett warns on investment 'time bomb'| work=[[BBC News]] |date=March 4, 2003}}</ref> 2011 жылғы бір зерттеу Канадада 2008 жылғы (сондай-ақ бұған дейінгі кезеңдердегі) банк дағдарысының болмауын елде бірыңғай, ықпалды және жалпы қаржы жүйесін қадағалайтын реттеуші органның болуымен түсіндірді. Ал Америка Құрама Штаттарында, керісінше, өзара бәсекелес бірнеше реттеуші органдардан тұратын әлсіз, бытыраңқы әрі дағдарыстарға бейім банктік реттеу жүйесі болған.<ref>{{cite journal |last1=Bordo |first1=Michael D. |last2=Redish |first2=Angela |last3=Rockoff |first3=Hugh |title=Why didn't Canada have a banking crisis in 2008 (or in 1930, or 1907, or …)? |journal=The Economic History Review |date=February 2015 |volume=68 |issue=1 |pages=218–243 |doi=10.1111/1468-0289.665 }}</ref> === Қарыз жүктемесінің артуы және шамадан тыс левередж === [[Сурет:Leverage ratios for major investment banks.svg|thumb|upright=1.35|2003–2007 жылдар аралығында инвестициялық банктердің левередж коэффициенттері айтарлықтай өсті]] [[Сурет:U.S. Household Debt Relative to Disposable Income and GDP.png|thumb|upright=1.35|[[Үй шаруашылықтарының берешегі]]нің қолда бар табыс пен ЖІӨ-ге қатысты арақатынасы]] Дағдарысқа дейін қаржы институттары жоғары деңгейде левередж қолданды, бұл олардың тәуекелі жоғары инвестицияларға деген тәбетін арттырып, шығындарға ұшыраған жағдайда орнықтылығын төмендетті. Бұл левередждің едәуір бөлігі баланстан тыс секьюритилендіру және туынды қаржы құралдары сияқты күрделі қаржы құралдары арқылы қалыптастырылды, соның салдарынан кредиторлар мен реттеушілерге қаржы институттарының тәуекел деңгейін бақылау және оны төмендетуге әрекет жасау қиынға соқты.<ref>{{Cite journal | last1=Chang | first1=V. | last2=Newman | first2=R. | last3=Walters | first3=R.J. | last4=Wills | first4=G.B. |title=Review of economic bubbles| journal=International Journal of Information Management: The Journal for Information Professionals| year=2016 | volume=36 | issue=4 |pages=497–506 | doi=10.1016/j.ijinfomgt.2016.02.007 }}</ref> Дағдарысқа дейінгі жылдары АҚШ-тағы үй шаруашылықтары мен қаржы институттарының қарыздары үздіксіз өсіп, олар [[қаржылық левередж|шамадан тыс левереджге]] ие болды.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл оларды тұрғын үй көпіршігінің күйреуіне осал етіп, кейінгі экономикалық құлдырауды күшейтті.<ref name="Yellen on Minsky">{{cite web| url=http://www.frbsf.org/our-district/press/presidents-speeches/yellen-speeches/2009/april/yellen-minsky-meltdown-central-bankers/ |first=Janet L. |last=Yellen |title=A Minsky Meltdown: Lessons for Central Bankers | publisher=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] | date=April 16, 2009}}</ref> Негізгі көрсеткіштер: Тұтынушылардың тұрғын үйдегі меншікті капиталды қолма-қол ақшаға айналдыру арқылы пайдаланған бос қаражаты тұрғын үй көпіршігі қалыптасқан кезеңде 2001 жылғы 627 миллиард АҚШ долларынан 2005 жылы 1,428 триллион АҚШ долларына дейін екі еседен астам өсті. Осы кезеңдегі жалпы сома шамамен 5 триллион АҚШ долларын құрап, әлемдік экономиканың өсуіне ықпал етті.<ref name="extracted">{{cite web |last1=Greenspan |first1=Alan |author-link1=Alan Greenspan |last2=Kennedy |first2=James |date=March 2007 |title=Sources and Uses of Equity Extracted from Homes |url=https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209071858/https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-date=2025-02-09 |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref name=freecash>{{cite web| url=https://seekingalpha.com/article/33336-home-equity-extraction-the-real-cost-of-free-cash |title=Home Equity Extraction: The Real Cost of 'Free Cash' |work=[[Seeking Alpha]] |date=April 25, 2007 |last=Iacono |first=Tim}}</ref><ref name="boosted">{{cite news |date=April 23, 2007 |title=Spending boosted by home equity loans: Greenspan |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-greenspan-equity/spending-boosted-by-home-equity-loans-greenspan-idUSN2330071920070423 |publisher=Reuters}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық берешегінің ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1990-жылдары орта есеппен 46% болса, 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті (2024 жылғы бағамен шамамен 15 триллион АҚШ доллары).<ref name=headache>{{cite news |last=Barr |first=Colin |title=The $4 trillion housing headache |url=https://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529194753/http://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=May 29, 2009 |publisher=CNN |date=May 27, 2009}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының жылдық [[қолда бар жеке табыс]]қа шаққандағы қарызы 2007 жылдың соңында 127%-ға жетті, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 77% болған.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 1981 жылы АҚШ-тың жеке секторындағы берешек ЖІӨ-нің 123%-ын құраса, 2008 жылдың үшінші тоқсанына қарай бұл көрсеткіш 290%-ға дейін өсті.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/774c0920-fd1d-11dd-a103-000077b07658 |title=Japan's lessons for a world of balance-sheet deflation |work=[[Financial Times]]| date=February 17, 2009 | url-access=subscription}}</ref> 2004–2007 жылдар аралығында АҚШ-тың бес ірі [[инвестициялық банк]]інің әрқайсысы өзінің [[қаржылық левередж]] деңгейін едәуір арттырды, бұл оларды қаржылық күйзелістерге анағұрлым осал етті. АҚШ банктерінің еуропалық банктермен бәсекеге қабілеттілігін сақтау мақсатында енгізілген капиталға қойылатын талаптардағы өзгерістер AAA рейтингі берілген бағалы қағаздар үшін тәуекел салмақтарын төмендетуге мүмкіндік берді. Реттеушілер бірінші шығынды көтеретін [[транш]]тардан AAA рейтингі берілген транштарға көшуді тәуекелдің төмендеуі ретінде бағалап, оның есебінен жоғары левередж деңгейін ақтауға болады деп санады.<ref>{{cite book| title=Unintended Consequences |url=https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona |url-access=registration| first=Edward | last=Conard | author-link=Edward Conard|year=2012| publisher=[[Penguin Group]] |pages=[https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona/page/145 145–155]| isbn=978-1-4708-2357-3}}</ref> Бұл бес банк 2007 қаржы жылы бойынша жалпы көлемі 4,1 триллион АҚШ долларынан асатын борыш туралы есеп берді, бұл 2007 жылғы АҚШ-тың номиналды ЖІӨ-сінің шамамен 30%-ына тең болды. [[Lehman Brothers]] [[Lehman Brothers банкроттығы|банкротқа ұшырап, таратылды]], [[Bear Stearns]] пен [[Merrill Lynch]] өте төмен бағамен сатылды, ал [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] коммерциялық банктерге айналып, қатаңырақ реттеуге бағынды. Lehman Brothers-ті қоспағанда, бұл компаниялардың барлығы мемлекеттік қолдауға мұқтаж болды немесе оны алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html|title=Agency's '04 Rule Let Banks Pile Up New Debt, and Risk| work=[[The New York Times]]| first=Stephen |last=Labaton |date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> АҚШ үкіметі демеушілік ететін екі кәсіпорын — Fannie Mae мен Freddie Mac — 2008 жылғы қыркүйекте АҚШ үкіметі оларды [[консервация]]ға алған кезде шамамен 5 триллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 7,13 триллион АҚШ доллары) тең ипотекалық міндеттемелерге иелік етті немесе оларға кепілдік берді.<ref>{{cite web| url=https://www.aei.org/research-products/report/the-last-trillion-dollar-commitment/ |title=The Last Trillion Dollar Commitment | first=Charles W. | last=Calomiris |work=American Enterprise Institute - AEI | author-link=Charles Calomiris | publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=September 30, 2008}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-11/u-s-considers-bringing-fannie-freddie-on-to-budget |title=U.S. Considers Bringing Fannie & Freddie Onto Budget | first=Dawn | last=Kopecki | work=[[Bloomberg News]] |date=September 11, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл жеті ұйымның левередж деңгейі өте жоғары болды және олардың борыштары мен кепілдік міндеттемелерінің жалпы көлемі 9 триллион АҚШ долларына жетті. Соған қарамастан, олар депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады.<ref name="Krugman 2009" /><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html | first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | title=Financial Reform 101 | work=[[The New York Times]] | date=April 1, 2010 | url-access=subscription}}</ref> Жекелеген адам үшін оңтайлы болуы мүмкін мінез-құлық, мысалы, қолайсыз экономикалық жағдайларда көбірек ақша жинау, егер мұндай әрекетті тым көп адам бір мезгілде жасаса, экономика үшін зиянды болуы мүмкін, өйткені бір адамның тұтынуы түптеп келгенде басқа адамның табысы болып табылады. Тым көп тұтынушының бір уақытта жинақтарын көбейтуге немесе қарыздарын өтеуге ұмтылуы [[үнемдеу парадоксы]] деп аталады және ол рецессияны туындатуы немесе тереңдетуі мүмкін. Экономист [[Хайман Мински]] сондай-ақ «левереджді қысқарту парадоксын» сипаттады: левереджі (меншікті капиталға қатысты қарызы) шамадан тыс жоғары қаржы институттары өз активтерінің құны едәуір төмендемейінше, барлығы бір мезгілде левередж деңгейін төмендете алмайды.<ref name="Yellen on Minsky" /> 2009 жылғы сәуірде [[Федералдық резерв жүйесі]] төрағасының орынбасары [[Джанет Йеллен]] осы парадокстарды былайша түсіндірді: {{Дәйексөз|Осы ауқымды кредиттік дағдарыс басталғаннан кейін бізге рецессияға тап болу үшін көп уақыт қажет болған жоқ. Өз кезегінде, рецессия сұраныс пен жұмыспен қамтудың төмендеуі және қаржы институттарының кредиттік шығындарының күрт өсуі арқылы кредиттік дағдарысты одан әрі тереңдетті. Шын мәнінде, біз бір жылдан астам уақыт бойы дәл осындай теріс кері байланыс тізбегінің құрсауында болдық. Баланстардағы левереджді қысқарту үдерісі экономиканың барлық дерлік секторына таралды. Тұтынушылар жинақтарын арттыру үшін, әсіресе ұзақ мерзім пайдаланылатын тауарларды сатып алуды қысқартуда. Кәсіпорындар қолма-қол қаражатты сақтау мақсатында жоспарланған инвестицияларын тоқтатып, қызметкерлерін жұмыстан босатуда. Ал қаржы институттары капиталын нығайтып, қазіргі күйзелістен аман шығу мүмкіндігін арттыру үшін активтерін қысқартуда. Мински бұл үдерісті тағы да дұрыс түсінген еді. Ол «левереджді қысқарту парадоксы» туралы айтып, жекелеген адамдар мен компаниялар үшін орынды болатын, тіпті экономиканы қалыпты жағдайға қайтару үшін қажетті сақтық шараларының өзі бүкіл экономикадағы қиындықтарды күшейтетінін түсіндірді.<ref name="Yellen on Minsky" />}} === Қаржылық инновациялар және олардың күрделілігі === [[Сурет:CDO - FCIC and IMF Diagram.png|thumb|upright=1.35|right|ХВҚ-ның CDO мен RMBS құрылымын көрсететін диаграммасы]] [[Қаржылық инновация]] термині белгілі бір клиенттік мақсаттарға қол жеткізу үшін әзірленетін қаржы өнімдерінің үздіксіз дамуын білдіреді. Мұндай мақсаттарға, мысалы, белгілі бір тәуекелге (қарыз алушының дефолты сияқты) қарсы қорғану немесе қаржыландыруды тартуға жәрдемдесу жатады. Осы дағдарысқа қатысты мысалдарға [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]; инвесторларға сату үшін төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларын [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға (MBS) немесе [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) біріктіру, яғни [[секьюритилендіру]]дің бір түрі; сондай-ақ кредиттік дефолт своптары (CDS) деп аталатын кредиттік сақтандыру түрі жатады. Дағдарысқа дейінгі жылдары бұл өнімдерді пайдалану көлемі күрт өсті. Бұл өнімдер күрделілігі және оларды қаржы институттарының бухгалтерлік балансында бағалау жеңілдігі жағынан бір-бірінен ерекшеленеді.{{Citation needed|reason=No source|date=September 2019}} CDO шығарылымы 2004 жылдың бірінші тоқсанындағы шамамен 20 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың бірінші тоқсанында 180 миллиард АҚШ долларынан асатын ең жоғары деңгейге дейін өсті, содан кейін 2008 жылдың бірінші тоқсанында қайтадан 20 миллиард АҚШ долларынан төмен деңгейге түсті. Сонымен қатар, CDO-лардың кредиттік сапасы 2000–2007 жылдар аралығында төмендеді, өйткені CDO активтеріндегі төлем қабілеті төмен және басқа да стандартқа сай келмейтін ипотекалық қарыздардың үлесі 5%-дан 36%-ға дейін өсті. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалар туралы бөлімде сипатталғандай, CDS және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын CDS портфелі, туынды қаржы құралдарының сатып алушылары мен сатушылары табылған жағдайда, айналымдағы тұрғын үй ипотекаларының шектеулі құнына теориялық тұрғыдан шексіз көлемде бәстесуге мүмкіндік берді. Мысалы, CDO-ны сақтандыру үшін CDS сатып алу оның сатушысына CDO-ның құны нөлге тең болған кезде, дәл сол CDO-ға иелік еткендей тәуекел жүктеді.<ref>{{cite book| last=Lewis| first=Michael | author-link=Michael Lewis | date=March 15, 2010 | title=The Big Short | publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-07223-5}}</ref> [[Сурет:Complexity and the mortgage market - an example.svg|thumb|upright=1.35|right|CMLTI 2006 – NC2 құрылымының диаграммасы]] Қаржылық инновациялық өнімдердің бұл қарқынды өсуі қаржы жүйесінің күрделене түсуімен қатар жүрді. Ол бір ғана ипотекамен байланысқан қатысушылардың санын бірнеше есе арттырды (оның ішінде ипотекалық брокерлер, мамандандырылған несие берушілер, секьюритилендірушілер мен олардың тиісті тексеру жүргізетін компаниялары, басқарушы агенттер мен трейдинг бөлімдері, сондай-ақ инвесторлар, сақтандыру компаниялары және репо арқылы қаржыландыруды ұсынушылар болды). Бастапқы активтен алыстаған сайын бұл қатысушылар жанама ақпаратқа барған сайын көбірек сүйенді (оның ішінде кредит қабілеттілігін бағалайтын FICO ұпайлары, бағалау қорытындылары, үшінші тарап ұйымдарының тиісті тексерулері және ең бастысы рейтингтік агенттіктер мен тәуекелдерді басқару бөлімдерінің компьютерлік модельдері). Бұл тәуекелді тарату орнына алаяқтық әрекеттерге, қате пайымдауларға және ақыр соңында нарықтың күйреуіне негіз қалады.<ref>{{cite web| url=http://fcic.law.stanford.edu/resource/staff-data-projects/story-of-a-security |title=Financial Crisis Inquiry Commission – story of a security | publisher=[[Stanford University]]}}</ref> Экономистер бұл дағдарысты [[қаржылық желілердегі каскадтар]]дың мысалы ретінде зерттеді, мұнда бір институттың тұрақсыздығы басқа институттарды да тұрақсыздандырып, тізбекті салдарларға алып келді.<ref>{{cite journal| last1=Elliott|first1=Matthew |last2=Golub |first2=Benjamin |last3=Jackson| first3=Matthew O.| title=Financial Networks and Contagion| journal=[[The American Economic Review]] |volume=104| issue=10| year=2014|pages=3115–3153 |issn=0002-8282 |doi=10.1257/aer.104.10.3115|url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20141114-080019333}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gai |first1=Prasanna |last2=Kapadia |first2=Sujit |title=Contagion in financial networks |journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |date=8 August 2010 |volume=466 |issue=2120 |pages=2401–2423 |doi=10.1098/rspa.2009.0410 |bibcode=2010RSPSA.466.2401G }}</ref> [[Financial Times]] газетінің бас экономикалық шолушысы [[Мартин Вулф]] 2009 жылғы маусымда кейбір қаржылық инновациялар компанияларға реттеуші талаптарды айналып өтуге мүмкіндік бергенін жазды. Мысалы, баланстан тыс қаржыландыру ірі банктердің есептілігінде көрсетілетін левередж деңгейі мен капитал қорының көлеміне әсер етті. Ол: «Осы онжылдықтың алғашқы кезеңінде банктердің істеген істерінің орасан зор бөлігі — баланстан тыс құрылымдар, туынды қаржы құралдары және тұтас «көлеңкелі банк жүйесі» — реттеуді айналып өтудің жолын табуға бағытталды», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.ft.com/content/095722f6-6028-11de-a09b-00144feabdc0| title=Reform of Regulation and Incentives | first=Martin | last=Wolf | author-link=Martin Wolf | work=[[Financial Times]] | date=June 23, 2009 | url-access=subscription}}</ref> === Тәуекелдің қате бағалануы === [[Сурет:AIG Protester on Pine Street.jpg|thumb|[[AIG сыйақы дауы]]нан кейін [[Уолл-стрит]]тегі наразылық білдірушіден бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері сұхбат алып жатыр.]] Тұрғын үй бағасының төмендеу ықтималдығы алдыңғы 50 жылдағы тарихи үрдістерге сүйене отырып тым төмен бағаланғандықтан, ипотекалық тәуекелдерді несие берушіден бастап инвесторға дейінгі тізбектегі барлық дерлік ұйымдар жете бағаламады. Баға белгілеу модельдерінің негізін құрайтын дефолт пен мерзімінен бұрын өтеу модельдерінің шектеулілігі несие берушілердің, секьюритилендірушілердің, брокер-дилерлердің, рейтингтік агенттіктердің, сақтандырушылардың және инвесторлардың басым көпшілігінің (кейбір хедж-қорларды қоспағанда) ипотекалық және активтермен қамтамасыз етілген өнімдерді, сондай-ақ олардың туынды қаржы құралдарын шамадан тыс бағалауына әкелді.<ref>{{cite journal | url=https://claremontreviewofbooks.com/reckless-optimism/ |title=Reckless Optimism | last=Samuelson | first=Robert J. |journal=[[Claremont Review of Books]] | volume=XII | issue=1 |year=2011 | page=13}}</ref><ref name=kourlas>{{cite web| last=Kourlas| first=James| title=Lessons Not Learned From the Housing Crisis| url=https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| publisher=[[The Atlas Society]]| date=April 12, 2012| access-date=June 8, 2020| archive-date=June 8, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200608160526/https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| url-status=dead}}</ref> Қаржылық туынды құралдар мен құрылымдық қаржы өнімдері тәуекелді қаржы нарығына қатысушылар арасында бөлуге және қайта бөлуге мүмкіндік бергенімен, тұрғын үй бағасының төмендеуін және соның салдарынан болған шығындарды жете бағаламау жиынтық тәуекелдің артуына алып келді.<ref name=kourlas/> Әртүрлі себептерге байланысты нарыққа қатысушылар MBS және CDO сияқты қаржылық инновацияларға тән тәуекелдерді дәл бағалай алмады әрі олардың жалпы қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсерін толық түсінбеді.<ref name=declaration/> CDO-ларды бағалау моделі олардың қаржы жүйесіне енгізген тәуекел деңгейін анық көрсете алмады. Банктердің бағалауынша, 2005 жылдың соңы мен 2007 жылдың ортасы аралығында 450 миллиард АҚШ долларына тең CDO сатылған. Кейін жойылған олардың 102 миллиард АҚШ долларына тең бөлігін талдай отырып, JPMorgan «жоғары сапалы» CDO-лар бойынша қаражатты өтеудің орташа деңгейі әрбір доллар үшін шамамен 32 центті құрағанын, ал [[аралық капитал]] CDO-лары бойынша бұл көрсеткіш әрбір доллар үшін шамамен 5 цент болғанын есептеді. [[AIG]] әртүрлі қаржы институттарының міндеттемелерін [[кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) арқылы сақтандырды. CDS-тің негізгі мәмілесі бойынша AIG тарап A-дан сыйлықақы алып, оның орнына тарап B дефолтқа ұшыраған жағдайда тарап A-ға ақша төлеуге міндеттенді. Алайда дағдарыс тереңдеген сайын AIG өзінің көптеген CDS міндеттемелерін орындауға жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болмады, сондықтан 2008 жылғы қыркүйекте оны АҚШ үкіметі өз бақылауына алды. 2008 жылы және 2009 жылдың басында АҚШ салық төлеушілері AIG-ке 180 миллиард АҚШ долларынан астам мемлекеттік несие мен инвестиция бөлді, ал бұл қаражат CDS мәмілелерінің көптеген контрагенттеріне, соның ішінде әлемдегі ірі қаржы институттарына аударылды.<ref>{{cite news | url=https://www.bogleheads.org/forum/viewtopic.php?t=27156 | title=Credit Swap Disclosure Obscures True Financial Risk | first1=Shannon D. | last1=Harrington | first2=Abigail | last2=Moses | work=[[Bloomberg News]] | date=November 6, 2008}}</ref><ref>{{cite news |last=Byrnes| first=Nanette | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-03-17/whos-who-on-aigs-list-of-counterparties | title=Who's Who on AIG List of Counterparties | work=[[Bloomberg News]] |date=March 17, 2009}}</ref> Дағдарысты зерттеген негізгі мемлекеттік орган — [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC 2011 жылғы қаңтарда мынадай қорытындыға келді: {{Дәйексөз|Комиссияның қорытындысы бойынша, [[AIG]] компаниясының күйреуінің және оны үкіметтің құтқаруының басты себебі — компанияның кредиттік дефолт своптарын орасан көлемде сатуы болды. Бұл мәмілелер бойынша AIG бастапқы кепілдікті қамтамасыз етпеді, капитал резервтерін құрмады және өз тәуекелдерін хеджирлемеді. Бұл, әсіресе тәуекелдерді басқару саласындағы корпоративтік басқарудың елеулі сәтсіздігін көрсетті. AIG-тің күйреуі кредиттік дефолт своптарын қоса алғанда, биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдары нарығын кең көлемде реттеуден босатудың салдарынан мүмкін болды. Соның нәтижесінде бұл өнімдерге қатысты федералдық және штаттық деңгейдегі реттеу, оның ішінде AIG-тің күйреу ықтималдығын төмендете алатын капитал мен маржа талаптары іс жүзінде жойылды.<ref>{{cite book| first=Phil |last=Angelides | author-link=Phil Angelides| title=Financial Crisis Inquiry Report| url=https://books.google.com/books?id=QIKfTVrhNfMC&pg=PA352 |year=2011| publisher=DIANE |page=352| isbn=9781437980721}}</ref><ref>{{cite book| first=Jerry M. |last=Rosenberg |title=The Concise Encyclopedia of The Great Recession 2007–2012| url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose|url-access=registration |year=2012| publisher=Scarecrow Press|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose/page/244 244]|isbn=9780810883406}}</ref><ref>{{cite book|first1=Asli Yüksel |last1=Mermod|first2=Samuel O. |last2=Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World| url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA127| year=2013|publisher=Springer| page=127| isbn=9783642376207}}</ref>}} Кеңінен қолданылған қаржылық модельдің шектеулері де тиісті дәрежеде түсінілмеді.<ref>{{cite news | last=Regnier | first=Pat | url=https://money.com/new-theories-attempt-to-explain-the-financial-crisis/ | title=New theories attempt to explain the financial crisis | work=[[Money (magazine)|Money]] | date=February 27, 2009}}</ref><ref name="Felix1">{{Cite news| last=Salmon |first=Felix| title=Recipe for Disaster: The Formula That Killed Wall Street| volume=17 | magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|issue=3 |url=https://www.wired.com/2009/02/wp-quant/ | date=February 23, 2009 }}</ref> Бұл формула CDS бағасы ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың дұрыс бағасымен өзара байланысты және оны болжай алады деген болжамға негізделді. Есептеуге қолайлы болғандықтан, оны CDO мен CDS нарығындағы инвесторлардың, эмитенттердің және рейтингтік агенттіктердің өте үлкен бөлігі тез арада қолдана бастады.<ref name="Felix1" /> ''Wired'' журналының бір мақаласына сәйкес: {{Дәйексөз|Содан кейін бұл модель күйреді. Алғашқы жарықтар қаржы нарықтары [[Дэвид Ли]]дің формуласын қолданушылар күтпеген бағытта әрекет ете бастағанда-ақ байқалды. 2008 жылы бұл жарықтар тұтас шыңырауларға айналды: қаржы жүйесінің іргетасындағы ақаулар триллиондаған АҚШ долларын жұтып, жаһандық банк жүйесінің өміршеңдігіне елеулі қауіп төндірді... Лидің [[Гаусстық копула]] формуласы дүниежүзілік қаржы жүйесін тізе бүктірген, ақылға сыймайтын шығындардың туындауына ықпал еткен факторлардың бірі ретінде тарихта қалады.<ref name="Felix1" />}} Қаржы активтері күрделеніп, олардың нақты құнын бағалау қиындаған сайын, инвесторлар халықаралық [[облигациялық рейтинг]] агенттіктері мен банк реттеушілерінің тәуекелдердің шын мәнінде болғаннан әлдеқайда төмен екенін көрсететін кейбір күрделі математикалық модельдерді сенімді деп қабылдағанына сүйеніп, өздерін қауіпсіз сезінді.<ref name="RISKS1">{{cite news| first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris| url=https://www.nytimes.com/2008/11/25/business/25assess.html?hp|title=News Analysis: Another Crisis, Another Guarantee| work=[[The New York Times]] |date=November 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Джордж Сорос]] бұл туралы былай деген: «Жаңа қаржы өнімдері соншалықты күрделене түскенде, реттеуші органдар тәуекелдерді есептей алмайтын жағдайға жетіп, банктердің өздерінің тәуекелдерді басқару әдістеріне сүйене бастады, сөйтіп алып өрлеу бақылаудан шықты. Сол сияқты, рейтингтік агенттіктер де синтетикалық өнімдерді шығарушылар ұсынған ақпаратқа сүйенді. Бұл жауапкершіліктен шошынарлықтай бас тарту болды».<ref>{{Cite news| last=Soros| first=George | author-link=George Soros |title=The worst market crisis in 60 years | work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/24f73610-c91e-11dc-9807-000077b07658 | date=January 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Инвестицияларды басқару]] саласының мамандары мен [[институционалдық инвестор]]лар арасындағы [[мүдделер қақтығысы]], оған қоса жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы, активтерді басқарушылардың құны негізсіз жоғары кредиттік активтерге сәтсіз инвестициялар салуына әкелді. Кәсіби инвестициялық менеджерлердің сыйақысы, әдетте, олардың басқаруындағы клиент [[басқарудағы активтер|активтерінің]] көлеміне байланысты болады. Сондықтан олар өз сыйақысын арттыру үшін басқарудағы активтердің көлемін ұлғайтуға мүдделі болды. Жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы кредиттік активтердің кірістілігін төмендеткен кезде, активтерді басқарушылардың алдында екі таңдау тұрды: нақты кредиттік тәуекелге сәйкес келмейтін табыстылығы бар активтерге инвестициялау немесе қаражатты клиенттерге қайтару. Көптеген активтерді басқарушылар басқарудағы активтер көлемін сақтап қалу үшін клиенттердің қаражатын құны негізсіз жоғары (кірістілігі төмен) инвестицияларға салуды жалғастырды, бұл өз клиенттерінің мүддесіне қайшы келді. Олар бұл шешімді төлем қабілеті төмен ипотекаларға негізделген кредиттік активтердің тәуекелдерін жоққа шығаруға болатын себептермен ақтады, өйткені мұндай ипотекалық несиелердің алғашқы шығарылымдары бойынша шығын деңгейі өте төмен болған еді.<ref>{{cite journal |last1=Calomiris |first1=Charles W |title=The Subprime Turmoil: What's Old, What's New, and What's Next |journal=The Journal of Structured Finance |date=30 April 2009 |volume=15 |issue=1 |pages=6–52 |doi=10.3905/JSF.2009.15.1.006 }}</ref> Соған қарамастан, аталған формула кеңінен қолданылғанымен, қаржы индустриясы дағдарысқа дейін-ақ оның шектеулерін, атап айтқанда тәуелділік динамикасын ескермейтінін және төтенше жағдайларды жеткіліксіз бейнелейтінін жоюға бағытталған әрекеттер жасағаны құжаттармен расталған.<ref>{{Cite journal | last1=Lipton | first1=Alexander | first2=Andrew | last2=Rennie | year=2007| title=Credit Correlation: Life after Copulas| ssrn=1478374 |journal=World Scientific }}</ref> 2007 жылы [[World Scientific]] баспасынан жарық көрген ''Credit Correlation: Life After Copulas'' атты жинақта 2006 жылы Лондонда Merrill Lynch ұйымдастырған конференцияның материалдары топтастырылған. Онда бірқатар мамандар копула моделінің кейбір шектеулерін жоятын жаңа модельдерді ұсынуға тырысты. Сондай-ақ Donnelly мен Embrechts-тің мақаласын<ref>{{cite journal |last1=Donnelly |first1=Catherine |last2=Embrechts |first2=Paul |title=The Devil is in the Tails: Actuarial Mathematics and the Subprime Mortgage Crisis |journal=ASTIN Bulletin |date=May 2010 |volume=40 |issue=1 |pages=1–33 |doi=10.2143/AST.40.1.2049222 |hdl=20.500.11850/20517 }}</ref> және Brigo, Pallavicini мен Torresetti редакциялаған кітапты қараңыз; онда CDO-ларға қатысты маңызды ескертулер мен зерттеулердің 2006 жылдың өзінде-ақ жарияланғаны көрсетілген.<ref>{{cite book |editor-first1=Damiano |editor-first2=Andrea |editor-first3=Roberto |editor-last1=Brigo |editor-last2=Pallavicini |editor-last3=Torresetti |title=Credit Models and the Crisis |date=2012 |doi=10.1002/9781118374733 |isbn=978-0-470-66566-4 }}{{pn|date=February 2026}}</ref> === Көлеңкелі банк жүйесінің өрлеуі мен күйреуі === [[Сурет:Securitization Market Activity.png|thumb|upright=1.6|right|Дағдарыс кезінде секьюритилендіру нарықтарының қызметі айтарлықтай бұзылды]] Көптеген дәлелдер ең тәуекелі жоғары әрі ең нашар нәтиже көрсеткен ипотекалардың [[көлеңкелі банк жүйесі]] арқылы қаржыландырылғанын көрсетеді. Сондай-ақ [[көлеңкелі банк жүйесі]] тарапынан болған бәсекелестік дәстүрлі қаржы институттарын андеррайтинг стандарттарын төмендетуге және тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер беруге итермелеуі мүмкін еді. 2008 жылғы маусымдағы сөзінде [[Нью-Йорк Федералдық резерв банкі]]нің президенті әрі бас атқарушы директоры [[Тимоти Гайтнер]] — кейін 2009 жылы [[АҚШ Қаржы министрі]] болған — несие нарықтарының қатып қалуына негізгі себептердің бірі ретінде «параллель банк жүйесі», яғни [[көлеңкелі банк жүйесі]] ұйымдарына жасалған [[банк дүрбелеңі]]н атады. Бұл ұйымдар қаржы жүйесінің негізін құрайтын несие нарықтары үшін аса маңызды рөл атқарды, бірақ депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады. Сонымен қатар, бұл ұйымдар [[активтер мен міндеттемелердің сәйкессіздігі]]не байланысты осал болды, өйткені олар өтімді нарықтардан қысқа мерзімге қарыз алып, оны ұзақ мерзімді, өтімділігі төмен әрі тәуекелі жоғары активтерді сатып алуға жұмсады. Соның салдарынан несие нарығындағы кез келген күйзеліс оларды левереджді жедел қысқартуға, яғни ұзақ мерзімді активтерін төмен бағамен жаппай сатуға мәжбүрледі. Ол бұл ұйымдардың маңызын былай сипаттады: {{Дәйексөз|2007 жылдың басында активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың арналары, құрылымдық инвестициялық құралдардағы, аукциондық мөлшерлемесі бар артықшылықты бағалы қағаздардағы, тендерлік опциондық облигациялардағы және сұраныс бойынша өзгермелі мөлшерлемелі ноталардағы активтердің жиынтық көлемі шамамен 2,2 триллион АҚШ долларын құрады. Үшжақты репо арқылы бір түнге қаржыландырылған активтердің көлемі 2,5 триллион АҚШ долларына дейін өсті. Хедж-қорлардағы активтер шамамен 1,8 триллион АҚШ долларына жетті. АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің жиынтық балансы 4 триллион АҚШ долларын құрады. Салыстыру үшін, сол кездегі АҚШ-тағы бес ірі банктік холдингтік компанияның жиынтық активтері 6 триллион АҚШ долларынан сәл ғана асты, ал бүкіл банк жүйесінің жиынтық активтері шамамен 10 триллион АҚШ долларын құрады. Осы факторлардың барлығының жиынтық әсері қаржы жүйесін активтер бағасы мен несие циклдерінің өздігінен күшейетін ауытқуларына осал етті.<ref name=reducing/>}} Экономика саласындағы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, экономист [[Пол Кругман]] көлеңкелі банк жүйесіне жасалған жаппай қаражатты қайтарып алу толқынын дағдарыстың «негізгі себебі» деп сипаттады. Ол мұндай реттеудің жоқтығын «[[қасақана немқұрайлылық]]<nowiki/>» деп атап, банк қызметіне ұқсас барлық қызмет түрлері реттелуі тиіс деген пікір білдірді.<ref name="Krugman 2009" /> [[Ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың]] немесе [[активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаз]]дардың көпшілік түрлерін инвесторларға сату арқылы қаражат тарту мүмкіндігі жойылғаннан кейін, инвестициялық банктер мен [[көлеңкелі банк жүйесі]]нің басқа да ұйымдары ипотекалық компаниялар мен өзге корпорацияларды қаржыландыра алмай қалды.<ref name="reducing">{{cite web|last=Geithner|first=Timothy F.|author-link=Timothy F. Geithner|date=June 9, 2008|title=Reducing Systemic Risk in a Dynamic Financial System|url=https://www.newyorkfed.org/newsevents/speeches/2008/tfg080609.html|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref name="Krugman 2009" /> Бұл АҚШ-тағы несие беру тетігінің шамамен үштен бірінің тоқтап қалуына әкелді және бұл жағдай 2009 жылғы маусымға дейін жалғасты.<ref name=Uncrunch>{{cite news| url=https://www.city-journal.org/html/can-feds-uncrunch-credit-13139.html |title=Can the Fed's Uncrunch Credit? | first=Nicole | last=Gelinas | work=[[City Journal]] | date=Winter 2009}}</ref> [[Брукингс институты]]ның мәліметінше, сол кезде бұл олқылықтың орнын толтыру үшін дәстүрлі банк жүйесінде жеткілікті капитал болған жоқ: «несие беру көлемін осынша ұлғайтуды қамтамасыз етуге жеткілікті капитал жинау үшін бірнеше жыл бойы жоғары табыс табу қажет болар еді». Авторлар сондай-ақ [[секьюритилендіру]]дің кейбір түрлері «тым босаң несие беру жағдайының жемісі болғандықтан, біржола жойылуы мүмкін» екенін көрсетті. Дәстүрлі банктер несие беру стандарттарын күшейткенімен, қарыз алуға қолжетімді қаражат көлемінің қысқаруының басты себебі көлеңкелі банк жүйесінің күйреуі болды.<ref name=gofromhere/> === Шикізат бағалары === [[Сурет:Copper Price History USD.png|thumb|upright=1.4|Әлемдік мыс бағасы]] [[Сурет:Fertilizer prices.webp|thumb|upright=1.4|right|Тыңайтқыш бағалары {{legend-line|#00A2FF solid 3px|[[Диаммоний фосфаты|DAP]]}} {{legend-line|#61D836 solid 3px|[[Калий хлориді]]}} {{legend-line|#929292 solid 3px|[[Фосфорит]]}} {{legend-line|#F8BA00 solid 3px|[[Үштік суперфосфат]]}} {{legend-line|#FF2600 solid 3px|[[Несепнәр]]}} ]] 2008 жылы жарияланған мақаласында [[Рикардо Кабальеро]], [[Эммануэль Фархи]] және [[Пьер-Оливье Гуринша]] қаржылық дағдарыс «жаһандық активтер тапшылығының» салдары болғанын, соның нәтижесінде АҚШ-қа ірі көлемде капитал ағыны бағытталып, ақырында жарылған активтер көпіршіктері қалыптасқанын айтты.<ref name=Caballero>{{cite journal |first1=Ricardo J. |last1=Caballero |first2=Emmanuel |last2=Farhi |first3=Pierre-Olivier |last3=Gourinchas |url=https://www.jstor.org/stable/27720394 |jstor=27720394 |title=Financial Crash, Commodity Prices and Global Imbalances |journal=Brookings Papers on Economic Activity |volume=2008 |date=Fall 2008 |issue=2 |pages=1–55|doi=10.1353/eca.0.0013 }}</ref> Кабальеро, Фархи және Гуринша төлем қабілеті төмен ипотекалық несиелер дағдарысынан кейін мұнай бағасының күрт өсуі — бірнеше айдың ішінде шамамен 100%-ға қымбаттауы, әрі бұл рецессиялық күйзелістер жағдайында орын алуы — қаржы дағдарысының өзіне берілген алыпсатарлық жауаптың нәтижесі болғанын, оның мақсаты активтер ұсынысын қалпына келтіру екенін алға тартты. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, жаһандық экономика екі бөлек күйзеліске (қаржылық және мұнай дағдарысына) емес, көптеген салдары болған бір ғана күйзеліске ұшырады.<ref name=Caballero/> Тек ұзақ позицияларды ұстайтын шикізаттық индекстік қорлар кеңінен танымал бола бастады. Бір бағалау бойынша, оларға салынған инвестициялар көлемі 2006 жылғы 90 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың соңында 200 миллиард АҚШ долларына дейін өсті, ал осы кезеңде шикізат бағасы 71%-ға қымбаттады. Бұл аталған индекстік қорлар шикізат көпіршігінің қалыптасуына себеп болды ма деген мәселені туындатты. Алайда осы тақырыпқа арналған эмпирикалық зерттеулер біржақты қорытындыға келген жоқ.<ref name=IrwinSanders2010>{{cite journal | last1=Irwin | first1=Scott H. | last2=Sanders | first2=Dwight R. | date=June 1, 2010 | title=The Impact of Index and Swap Funds on Commodity Futures Markets | url=https://www.oecd-ilibrary.org/agriculture-and-food/the-impact-of-index-and-swap-funds-on-commodity-futures-markets_5kmd40wl1t5f-en | journal=OECD Working Paper | series=OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers | doi=10.1787/5kmd40wl1t5f-en }}</ref> === Жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы === Жаһандық активтер көпіршігінің қалыптасуына ішінара жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы себеп болды. [[Эндрю Метрик]] ұсынған теорияға сәйкес, Азия қаржы дағдарысынан кейін қауіпсіз активтерге деген сұраныстың артуы және айналымдағы қазынашылық бағалы қағаздардың жеткіліксіздігі тәуекелі төмен активтерге деген қанағаттандырылмаған сұранысты туғызды. Соның нәтижесінде мемлекеттік әл-ауқат қорлары мен зейнетақы қорлары сияқты институционалдық инвесторлар AAA рейтингі берілген ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты синтетикалық қауіпсіз активтерді сатып ала бастады.<ref>{{cite report |last1=Gorton |first1=Gary |last2=Metrick |first2=Andrew |title=Getting up to Speed on the Financial Crisis: A One-Weekend-Reader's Guide |date=2012 |doi=10.3386/w17778 }}</ref> Соның салдарынан қауіпсіз деп саналатын активтерге деген сұраныс капиталдың АҚШ-тағы тұрғын үй нарығына еркін ағылуына түрткі болды. Бұл дағдарысты едәуір ушықтырды, өйткені банктер мен басқа да қаржы институттары бұрынғыдан да көп ипотекалық несие беруге ынталандырылды. === Ақша-несие саясаты === [[Аустрия экономикалық мектебі]]мен байланысты кейбір пікір білдірушілер мен экономистер, соның ішінде АҚШ Конгрессінің бұрынғы мүшесі [[Рон Пол]] және тарихшы [[Том Вудс]], дағдарысқа [[АҚШ-тағы либертарианизм|либертариандық]] тұрғыдан түсіндірме ұсынды. Бұл түсіндірме реттеуді әлсірету мен мемлекеттік қадағалауға негізделген көзқарастардан өзгеше болды. Рон Пол өзінің ''[[End the Fed]]'' атты кітабында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің 2000-жылдардың басында [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н жасанды түрде ұзақ уақыт бойы төмен деңгейде ұстау саясаты [[несиелік көпіршік]]тің қалыптасуына себеп болды деп тұжырымдайды. Оның пікірінше, бұл алыпсатарлық инвестицияларға және, әсіресе, тұрғын үй секторында орнықсыз қарыз деңгейінің қалыптасуына мүмкіндік берді.<ref name=":8">{{cite web |last=Paul |first=Ron |title=Commentary: Bailouts will lead to rough economic ride |url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924112027/https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-date=2008-09-24 |access-date=2025-07-13 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{cite web |last=Beers |first=Brian |date=2009-09-17 |title=End the Fed, Save the Dollar: Ron Paul |url=https://www.cnbc.com/2009/09/17/end-the-fed-save-the-dollar-ron-paul.html |access-date=2025-07-13 |publisher=CNBC}}</ref><ref>{{cite web |last=Doherty |first=Brian |date=2009-10-27 |title=Fed Up |url=https://reason.com/2009/10/27/fed-up/ |access-date=2025-07-13 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref> Том Вудс та өзінің ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown]]'' кітабында Федералдық резерв жүйесінің ақша ұсынысы мен несие нарықтарына араласуы қалыпты баға сигналдарын бұрмалап, капиталдың тиімсіз бөлінуіне әкелді, ал оның салдары ретінде түзету кезеңі сөзсіз болды деп пайымдайды.<ref name=":9">{{cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=iKxQqw-et-QC&q=Meltdown%3A+A+Free-Market+Look+at+Why+the+Stock+Market+Collapsed%2C+the+Economy+Tanked%2C+and+Government+Bailouts+Will+Make+Things+Worse |title=Meltdown: The Classic Free-Market Analysis of the 2008 Financial Crisis |date=2009-02-09 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59698-106-5}}</ref><ref>{{cite web |date=2009-04-03 |title=Buchanan: Should we kill the Fed? |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30031803 |access-date=2025-07-13 |publisher=NBC News}}</ref> Пол мен Вудс сондай-ақ [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұйымдарының дағдарыстағы рөлін сынға алып, олардың тұрғын үйге иелік ету деңгейін тұрақты шектен тыс ұлғайту арқылы шамадан тыс тәуекелге барғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |last=Gjelten |first=Tom |date=2009-06-23 |title=Economic Crisis Stirs Free-Market Debate |url=https://www.npr.org/2009/06/23/105783108/economic-crisis-stirs-free-market-debate |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref>{{cite news |date=2008-09-23 |title=Ron Paul Weighs In On The Financial Catastrophe |url=https://www.npr.org/2008/09/23/94926280/ron-paul-weighs-in-on-the-financial-catastrophe |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref name=":8" /> Олардың пікірінше, мұндай мемлекеттік араласу [[моралдық тәуекел]]ді туғызды, өйткені ірі қаржы институттарына дағдарыс кезінде мемлекет тарапынан қолдау көрсетілетініне сенім берілді. Пол мен Вудстың пайымдауынша, бұл қаржы институттарын одан да тәуекелі жоғары әрекеттерге ынталандырды.<ref name=":9" /><ref>{{cite web |last=Dowd |first=Kevin |date=January 1, 2009 |title=Moral Hazard and the Financial Crisis |url=https://www.researchgate.net/publication/241272512 |website=ResearchGate}}</ref> === Капитализмнің жүйелік дағдарысы === 1998 жылы жарық көрген кітабында [[Джон Макмертри]] қаржы дағдарысы [[капитализм]]нің өзінің жүйелік дағдарысы болып табылады деген пікір айтты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=m7Mbb1aMWAkC | last=McMurty| first=John | author-link=John McMurtry (academic) | date=December 10, 1998 | publisher=[[Pluto Press]] | title=The Cancer Stage of Capitalism | isbn=978-0-7453-1347-4}}</ref> 1978 жылы жарық көрген ''[[The Downfall of Capitalism and Communism]]'' атты кітабында [[Рави Батра]] [[қаржылық капитализм]] жағдайындағы теңсіздіктің күшеюі алыпсатарлық көпіршіктердің қалыптасуына әкелетінін, олардың кейін жарылып, экономикалық күйзелістер мен ауқымды саяси өзгерістерге себеп болатынын болжады. Сондай-ақ ол жалақы мен еңбек өнімділігінің өсу қарқыны арасындағы айырмашылықтан туындайтын «сұраныс алшақтығы» қор нарығының дамуына ықпал ететін бюджет тапшылығы мен қарыз динамикасын түсіндіреді деп пайымдады.<ref>{{cite news| last=Batra| first=Ravi| author-link=Ravi Batra | url=https://truthout.org/articles/weapons-of-mass-exploitation/ |title=Weapons of Mass Exploitation? |work=[[Truthout]] |date=May 8, 2011}}</ref> Саяси экономияны зерттеуші әрі ''[[Monthly Review]]'' журналының редакторы [[Джон Беллами Фостер]] 1970-жылдардың басынан бері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсу қарқынының төмендеуін [[нарықтың қанығуы]]ның күшеюімен түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://monthlyreview.org/articles/the-financialization-of-capital-and-the-crisis/ |title=The Financialization of Capital and the Crisis | first=John Bellamy | last=Foster | work=[[Monthly Review]] | date=April 1, 2008}}</ref> [[Маркстік экономика]] өкілдері [[Эндрю Климан]], Майкл Робертс және Гульельмо Каркеди, Фостер ұсынған ''Monthly Review'' мектебінің көзқарасына қарама-қарсы, дағдарыстардың түпкі себебі ретінде капитализмге тән [[пайда нормасының]] ұзақ мерзімді төмендеу үрдісін атады. Олардың пікірінше, мәселе капиталдың тек өндірістік инвестициялар арқылы жеткілікті қарқынмен өсе немесе жинақтала алмауында болды. Өндірістік секторлардағы пайданың төмен нормасы капиталды жоғары табыс әкелуі мүмкін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық инвестициялауға итермеледі. Бұл көзқарас бойынша, 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардағы алыпсатарлық дүрлігу капиталдың органикалық құрылымының өсуінің, яғни пайда нормасының төмендеуінің салдары болды. Майкл Робертстің айтуынша, «пайда нормасының төмендеуі ақыр соңында 2007 жылғы несиелік дағдарысты туғызды, өйткені несие енді пайданы қолдай алмайтын жағдайға жетті».<ref>{{cite web |last=Roberts | first=Michael |url=https://thenextrecession.wordpress.com/2011/07/03/carchedi-foster-and-the-causes-of-crisis/ |title=Carchedi, Foster and the causes of crisis| date=July 3, 2011}}</ref> 2005 жылы жарық көрген ''The Battle for the Soul of Capitalism'' атты кітабында [[Джон Богл]]: «Корпоративтік Америка көбіне басқарушылардың билігіне бақылау жасауға тиіс тұлғалардың оны тым ұзақ уақыт бойы іс жүзінде шектемеуінің салдарынан өз жолынан тайды», — деп жазды. [[Джеймс Бернэм]]нің 1941 жылы жарық көрген әйгілі ''[[James Burnham#The Managerial Revolution|The Managerial Revolution]]'' еңбегінің негізгі тұжырымын қайталай отырып, Богл мынадай мәселелерді атап өтті:<ref>{{cite book| last=Bogle| first=John |year=2005| title=The Battle for the Soul of Capitalism| url=https://archive.org/details/battleforsoulo00bogl| url-access=registration |publisher=[[Yale University Press]] | isbn=978-0-300-11971-8}}</ref> * «меншік иелері капитализмінің» орнына «басқарушылар капитализмінің» келуі, яғни компанияны акционерлердің емес, басшылықтың өз мүддесіне сай басқару ([[принципал-агент мәселесі]]нің бір көрінісі); * басшыларға төленетін сыйақының шамадан тыс өсуі; * компанияның шынайы құнын арттырудан гөрі акция бағасын көтеруге бағытталған табысты басқару тәжірибесі; * аудиторлар, директорлар кеңесі, Уолл-стрит сарапшылары және кәсіби саясаткерлер сияқты бақылаушы институттардың өз міндеттерін тиісінше атқара алмауы. ''[[The Big Mo (кітап)|The Big Mo]]'' атты кітабында Швейцарияның [[UBS]] банкінің бұрынғы басшысы [[Марк Рёдер]] қаржы дағдарысында ауқымды нарықтық инерцияның, яғни [[The Big Mo|«Үлкен Mo»]] құбылысының «шешуші рөл атқарғанын» алға тартты. Рёдердің пікірінше, «компьютерлер басқаратын сауда бағдарламалары сияқты соңғы технологиялық жетістіктер, сондай-ақ нарықтардың өзара байланысының күшеюі инерция әсерін айтарлықтай ұлғайтты. Соның нәтижесінде қаржы секторының өзі табиғатынан тұрақсыз бола түсті».<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=jrnFCB2lNAEC | title=The Big Mo: Why Momentum Now Rules Our World | first=Mark | last=Roeder | author-link=Mark Roeder | publisher=[[Virgin Books]] | year=2011 | isbn=978-0-7535-3937-8}}</ref> [[Роберт Райх]] экономикалық құлдыраудың басты себептерінің бірі ретінде АҚШ-тағы жалақының, әсіресе жұмыс күшінің 80%-ын құрайтын сағаттық ақы алатын қызметкерлердің жалақысының ұзақ уақыт бойы тоқырауын атады. Оның пікірінше, бұл халықты күнкөріс шығындарын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүрледі.<ref>{{cite magazine |url=https://www.guernicamag.com/the_heart_of_the_economic_mess/ |last=Reich | first=Robert | author-link=Robert Reich |title=The Heart of the Economic Mess | magazine=[[Guernica (magazine)|Guernica]] |date=July 25, 2008}}</ref> Экономистер [[Эйлса Маккей]] мен [[Маргунн Бьёрнхольт]] қаржы дағдарысы мен оған берілген жауап негізгі экономикалық теориядағы және экономистер қауымдастығындағы идеялар дағдарысын ашып көрсетті деп пайымдады. Олар экономиканы, экономикалық теорияны және экономика ғылымының өзін қайта қарастыруға шақырды.<ref>{{cite book| last1=Bjørnholt |first1=Margunn |author1-link=Margunn Bjørnholt |last2=McKay |first2=Ailsa |author2-link=Ailsa McKay |editor1-last=Bjørnholt |editor1-first=Margunn |editor1-link=Margunn Bjørnholt |editor2-last=McKay |editor2-first=Ailsa |editor2-link=Ailsa McKay| title=Counting on Marilyn Waring: New Advances in Feminist Economics|chapter-url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/05/Advances-in-Feminist-Economics-in-Times-of-Economic-Crisis.pdf |year=2014| publisher=[[Demeter Press]] |pages=7–20| chapter=Advances in Feminist Economics in Times of Economic Crisis |isbn=978-1-927335-27-7}}</ref> === Дұрыс емес банк моделі: кредиттік одақтардың орнықтылығы === [[Халықаралық еңбек ұйымы]]ның есебіне сәйкес, дағдарыс кезінде [[кооперативтік банк]] мекемелері өз бәсекелестеріне қарағанда күйреуге әлдеқайда аз ұшырады. Кооперативтік банк секторы Еуропаның банк нарығының 20%-ын иеленгенімен, 2007 жылдың үшінші тоқсаны мен 2011 жылдың бірінші тоқсаны аралығындағы барлық активтердің есептен шығарылуы мен шығындарының небәрі 7%-ын ғана құрады.<ref>{{cite web |url=https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/---coop/documents/publication/wcms_207768.pdf |title=Resilience in a downturn |publisher=International Labour Organisation }}</ref> 2008 жылы АҚШ-та коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау деңгейі [[кредиттік одақ]]тарға қарағанда шамамен үш есе жоғары болды, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуықтады.<ref>{{cite news| url=https://www.fool.com/investing/general/2011/11/22/in-pictures-banks-vs-credit-unions-in-the-financia.aspx |title=In Pictures: Banks vs. Credit Unions in the Financial Crisis |first=Matt |last=Cropp| date=November 22, 2011 |website=[[The Motley Fool]]}}</ref> Жалпы алғанда шағын және орта кәсіпорындарды несиелеу қысқарғанымен, кредиттік одақтар бұл кәсіпорындарға берілетін несиелер көлемін арттырды.<ref>{{cite web | url=https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | title=How Did Bank Lending to Small Business in the United States Fare After the Financial Crisis? | publisher=[[Small Business Administration]] | access-date=November 29, 2018 | archive-date=August 28, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190828223019/https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | url-status=dead }}</ref> == Экономистердің болжамдары == Экономистердің, әсіресе [[негізгі экономикалық мектеп]] өкілдерінің басым бөлігі бұл дағдарысты алдын ала болжай алмады.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-04-15/what-good-are-economists-anyway | title=What Good Are Economists Anyway? | first=Peter | last=Coy | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 16, 2009 | url-access=subscription}}</ref> [[Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебі]]нің онлайн-бизнес журналы экономистердің неге ауқымды жаһандық қаржы дағдарысын болжай алмағанын талдап, олардың экономикадағы банктер мен басқа да қаржы институттарының маңызды рөлін ескермейтін, негізінен тауарлар мен қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларға ғана сүйенетін математикалық модельдерді қолданғаны туралы қорытындыға келді.<ref>{{cite web| url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/why-economists-failed-to-predict-the-financial-crisis/ |title=Why Economists Failed to Predict the Financial Crisis |publisher=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=May 13, 2009}}</ref> [[Гетеродокстық экономика]]ның бірнеше өкілі әртүрлі уәждерге сүйене отырып, қаржы дағдарысын алдын ала болжаған болатын. [[Дирк Беземер]]<ref>{{cite web| url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |title="No One Saw This Coming": Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |last=Bezemer |first=Dirk J |publisher=Munich Personal RePEc Archive |date=June 2009}}</ref> дағдарысты болжаған 12 экономисті атап көрсетеді. Олар: [[Дин Бейкер]], [[Уинн Годли]], [[Фред Харрисон]], [[Майкл Хадсон]], [[Эрик Янсзен]], [[Мед Джонс]], [[Стив Кин]], [[Якоб Брёхнер Мадсен]] және Йенс Кьер Сёренсен, [[Курт Рихебехер]], [[Нуриэль Рубини]], [[Питер Шифф]] және [[Роберт Шиллер]]. Тұрғын үй бағаларын өлшейтін [[Кейс-Шиллер индексі]]нің авторларының бірі [[Роберт Шиллер]] [[Lehman Brothers]] банкінің күйреуінен бір жыл бұрын мақала жариялап, онда АҚШ-тағы тұрғын үй нарығының баяулауы тұрғын үй көпіршігінің жарылуына, ал оның салдары қаржы жүйесінің күйреуіне алып келетінін болжады.<ref>{{cite news | url=https://www.project-syndicate.org/commentary/bubble-trouble | title=Bubble Trouble | first=Robert J. | last=Shiller | author-link=Robert J. Shiller | work=[[Project Syndicate]] | date=September 17, 2007 | url-access=subscription}}</ref> [[Питер Шифф]] те дағдарысқа дейінгі бірнеше жыл бойы теледидарда жиі сөз сөйлеп, жылжымайтын мүлік нарығының таяуда құлдырайтынын бірнеше рет ескерткен.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090125102645/http://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | url-status=dead | archive-date=January 25, 2009 | title=Peter Schiff: Oh, he saw it coming | first=Brian | last=O'Keefe | publisher=CNN | date=January 23, 2009}}</ref> [[Аустрия экономикалық мектебі]] бұл дағдарысты ақша ұсынысының шамадан тыс жұмсақ саясаты салдарынан несие есебінен қалыптасқан көпіршіктің алдын ала болжауға болатын жарылуының классикалық мысалы әрі өз теориясының дұрыстығын растайтын дәлел ретінде бағалады.<ref>{{cite web | url=https://mises.org/library/austrian-business-cycle-theory-and-global-financial-crisis-confessions-mainstream-economist | title=Austrian Business Cycle Theory and the Global Financial Crisis: Confessions of a Mainstream Economist | first=Jerry | last=Tempelman | work=[[Mises Institute]] | date=July 30, 2014}}</ref> Сонымен қатар алда болатын дағдарыс жөнінде алдын ала ескерткен басқа да экономистер болды.<ref>{{Cite news | url=https://www.economist.com/leaders/2007/11/15/americas-vulnerable-economy | title=Recession in America | newspaper=[[The Economist]] | date=November 15, 2007}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]]нің бұрынғы төрағасы [[Рагурам Раджан]] 2005 жылы, [[Халықаралық валюта қоры]]ның бас экономисі болып тұрған кезінде, алда болатын қаржы дағдарысын болжаған еді. Сол жылы [[Алан Гринспен]]ді [[АҚШ Федералдық резерв жүйесі]] төрағасы қызметінен зейнетке шығуына орай құрметтеуге арналған іс-шарада Раджан қаржы секторын сынға алған даулы баяндама ұсынды.<ref>{{cite journal |first=Raghuram |last=Rajan |title=Has Financial Development Made the World Riskier? |journal=NBER Working Paper No. 11728 |date=November 2005 |doi=10.3386/w11728 |doi-access=free}}</ref> Бұл баяндамада Раджан «алда апат қаупі төніп тұрғанын» ескертті.<ref>{{cite news | first=Justin | last=Lahart | url=https://www.wsj.com/articles/SB123086154114948151 | title=Mr Rajan Was Unpopular (But Prescient) at Greenspan Party | work=[[The Wall Street Journal]] | date=January 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Раджанның пікірінше, қаржы секторының басшыларына «ықтималдығы төмен болғанымен, жүзеге асқан жағдайда өте ауыр салдарға әкелетін тәуекелдерді қабылдауға ынталандыру жасалды, өйткені оның есесіне олар қалған уақытта мол сыйақы алып отырды». Мұндай тәуекелдер «құйрықтық тәуекелдер» деп аталады. Оның ойынша, ең маңызды мәселе банктердің қаржы нарықтарына жеткілікті өтімділік бере алуында болды. Егер мұндай тәуекелдер жүзеге асса, қаржылық позицияларды уақытылы жабу және шығындарды бөлу арқылы олардың нақты экономикаға тигізетін зардабын барынша азайту қажет еді. Трейдер әрі қаржылық тәуекелдер инженері, 2007 жылы жарық көрген ''[[The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable|Қара аққу]]'' кітабының авторы [[Нассим Николас Талеб]] банк жүйесі мен жалпы экономиканың әлсіз тәуекел модельдеріне және болжауға шамадан тыс сүйенуінің салдарынан күйреу қаупі бар екенін бірнеше жыл бойы ескертіп келді. Ол бұл мәселені жүйелердің «беріктігі мен осалдығы» тұрғысынан түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://www.huffpost.com/entry/why-nassim-taleb-is-the-t_b_263194 |title=Why Nassim Taleb is the True Predictor of this Crisis | first=Pablo | last=Triana | work=[[HuffPost]]| date=August 19, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fooledbyrandomness.com/imbeciles.htm |title=The Black Swan: Quotes & Warnings that the Imbeciles Chose to Ignore |publisher=fooledbyrandomness.com |date=April 2007}}</ref> Талеб қалыптасқан көзқарасқа қарсы шығып, банк акцияларының құлдырауына ірі қаржылық бәс тігіп, дағдарыс кезінде қомақты пайда тапты. Оның өз сөзімен айтқанда: «Олар тыңдамады, сондықтан мен олардың ақшасын алдым». <ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/magazine/04risk-t.html |work=[[The New York Times]]| first=Joe| last=Nocera | author-link=Joe Nocera | title=Risk Mismanagement | date=January 4, 2009 | url-access=subscription}}</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы [[Дэвид Брукс]]тың пікірінше, «Талеб болып жатқан оқиғаларға түсініктеме беріп қана қойған жоқ, олардың боларын алдын ала көре білді». <ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/28/opinion/28brooks.html| work=[[The New York Times]]| first=David| last=Brooks| author-link=David Brooks (commentator) | title=The Behavioral Revolution | date=October 28, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мақалалар қоғамда экономистердің басым бөлігі қаржы дағдарысын алдын ала болжау міндетін орындай алмады деген пікірдің қалыптасуына ықпал етті. Мысалы, ''[[The New York Times]]'' газетінде жарияланған мақалада экономист [[Нуриэль Рубини]] мұндай дағдарыс туралы 2006 жылдың қыркүйегінде-ақ ескерткені айтылып, экономика ғылымы рецессияларды болжауда әлсіз деген тұжырым жасалды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/08/17/magazine/17pessimist-t.html | title=Dr. Doom | first=Stephen | last=Mihm | date=August 15, 2008 | work=[[New York Times Magazine]] | url-access=subscription}}</ref> ''[[The Guardian]]'' газетінің жазуынша, Рубини тұрғын үй нарығының күйреуі мен жаһандық рецессияны болжағаны үшін көпшіліктің келемежіне ұшыраған, ал ''[[The New York Times]]'' оған «Dr. Doom» деген лақап ат берген.<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/business/2009/jan/24/nouriel-roubini-credit-crunch| first=Emma |last=Brockes | title=He Told Us So| work=[[The Guardian]] |date=January 24, 2009 |location=London}}</ref> 2012 жылы ''[[Japan and the World Economy]]'' журналында жарияланған мақаласында [[Эндрю К. Роуз]] және [[Марк М. Шпигель]] 2008 жылғы қаржы дағдарысының ықтимал себептерін бағалау үшін 107 елдің деректеріне негізделген Multiple Indicator Multiple Cause (MIMIC) моделін қолданды. Авторлар елдер арасындағы [[қаржылық жұқтыру]] әсерін есепке алмай, түрлі экономикалық көрсеткіштерді талдады. Олар мынадай қорытындыға келді: «Біз дағдарыстың 60-тан астам ықтимал себебін қарастырдық. Олардың қатарында қаржы жүйесінің саясаты мен жағдайы, жылжымайтын мүлік пен акциялар нарығындағы активтер бағасының өсуі, халықаралық теңгерімсіздіктер мен валюталық резервтердің жеткіліктілігі, макроэкономикалық саясат, сондай-ақ институционалдық және географиялық ерекшеліктер болды. Осындай көптеген ықтимал себептерді икемді статистикалық модель арқылы талдағанымызға қарамастан, дағдарыстың жиі аталып жүрген себептерінің көпшілігін оның әртүрлі елдерде орын алуымен байланыстыра алмадық. Бұл нәтиже ықтимал дағдарыстарды алдын ала болжауға арналған «ерте ескерту» жүйелерінің дәлдігіне күмән келтіруге негіз береді, өйткені мұндай жүйелер дағдарыстың уақытын да дұрыс болжауы тиіс».<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Andrew K. |last2=Spiegel |first2=Mark M. |title=Cross-country causes and consequences of the 2008 crisis: Early warning |journal=Japan and the World Economy |date=January 2012 |volume=24 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1016/j.japwor.2011.11.001 }}</ref> == IndyMac == АҚШ-та қиындыққа тап болған алғашқы көзге түскен қаржы институты Оңтүстік Калифорнияда орналасқан, [[Countrywide Financial]] компаниясынан бөлініп шыққан [[IndyMac]] болды. Күйреуіне дейін IndyMac Bank Лос-Анджелес нарығындағы ең ірі [[жинақ және несие қауымдастығы]], сондай-ақ АҚШ-тағы ипотекалық несиелерді беретін жетінші ірі ұйым болды.<ref>{{cite press release |url=https://www.businesswire.com/news/home/20080408005471/en/IndyMac-Bancorp-Announces-Earnings-Webcast-Teleconference-Call |title=IndyMac Bancorp Announces Earnings Webcast & Teleconference Call for First Quarter 2008 Financial Results |publisher=[[Business Wire]] |date=August 8, 2008}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде IndyMac Bank-тің күйреуі (кейінірек дағдарыс бұдан да ірі банктердің күйреуіне әкелгенге дейін) АҚШ тарихындағы көлемі жағынан төртінші ірі [[банк банкроттығы]] болды<ref>{{cite news |last=Shalal-Esa |first=Andrea |title=FACTBOX: Top ten U.S. bank failures |url=https://www.reuters.com/article/us-washingtonmutual-jpmorgan-failures-fa/factbox-top-ten-u-s-bank-failures-idUSTRE48P0YC20080926 |publisher=Reuters | date=September 25, 2008}}</ref> және реттелетін [[жинақ және несие қауымдастығы]]ның екінші ірі күйреуі саналды.<ref name=shutsdown>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2008Jul11/0,4675,IndyMac,00.html |title=Government shuts down mortgage lender IndyMac |first=Alex |last=Veiga |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[Fox News]] |date=July 12, 2008}}</ref> IndyMac Bank-тің бас компаниясы [[FDIC]] банк қызметін тоқтатқанға дейін IndyMac Bancorp болды.<ref name=Liquidate>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/investing/stocks/indymac-bancorp-to-liquidate-10431578 |title=IndyMac Bancorp to Liquidate |last=LaCapra| first=Lauren Tara |work=[[TheStreet.com]] |date=August 1, 2008}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> IndyMac Bank 1985 жылы [[Дэвид С. Леб]] пен [[Анджело Моцило]] негізін қалаған Countrywide Mortgage Investment компаниясы ретінде құрылды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20030702005243/en/David-S.-Loeb-Chairman-IndyMac-Bancorp-Passes | title=David S. Loeb, Former Chairman of IndyMac Bancorp, Inc., Passes Away | publisher=[[Business Wire]] | date=July 2, 2003}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-03-me-loeb3-story.html | title=David Loeb, 79; Founded Mortgage Banking Firms | first=Roger | last=Vincent | work=[[Los Angeles Times]] | date=July 3, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Ол [[Countrywide Financial]] компаниясының Freddie Mac пен Fannie Mae-ге сатуға тым ірі несиелерін [[айқаспалы кепілдендіру|кепілмен қамтамасыз ету]] мақсатында құрылған болатын. 1997 жылы Countrywide IndyMac-ты тәуелсіз компания ретінде бөліп шығарды. Компанияны Майк Перри басқарды және ол 2008 жылғы шілдеде банк күйрегенге дейін бас атқарушы директор қызметін атқарды.<ref name="Paletta">{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121581435073947103 |title=Crisis Deepens as Big Bank Fails: IndyMac Seized In Largest Bust In Two Decades |first1=Damian |last1=Paletta | last2=Enrich | first2=David | work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Оның күйреуінің негізгі себептері көбіне [[Alt-A]] несиелерін ауқымды көлемде беру және оларды [[секьюритилендіру]] стратегиясымен байланысты болды. Бұл стратегия компанияның жылдам өсуіне және тәуекелі жоғары активтердің шамадан тыс шоғырлануына әкелді. 2000 жылы жинақ және несие қауымдастығы ретінде құрылғаннан кейін IndyMac АҚШ-тағы жетінші ірі жинақ және несие қауымдастығына әрі ипотекалық несие беретін тоғызыншы ірі ұйымға айналды. 2006 жылы IndyMac жалпы көлемі 90 миллиард АҚШ долларынан астам (2024 жылғы бағамен шамамен 134 миллиард АҚШ доллары) ипотекалық несие берді. IndyMac-тің агрессивті өсу стратегиясы, [[Alt-A]] және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдерін пайдалануы, андеррайтингтің жеткіліксіздігі, [[Калифорния]] мен [[Флорида]]ның тұрғын үй нарықтарына (тұрғын үй көпіршігі [[Невада]] және [[Аризона]]мен қатар ең айқын байқалған штаттар) шамадан тыс тәуелділігі, сондай-ақ [[Федералдық тұрғын үй несиесі банкі]]нен (FHLB) алынған қымбат қарыз қаражатына және брокерлер арқылы тартылған депозиттерге қатты тәуелді болуы 2007 жылы ипотекалық нарық құлдыраған кезде оның күйреуіне алып келді. IndyMac көбіне қарыз алушылардың табысы мен активтерін тексерместен, сондай-ақ несиелік тарихы нашар адамдарға несие беретін. Компания кепілге қойылған мүліктің құнын бағалау кезінде де күмәнді бағалау қорытындыларына жиі сүйенді. Alt-A несиелеріне маманданған кредитор ретінде IndyMac-тің бизнес-моделі қарыз алушылардың қажеттіліктеріне бейімделген несие өнімдерін ұсынуға негізделді. Ол үшін тәуекелі жоғары [[өзгермелі мөлшерлемелі ипотека]]лар (option ARM), төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелер, 80/20 несиелері және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдері кеңінен пайдаланылды. Соның нәтижесінде несиелері бойынша төлем жасауға шамасы жетпейтін көптеген адамдарға несие берілді. Бұл жинақ және несие қауымдастығы аталған несиелерді [[қайталама ипотекалық нарық]]та сатып отырған кезде ғана табысты жұмыс істей алды. IndyMac мұндай несиелерге қатысты реттеуді күшейтуге және оларды беру талаптарын қатаңдатуға бағытталған бастамаларға қарсы болды. Бұл жөнінде тәуекелдер жөніндегі бас директор [[Рутанн Мельбурн]]нің реттеуші органдарға жолдаған түсініктемесін қараңыз.<ref name=lossreview>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/about/organizational-structure/ig/Documents/oig09032.pdf |title=Audit Report – SAFETY AND SOUNDNESS: Material Loss Review of IndyMac Bank, FSB | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=February 26, 2009}}</ref><ref>{{cite press release |url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2009/pr09001.html |title=FDIC Board Approves Letter of Intent to Sell IndyMac Federal | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=January 2, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf |title=Letter from IndyMac | access-date=February 24, 2014 |url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120216201626/http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf | archive-date=February 16, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 12 мамырда [[IndyMac]] өзінің соңғы 10-Q тоқсандық есебінің «Капитал» бөлімінде болашақта капитал жеткіліктілігі талаптарына сай келмеуі мүмкін екенін мәлімдеді.<ref name=indymac10Q>{{cite web | url=http://www.secinfo.com/dVut2.t668.htm#msef | title=Indymac Bancorp Inc – '10-Q' for 3/31/08 | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> IndyMac компаниясының мәліметінше, 2008 жылғы сәуірде [[Moody's]] пен [[Standard & Poor's]] [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дардың (MBS) елеулі бөлігінің рейтингін төмендетті. Олардың қатарында банк өз MBS портфелінде сақтап отырған, IndyMac шығарған жалпы құны 160 миллион АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 228 миллион АҚШ доллары) құрайтын бағалы қағаздар да болды. IndyMac бұл рейтингтердің төмендеуі 2008 жылғы 30 маусымдағы жағдай бойынша банктің тәуекелге негізделген капитал жеткіліктілігі коэффициентіне зиян келтірер еді деген қорытындыға келді. Егер бұл төмендетілген рейтингтер 2008 жылғы 31 наурызда-ақ күшінде болғанда, банктің жиынтық тәуекелге негізделген капитал коэффициенті 9,27% болар еді. IndyMac реттеушілер оның капиталдық жағдайы «жоғары деңгейде капиталдандырылған» санатынан (минимум 10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) «жеткілікті капиталдандырылған» санатына (8–10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) төмендеді деп тапса, банк бұдан былай брокерлер арқылы тартылған депозиттерді қаражат көзі ретінде пайдалана алмайтынын ескертті. Кейінірек сенатор [[Чарльз Шумер]] (демократ, Нью-Йорк штаты) брокерлер арқылы тартылған депозиттер IndyMac банкінің барлық депозиттерінің 37%-дан астамын құрағанын атап өтіп, [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]]дан (FDIC) IndyMac-ке мұндай депозиттерге тәуелділікті азайтуды талап ету мүмкіндігі қарастырылған-қарастырылмағанын сұрады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/12/23/business/23thrift.html | title=Irregularity Is Uncovered at IndyMac Bank | first=Edmund L. | last=Andrews | author-link=Edmund L. Andrews | work=[[The New York Times]] | date=December 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша банк 18,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде депозиттер туралы есеп бергендіктен,<ref name=indymac10Q/> сенатор Шумер брокерлер арқылы тартылған 7 миллиард АҚШ долларынан астам депозитті меңзеген болатын. Бұл депозиттердің өтеу мерзімдері нақты белгісіз болғанымен, қарапайым орташа есеп бойынша, егер реттеуші орган 2008 жылғы 30 маусымнан бастап IndyMac-ке жаңа брокерлік депозиттер тартуға тыйым салғанда, банк ай сайын шамамен 500 миллион АҚШ долларынан айырылар еді. IndyMac капиталын сақтап қалу үшін жаңа шаралар қабылдады. Атап айтқанда, кейбір артықшылықты бағалы қағаздар бойынша пайыздық төлемдерді кейінге қалдырды. Компания бұған дейін, 2008 жылдың бірінші тоқсанында, жай акциялар бойынша дивиденд төлеуді тоқтатқан болатын; ал оған дейінгі тоқсанда дивиденд мөлшері екі есе қысқартылған еді. Соған қарамастан, компания әлі де елеулі көлемде қосымша капитал тарта алмады және банкті сатып алуға дайын инвестор да табылмады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestreet.com/markets/rates-and-bonds/indymac-seeks-to-preserve-capital-10416473 | title=Indymac Seeks to Preserve Capital | first=PHILIP | last=VAN DOORN | work=[[TheStreet.com]] | date=May 13, 2008}}</ref> IndyMac банкінің мәліметінше, оның тәуекелге негізделген капиталы ең төменгі 10%-дық нормативтен небәрі 47 миллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 67 миллион АҚШ доллары) ғана асып түскен. Алайда банк 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша көрсетілген осы 47 миллион АҚШ доллары капиталдың бір бөлігі шын мәнінде қолдан жасалғанын жарияламады.<ref>{{cite web | url=http://securities.stanford.edu/filings-documents/1040/IMB_01/201099_r01c_08CV03812.pdf | title=Robert C. Daniels, et al. v. IndyMac Bancorp, Inc., et al.}}</ref> 2007 жылдың екінші жартысында тұрғын үй бағасы төмендеп, қайталама ипотекалық нарық күйрегеннен кейін IndyMac қайталама нарықта сата алмаған жалпы көлемі 10,7 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 15,5 миллиард АҚШ доллары) құрайтын несиелерді өз балансында ұстауға мәжбүр болды. Банктің өтімділігі 2008 жылғы маусымның соңында одан әрі нашарлады. Сол кезде салымшылар шоттарынан 1,55 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 2,21 миллиард АҚШ доллары), яғни IndyMac депозиттерінің шамамен 7,5%-ын алып кетті.<ref name=indymac10Q/> Бұл [[банктік дүрбелең]] сенатор Чарльз Шумердің FDIC пен OTS-ке жолдаған хаты жарияланғаннан кейін басталды. Хатта сенатордың IndyMac-ке қатысты алаңдаушылығы баяндалған болатын. Дегенмен, бұл дүрбелең банктің күйреу уақытын жеделдеткен факторлардың бірі ғана болды. Банктің күйреуінің негізгі себебі оның қауіпсіз әрі сенімді банк қызметі қағидаттарына сай басқарылмауы еді.<ref name=lossreview/> 2008 жылғы 26 маусымда [[Банк ісі жөніндегі сенат комитеті]]нің мүшесі, Конгрестің [[Бірлескен экономикалық комитеті]]нің төрағасы әрі Сенаттағы ықпалы жағынан үшінші демократ [[Чарльз Шумер]] (Нью-Йорк штаты) реттеуші органдарға жолдаған бірнеше хатын жариялады. Онда ол «IndyMac-тің қаржылық жағдайының нашарлауы салық төлеушілерге де, қарыз алушыларға да елеулі қауіп төндіреді» деген алаңдаушылығын білдірген болатын. Осыдан кейін алаңдаған кейбір салымшылар банктегі қаражатын ала бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080715170320/http://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 15, 2008 | title=Schumer: Don't blame me for IndyMac failure | publisher=CNN | date=July 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121607771017452513 | title=The $4 Billion Senator | work=[[The Wall Street Journal]] | date=July 15, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 7 шілдеде IndyMac корпоративтік блогында: * 2008 жылғы 12 мамырдағы тоқсандық қаржылық есебі жарияланғаннан бері [[капитал]] тарта алмағанын; * банк пен жинақ мекемелерін реттеуші органдардың IndyMac Bank-ті бұдан былай «жоғары деңгейде капиталдандырылған» банк санатына жатқызбайтыны туралы хабарлағанын мәлімдеді. Сондай-ақ IndyMac бөлшек және көтерме несиелеу бөлімшелерінің жабылатынын, жаңа несие өтінімдерін қабылдауды тоқтататынын және 3 800 қызметкерді қысқартатынын жариялады.<ref>{{cite news | last=Veiga | first=Alex | title=IndyMac stops new mortgage loans, to cut workforce by half | url=https://www.mercurynews.com/2008/07/07/indymac-stops-new-mortgage-loans-to-cut-workforce-by-half/ | publisher=Mercury News |agency=[[Associated Press]] | date=July 7, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде өтімділікке қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) IndyMac Bank-ті [[консерваторлық басқару]]ға алды. Банктің активтерін, қамтамасыз етілген міндеттемелерін және сақтандырылған депозиттік шоттарын басқару үшін [[Bridge bank (АҚШ)|көпір-банк]] ретінде IndyMac Federal Bank, FSB құрылды. FDIC IndyMac Federal Bank, FSB банкі 2008 жылғы 14 шілдеде жұмысын бастайтынын хабарлады. Осы уақытқа дейін салымшылар сақтандырылған депозиттеріне банкоматтар, бұрыннан бар чектер және дебеттік карталар арқылы қол жеткізе алды. Банк қайта ашылғаннан кейін телефон және интернет арқылы шоттарға қол жеткізу де қалпына келтірілді.<ref name=indymactaken>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/indymac-idUSWAO00014120080711 |title=IndyMac Taken Over By Regulators| first1=John | last1=Poirier | first2=Karey | last2=Wutkowski | first3=Rachelle | last3=Younglai | publisher=Reuters | date=July 11, 2008}}</ref><ref>{{cite web| url=https://ml-implode.com/info/indy-fdic.pdf |publisher=IndyMac Bank| title=FDIC Notification to All Employees| first=Evan |last=Wagner |date=July 11, 2008}}</ref><ref name=fn1>{{cite news| url=https://www.foxnews.com/story/federal-regulators-close-california-mortgage-lender | publisher=[[Fox News]] | agency=[[Associated Press]] |title=Federal Regulators Close California Mortgage Lender | date=July 11, 2008}}</ref> FDIC сақтандырылған барлық шоттардағы 100 000 АҚШ долларына дейінгі қаражаттың сақталуына кепілдік берді. Сондай-ақ сақтандыру шегінен асатын қаражаты бар шамамен 10 мың салымшыға арнайы алдын ала дивиденд төленетінін жариялап, 100 000 АҚШ долларынан асатын соманың 50%-ына кепілдік берді.<ref name=shutsdown/> Алайда IndyMac-ті IMB Management Holdings компаниясына сату жоспарланғанына қарамастан, банктің сақтандырылмаған шамамен 10 мың салымшысы әлі де жалпы сомасы 270 миллион АҚШ долларынан асатын шығынға ұшырады.<ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-feb-28-fi-indymac28-story.html | title=IndyMac's shuffle ran over depositors | first=William | last=Heisel | work=[[Los Angeles Times]] | date=February 28, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fdic.gov/bank/individual/failed/IndyMac.html |title=FDIC: Failed Bank Information – Bank Closing Information for IndyMac Bank, F.S.B., Pasadena, CA | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]}}</ref> 32 миллиард АҚШ долларын құрайтын активтерімен IndyMac Bank АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреулерінің бірі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/business/worldbusiness/13iht-indy.4.14456887.html | title=IndyMac one of the largest bank failures in U.S. history | first=Louise | last=Story | work=[[The New York Times]] | date=July 13, 2008 | url-access=subscription}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы 31 шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> Бастапқыда дағдарыс тұрғын үй құрылысы мен ипотекалық несиелеуге тікелей қатысы бар компанияларға, мысалы [[Northern Rock]] пен [[Countrywide Financial]]ге әсер етті, өйткені олар несие нарықтары арқылы қаржыландыру тарта алмай қалды. 2007–2008 жылдары ипотекалық несие берумен айналысатын 100-ден астам компания банкротқа ұшырады. 2008 жылғы наурызда [[Bear Stearns]] инвестициялық банкінің күйреуі мүмкін деген қауіп оның [[JPMorgan Chase]] компаниясына шұғыл түрде төмен бағамен сатылуына әкелді. Қаржы институттары арасындағы дағдарыс 2008 жылғы қыркүйек пен қазан айларында шарықтау шегіне жетті. Осы кезеңде бірқатар ірі қаржы институттары банкротқа ұшырады, мәжбүрлі түрде сатылды немесе мемлекет бақылауына өтті. Олардың қатарында [[Lehman Brothers]], [[Merrill Lynch]], Fannie Mae, Freddie Mac, [[Washington Mutual]], [[Wachovia]], [[Citigroup]] және [[AIG]] болды.<ref name=greatcrash/> 2008 жылғы 6 қазанда, Lehman Brothers АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық туралы өтініш бергеннен үш апта өткен соң, оның бұрынғы бас атқарушы директоры [[Ричард С. Фулд]] [[Өкілдер палатасының қадағалау және үкіметтік реформа комитеті]]нің төрағасы, Калифорниядан сайланған демократ [[Генри А. Уэксман]]ның алдында жауап берді. Фулд өзін дағдарыстың құрбаны ретінде сипаттап, компаниясының күйреуіне нарықтағы «сенім дағдарысы» себеп болды деп мәлімдеді.<ref>{{cite news| first=James | last=Sterngold | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-04-29/how-much-did-lehman-ceo-dick-fuld-really-make | title=How Much Did Lehman CEO Dick Fuld Really Make? | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 29, 2010 | url-access=subscription}}</ref> == Белгілі кітаптар мен фильмдер == * 2006 жылы [[Питер Шифф]] ''[[Crash Proof: How to Profit From the Coming Economic Collapse]]'' атты кітап жазды. Ол 2007 жылғы ақпанда [[John Wiley & Sons|Wiley]] баспасынан жарық көрді. Кітапта АҚШ-тағы экономиканың және тұрғын үй нарығының [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]не алып келген негізгі ерекшеліктері сипатталып, алдағы экономикалық құлдырау туралы ескертіледі. Кітаптағы көптеген болжамдар кейіннен шындыққа айналған соң, 2009 жылы әр тарауына «2009 жылғы жаңарту» қосымшасы енгізілген ''Crash Proof 2.0'' атты екінші басылымы жарық көрді. Бұл кітап [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]не енді. * [[Том Вудс]]тың ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown: A Free-Market Look at Why the Stock Market Collapsed, the Economy Tanked, and the Government Bailout Will Make Things Worse]]'' кітабы 2009 жылғы ақпанда [[Regnery Publishing]] баспасынан жарық көрді. Ол [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]нде 10 апта бойы болды. * Америкалық ''[[Frontline (American TV program)|Frontline]]'' деректі телебағдарламасы дағдарыстың түрлі қырларын зерттеген бірнеше бөлім шығарды: ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/meltdown/? Inside the Meltdown]" («Дағдарыстың ішкі көрінісі») (2009 жылғы маусым, 8-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/tentrillion/? Ten Trillion and Counting]" («Он триллион және өсіп келеді») (2009 жылғы маусым, 9-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/breakingthebank/? Breaking the Bank]" («Банктің күйреуі») (2009 жылғы маусым, 15-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/warning/? The Warning]" («Ескерту») (2009 жылғы маусым, 2-бөлім) * 2010 жылы жарық көрген ''Overdose: A Film about the Next Financial Crisis'' деректі фильмі қаржы дағдарысының қалай пайда болғанын және көптеген үкіметтер қабылдаған дағдарысқа қарсы шаралардың келесі қаржы дағдарысына негіз қалайтынын баяндайды. Фильм [[Йохан Норберг]]тің ''Financial Fiasco'' кітабына негізделген. Онда [[Алан Гринспен]] қатысады, ал фильмнің түсірілуіне [[либертарианизм|либертариандық]] [[Cato Institute]] талдау орталығы қаржылай қолдау көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.cato.org/events/overdose-film-about-next-financial-crisis |title=Overdose: A Film about the Next Financial Crisis| publisher=[[Cato Institute]] |date=May 17, 2010}}</ref> * 2010 жылғы қазанда [[Чарльз Фергюсон]] түсірген қаржы дағдарысы туралы ''[[Inside Job (2010, фильм)|Inside Job]]'' деректі фильмі [[Sony Pictures Classics]] компаниясының қолдауымен жарық көрді. 2011 жылы фильм [[83-ші «Оскар» марапаттау рәсімі]]нде [[Үздік толықметражды деректі фильм үшін «Оскар» сыйлығы]]н жеңіп алды.<ref>{{cite news |title=Oscars 2011: Inside Job banks best documentary award |url=https://www.theguardian.com/film/2011/feb/28/inside-job-best-documentary-oscar |work=The Guardian |date=February 28, 2011}}</ref> * Қаржы дағдарысы басталар алдындағы түнде өрбитін ''[[Margin Call]]'' (2011) фильмі талдаушы компанияны, тіпті бүкіл экономиканы күйретуі мүмкін ақпаратты анықтағаннан кейін, трейдерлердің келесі 24 сағат ішінде оның салдарын ауыздықтауға тырысқан оқиғаларын баяндайды.<ref>{{Cite news | url=https://www.vox.com/culture/2018/9/14/17856048/movies-financial-crisis-streaming-lehman-brothers-versailles-big-short-inside-job | title=5 movies that explain what caused the financial crisis, and what happened after | first=Alissa | last=Wilkinson | work=[[Vox Media]] | date=September 15, 2018}}</ref> * 2011 жылғы ''[[Too Big to Fail (фильм)|Too Big to Fail]]'' фильмі [[Эндрю Росс Соркин]]нің 2009 жылы жарық көрген ''[[Too Big to Fail (кітап)|Too Big to Fail: The Inside Story of How Wall Street and Washington Fought to Save the Financial System – and Themselves]]'' атты деректі кітабының негізінде түсірілген. * [[Майкл Льюис]] қаржы дағдарысы туралы ''[[The Big Short]]'' атты бестселлерге айналған деректі кітаптың авторы. 2015 жылы кітаптың желісі бойынша аттас ''[[The Big Short (film)|The Big Short]]'' фильмі түсірілді. Фильм [[Үздік бейімделген сценарий үшін «Оскар» сыйлығы]]н, [[BAFTA сыйлығының үздік бейімделген сценарий үшін жүлдесі]]н, [[Critics' Choice Movie Award for Best Adapted Screenplay|Critics' Choice]] және [[Writers Guild of America Award for Best Adapted Screenplay|Америка сценаристер гильдиясының]] «Үздік бейімделген сценарий» марапаттарын жеңіп алды. Фильмде қозғалған мәселелердің бірі — қаржы нарығында жұмыс істемейтін адамдардың (яғни ірі инвестициялық банктерде қызмет етпейтіндердің) алдағы оқиғаларды болжай алуы және нарық қатысушыларына қарағанда қысқа мерзімді көзқарасқа азырақ бейім болуы. * [[Вираг Блажек]]тің ''Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union'' (Routledge, 2020) атты кітабында 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде банктерді құтқару және оларды реттелген түрде нарықтан шығару тетіктері АҚШ, Еуропалық одақ, Ұлыбритания, Испания және Мажарстан мысалдары негізінде салыстырмалы түрде талданады. Автор әртүрлі құқықтық және реттеушілік тәсілдердің артықшылықтары мен кемшіліктерін айқындап, болашақтағы қаржы дағдарыстарын тиімдірек еңсеруге арналған реттеушілік негізді ұсынады.<ref>{{Cite book |last=Blazsek |first=Virág |title=Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union |date=October 27, 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780367410339 |edition=1st |location=New York (US) & London (UK)}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы рецессия]] [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:2007 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:2008 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:Экономикалық көпіршіктер]] [[Санат:АҚШ экономикасы]] [[Санат:Ұлыбритания экономикасы]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы дағдарыстары]] [[Санат:Ұлыбританиядағы Ұлы рецессия]] [[Санат:АҚШ-тағы Ұлы рецессия]] [[Санат:Барак Обаманың президенттігі]] [[Санат:Джордж У. Буштың президенттігі]] [[Санат:Гордон Браунның премьер-министрлігі]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы 2008 жылғы қыркүйек]] [[Санат:АҚШ-тағы қор нарығының күйреулері]] [[Санат:Жүйелік тәуекел]] [[Санат:Жаһандық экономикалық дағдарыстар]] rao7rs6zfefpj91gvpuwe2uf51nevj1 3641099 3641097 2026-08-09T05:42:40Z 1nter pares 146705 3641099 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers банкроттығы]]мен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгрессі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[Ипотекалық несие|ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> [[Ұлы рецессияға байланысты ұлттық бюджет-салық саясатының шаралары]] аясында үкіметтер мен орталық банктер, соның ішінде [[Федералдық резерв жүйесі]], [[Еуропалық орталық банк]] және [[Англия банкі]], [[қаржылық құтқару]] мен [[экономикалық ынталандыру]] шараларына бұрын-соңды болмаған көлемде триллиондаған АҚШ долларын бөлді. Бұған тұтыну мен несие беру мүмкіндігінің төмендеуінің орнын толтыру, экономиканың одан әрі құлдырауына жол бермеу, несиелеуді ынталандыру, негізгі [[коммерциялық қағаз]]дар нарығына деген сенімді қалпына келтіру, [[дефляциялық шиыршық]] қаупінің алдын алу және банктерге клиенттердің салымдарын қайтарып алуына жеткілікті қаражат беру үшін кең ауқымды [[бюджет-салық саясаты]] мен [[ақша-несие саясаты]] кірді.<ref>{{Cite web |title=The Federal Reserve's Policy Actions during the Financial Crisis and Lessons for the Future |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209211153/https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-date=2025-02-09 |access-date=2024-03-11 |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> Нәтижесінде орталық банктер экономиканың елеулі бөлігі үшін «[[соңғы сатыдағы кредитор]]» рөлінен «жалғыз кредитор» рөліне өтті. Кейбір жағдайларда Федералдық резерв жүйесі «соңғы сатыдағы сатып алушы» ретінде қарастырылды.<ref>{{cite news |date=February 14, 2009 |title=US Congress passes stimulus plan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212163027/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-date=2025-02-12 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|date=Summer 2009|title=Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions)|page=7|work=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]|url=https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|access-date=June 8, 2020|archive-date=July 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731161912/https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Collins |first=Mike |date=July 14, 2015 |title=The Big Bank Bailout |url=https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208023403/https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-date=2025-02-08 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web|date=July 2012|title=Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009|url=http://www.newyorkfed.org/research/staff_reports/sr563.pdf|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Singh |first=Kavaljit |year=2010 |title=Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms |url=http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121112649/http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-date=2025-01-21 |publisher=[[Centre for Research on Multinational Corporations]]}}</ref> 2008 жылдың төртінші тоқсанында бұл орталық банктер банктерден 2,5 триллион АҚШ долларына мемлекеттік борыштық міндеттемелер мен проблемалық жеке активтерді сатып алды.<ref name="Langley2015"/> Бұл несие нарығына тарихтағы ең ірі өтімділік құю әрі әлем тарихындағы ең ауқымды ақша-несие саясаты шарасы болды. [[2008 жылғы Біріккен Корольдіктің банктерді құтқару бағдарламасы]] үлгісіне сүйене отырып,<ref name="Langley2015">{{cite book|last1=Langley|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=FhGaBQAAQBAJ&pg=PA86|title=Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis|date=2015|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968378-9|pages=83–86}}</ref><ref>{{cite news |last=Krugman |first=Paul |author-link=Paul Krugman |date=October 12, 2008 |title=Gordon Does Good |url=https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118165542/https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |archive-date=2025-01-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Еуропа елдері мен АҚШ үкіметтері өз банктері шығарған борыштық міндеттемелерге кепілдік беріп, ұлттық банк жүйелерінің капиталын ұлғайтты, ақырында ірі банктердің жаңадан шығарылған [[артықшылықты акция]]ларын 1,5 триллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=greatcrash/> [[Федералдық резерв жүйесі]] [[өтімділік тұзағы]]мен күресу мақсатында бұрын-соңды болмаған көлемде жаңа ақша шығарды.<ref>{{cite news |last=Stiglitz |first=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=November 5, 2010 |title=New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War |url=https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214143758/https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-date=2025-02-14 |work=[[Democracy Now]]}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары триллиондаған доллар көлеміндегі несиелер, активтерді сатып алу, кепілдіктер беру және тікелей мемлекеттік шығыстар түрінде жүзеге асырылды.<ref>{{cite web|title=CNNMoney.com's bailout tracker|url=https://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411001652/http://money.cnn.com/news/storysupplement/economy/bailouttracker/index.html|url-status=dead|archive-date=April 11, 2009|publisher=CNN}}</ref> Қаржылық құтқару шаралары, мысалы [[AIG сыйақы төлемдеріне қатысты дау]] жағдайындағыдай, елеулі қайшылықтар туғызды, соның нәтижесінде қаржылық дағдарыс кезеңдерінде өзара бәсекелес саясаттық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін әртүрлі «шешім қабылдау модельдері» әзірленді.<ref>{{cite journal|last=Wafa |first=Tim|date=October 4, 2010|title=When Policies Collide: A Decision Making Framework for Financial System Overhaul in the 21st Century|journal=[[Social Science Research Network]]|ssrn=1686982}}</ref> Дағдарыс кезінде Ұлыбританияның [[Қазына канцлері]] болған [[Алистер Дарлинг]] 2018 жылы [[Royal Bank of Scotland]] банкі қаржылық құтқару шараларымен қолдау тапқан күні Ұлыбританияның «заң мен қоғамдық тәртіптің күйреуіне» санаулы сағат қана қалғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Martin|first=Will|date=May 28, 2018|title='It sent a tremor down my back': Alistair Darling reveals how Britain came within hours of the 'breakdown of law and order'|work=[[Business Insider]]|url=https://www.businessinsider.com/alistair-darling-uk-breakdown-of-law-and-order-financial-crisis-2018-5}}</ref> Кейбір банктер ішкі несиелеуді ұлғайтуға қаражат бөлудің орнына, ынталандыру бағдарламасы аясында алған қаражаттың бір бөлігін дамушы нарықтар мен шетел валюталарына инвестициялау сияқты анағұрлым табысты бағыттарға жұмсады.<ref>{{cite news|last1=Wheatley|first1=Jonathan|last2=Garnham|first2=Peter|date=November 5, 2010|title=Brazil in 'currency war' alert|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/33ff9624-ca48-11df-a860-00144feab49a}}</ref> 2010 жылғы шілдеде АҚШ-та [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданып, оның мақсаты «Америка Құрама Штаттарының қаржылық тұрақтылығын нығайту» болды.<ref>{{USPL|111|203}}</ref> [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары бүкіл әлемде қабылданды.<ref>{{cite journal|title=Monitoring adoption of Basel standards|date=October 18, 2017|url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm|journal=[[Bank for International Settlements]]}}</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін АҚШ-та тұтынушылардың құқықтарын қорғайтын реттеуші органдар дағдарысқа алып келген бәсекелестікке қарсы тәжірибелердің алдын алу мақсатында несие карталары мен тұрғын үй ипотекасын ұсынушыларға бақылауды күшейтті.<ref>{{Cite journal|last=Van Loo|first=Rory|date=April 1, 2015|title=Helping Buyers Beware: The Need for Supervision of Big Retail|url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/29|journal=University of Pennsylvania Law Review|volume=163|issue=5|page=1311}}</ref> Дағдарыстың себептері туралы АҚШ Конгрессінің кемінде екі ірі баяндамасы әзірленді: 2011 жылғы қаңтарда жарияланған [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ның баяндамасы және 2011 жылғы сәуірде жарияланған [[АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік және мемлекеттік істер жөніндегі комитетінің Тергеулер жөніндегі тұрақты кіші комитеті]]нің «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]» атты баяндамасы. Жалпы алғанда, дағдарысқа байланысты 47 банкир бас бостандығынан айырылды, олардың жартысынан астамы Исландиядан болды. Исландияда дағдарыс ең ауыр сипат алып, елдің барлық үш ірі банкі күйреді.<ref name="jail">{{cite news |last1=Noonan |first1=Laura |last2=Tilford |first2=Cale |last3=Milne |first3=Richard |last4=Mount |first4=Ian |last5=Wise |first5=Peter |title=Who went to jail for their role in the financial crisis? |url=https://ig.ft.com/jailed-bankers/ |work=[[Financial Times]] |date=September 20, 2018}}</ref> 2012 жылғы сәуірде Исландияның бұрынғы премьер-министрі [[Гейр Хорде]] дағдарысқа байланысты сотталған жалғыз саясаткер болды.<ref>{{cite news|last=Neate|first=Rupert|date=April 23, 2012|title=Iceland ex-PM Geir Haarde cleared of bank negligence|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/23/iceland-geir-haarde-found-guilty}}</ref><ref>{{cite news|date=April 23, 2012|title=Mixed verdict for ex-PM of Iceland in trial tied to banking system's collapse|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2012/04/23/world/europe/iceland-haarde-verdict/index.html}}</ref> Дағдарыстан кейін АҚШ билігі қаржылық құқықбұзушылықтарға қарсы шараларды күшейтті, соның ішінде [[Радж Раджаратнам]]ға қатысты атышулы инсайдерлік сауда ісі де болды; ол 2011 жылы кінәлі деп танылды.<ref>{{cite news |last1=Burton |first1=Katherine |last2=Kishan |first2=Saijel |title=Raj Rajaratnam Became Billionaire Demanding Edge |work=Bloomberg |date=19 October 2009 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-10-19/raj-rajaratnam-became-billionaire-demanding-edge |access-date=25 April 2026}}</ref> АҚШ-та дағдарысқа байланысты түрме жазасын өтеген жалғыз банкир [[Credit Suisse]] банкінің қызметкері [[Карим Серагелдин]] болды. Ол облигациялар бағасын айла-шарғы жасау арқылы 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі шығынды жасыру мақсатында әрекет еткені үшін 30 айға бас бостандығынан айырылып, 24,6 миллион АҚШ доллары көлеміндегі сыйақыны қайтарды.<ref>{{cite news|last=Eisinger|first=Jesse|date=April 30, 2014|title=Why Only One Top Banker Went to Jail for the Financial Crisis|work=[[The New York Times Magazine]]|url=https://www.nytimes.com/2014/05/04/magazine/only-one-top-banker-jail-financial-crisis.html}}</ref><ref name=jail/> Ұлыбританияда дағдарысқа байланысты ешбір адам сотталған жоқ.<ref>{{cite news|last1=Snow|first1=Jon|date=September 13, 2011|title=Why have no bankers been arrested?|website=[[Channel 4]]|url=https://www.channel4.com/news/by/jon-snow/blogs/bankers-arrested}}</ref><ref>{{cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Milne|first2=Richard|date=August 9, 2017|title=Who was convicted because of the global financial crisis?|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/de173cc6-7c79-11e7-ab01-a13271d1ee9c|url-access=subscription}}</ref> [[''SEC v. Goldman Sachs'' ісі]] бойынша [[Goldman Sachs]] 550 миллион АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеп, өзінің CDO-ларға қатысты маркетингтік материалдарында толық емес ақпарат болғанын мойындады. Банк қаржы дағдарысын алдын ала болжап, клиенттеріне улы инвестицияларды сатқан деген айыптауларға байланысты [[бағалы қағаздармен алаяқтық]] туралы істі осылайша реттеді.<ref>{{cite news|last1=Morgenson|first1=Gretchen|last2=Story|first2=Louise|date=December 24, 2009|title=Banks Bundled Bad Debt, Bet Against It and Won|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2009/12/24/business/24trading.html}}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=2010-07-16 |title=Goldman Sachs handed record $550m fine over Abacus transaction |url=https://www.theguardian.com/business/2010/jul/16/goldman-sachs-record-abacus-fine |access-date=2025-10-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |title=SEC.gov {{!}} Goldman, Sachs & Co. and Fabrice Tourre |url=https://www.sec.gov/enforcement-litigation/litigation-releases/lr-21489 |access-date=2025-10-02 |website=www.sec.gov}}</ref> [[Креативті жою]] үдерісінде тәуекелге салынатын ресурстардың азаюына байланысты патенттік өтінімдер саны бұрынғы жылдардағы патенттік өтінімдердің экспоненциалды өсуімен салыстырғанда өзгеріссіз қалды.<ref>{{cite web|title=U.S. Patent Statistics|url=http://www.uspto.gov/web/offices/ac/ido/oeip/taf/us_stat.pdf|publisher=[[United States Patent and Trademark Office]]}}</ref> [[Сурет:2008 Top1percentUSA.svg|right|thumb|upright=1.35|1913 жылдан 2008 жылға дейінгі АҚШ-тағы экономикалық теңсіздіктің бір көрсеткіші ретінде табыстың ең жоғары 1% табыс табушылардың үлесіне тиесілі бөлігі.]] Қарапайым америкалық отбасылардың жағдайы жақсы болмады, әлеуметтік пирамиданың ең жоғарғы сатысынан сәл төмен орналасқан «бай, бірақ ең бай емес» отбасылардың да жағдайы сондай болды.<ref>{{Cite web |last=Goodkind |first=Nicole |date=2023-11-01 |title=Analysis: American inequality is rising despite higher wages {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2023/11/01/investing/premarket-stocks-trading-wealth-inequality/index.html |access-date=2024-03-11 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wealth Inequality in the United States since 1913 |url=https://eml.berkeley.edu/~saez/SaezZucman14slides.pdf}}</ref><ref>{{cite web |last1=Stone|first1=Chad|last2=Trisi|first2=Danilo|first3=Arloc|last3=Sherman|first4=Jennifer|last4=Beltrán|date=January 13, 2020 |title=A Guide to Statistics on Historical Trends in Income Inequality |url=https://www.cbpp.org/research/poverty-and-inequality/a-guide-to-statistics-on-historical-trends-in-income-inequality |website=cbpp.org}}</ref> Алайда АҚШ-тағы ең кедей отбасылардың жартысында дағдарыс кезінде әл-ауқаттың төмендеуі мүлде болған жоқ, өйткені олардың, әдетте, құны өзгеріп тұруы мүмкін қаржылық инвестициялары болмаған. [[Федералдық резерв жүйесі]] 2007–2009 жылдары 4 000 үй шаруашылығына сауалнама жүргізіп, осы кезеңде барлық америкалықтардың 63%-ының жалпы әл-ауқаты төмендегенін анықтады. Сонымен қатар ең бай отбасылардың 77%-ының жалпы әл-ауқаты азайса, әлеуметтік пирамиданың төменгі бөлігіндегілердің тек 50%-ында ғана әл-ауқаттың төмендеуі байқалды.<ref>{{cite news|last=Schlesinger|first=Jill|date=March 25, 2011|title=Fed Survey: We're 45% Poorer|publisher=[[CBS News]]|url=https://www.cbsnews.com/news/fed-survey-were-45-poorer/}}</ref><ref>{{cite book|last=Taibbi|first=Matt|url=https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12|title=Griftopia: Bubble Machines, Vampire Squids, and the Long Con That Is Breaking America|publisher=[[Spiegel & Grau]]|year=2010|isbn=978-0-385-52995-2|page=[https://archive.org/details/griftopiabubblem0000taib/page/12 12]|author-link=Matt Taibbi}}</ref><ref>{{cite report |last=Wolff |first=Edward N. |year=2010 |title=Recent Trends in Household Wealth in the United States: Rising Debt and the Middle-Class Squeeze – An Update to 2007 |ssrn=1585409 |hdl=10419/57025 |hdl-access=free }}</ref> == Хронология == Төменде қаржы дағдарысының негізгі оқиғаларының, соның ішінде үкіметтердің оған жауап ретінде қабылдаған шаралары мен кейінгі экономикалық қалпына келу кезеңінің хронологиясы берілген.<ref>{{Cite news |url=https://www.thebalance.com/2007-financial-crisis-overview-3306138 |title=Here's How They Missed the Early Clues of the Financial Crisis |last=Amadeo| first=Kimberly |website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2008-financial-crisis-timeline-3305540 |title=37 Critical Events of the 2008 Financial Crisis| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=November 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/2009-financial-crisis-bailouts-3305539 |title=How They Stopped the Financial Crisis in 2009| last=Amadeo |first=Kimberly|website=The Balance| publisher=[[Dotdash]] | date=May 4, 2020}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://fraser.stlouisfed.org/timeline/financial-crisis | title=Federal Reserve Bank of St. Louis' Financial Crisis Timeline | publisher=[[FRASER]]}}</ref> === 2007 жылға дейін === [[Сурет:Cost of housing by State.webp|thumb|right|350px|2000–2022 жылдар аралығындағы штаттар бойынша тұрғын үй құны]] * 2004 жылғы 28 сәуір: Федералдық резерв жүйесінің жертөлесінде «Үлкен бестік» (Goldman Sachs, Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bear Stearns және Morgan Stanley) пен Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның бес мүшесінің кездесуі өтіп, АҚШ-тағы бес ірі инвестициялық банкті [[таза капитал қағидасы]]н сақтау міндетінен босататын ерекшелік жасау туралы шешім қабылданды. Бұл аталған банктерге көп қарыз тартуға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite news |last=Labaton |first=Stephen |date=2008-10-03 |title=Agency’s ’04 Rule Let Banks Pile Up New Debt |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |access-date=2026-08-03 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> * 2005 жылғы 19 мамыр: Қор менеджері [[Майкл Берри]] [[Deutsche Bank]] банкімен 60 миллион АҚШ долларына бағаланған сапасы төмен ипотекалық облигацияларға қарсы [[кредиттік дефолт свопы]]н жасасты. Бұл осындай түрдегі алғашқы CDS болды. Ол ипотекалардың бастапқы төмен «жеңілдік мөлшерлемесінің» мерзімі аяқталғаннан кейін екі жыл ішінде олардың құны қатты құбылады деп болжады.<ref>{{cite magazine|last=Lewis|first=Michael|title=Betting on the Blind Side|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/04/wall-street-excerpt-201004|access-date=January 24, 2021|magazine=Vanity Fair|date=March 2010|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last=Lewis|first=Michael|title=The Outsiders Who Foresaw The Subprime Crisis|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124698825|access-date=January 24, 2021|publisher=NPR|date=March 15, 2010}}</ref> * 2006 жыл: Бірнеше жыл бойы орташа деңгейден жоғары өсіп келген тұрғын үй бағасы шегіне жетті, ал [[ипотекалық несие]]лер бойынша төлемдердің кешіктірілуі арта бастады. Бұл [[Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарыла бастағанының алғашқы белгісі болды.<ref name="aspnewhome">{{cite web| publisher=[[United States Census Bureau]]| url=https://www.census.gov/construction/nrs/historical_data/index.html| title=Median and Average Sale Price of Houses Sold}}</ref><ref name="Homeownership">{{cite news| title=Quarterly Homeownership Rates and Seasonally Adjusted Homeownership Rates for the United States: 1997–2014 | work=[[United States Census]] | date=May 5, 2006 |url=https://www.census.gov/housing/hvs/data/charts/fig06.pdf }}</ref> Несие беру талаптарының барған сайын босаңсуына байланысты, 2006 жылы барлық ипотекалық несиелердің үштен бірі сапасы төмен ипотекалық несиелер немесе табысты растайтын құжаттарды талап етпейтін несиелер болды,<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/news/business/wp/2018/10/04/feature/10-years-later-how-the-housing-market-has-changed-since-the-crash/ | title=10 years later: How the housing market has changed since the crash | first=Michele | last=Lerner | newspaper=[[The Washington Post]] | date=October 4, 2018}}</ref> ал олар сол жылғы тұрғын үй сатып алуларының 17%-ын құрады.<ref name="newcentury" /> * 2006 жылғы мамыр: [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] өз клиенттеріне тұрғын үй нарығының құлдырауы және әсіресе сапасы төмен ипотекалық несиелер бойынша өндіріп алу жағдайларының артуы туралы ескертті.<ref name=ii2007>{{cite web|url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b150ny2f12sbsp/the-2007-all-america-fixed-income-research-team|title=The 2007 All-America Fixed-Income Research Team|author=Pam Abramowitz|work=Institutional Investor|date=September 16, 2007|accessdate=September 7, 2022}}</ref> * 2006 жылғы тамыз: [[Кірістілік қисығы]] инверсияланып, бұл бір немесе екі жылдың ішінде рецессияның басталу ықтималдығы жоғары екенін білдірді.<ref>{{cite web |last1=Haubrich |first1=Joseph G. |last2=Cherny |first2=Kent |date=December 18, 2008 |title=The Yield Curve, December 2008 |url=https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |access-date=August 8, 2022 |archive-date=August 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808143456/https://www.clevelandfed.org/our-research/indicators-and-data/yield-curve-and-gdp-growth/yield-curve-archives/yc-20081217 |url-status=dead}}</ref> * 2006 жылғы қараша: [[UBS]] АҚШ тұрғын үй нарығында «таяп келе жатқан дағдарыс» туралы ескертті.<ref name=ii2007/> === 2007 (қаңтар-тамыз) === * 2007 жылғы 27 ақпан: Тұрғын үй бағасының және ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға берілген тапсырыстардың төмендеуі туралы мәліметтер экономикалық өсімнің баяулауына қатысты алаңдаушылықты күшейтіп, [[Алан Гринспен]] рецессия болатынын болжағаннан кейін, Қытай мен АҚШ-тағы акция бағалары 2003 жылдан бергі ең үлкен құлдырауға ұшырады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes | title=Brutal day on Wall Street | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401120810/https://money.cnn.com/2007/02/27/markets/markets_0630/index.htm?cnn=yes |archive-date=April 1, 2023}}</ref> [[Сапасы төмен несиелеу]] бойынша төлемдерді кешіктіру деңгейінің артуына байланысты [[Freddie Mac]] белгілі бір сапасы төмен ипотекалық несиелерге инвестиция салуды тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 | title=Fannie, Freddie tout limited subprime exposure | first=Patrick | last=Rucker | publisher=Reuters | date=February 27, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125813/https://www.reuters.com/article/idUSN2737639920070227 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 2 сәуір: [[сапасы төмен несиелеу]] мен [[секьюритилендіру]]ге маманданған америкалық [[жылжымайтын мүлікке инвестициялау трасты]] [[New Century]] [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына]] сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Бұл [[сапасы төмен ипотекалық несиелер дағдарысы]]ның өршуіне ықпал етті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | first=Jonathan | last=Stempel | publisher=Reuters | date=April 2, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516094211/https://www.reuters.com/article/us-newcentury-bankruptcy/new-century-files-for-chapter-11-bankruptcy-idUSN0242080520070403 |archive-date= May 16, 2023 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html | title=New Century Files for Bankruptcy | first=Julie | last=Creswell | work=[[The New York Times]] | date=April 2, 2007 | url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420174043/http://www.nytimes.com/2007/04/02/business/03lend.web.html |archive-date= April 20, 2023 }}</ref><ref name=newcentury>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20070624050024/http://money.cnn.com/2007/04/02/news/companies/new_century_bankruptcy/ | url-status=dead | archive-date=June 24, 2007 | title=New Century files for Chapter 11 bankruptcy | publisher=CNN | date=April 3, 2007}}</ref><ref name=usatodaytimeline>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ | title=Timeline: Key events in financial crisis | work=[[USA Today]] | date=September 8, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324095755/https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/09/08/chronology-2008-financial-crisis-lehman/2779515/ |archive-date= March 24, 2023 }}</ref><ref name="BBC Timeline">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7521250.stm | title=Timeline: Credit crunch to downturn | publisher=[[BBC News]] | date=August 7, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201074505/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7521250.stm |archive-date= December 1, 2023}}</ref> * 2007 жылғы 20 маусым: [[маржалық талап]]тар қойылғаннан кейін, [[Bear Stearns]] сапасы төмен ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілген [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) 20 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салған екі хедж-қорын қаржылық құтқаруға мәжбүр болды.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |title=Bear Stearns hedge funds near shutting down: report |publisher=Reuters |date=June 20, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125826/https://www.reuters.com/article/us-subprime-bearstearns/bear-stearns-hedge-funds-near-shutting-down-report-idUSN2021611320070620 |archive-date=December 7, 2022}}</ref> * 2007 жылғы 19 шілде: [[Dow Jones Industrial Average]] (DJIA) тарихта алғаш рет 14 000 пункттен асып, сауда күнін 14 000,41 деңгейінде жапты.<ref name=":5">{{cite web |title=Dow Jones Industrial Average (^DJI) Charts, Data &News |url=https://finance.yahoo.com/quote/%5EDJI/chart/ |access-date=2023-02-15 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> * 2007 жылғы 30 шілде: Дағдарыстан зардап шеккен алғашқы банктердің бірі болған [[IKB Deutsche Industriebank]] өзін Германияның мемлекеттік қаржы институты [[KfW]] құтқаратынын жариялады.<ref>{{citation |website=IKB Deutsche Industriebank |title=KfW backs IKB |date=2007-07-31 |url=https://www.ikb.de/uploads/media/07_07_30_PME_KfW_staerkt_IKB.pdf }}</ref> * 2007 жылғы 31 шілде: [[Bear Stearns]] өзінің екі хедж-қорын таратты.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 6 тамыз: [[American Home Mortgage]] банкроттық туралы өтініш берді.<ref name=usatodaytimeline/> * 2007 жылғы 9 тамыз: [[BNP Paribas]] басқаруындағы активтерінің жалпы көлемі 2,2 миллиард АҚШ долларын құрайтын үш [[хедж-қор]]ынан қаражатты шешіп алуды тоқтатты. Бұған «өтімділіктің толықтай жоғалуы» себеп болып, қорлардың құнын бағалау мүмкін болмай қалды. Бұл банктердің бір-бірімен мәміле жасаудан бас тарта бастағанының белгісі еді.<ref name="BBC Timeline"/><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-bnpparibas-subprime-funds-idUSWEB612920070809 | title=BNP freezes $2.2 bln of funds over subprime | first1=Sudip | last1=Kar-Gupta | first2=Yann Le | last2=Guernigou | publisher=Reuters | date=August 9, 2007}}</ref><ref>{{cite news | title=Three myths that sustain the economic crisis | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2012/aug/05/economic-crisis-myths-sustain | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] |date=August 5, 2012}}</ref> * 2007 жылғы 16 тамыз: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 12 945,78 пункт деңгейінде жабылды. Бұл оның шарықтау шегіне жеткеннен кейінгі алдыңғы 20 сауда күнінің 12-сінде төмендегеннен кейінгі нәтиже еді. Осы уақыт ішінде индекс 1 164,63 пунктке немесе 8,3%-ға төмендеді.<ref name=":5" /> === 2007 (қыркүйек-желтоқсан) === [[Сурет:Northern Rock Queue.jpg|thumb|Қаржы дағдарысы кезінде өз жинақтарын шешіп алу үшін Ұлыбританиядағы [[Northern Rock]] банкінің бөлімшесі алдында кезекте тұрған адамдар]] * 2007 жылғы 14 қыркүйек: Орта көлемді әрі [[қаржылық левередж]]і жоғары британдық [[Northern Rock]] банкі [[Англия банкі]]нен қолдау алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/news/2007/september/liquidity-support-facility-for-northern-rock-plc.pdf |title=News Release: Liquidity Support Facility for Northern Rock plc| publisher=[[Bank of England]] |date=September 14, 2007}}</ref> Бұл инвесторлар арасында дүрбелең туғызып, [[банкке жаппай жүгіру]]ге әкелді.<ref name=northernrock>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-41229513 |title=The collapse of Northern Rock: Ten years on | first=Dominic | last=O'Connell | publisher=[[BBC News]] | date=September 12, 2017}}</ref> * 2007 жылғы 18 қыркүйек: [[Федералдық ашық нарық комитеті]] өтімділік пен сенімге қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н ең жоғары 5,25% деңгейінен төмендете бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20070923064052/http://money.cnn.com/2007/09/18/news/economy/fed_rates/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2007 | title=Interest rates slashed to help economy | first=Paul R. | last=La Monica | publisher=CNN | date=September 18, 2007}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/18/business/18cnd-fed.html | title=Markets Soar After Fed Cuts Key Rate by a Half Point | first1=Edmund L. | last1=Andrews | author-link1=Edmund L. Andrews | first2=Jeremy W. | last2=Peters | author-link2=Jeremy W. Peters | work=[[The New York Times]] | date=September 18, 2007 | url-access=subscription}}</ref> * 2007 жылғы 28 қыркүйек: [[NetBank]] тұрғын үй несиелеріне шамадан тыс тәуелділігінің салдарынан [[банктің күйреуі]]не ұшырап, банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2007/09/29/business/29netbank.html | title=Online Bank Fails, and Regulators Shut It | agency=[[Associated Press]] | work=[[The New York Times]] | date=September 29, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 9 қазан: DJIA 14 164,53 пунктпен жабылып, жабылу бағасының ең жоғары деңгейіне жетті.<ref>{{Cite web| url=https://www.thebalance.com/dow-jones-closing-history-top-highs-and-lows-since-1929-3306174 | title=Dow High of 26,828.39 Set on October 3, 2018 |last=Amadeo |first=Kimberly | website=The Balance | publisher=[[Dotdash]] | date=March 20, 2020}}</ref> * 2007 жылғы 15 қазан: [[Citigroup]], [[Bank of America]] және [[JPMorgan Chase]] [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дарды (SIV) өтімділікпен қамтамасыз ету үшін көлемі 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Master Liquidity Enhancement Conduit]] бағдарламасын құру жоспарын жариялады. Алайда бұл жоспар желтоқсан айында тоқтатылды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial-supersiv/banks-abandon-plan-for-super-siv-idUSWEN314120071222 | title=Banks abandon plan for Super-SIV | first=Dan | last=Wilchins | publisher=Reuters | date=December 21, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 26 қараша: Қаржы секторына қатысты алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты АҚШ қор нарықтары түзету кезеңіне өтті.<ref>{{cite web |last=Gongloff |first=Mark |date=November 26, 2007 |title=Credit Woes Slam Stocks |url=https://www.wsj.com/articles/SB119608282533903873 |access-date=August 11, 2024 |website=Wall Street Journal}}</ref> * 2007 жылғы желтоқсан: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 5%-ға жетті.<ref name=":6">{{cite web |title=FRED |url=https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> * 2007 жылғы 12 желтоқсан: [[Федералдық резерв жүйесі]] сапасы төмен ипотекалық несиелері бар банктерді қысқа мерзімді несиемен қамтамасыз ету үшін [[мерзімді аукциондық тетік]]ті (TAF) енгізді.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20071212a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=December 12, 2007}}</ref> * 2007 жылғы 17 желтоқсан: [[Delta Financial Corporation]] сапасы төмен ипотекалық несиелерді [[секьюритилендіру]]де сәтсіздікке ұшырағаннан кейін банкроттық туралы өтініш берді.<ref>{{Cite news | url=https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | title=Ex-Delta chief starts mortgage company | work=[[New York Newsday]] | date=May 20, 2008 | access-date=June 17, 2022 | archive-date=September 3, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200903224122/https://www.newsday.com/business/technology/ex-delta-chief-starts-mortgage-company-1.516094 | url-status=dead }}</ref> * 2007 жылғы 19 желтоқсан: [[Standard and Poor's]] рейтингтік агенттігі облигациялар бойынша дефолт болған жағдайда төлем жасайтын көптеген монолайн сақтандырушыларының рейтингтерін төмендетті.<ref>{{Cite news |last=Bajaj |first=Vikas |date=December 19, 2007 |title=S.&P. Cuts Rating on Bond Insurer |url=https://www.nytimes.com/2007/12/19/business/20cnc-bond.html |work=The New York Times}}</ref> * 2007 жылғы 31 желтоқсан: Жылдың соңғы бөлігіндегі құбылмалылыққа қарамастан, нарықтар жылды өздері бастаған деңгейден жоғары аяқтады. DJIA 13 264,82 пунктпен жабылып, жыл қорытындысы бойынша 6,4%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=LaVallee |first=Andrew |date=December 31, 2007 |title=Nasdaq Ends Year on a Down Note But Finishes 2007 With a 9.8% Gain |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB119911487920259503 |access-date=August 11, 2024}}</ref> === 2008 (қаңтар-тамыз) === * 2008 жылғы 11 қаңтар: [[Bank of America]] [[Countrywide Financial]] компаниясын 4 миллиард АҚШ долларына бағаланған акцияларға сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://www.npr.org/2013/01/11/169108131/looking-back-on-bank-of-americas-countrywide-debacle | title=Looking Back On Bank Of America's Countrywide Debacle | first=Jim | last=Zarroli | publisher=[[NPR]] | date=January 11, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 18 қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын [[Ambac]] компаниясының кредиттік рейтингі төмендетілгеннен кейін қор нарықтары жыл ішіндегі ең төменгі деңгейіне түсті. Сонымен қатар қаражатты шешіп алу көлемінің артуына байланысты Scottish Equitable өз ақшасын алғысы келген клиенттер үшін төлемдерді 12 айға дейін кешіктіретінін жариялады.<ref>{{cite news |last=Twin |first=Alexandra |title=Disastrous Dow tumbles again |url=https://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119231406/http://money.cnn.com/2008/01/18/markets/markets_0500/index.htm |url-status=dead |archive-date=January 19, 2008 |publisher=CNN |date=January 18, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 21 қаңтар: АҚШ нарықтары [[Мартин Лютер Кинг күні]]не байланысты жабық болған кезде, Ұлыбританиядағы [[FTSE 100 индексі]] 323,5 пунктке немесе 5,5%-ға құлдырап, [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарынан]] бергі ең ірі бір күндік құлдырауды тіркеді.<ref name=":7">{{cite web |last=Guillén |first=Mauro |title=The Global Economic & Financial Crisis: A Timeline |url=https://lauder.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/2015/06/Chronology_Economic_Financial_Crisis.pdf |access-date=March 5, 2023}}</ref> * 2008 жылғы 22 қаңтар: АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесі экономиканы ынталандыру мақсатында пайыздық мөлшерлемені 0,75 пайыздық тармаққа төмендетті. Бұл соңғы 25 жылдағы ең ірі төмендету әрі 2001 жылдан бергі алғашқы кезектен тыс мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref name=":7" /> * 2008 жылғы қаңтар: [[Облигацияларды сақтандыру]]мен айналысатын компаниялардың тәуекелдерге ұшырауына қатысты алаңдаушылықтың күшеюі салдарынан АҚШ қор нарығы 2000 жылдан бергі ең нашар қаңтар айын бастан өткерді.<ref>{{Cite news |url=https://www.post-gazette.com/business/businessnews/2008/01/31/Stocks-erase-early-losses-rise-as-concerns-about-bond-insurers-ease/stories/200801310428 | title=Stocks erase early losses, rise as concerns about bond insurers ease | first=Tim | last=Paradis | work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] | date=January 31, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 13 ақпан: [[2008 жылғы экономиканы ынталандыру туралы заң]] күшіне енді. Заң салықтық жеңілдіктерді (салық қайтарымын) қамтыды.<ref>{{cite press release | url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/02/20080213-3.html | title=President Bush Signs H.R. 5140, the Economic Stimulus Act of 2008 | publisher=[[whitehouse.gov]] | date=February 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-stimulus/bush-signs-stimulus-bill-and-cites-economic-resilience-idUSWAT00889920080214 | title=Bush signs stimulus bill and cites economic resilience | first=Jeremy | last=Pelofsky | publisher=Reuters | date=February 13, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 ақпан: [[Northern Rock]] банкін мемлекет меншігіне алу рәсімі аяқталды.<ref name=northernrock/> * 2008 жылғы 5 наурыз: [[The Carlyle Group]] ипотекалық облигациялар қорына қатысты [[маржалық талап]]тар алды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20080305006383/en/Carlyle-Capital-Corporation-Limited-Issues-Update-Liquidity | title=Carlyle Capital Corporation Limited Issues Update on Its Liquidity | publisher=[[Business Wire]] | date=March 5, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 17 наурыз: [[Bear Stearns]] компаниясы есептен шығарылмаған 46 миллиард АҚШ долларына тең [[ипотека]]лық активтері және жалпы көлемі 10 триллион АҚШ долларын құрайтын активтері бола тұра банкроттық қаупіне тап болды. Алайда Федералдық резерв жүйесі соңғы 30 жылдағы алғашқы төтенше отырысында [[JPMorgan Chase]] компаниясының Bear Stearns-ті бір акциясы үшін 2 АҚШ долларына сатып алуын жеңілдету мақсатында оның проблемалық несиелеріне кепілдік беруге келісті. Бір апта бұрын компания акциялары 60 АҚШ долларымен, ал бір жыл бұрын 178 АҚШ долларымен саудаланған болатын. Келесі аптада сатып алу бағасы бір акция үшін 10 АҚШ долларына дейін көтерілді.<ref>{{cite news | url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/03/17/business/17bear.html| title=Search JP Morgan Pays $2 a Share for Bear Stearns | first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] | date=March 17, 2008 | access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/jp-morgan-to-buy-bear-stearns-for-2-a-share | title=J.P. Morgan to buy Bear Stearns for $2 a share | first1=Alistair | last1=Barr | first2=Greg | last2=Morcroft | work=[[MarketWatch]] | date=March 17, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-bear-stearns-books-still-dont-answer-the-most-interesting-questions-2009-5 | title=The Bear Stearns Books Still Don't Answer The Interesting Questions | first=Eric | last=Falkenstein | work=[[Business Insider]] | date=May 18, 2009}}</ref> * 2008 жылғы 18 наурыз: Қызу пікірталас жағдайында өткен отырыста Федералдық резерв жүйесі [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н 75 базистік тармаққа төмендетті. Бұл алты ай ішіндегі алтыншы мөлшерлеме төмендетуі болды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080321220052/http://money.cnn.com/2008/03/18/news/economy/fed_rates/index.htm?postversion=2008031816 | url-status=dead | archive-date=March 21, 2008 | title=Fed cuts rates by 3/4 of a point | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=March 18, 2008}}</ref> Сонымен қатар, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларына банктерден 200 миллиард АҚШ долларына дейінгі көлемде сапасы төмен ипотекалық несиелерді сатып алуға рұқсат берілді. Билік өкілдері бұл ықтимал дағдарысты тежеуге көмектеседі деп есептеді. [[АҚШ доллары]] әлсіреп, шикізат тауарларының бағасы күрт өсті.{{Citation needed}}<ref>{{cite web |date=2018-04-27 |title=Commodities Prices to Rise in 2018 |url=https://blogs.worldbank.org/developmenttalk/commodities-prices-rise-2018 |access-date=2024-03-11 |website=blogs.worldbank.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Commodity prices to rise more than expected in 2018 |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/24/commodity-prices-to-rise-more-than-expected-in-2018-world-bank |access-date=2024-03-11 |website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |title=World Economic Situation And Prospects: March 2018 Briefing, No. 112 {{!}} Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/publication/world-economic-situation-and-prospects-march-2018-briefing-no-112/ |access-date=2024-03-11 |website=www.un.org}}</ref> * 2008 жылғы маусымның соңы: АҚШ қор нарығы өзінің ең жоғары деңгейінен 20%-ға төмендегеніне қарамастан, мұнайдың бағасы тарихта алғаш рет бір баррелі үшін 140 АҚШ долларынан асып, ал болат бағасы бір тоннасы үшін 1 000 АҚШ долларынан жоғарылағандықтан, шикізатқа байланысты компаниялардың акциялары күрт қымбаттады. [[Инфляция]]ға қатысты алаңдаушылық пен Қытай тарапынан жоғары сұраныс [[2000-жылдардағы шикізат бумы]] кезінде адамдарды [[шикізат тауарлары]]на инвестиция салуға ынталандырды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080630113944/http://money.cnn.com/2008/06/27/markets/oil/ | url-status=dead | archive-date=June 30, 2008 | title=Oil settles at record high above $140 | first1=Ben | last1=Rooney | first2=David | last2=Goldman | publisher=CNN | date=June 27, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-06-27/marcial-u-dot-s-dot-steel-is-on-a-rollbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice | title=Marcial: U.S. Steel Is on a Roll | first=Gene G. | last=Marcial | work=[[Bloomberg News]] | date=June 27, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 11 шілде: [[IndyMac]] банкі күйреді. Мұнай бағасы бір баррелі үшін ең жоғары 147,50 АҚШ долларына жетті.<ref name=indymactaken/><ref name=":7" /> * 2008 жылғы 30 шілде: [[2008 жылғы тұрғын үй және экономиканы қалпына келтіру туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite web | url=https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151957/https://www.hud.gov/hudprograms/hera2008 | url-status=dead | archive-date=June 8, 2020 | title=Housing and Economic Recovery Act of 2008 (HERA) Programs | date=September 20, 2017 | publisher=[[United States Department of Housing and Urban Development]]}}</ref> * 2008 жылғы тамыз: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 6%-ға жетті.<ref name=":6" /> === 2008 (қыркүйек) === * 2008 жылғы 7 қыркүйек: [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] компанияларын федералдық үкіметтің бақылауына алу жүзеге асырылды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080910011530/http://money.cnn.com/2008/09/07/news/companies/fannie_freddie/ | url-status=dead | archive-date=September 10, 2008 | title=U.S. seizes Fannie and Freddie | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 7, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 15 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Bear Stearns]] жағдайындағыдай оның несиелеріне кепілдік беруден бас тартқаннан кейін, [[Lehman Brothers банкроттығы]] DJIA-ның 504,48 пунктке (4,42%) төмендеуіне әкелді. Бұл соңғы жеті жылдағы ең ірі құлдырау болды. Банкроттықтың алдын алу мақсатында [[Merrill Lynch]] үкіметтің қолдауымен жүзеге асқан мәміле арқылы [[Bank of America]] тарапынан 50 миллиард АҚШ долларына сатып алынды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130920084530/http://money.cnn.com/2008/09/15/news/companies/merrill_bofa_deal/ | url-status=dead | archive-date=September 20, 2013 | title=Bank of America to buy Merrill | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 15, 2008}}</ref> Бұған дейін Lehman Brothers-ті [[Bank of America]] немесе [[Barclays]] сатып алуы жөнінде келіссөздер жүргізілген болатын, алайда екі банктің де компанияны толықтай сатып алуға ниеті болмады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |work=[[The New York Times]] |first=Eric |last=Dash | date=September 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 16 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[American International Group]] (AIG) компаниясын 85 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қарыз және меншікті капиталды қаржыландыру арқылы өз бақылауына алды. [[Reserve Primary Fund]] қоры [[Lehman Brothers]] бағалы қағаздарына тәуелділігінің салдарынан [[номиналдық құнын жоғалтты]].<ref>{{cite news | url=https://www.americanactionforum.org/research/the-federal-reserves-crisis-response/ | title=The Federal Reserve's Crisis Response | work=[[American Action Network]] | date=September 12, 2013}}</ref> * 2008 жылғы 17 қыркүйек: Инвесторлар АҚШ-тағы [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларынан]] 144 миллиард АҚШ долларын алып шықты. Бұл [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорларына]] жасалған [[банкке жаппай жүгіру]]мен тең болды. Мұндай қорлар әдетте компаниялардың операциялық қызметі мен еңбекақы төлеуін қаржыландыру үшін шығарылатын [[коммерциялық қағаз]]дарға инвестиция салады. Соның салдарынан қысқа мерзімді несие беру нарығы тоқырауға ұшырады. Салыстыру үшін, алдыңғы аптада мұндай қорлардан небәрі 7,1 миллиард АҚШ доллары алынған болатын. Бұл компаниялардың өздерінің [[қысқа мерзімді қарыз]]дарын қайта қаржыландыру мүмкіндігін бұзды. Бұған жауап ретінде АҚШ үкіметі уақытша кепілдік бағдарламасы арқылы ақша нарығы шоттарын банктердегі [[депозиттерді сақтандыру]]ға ұқсас сақтандырумен қамтамасыз етті,<ref>{{cite news |last=Gullapalli |first=Diya| url=https://www.wsj.com/articles/SB122186683086958875 |work=[[The Wall Street Journal]] |title=Bailout of Money Funds Seems to Stanch Outflow| date=September 20, 2008 | url-access=subscription}}</ref> ал Федералдық резерв жүйесі коммерциялық қағаздарды сатып алу бағдарламаларын іске қосты. * 2008 жылғы 18 қыркүйек: АҚШ Қаржы министрі [[Генри Полсон]] мен Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] АҚШ Өкілдер палатасының спикері [[Нэнси Пелоси]]мен шұғыл кездесуде несие нарықтары толық күйреудің алдында тұрғанын ескертті. Бернанке проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлемінде қор құруды сұрап: «Егер мұны жасамасақ, дүйсенбіге қарай экономикамыз болмауы мүмкін», — дегені хабарланды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/10/02/business/02crisis.html | title=As Crisis Spiraled, Alarm Led to Action| first=Joe | last=Nocera | author-link=Joe Nocera | work=[[The New York Times]] | date=October 1, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * 2008 жылғы 19 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі [[Активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың ақша нарығы пай қорларының өтімділігін қолдау тетігі]]н (AMLF) құрды. Бұл ақша нарығы қорларын уақытша сақтандыруға және несие нарықтарының жұмысын жалғастыруына мүмкіндік беру үшін жасалды.<ref>{{Cite web |date=September 19, 2008 |title=Federal Reserve Board announces two enhancements to its programs to provide liquidity to markets |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20080919a.htm |access-date= |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> * 2008 жылғы 20 қыркүйек: [[Генри Полсон]] АҚШ Конгрессінен проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қор құруға рұқсат беруді сұрады. Ол Конгреске: «Егер бұл қабылданбаса, онда Құдай бәрімізге жар болсын», — деді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB122186563104158747 | title=Shock Forced Paulson's Hand | first1=Deborah | last1=Solomon | first2=Liz | last2=Rappaport | first3=Damian | last3=Paletta | first4=Jon | last4=Hilsenrath | work=[[The Wall Street Journal]] | date=September 20, 2008| url-access=subscription }}</ref> * 2008 жылғы 21 қыркүйек: [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] Федералдық резерв жүйесінің қорғауын күшейту мақсатында [[инвестициялық банк]] мәртебесінен [[банктік холдингтік компания]] мәртебесіне ауысты.<ref>{{cite news | url=https://dealbook.nytimes.com/2008/09/21/goldman-morgan-to-become-bank-holding-companies/ | title=As Goldman and Morgan Shift, a Wall St. Era Ends | work=[[The New York Times]] | date=September 21, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2009/09/18/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-21-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 21, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 18, 2009}}</ref><ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/bcreg20080921a.htm | title=Board approves, pending a statutory five-day antitrust waiting period, the applications of Goldman Sachs and Morgan Stanley to become bank holding companies | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 21, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/09/22/goldman-morgan-fed-biz-wall-cx_lm_0922bizgoldman.html | title=Say Goodbye To The Investment Banks | first=Liz | last=Moyer | work=[[Forbes]] | date=September 21, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 22 қыркүйек: [[MUFG Bank]] [[Morgan Stanley]] компаниясының 20% үлесін сатып алды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080923134926/http://money.cnn.com/2008/09/22/news/companies/mufg_morgan_stanley/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 23, 2008 | title=Morgan Stanley to sell stake to Japan's MUFG | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 22, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 23 қыркүйек: [[Berkshire Hathaway]] [[Goldman Sachs]] компаниясына 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20080926053052/http://money.cnn.com/2008/09/23/news/companies/goldman_berkshire/ | url-status=dead | archive-date=September 26, 2008 | title=Buffett's Berkshire invests $5B in Goldman | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=September 23, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 26 қыркүйек: [[Washington Mutual]] [[банкке жаппай жүгіру]]дің салдарынан банкротқа ұшырап, [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]]ның (FDIC) бақылауына өтті. Дүрліккен салымшылар 10 күн ішінде банктен 16,7 миллиард АҚШ долларын алып шыққан болатын.<ref>{{cite news | url=https://www.cbsnews.com/news/washington-mutual-falls-to-subprime-mess/ | title=Washington Mutual Falls To Subprime Mess | publisher=[[CBS News]] | date=September 26, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қыркүйек: Өкілдер палатасы 225 дауысқа қарсы 208 дауыспен, демократтардың көпшілігі қолдап, ал республикашылдардың көпшілігі қарсы дауыс беруімен [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдамай тастады. Бұл заң 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қамтыған болатын. Бұған жауап ретінде DJIA 777,68 пунктке немесе 6,98%-ға төмендеп, сол кездегі тарихтағы ең ірі бір күндік пункттік құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 8,8%-ға, ал Nasdaq Composite 9,1%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002032707/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/economy/bailout/ | url-status=dead | archive-date=October 2, 2008 | title=Bailout plan rejected – supporters scramble | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> Әлемнің бірнеше қор нарығы индексі де 10%-ға төмендеді. Алтынның бағасы бір унциясы үшін 900 АҚШ долларына дейін көтерілді. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты шетелдік орталық банктермен жасалған валюталық своптар көлемін екі есеге ұлғайтты. [[Wachovia]] өзін [[Citigroup]] компаниясына сату туралы келісімге келді, алайда бұл мәміле акцияларды құнсыздандырып, мемлекеттік қаржыландыруды талап етер еді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080930030808/http://money.cnn.com/2008/09/29/news/companies/wachovia_citigroup/index.htm | url-status=dead | archive-date=September 30, 2008 | title=Citigroup buys Wachovia bank assets for $2.2B | first=David | last=Ellis | publisher=CNN | date=September 29, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 30 қыркүйек: Президент [[Джордж Уокер Буш]] халыққа үндеу жасап: «Конгресс әрекет етуі тиіс... Біздің экономикамыз үкіметтің батыл қадамдарына тәуелді. Бұл мәселені неғұрлым тезірек шешсек, соғұрлым экономикалық өсім мен жұмыс орындарын құру жолына тезірек қайта ораламыз», — деді. Осы күні DJIA 4,7%-ға қалпына келді.<ref>{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2009/09/29/the-financial-crisis-this-dayone-year-ago-sept-30-2008.html | title=The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 30, 2008 | publisher=[[CNBC]] | date=September 30, 2009}}</ref> === 2008 (қазан) === * 2008 жылғы 1 қазан: АҚШ Сенаты [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081004001856/http://money.cnn.com/2008/10/01/news/economy/senate_rescuebill2/ | url-status=dead | archive-date=October 4, 2008 | title=Senate passes bailout | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 2 қазан: Инвесторлардың АҚШ Өкілдер палатасында [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]] бойынша өтетін дауыс беруге қатысты алаңдаушылығының салдарынан қор нарығының индекстері 4%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081003105114/http://money.cnn.com/2008/10/02/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 3, 2008 | title=Bailout fears sink stocks | first=Alexandra |last=Twin | publisher=CNN | date=October 2, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 3 қазан: Өкілдер палатасы [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды және 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]]н (TARP) қабылдады.<ref>{{cite press release | url=https://hoyer.house.gov/content/congress-passes-emergency-economic-stabilization-act | title=Congress Passes Emergency Economic Stabilization Act | publisher=[[Steny Hoyer]] | date=October 3, 2008}}</ref> Президент [[Джордж Уокер Буш]] сол күні заңға қол қойды.<ref>{{cite news | url=https://www.smh.com.au/world/economic-rescue-swiftly-signed-into-law-20081004-4tnf.html | title=Economic rescue swiftly signed into law | first=Stephen | last=Collinson | work=[[The Sydney Morning Herald]] | date=October 4, 2008}}</ref> [[Wachovia]] мемлекеттік қаржыландыруды қажет етпеген мәміле арқылы [[Wells Fargo]] компаниясына сатылу жөнінде келісімге келді.<ref>{{Cite news |url=https://abcnews.go.com/Business/SmartHome/story?id=5946486&page=1 | title=Wells Fargo Buys Wachovia for $15.1 Billion | first=Sara | last=Lepro | work=[[ABC News (United States)|ABC News]] | agency=[[Associated Press]] | date=October 3, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 6–10 қазан: 2008 жылғы 6–10 қазан аралығында DJIA барлық бес сауда сессиясын да төмендеумен жапты. Сауда көлемі рекордтық деңгейге жетті. DJIA бір апта ішінде 1 874,19 пунктке немесе 18,2%-ға төмендеп, өз тарихындағы пункттік те, пайыздық та ең ірі апталық құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 20%-дан астам төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/financialcrisis/3174151/Financial-crisis-US-stock-markets-suffer-worst-week-on-record.html |archive-date=January 10, 2022 |url-status=live | title=Financial crisis: US stock markets suffer worst week on record | work=[[The Daily Telegraph]] | date=October 10, 2008 | url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref> * 2008 жылғы 7 қазан: АҚШ-та [[2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ға сәйкес [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] әрбір салымшы үшін депозиттерді сақтандыру сомасын 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтты.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/press-releases/2008/pr08093.html | title=Emergency Economic Stabilization Act of 2008 Temporarily Increases Basic FDIC Insurance Coverage from $100,000 to $250,000 Per Depositor | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 7, 2008}}</ref> [[Сурет:S&P BSE SENSEX chart.svg|thumb|right|upright=1.6|[[2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы]] кезінде [[BSE SENSEX]] индексі күрт төмендеді. Ол 2008 жылғы қаңтардағы 21 000 пункттен жоғары деңгейден 2008 жылғы қазанда 8 000 пункттен төмен деңгейге дейін құлдырады.<ref> {{Cite news |url = https://www.ndtvprofit.com/business/the-sensex-journey-from-2008-to-2013-371137 |title = The Sensex journey: From 2008 to 2013 |publisher = [[NDTV Profit]] |date = 1 November 2013 }}</ref>]] * 2008 жылғы 8 қазан: [[Индонезия қор биржасы]] бір күн ішінде 10%-ға төмендегеннен кейін сауда-саттықты тоқтатты.<ref>{{Cite news | url=https://www.thejakartapost.com/news/2020/03/13/covid-19-indonesia-idx-trading-halted-first-time-2008.html | title=Trading halted for first time since 2008 over pandemic | first1=Riska | last1=Rahman | first2=Prima | last2=Wirayani | work=[[The Jakarta Post]] | date=March 13, 2020}}</ref> Әлемнің орталық банктері АҚШ қор нарықтары ашылғанға дейін шұғыл жиналыстар өткізіп, пайыздық мөлшерлемелерді төмендету жөніндегі әрекеттерін үйлестірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20081008a.htm |title = FOMC statement: Federal Reserve and other central banks announce reductions in policy interest rates}}</ref> * 2008 жылғы 11 қазан: [[Халықаралық валюта қоры]]ның (ХВҚ) басшысы әлемдік қаржы жүйесі «жүйелік күйреудің шегіне» жеткенін ескертті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-financial3/imf-warns-of-financial-meltdown-idUSTRE49A36O20081011 | title=IMF warns of financial meltdown | first1=Lesley | last1=Wroughton | first2=Francois | last2=Murphy | publisher=Reuters | date=October 11, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 14 қазан: Үш сауда күні қатарынан (9, 10 және 13 қазан) тоқтатылғаннан кейін Исландия қор нарығы 14 қазанда қайта ашылды. Негізгі [[OMX Iceland 15]] индексі 678,4 пунктпен жабылды, бұл 8 қазандағы жабылу көрсеткіші — 3 004,6 пункттен шамамен 77%-ға төмен болды. Бұған OMX Iceland 15 индексі құнының 73,2%-ын құраған үш ірі банктің құнының нөлге дейін төмендетілуі себеп болды. Бұл [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржы дағдарысы]]на алып келді.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/14/iceland-marketturmoil | title=Iceland markets plummet | first=Julia | last=Kollewe | work=[[The Guardian]] | date=October 14, 2008}}</ref> [[Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) FDIC сақтандырған барлық мекемелердің аға борыштық міндеттемелеріне 2009 жылғы 30 маусымға дейін кепілдік беру үшін [[Уақытша өтімділікке кепілдік беру бағдарламасы]]н құрды.<ref>{{Cite press release | url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2008/pr08100.html | title=FDIC Announces Plan to Free Up Bank Liquidity | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=October 14, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 16 қазан: Швейцарияның [[UBS AG]] және [[Credit Suisse]] банктерін құтқару жоспары жарияланды.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/oct/16/ubs-creditsuisse | title=Switzerland unveils bank bail-out plan | first=David | last=Gow | work=[[The Guardian]] | date=October 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 24 қазан: Әлемнің көптеген қор биржалары өз тарихындағы ең ірі құлдыраулардың бірін бастан өткерді. Көптеген индекстер шамамен 10%-ға төмендеді.<ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/indexes-fall-hard-on-bloody-friday | title=Indexes fall hard on bloody Friday | first=V. Phani | last=Kumar | work=[[Marketwatch]] | date=October 24, 2008}}</ref> АҚШ-та DJIA 3,6%-ға төмендегенімен, басқа нарықтардағыдай қатты құлдыраған жоқ.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025105403/http://money.cnn.com/2008/10/24/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=October 25, 2008 | title=Stocks can't shake the blues | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=October 24, 2008}}</ref> Әлемдік инвесторлар қауіпсіз активтерге ұмтылғандықтан, [[АҚШ доллары]], [[жапон иенасы]] және [[швейцар франкі]] басқа негізгі валюталарға, әсіресе [[британ фунт стерлингі]] мен [[канадалық доллар]]ға қатысты күрт нығайды. [[Валюта дағдарысы]] туындап, инвесторлар ауқымды капиталдарын неғұрлым тұрақты валюталарға ауыстырды. Соның салдарынан дамушы елдердің көптеген үкіметтері [[Халықаралық валюта қоры]]нан көмек сұрады.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24emerge.html |title=West Is in Talks on Credit to Aid Poorer Nations|work=[[The New York Times]] |first=Mark |last=Landler | author-link=Mark Landler | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24won.html |title=Trouble Without Borders | work=[[The New York Times]] |first=Martin | last=Fackler | author-link=Martin Fackler (journalist) | date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Сол күні [[Англия банкі]] төрағасының орынбасары [[Чарли Бин]]: «Бұл — өмірде бір рет қана болатын дағдарыс, бәлкім адамзат тарихындағы осындай сипаттағы ең ірі қаржы дағдарысы», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/britain-bank-bean/financial-crisis-may-be-worst-in-history-boes-bean-idUSLAC00300720081024 | title=Financial crisis may be worst in history – BoE's Bean | publisher=Reuters | date=October 24, 2008}}</ref> Реттеуші органдардың қолдауымен жасалған мәміле нәтижесінде [[PNC Financial Services]] [[National City Corp.]] компаниясын сатып алуға келісті.<ref>{{cite news | url=https://abcnews.go.com/Business/story?id=6107696 | title=PNC will buy troubled National City Corp. for $5.58 billion | first=Pallavi | last=Gogoi | agency=[[USA Today]] | publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] | date=October 24, 2008}}</ref> === 2008 (қараша-желтоқсан) === [[Сурет:22 2007-2008 global financial crisis effect in Bristol UK - credit crunch lunch.jpg|thumb|[[Бристоль]], Ұлыбританиядағы «несие дағдарысы кезіндегі арзан түскі ас» жарнамасы бар мейрамхана]] * 2008 жылғы 6 қараша: ХВҚ 2009 жылы әлемдік экономика 0,3%-ға қысқарады деп болжады. Сол күні [[Англия банкі]] мен [[Еуропалық орталық банк]] пайыздық мөлшерлемелерін тиісінше 4,5%-дан 3%-ға және 3,75%-дан 3,25%-ға дейін төмендетті.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20081011035031/http://money.cnn.com/2008/10/08/news/economy/fed_move/ | url-status=dead | archive-date=October 11, 2008 | title=Fed: Emergency cut | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=October 8, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 10 қараша: [[American Express]] [[банктік холдингтік компания]]ға айналды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081201061642/http://money.cnn.com/2008/11/10/news/companies/amex/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 1, 2008 | title=AmEx becomes bank to stabilize funding | first=Tami | last=Luhby | publisher=CNN | date=November 10, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 қараша: Исландиядағы банктердің күйреуі [[Исландия кронасы]]ның құнсыздануына әкеліп, үкіметке банкроттық қаупін төндіргеннен кейін, Исландия [[Халықаралық валюта қоры]]нан шұғыл несие алды.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7738874.stm |title=IMF approves $2.1bn Iceland loan |work=[[BBC News]] |date=November 20, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 25 қараша: [[Активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды мерзімді несиелеу бағдарламасы]] (TALF) жарияланды.<ref>{{cite press release | url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/20081125a.htm | title=Press Release | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=November 25, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 29 қараша: Экономист [[Дин Бейкер]] былай деп мәлімдеді: {{Дәйексөз|Несиелеу талаптарының қатаюына өте орынды себеп бар. Екі жыл бұрын өз үйлерінде едәуір меншікті капиталы болған ондаған миллион үй иесінің бүгінде оның аз ғана бөлігі қалды немесе мүлде қалмады. Кәсіпорындар [[Ұлы тоқырау]]дан бергі ең ауыр экономикалық құлдыраумен бетпе-бет келіп отыр. Бұл несие беру туралы шешімдерге әсер етеді. Үйінде меншікті капиталы бар үй иесінің автонесие немесе несие картасы бойынша қарызын өтемей қалу ықтималдығы өте төмен. Олар көлігінен айырылып немесе несиелік тарихына төлемегені туралы белгі қойылғанша, сол меншікті капиталды пайдаланғанды жөн көреді. Ал меншікті капиталы жоқ үй иесі үшін міндеттемелерді орындамау қаупі әлдеқайда жоғары. Кәсіпорындарға келсек, олардың несиелік қабілеті болашақтағы пайдасына байланысты. 2008 жылғы қарашадағы пайдаға қатысты болжамдар 2007 жылғы қарашадағыдан әлдеқайда нашар болды... Көптеген банктердің өздері күйреудің алдында тұрғаны анық болғанымен, қаржы жүйесі мүлде берік болған күннің өзінде тұтынушылар мен кәсіпорындарға қазір несие алу әлдеқайда қиын болар еді. Экономиканың басты мәселесі — тұрғын үй байлығының шамамен 6 триллион АҚШ долларына және одан да көп көлемдегі акциялар байлығының жоғалуы.<ref>{{cite web |url=https://prospect.org/economy/credit-crisis-damn-it/ |title=It's Not the Credit Crisis, Damn It! |last=Baker |first=Dean | work=[[The American Prospect]] |date=November 29, 2008}}</ref>}} * 2008 жылғы 1 желтоқсан: NBER АҚШ экономикасының рецессияға ұшырағанын және оның 2007 жылғы желтоқсаннан бері жалғасып келе жатқанын жариялады. Осы жаңалықтан кейін DJIA 679,95 пунктке немесе 7,8%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |title=It's official: U.S. in a recession since December 2007 |date=December 1, 2008 |url=https://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202181934/http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/ |url-status=dead |archive-date=December 2, 2008 |access-date=May 3, 2023 |website=CNN Money}}</ref><ref name=":5" /> * 2008 жылғы 6 желтоқсан: [[2008 жылғы Грекиядағы тәртіпсіздіктер]] басталды, оған ішінара елдегі экономикалық жағдай түрткі болды.{{Citation needed|date=August 2026}} * 2008 жылғы 16 желтоқсан: Федералдық қорлар мөлшерлемесі 0%-ға дейін төмендетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20081217062057/http://money.cnn.com/2008/12/16/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=December 17, 2008 | title=Fed slashes key rate to near zero | first=Chris | last=Isidore | publisher=CNN | date=December 16, 2008}}</ref> * 2008 жылғы 20 желтоқсан: [[Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасы]] (TARP) аясында [[General Motors]] пен [[Chrysler]] компанияларын қаржыландыруға қаражат бөлінді.<ref>{{cite news | url=https://www.forbes.com/2008/12/20/auto-bailout-update-markets-equity-cx_cg_1219markets29.html | title=GM And Chrysler Covered By TARP | first=Carl | last=Gutierrez | work=[[Forbes]] | date=December 20, 2008}}</ref> === 2009 === [[Сурет:Payroll tax history.jpg|upright=1.8|thumb|[[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] 2010 жылдың соңында күші жойылған [[еңбекақы қорына салынатын салық]] бойынша салықтық жеңілдік енгізді.]] * 2009 жылғы 6 қаңтар: Citi 2009 жылы Сингапур «өз тарихындағы ең ауыр рецессияны» бастан кешіреді деп мәлімдеді. Алайда, ақырында ел экономикасы 2009 жылы 0,1%-ға, ал 2010 жылы 14,5%-ға өсті.<ref name=":62">{{cite journal|last1=Chen|first1=Xiaoping|last2=Shao|first2=Yuchen|date=September 11, 2017|title=Trade policies for a small open economy: The case of Singapore|journal=The World Economy|volume=40 |issue=11 |pages=2500–2511 |doi=10.1111/twec.12555 }}</ref><ref>{{cite news|last=Lim|first=Kevin|date=January 2, 2009|title=Singapore recession deepens, government cuts 09 outlook |publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-singapore-economy-gdp-sb-idUSTRE5010CK20090102|access-date=December 19, 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=GDP growth (annual %) – Singapore|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SG|access-date=December 19, 2023}}</ref> * 2009 жылғы 20–26 қаңтар: [[2009 жылғы Исландиядағы қаржы дағдарысына қарсы наразылықтар]] күшейіп, нәтижесінде Исландия үкіметі құлады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/27/world/europe/27iceland.html | title=Iceland's Government Collapses | work=[[The New York Times]] | date=January 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 13 ақпан: Конгресс құны 787 миллиард АҚШ долларын құрайтын экономиканы ынталандыру пакетін қамтыған [[2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]]ды мақұлдады. Президент [[Барак Обама]] оған 17 ақпанда қол қойды.<ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090214184708/http://money.cnn.com/2009/02/13/news/economy/house_final_stimulus/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 14, 2009 | title=Senate passes $787 billion stimulus bill | first=Jeanne | last=Sahadi | publisher=CNN | date=February 15, 2009}}</ref><ref name="arraecon">{{cite journal |last=Wilson |first=Daniel J |date=2012-08-01 |title=Fiscal Spending Jobs Multipliers: Evidence from the 2009 American Recovery and Reinvestment Act |url=https://www.frbsf.org/economic-research/wp-content/uploads/sites/4/wp10-17bk.pdf |journal=American Economic Journal: Economic Policy |volume=4 |issue=3 |pages=251–282 |doi=10.1257/pol.4.3.251 |issn=1945-7731}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-stimulus/congress-sends-787-billion-stimulus-to-obama-idUSTRE51A61L20090214 | title=Congress sends $787 billion stimulus to Obama | first1=Richard | last1=Cowan | first2=Susan | last2=Cornwell | publisher=Reuters | date=February 15, 2009}}</ref><ref>{{cite news |last=Sahadi |first=Jeanne |title=Stimulus: How to measure success |date=February 17, 2009 |url=https://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218094051/http://money.cnn.com/2009/02/17/news/economy/obama_stimulus_meas_success/index.htm |url-status=dead |archive-date=February 18, 2009 |work=CNN Money |access-date=2023-02-12}}</ref> * 2009 жылғы 20 ақпан: АҚШ-тағы ең ірі банктерді [[ұлттандыру]] қажет болуы мүмкін деген алаңдаушылық аясында DJIA алты жылдағы ең төменгі жабылу деңгейіне жетті.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20090223101353/http://money.cnn.com/2009/02/20/markets/markets_newyork | url-status=dead | archive-date=February 23, 2009 | title=Dow closes at 6-year low | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 20, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 27 ақпан: [[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] 1997 жылдан бергі ең төменгі жабылу деңгейіне жетті. Бұған АҚШ үкіметінің [[Citigroup]] компаниясындағы үлесін 36%-ға дейін ұлғайтуы себеп болып, банктерді ұлттандыруға қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Сонымен қатар, жарияланған есепте ЖІӨ-нің соңғы 26 жылдағы ең жоғары қарқынмен қысқарғаны көрсетілді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090228151202/http://money.cnn.com/2009/02/27/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=February 28, 2009 | title=Stocks end at 12-year lows | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=February 27, 2009}}</ref> * 2009 жылғы наурыздың басы: Акциялар бағасының құлдырауы [[Ұлы тоқырау]] кезіндегі құлдыраумен салыстырылды.<ref>{{cite news |last=Kawamoto | first=Dawn| url=https://www.cnet.com/news/dow-jones-decline-rate-mimics-great-depression/ |title=Dow Jones decline rate mimics Great Depression | work=[[CNET]] |date=March 2, 2009}}</ref><ref>{{Cite news| url=https://economix.blogs.nytimes.com//2009/03/05/plunging-markets-then-and-now/ |title=Plunging Markets, Then and Now | first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris | work=[[The New York Times]] | date=March 5, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * 2009 жылғы 3 наурыз: Президент [[Барак Обама]]: «Егер ұзақ мерзімді көзқарасыңыз болса, акцияларды сатып алу — тиімді мүмкіндік», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | first=Michael | last=Mcauliff | url=https://www.usnews.com/articles/news/obama/2009/03/04/obama-says-buy-stocks-now-good-deals-there-for-long-term-investors.html | title=Obama Says Buy Stocks Now: Good Deals There for Long-Term Investors | work=[[U.S. News & World Report]] | date=March 4, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 6 наурыз: Dow Jones индексі 6 469,95 пунктке дейін төмендеп, 2007 жылғы 9 қазандағы 14 164 пункттік ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 17 ай ішінде 54%-ға құлдырады. Осыдан кейін индекс қалпына келе бастады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=nKk0DwAAQBAJ | title=Evolutions in Corporate Governance: Towards an Ethical Framework for Business Conduct | first=Alison L. | last=Dempsey | publisher=[[Routledge]] | date=2017| isbn=9781351277389 }}</ref> * 2009 жылғы 10 наурыз: [[Citigroup]] акцияларының бағасы компанияның бас атқарушы директоры жылдың алғашқы екі айында компанияның табысты болғанын және болашақтағы капитал жағдайына қатысты оң көзқарасын білдіргеннен кейін 38%-ға өсті. Негізгі қор нарығы индекстері 5–7%-ға көтеріліп, бұл қор нарығы құлдырауының ең төменгі нүктесін белгіледі.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090311163640/http://money.cnn.com/2009/03/10/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 11, 2009 | title=Stocks: Biggest gains of '09 | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 12 наурыз: [[Bank of America]] қаңтар мен ақпан айларында табысты жұмыс істегенін және оған мемлекеттік қаржыландырудың қосымша қажет болмауы мүмкін екенін мәлімдегеннен кейін АҚШ қор нарығының индекстері тағы 4%-ға өсті. [[Бернард Мейдофф]] сотталды.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090314001117/http://money.cnn.com/2009/03/12/markets/markets_newyork/index.htm | url-status=dead | archive-date=March 14, 2009 | title=A three-peat for Wall Street's bulls | first=Alexandra | last=Twin | publisher=CNN | date=March 12, 2009}}</ref> * 2009 жылдың бірінші тоқсаны: 2009 жылдың бірінші тоқсанында ЖІӨ-нің жылдық төмендеу қарқыны Германияда 14,4%, Жапонияда 15,2%, Ұлыбританияда 7,4%, Латвияда 18%,<ref>{{cite web | url=https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | title=Untold Stories: Latvia: Sobering Lessons in Unregulated Lending | publisher=[[Pulitzer Center]] | date=May 18, 2009 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=June 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200608151958/https://pulitzercenter.org/reporting/latvia-sobering-lessons-unregulated-lending | url-status=dead }}</ref> еуроаймақта 9,8% және Мексикада 21,5% болды.<ref name=gofromhere/> * 2009 жылғы 2 сәуір: [[Экономикалық саясат]]қа және банкирлерге төленген бонустарға қатысты наразылықтар [[2009 жылғы Лондондағы G20 саммитіне қарсы наразылықтарға]] ұласты. * 2009 жылғы 10 сәуір: ''[[Time (magazine)|Time]]'' журналы «Банк дағдарысы қалай тез басталса, дәл солай тез аяқталды» деп жариялады.<ref>{{cite news | url=http://content.time.com/time/business/article/0,8599,1890560,00.html | title=More Quickly Than It Began, The Banking Crisis Is Over | magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=April 10, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 29 сәуір: Федералдық резерв жүйесі 2010 жылы ЖІӨ 2,5–3%-ға өседі, жұмыссыздық деңгейі 2009 және 2010 жылдары шамамен 10% деңгейінде тұрақтап, 2011 жылы төмендей бастайды, ал инфляция деңгейі 1–2% шамасында болады деп болжады.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/files/fomcminutes20090429.pdf | title=Minutes of the Federal Open Market Committee | date=April 28–29, 2009}}</ref> * 2009 жылғы 1 мамыр: [[2009 жылғы 1 мамырдағы наразылықтар]] кезінде әлемнің түрлі елдерінде адамдар экономикалық жағдайға қарсы наразылық білдірді. * 2009 жылғы 20 мамыр: Президент [[Барак Обама]] [[2009 жылғы Алаяқтыққа қарсы іс-қимыл және қалпына келтіру туралы заң]]ға қол қойды. * 2009 жылғы маусым: [[Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы]] (NBER) 2009 жылғы маусымды АҚШ-тағы рецессияның аяқталған күні деп жариялады.<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/articles/SB50001424052970203983104575367471896032724 |title=It's Dippy to Fret About a Double-Dip Recession | author-link=Mark Hulbert | first=Mark | last=Hulbert | work=[[Barron's]] | date=July 15, 2010}}</ref> 2009 жылғы маусымда жарияланған [[Федералдық ашық нарық комитеті]]нің (FOMC) мәлімдемесінде былай делінген:{{Дәйексөз|...экономикалық құлдырау қарқыны баяулап келеді. Соңғы айларда қаржы нарықтарындағы жағдай жалпы алғанда жақсарды. Үй шаруашылықтарының шығындары одан әрі тұрақтану белгілерін көрсеткенімен, жұмыс орындарының қысқаруы, тұрғын үй құнының төмендеуі және несиелеудің қатаң шарттары олардың өсуін әлі де шектеп отыр. Кәсіпорындар негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен қызметкерлер санын қысқартуда, алайда тауарлық-материалдық қорларды сату көлемімен сәйкестендіруде ілгерілеуге қол жеткізіп жатқан сияқты. Экономикалық белсенділік біраз уақыт әлсіз болып қалуы мүмкін болғанымен, Комитет қаржы нарықтары мен қаржы институттарын тұрақтандыруға бағытталған шаралар, фискалдық және монетарлық ынталандыру, сондай-ақ нарықтық тетіктер баға тұрақтылығы жағдайында тұрақты [[экономикалық өсу]]дің біртіндеп қайта жандануына ықпал етеді деп күтеді.<ref>{{cite web| url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20090624a.htm| title=FOMC Statement June 24, 2009 |publisher=[[Federal Reserve]] |date=June 24, 2009}}</ref>}} * 2009 жылғы 17 маусым: [[Барак Обама]] және оның негізгі кеңесшілері [[тұтынушылардың құқықтарын қорғау]]ды, [[басшылардың еңбекақысы]]н, банктердің капиталға қойылатын талаптарын, [[көлеңкелі банк жүйесі]] мен [[Туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] реттеуді кеңейтуді, сондай-ақ Федералдық резерв жүйесіне жүйелік маңызы бар институттардың қызметін қауіпсіз тоқтату үшін қосымша өкілеттік беруді көздейтін бірқатар реттеуші ұсыныстарды таныстырды.<ref>{{cite press release | url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/remarks-president-regulatory-reform |title=Remarks of the President on Regulatory Reform | publisher=[[White House]] |date=June 17, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/14/AR2009061402443_pf.html |title=A New Financial Foundation| first1=Timothy | last1=Geithner | first2=Lawrence | last2=Summers | author-link1=Timothy Geithner | author-link2=Lawrence Summers | newspaper=[[The Washington Post]] |date=June 14, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/initiatives/Documents/FinalReport_web.pdf |title=Treasury Department Report – Financial Regulatory Reform | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2009 жылғы 11 желтоқсан: [[АҚШ Өкілдер палатасы]] кейіннен [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]на айналған H.R. 4173 заң жобасын қабылдады.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/4173 | title=H.R.4173: Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act |publisher=U.S. Congress |date=July 21, 2010}}</ref> === 2010 === * 2010 жылғы 22 қаңтар: Президент [[Барак Обама]] банктердің [[меншікті сауда]]мен айналысу мүмкіндігін шектеуге бағытталған [[Волкер ережесі]]н ұсынды. Бұл ереже ұсынылған өзгерістерді көпшілік алдында қолдаған [[Пол Волкер]]дің құрметіне аталған.<ref>{{cite news | url=https://economix.blogs.nytimes.com/2010/01/22/glass-steagall-vs-the-volcker-rule/ |title=Glass-Steagall vs. the Volcker Rule |work=[[The New York Times]] | first=Louis | last=Uchitelle |date=January 22, 2010}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104935.html |title=Obama's 'Volcker Rule' shifts power away from Geithner| first1=David | last1=Cho | author1-link=David Cho (journalist) |first2=Binyamin | last2=Appelbaum | author2-link=Binyamin Appelbaum| newspaper=[[The Washington Post]] |date=January 22, 2010}}</ref> Сонымен қатар, Обама ірі банктерге [[Қаржы дағдарысы үшін жауапкершілік алымы]]н енгізуді ұсынды. * 2010 жылғы 27 қаңтар: Президент [[Барак Обама]]: «Нарықтар қазір тұрақтанды, әрі біз банктерге жұмсаған қаражаттың басым бөлігін қайтарып алдық», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web | url=https://www.treasury.gov/initiatives/financial-stability/briefing-room/reports/agency_reports/Documents/TARP%20Two%20Year%20Retrospective_10%2005%2010_transmittal%20letter.pdf | title=Troubled Asset Relief Program: Two Year Retrospective | publisher=[[United States Department of the Treasury]]}}</ref> * 2010 жылдың бірінші тоқсаны: АҚШ-тағы төлем мерзімін өткізіп алу деңгейі ең жоғары көрсеткішке жетіп, 11,54%-ды құрады.<ref>{{cite web | title=Delinquency Rate on Single-Family Residential Mortgages, Booked in Domestic Offices, All Commercial Banks | date=January 1991 | url=https://fred.stlouisfed.org/series/DRSFRMACBS | publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> * 2010 жылғы 15 сәуір: АҚШ Сенатына [[2010 жылғы Американың қаржылық тұрақтылығын қалпына келтіру туралы заң]] (S.3217) жобасы енгізілді.<ref>{{cite web| url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/3217| title=S.3217: Restoring American Financial Stability Act of 2010 – U.S. Congress |publisher=[[Congress.gov]] |date=July 21, 2010}}</ref> * 2010 жылғы мамыр: АҚШ Сенаты [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]н қабылдады. Меншікті саудаға тыйым салатын [[Волкер ережесі]] бұл заңнаманың құрамына енгізілген жоқ.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/interactive/2010/05/20/business/20100520-regulation-graphic.html |title=New York Times-Major Parts of the Financial Regulation Overhaul-May 2010|work=[[The New York Times]] |date=May 20, 2010 | url-access=subscription}}</ref> * 2010 жылғы 21 шілде: [[Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]] күшіне енді.<ref>{{cite web | url=https://www.congress.gov/bill/111th-congress/house-bill/04173#major%20actions |title=Bill Summary & Status – 111th Congress (2009–2010) – H.R.4173 – All Information – THOMAS (Library of Congress) | publisher=[[Library of Congress]] | date=July 21, 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.marketwatch.com/story/senate-defeats-filibuster-threat-on-bank-bill-2010-07-15 | title=Bank-reform bill sent to Obama | first=Ronald D. | last=Orol | work=[[MarketWatch]] |date=December 29, 2010}}</ref> * 2010 жылғы 12 қыркүйек: Еуропалық реттеушілер банктерге арналған [[Базель III]] ережелерін енгізді. Олар капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттырып, левереджге шектеулер қойды, капитал анықтамасын тарылтып, оған бағынышты қарыздарды қоспады, контрагенттік тәуекелді шектеді және өтімділікке қойылатын талаптарды енгізді.<ref>{{cite news| url=http://www.bis.org/press/p100912.pdf |title=Group of Governors and Heads of Supervision announces higher global minimum capital standards |date=September 12, 2010}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.brookings.edu/research/basel-iii-the-banks-and-the-economy/ |title=Basel III, the Banks, and the Economy| publisher=[[Brookings Institution]] |date=July 26, 2010 |last=Elliott| first=Douglas J.}}</ref> Сыншылардың пікірінше, Базель III тәуекел салмақтарының қате есептелуі мәселесін шешпеді. Ірі банктер [[қаржылық инженерия]] арқылы жасалған AAA рейтингісі бар бағалы қағаздардан шығынға ұшырады (мұнда жоғары тәуекелді кепілмен қамтамасыз етілген активтер тәуекелсіз болып көрінетін активтерге айналдырылады), ал [[Базель II]] бойынша олар үшін аз капитал талап етілді. AA рейтингісі бар егеменді қарыздарға тәуекел салмағы нөлге тең болғандықтан, үкіметтерге берілетін несиелер көбейіп, бұл кейінгі дағдарысқа алып келді.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2010/09/basel_iii|title=Third time's the charm? | newspaper=[[The Economist]] |date=September 13, 2010}}</ref> [[Юхан Норберг]] Базель III сияқты реттеулер шынында да тәуекелі жоғары үкіметтерге шамадан тыс несие беруге әкелді (қараңыз: [[Еуроаймақ дағдарысы]]), ал [[Еуропалық орталық банк]] мұның шешімі ретінде несиелеуді одан әрі кеңейтуді таңдады деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |url=https://reason.com/2012/04/17/financial-crisis-ii/ |title=Financial Crisis II: European governments fail to learn from history |last=Norberg |first=Johan | work=[[Reason (magazine)|Reason]] |date=May 2012}}</ref> * 2010 жылғы 3 қараша: Экономикалық өсуді ынталандыру мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE2 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында келесі сегіз ай ішінде ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 600 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20101104002354/http://money.cnn.com/2010/11/03/news/economy/fed_decision/index.htm | url-status=dead | archive-date=November 4, 2010 | title=QE2: Fed pulls the trigger | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN | date=November 3, 2010}}</ref> === 2010 жылдан кейін === * 2011 жылғы наурыз: Дағдарыстың [[ең төменгі нүктесі]]нен екі жыл өткен соң, көптеген қор нарығы индекстері 2009 жылғы наурыздағы ең төменгі деңгейімен салыстырғанда 75%-ға өсті. Соған қарамастан, банк және қаржы нарықтарында түбегейлі өзгерістердің болмауы көптеген нарық қатысушыларын, соның ішінде [[Халықаралық валюта қоры]]н да алаңдатты.<ref name=Over>{{cite news |last=Norris |first=Floyd| author-link=Floyd Norris | title=Crisis Is Over, but Where's the Fix?| work=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/2011/03/11/business/economy/11norris.html | date=March 10, 2011 | url-access=subscription}}</ref> * 2011 жыл: АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының медианалық әл-ауқаты 2005–2011 жылдар аралығында 35%-ға төмендеп, 106 591 АҚШ долларынан 68 839 АҚШ долларына дейін азайды.<ref name=Kurtzleben>{{cite news | last1=Kurtzleben | first1=Danielle | title=Middle class households' wealth fell 35 percent from 2005 to 2011 | url=https://www.vox.com/2014/8/23/6057467/middle-class-households-wealth-fell-35-percent-from-2005-to-2011 |work=[[Vox Media]] | date=August 23, 2014}}</ref> * 2012 жылғы мамыр: [[Манхэттеннің аудандық прокуроры]] [[Abacus Federal Savings Bank]] банкіне және оның 19 қызметкеріне [[Fannie Mae]] ұйымына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатты деген айып тақты. Банк 2015 жылы ақталды. Abacus қаржылық дағдарысқа алып келген заңсыз әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған жалғыз банк болды. * 2012 жылғы 26 шілде: [[Еуропалық борыш дағдарысы]] кезінде [[Еуропалық орталық банктің президенті]] [[Марио Драги]]: «ЕОБ еуроны сақтау үшін қажет нәрсенің бәрін жасауға дайын», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120727153830/http://money.cnn.com/2012/07/26/investing/draghi-ecb/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 27, 2012 | title=Draghi to the rescue | first=Ben | last=Rooney | publisher=CNN | date=July 26, 2012}}</ref> * 2012 жылғы тамыз: АҚШ-та көптеген үй иелері әлі де үйлерін өндіріп алу қаупіне тап болды және ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыра немесе олардың шарттарын өзгерте алмады. Үйлерді өндіріп алу деңгейі әлі де жоғары болды.<ref>{{cite news | title=Cautious Moves on Foreclosures Haunting Obama | url=https://www.nytimes.com/2012/08/20/business/economy/slow-response-to-housing-crisis-now-weighs-on-obama.html | author-link=Binyamin Appelbaum | first=Binyamin | last=Appelbaum | work=[[The New York Times]] |date=August 19, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2012 жылғы 13 қыркүйек: Пайыздық мөлшерлемелерді төмен деңгейде ұстап тұру, ипотекалық нарықты қолдау және қаржылық жағдайларды неғұрлым қолайлы ету мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE3 деп аталған [[сандық жұмсарту]]дың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында ай сайын ұзақ мерзімді [[АҚШ қазынашылық бағалы қағаздары]]ның 40 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120915084841/http://money.cnn.com/2012/09/13/news/economy/federal-reserve-qe3/index.html | url-status=dead | archive-date=September 15, 2012 | title=Federal Reserve launches QE3 | first=Annalyn | last=Censky | publisher=CNN |date=September 13, 2012}}</ref> * 2014 жыл: Есепке сәйкес, АҚШ-тағы үй шаруашылықтары табысының бөлінісі 2008 жылдан кейінгі [[экономикалық қалпына келу]] кезеңінде бұрынғыдан да теңсіз сипатқа ие болды. Бұл АҚШ үшін алғаш рет байқалған құбылыс болғанымен, 1949 жылдан бергі соңғы он экономикалық қалпына келу кезеңіндегі үрдіске сәйкес келді.<ref>{{cite news | last=Tcherneva | first=Pavlina R. | title=This Chart Shows Just How (Un)Equal Things Are During A 'Champion' Of The 99%'s Administration | url=http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ |work=[[Independent Journal Review]] | date=August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140913062459/http://www.ijreview.com/2014/08/165868-chart-shows-just-unequal-things-champion-99s-administration/ | archive-date=September 13, 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | last=Binyamin | first=Appelbaum | author-link=Binyamin Appelbaum | title=Fed Says Growth Lifts the Affluent, Leaving Behind Everyone Else | url=https://www.nytimes.com/2014/09/05/business/economy/least-affluent-families-incomes-are-declining-fed-survey-shows.html | work=[[The New York Times]] |date=September 4, 2014 | url-access=subscription}}</ref> [[АҚШ-тағы табыс теңсіздігі]] 2005–2012 жылдар аралығында метрополиялық аймақтардың үштен екісінен астамында артты.<ref>{{cite news |last1=Chokshi | first1=Niraj| title=Income inequality seems to be rising in more than 2 in 3 metro areas | url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/11/income-inequality-seems-to-be-rising-in-more-than-2-in-3-metro-areas/ | newspaper=[[The Washington Post]] | date=August 11, 2014}}</ref> * 2015 жылғы маусым: [[Америкалық азаматтық бостандықтар одағы]]ның (ACLU) тапсырысы бойынша жүргізілген зерттеу АҚШ-та қаржы дағдарысынан кейін ақ нәсілді үй иелерінің қара нәсілді үй иелеріне қарағанда тезірек қалпына келгенін, соның салдарынан елдегі [[нәсілдік байлық алшақтығы]]ның ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web | first1=Sarah | last1=Burd-Sharps | first2=Rebecca | last2=Rasch | url=https://www.ssrc.org/publications/view/impact-of-the-us-housing-crisis-on-the-racial-wealth-gap-across-generations/ | title=Impact of the US Housing Crisis on the Racial Wealth Gap Across Generations | publisher=[[Social Science Research Council]] and the [[ACLU]]. | date=June 2015}}</ref> * 2017 жыл: [[Халықаралық валюта қоры]]ның мәліметі бойынша, 2007–2017 жылдар аралығында жаһандық [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің ([[сатып алу қабілетінің паритеті]] бойынша) өсімінің тек 26,5%-ы дамыған экономикалардың үлесіне тиесілі болды, ал қалған 73,5%-ын дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалар қамтамасыз етті.<ref>{{cite web| url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/index.aspx |title=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> * 2023 жылғы тамыз: [[UBS]] 2006–2007 жылдары тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды шығару, андеррайтингтеу және сатуға байланысты бұрыннан келе жатқан істі реттеу үшін [[АҚШ Әділет министрлігі]]мен жалпы сомасы 1,435 миллиард АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеу жөнінде келісімге келді.<ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/14/ubs-to-pay-1point4-billion-for-fraud-in-mortgage-backed-securities.html |title=UBS to pay $1.4 billion over fraud in residential mortgage-backed securities |work=CNBC |last=Goswami |first=Rohan |date=August 14, 2023 |access-date=August 22, 2023}}</ref> * 2023 жыл: [[Silicon Valley Bank банкінің күйреуі]] АҚШ-та банк дағдарысының басталуына түрткі болып, әлемдегі банк акциялары бағасының күрт төмендеуіне және ықтимал жаһандық жұқтыру әсерінің алдын алу үшін реттеуші органдардың жедел әрекет етуіне себеп болды. Көптеген инвесторлар бұл жағдайдың жаһандық қаржы дағдарысына ұласуынан қауіптенді. АҚШ-тағы ''[[too big to fail]]'' банктеріне қатысты алаңдаушылық 2008 жылғы дағдарысты еске салды. Кестеде дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалардың атаулары қалың қаріппен, ал дамыған экономикалардың атаулары кәдімгі қаріппен көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |+ 2007–2017 жылдардағы жаһандық ЖІӨ (СҚП) өсіміне ең көп үлес қосқан жиырма экономика<ref>{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/index.aspx | title=World Economic Outlook Database | publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> ! № ! Экономика ! ЖІӨ өсімі<br>(СҚП, млрд АҚШ доллары) |- | 1 | '''{{Байрақ|Қытай}}''' | 14,147 |- | 2 | '''{{Байрақ|Үндістан}}''' | 5,348 |- | 3 | {{Байрақ|АҚШ}} | 4,913 |- | — | {{Байрақ|Еуропа одағы}} | 4,457 |- | 4 | '''{{Байрақ|Индонезия}}''' | 1,632 |- | 5 | '''{{Байрақ|Түркия}}''' | 1,024 |- | 6 | {{Байрақ|Жапония}} | 1,003 |- | 7 | {{Байрақ|Германия}} | 984 |- | 8 | '''{{Байрақ|Ресей}}''' | 934 |- | 9 | '''{{Байрақ|Бразилия}}''' | 919 |- | 10 | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | 744 |- | 11 | '''{{Байрақ|Мексика}}''' | 733 |- | 12 | '''{{Байрақ|Сауд Арабиясы}}''' | 700 |- | 13 | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 671 |- | 14 | {{Байрақ|Франция}} | 566 |- | 15 | '''{{Байрақ|Нигерия}}''' | 523 |- | 16 | '''{{Байрақ|Мысыр}}''' | 505 |- | 17 | {{Байрақ|Канада}} | 482 |- | 18 | '''{{Байрақ|Иран}}''' | 462 |- | 19 | '''{{Байрақ|Тайланд}}''' | 447 |- | 20 | '''{{Байрақ|Филиппиндер}}''' | 440 |} == Дағдарысқа қарсы қабылданған федералдық шаралар == [[Сурет:HOUSING FINANCE REFORM- ESSENTIAL ELEMENTS OF A GOVERNMENT GUARANTEE FOR MORTGAGE-BACKED SECURITIES (IA gov.gpo.fdsys.CHRG-113shrg86598).pdf|thumb|Тұрғын үйді қаржыландыру жүйесін реформалау туралы заң жобасы]] Дағдарысқа жауап ретінде орталық банктің несиелеуді кеңейтуі [[Федералдық резерв жүйесі]]нің жекелеген қаржы институттарына көмек көрсетумен ғана шектелген жоқ. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті жақсарту және [[Freddie Mac]] пен [[Fannie Mae]] сияқты әртүрлі қаржы институттары мен нарықтарының тұрақтылығын нығайту мақсатында бірнеше жаңа несиелік бағдарламаны іске қосты. Бұл жағдайда нарықтағы негізгі мәселе несиелерді қамтамасыз етуге жеткілікті еркін ақша қаражаты мен ақша ағындарының жетіспеуі болды. Қаржы нарықтарындағы өтімділікке қатысты алаңдаушылықты азайту үшін Федералдық резерв жүйесі көптеген шара қабылдады. Солардың бірі ашық нарықтағы операцияларда ФРЖ-ның серіктестері ретінде әрекет ететін ірі дилерлерге арналған несиелік желі болды.<ref>{{Cite news |last=Fox |first=Justin |date=2013-11-01 |title=What We've Learned from the Financial Crisis |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2013/11/what-weve-learned-from-the-financial-crisis |access-date=2023-09-29 |issn=0017-8012}}</ref> Сонымен қатар, ақша нарығының өзара қорлары мен коммерциялық қағаздар нарығының икемділігін арттыру үшін несиелік бағдарламалар құрылды. Бұдан бөлек, [[Мерзімді активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар бойынша несиелеу бағдарламасы]] (TALF) АҚШ Қаржы министрлігімен бірлескен күш-жігердің нәтижесінде іске қосылды. Бұл бағдарлама жоғары сапалы активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың иелеріне қосымша несие беру арқылы тұтынушылар мен кәсіпорындардың несиеге қол жеткізуін жеңілдетті. Дағдарысқа дейін Федералдық резерв жүйесі несиелеудің ұлғаюын қаржыландыру үшін өзіндегі қазынашылық бағалы қағаздарды сататын. Бұл әдіс банктердің артық резервтерін несиеге шамадан тыс бағыттауына жол бермеу және федералдық қорлар мөлшерлемесінің мақсатты деңгейден төмен түсіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін қолданылды.<ref>{{cite web |date=2023-08-14 |title=Financial crisis of 2007–08 {{!}} Definition, Causes, Effects, & Facts |website=Britannica Money |url=https://www.britannica.com/money/topic/financial-crisis-of-2007-2008 |access-date=2023-09-29}}</ref> Алайда 2008 жылғы қазанда Федералдық резерв жүйесіне банктердің артық резервтері бойынша пайыз төлеу құқығы берілді. Бұл банктерді резервтерін несиеге таратпай, өздерінде сақтауға ынталандырды. Соның нәтижесінде Федералдық резерв жүйесіне баламалы активтер көлемін қысқарту арқылы несиелеудің ұлғаюын теңгеріп отыру қажеттілігі азайды.<ref>{{cite web |title=Visualizing the Financial Crisis |publisher=Yale School of Management |url=https://som.yale.edu/centers/program-on-financial-stability/the-global-financial-crisis/financialcrisischarts |access-date=2023-09-29}}</ref> Ақша нарығының өзара қорлары да инвесторлардың нарыққа деген сенімі жоғалғаннан кейін қаражатты жаппай қайтарып алу құбылысына тап болды. Жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін Федералдық резерв жүйесі өзара қор компанияларына қаржы бөлетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, [[АҚШ Қаржы министрлігі]] қор активтеріне уақытша кепілдік беретінін жариялады. Бұл шаралардың екеуі де өзара қорлар нарығының қалыпты жұмысын қалпына келтіруге көмектесті, ал бұл өз кезегінде көптеген кәсіпорындар қысқа мерзімді қаржыландыру үшін пайдаланатын коммерциялық қағаздар нарығының тұрақтануына ықпал етті. [[FDIC]] те клиенттердің сенімін арттыру үшін депозиттерді сақтандырудың ең жоғары мөлшерін 100 000 АҚШ долларынан 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайту сияқты бірнеше шара қабылдады. [[Сурет:Marriner S. Eccles Federal Reserve Board Building.jpg|thumb|АҚШ Федералдық резерв жүйесі штаб-пәтері]] Федералдық резерв жүйесі [[сандық жұмсарту]] саясатын жүргізіп, қаржы жүйесіне 4 триллион АҚШ долларынан астам қаражат құйды. Бұл банктердің бір-біріне де, халыққа да қайтадан несие бере бастауына ықпал етті. Тұрғын үйлерін өндіріп алудан сақтап қалуға тырысқан көптеген үй иелері тұрғын үйге қатысты қаржылық қолдау алды. Сонымен қатар, қарыз алушыларға тұрғын үйінің нарықтық құны ипотекалық қарызының қалған сомасынан төмен болса да, ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыруға мүмкіндік беретін саясаттар пакеті қабылданды.<ref name=":03">{{cite web |last=Novik |first=Vitaliy |date=2020-11-15 |title=How The 2008 Financial Crisis Was Solved |url=https://bigeconomics.org/how-the-2008-financial-crisis-was-solved/ |access-date=2023-10-05 |website=Big Economics |language=en-US}}</ref> == Себептері == [[Сурет:FFR treasuries.webp|thumb|upright=1.4|right|[[Федералдық резерв жүйесі]] инфляцияны бәсеңдету және бағалар мен [[шикізат]] бағаларын төмендету үшін [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н көтерді. Соның нәтижесінде [[кірістілік қисығының инверсиясы]] орын алып, бұл әдетте экономиканы [[рецессия]]ға алып келеді. {{legend-line|#F5A623 solid 3px|[[Ипотекалық несие|30 жылдық ипотеканың орташа мөлшерлемесі]]}} {{legend-line|#F8E71C solid 3px|30 жылдық [[АҚШ қазынашылық облигациясы]]}} {{legend-line|#000000 solid 3px|10 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#9013FE solid 3px|2 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#4A90E2 solid 3px|3 айлық АҚШ қазынашылық облигациясы}} {{legend-line|#D0021B solid 4px|Федералдық қорлардың тиімді мөлшерлемесі}} {{legend-line|#E786F9 solid 4px|[[Америка Құрама Штаттарының тұтыну бағаларының индексі|ТБИ инфляциясы]] (жылдық)}} {{color box|lightgrey}} [[АҚШ-тағы рецессиялар тізімі|Рецессиялар]] ]] 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысына алып келген тұрғын үй көпіршігінің және одан кейінгі күйреудің себептері жөнінде пікірталастар болғанымен, дағдарыстың тікелей түрткі болған факторы [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]нің жарылуы және соның салдарынан туындаған [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы]] болды. Бұл, әсіресе [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лар бойынша [[ипотекалық несие]]лердің дефолтқа ұшырау деңгейінің жоғары болуы мен кейіннен оларды өндіріп алу салдарынан орын алды. Дағдарыстың туындауына төмендегі факторлардың кейбірі немесе барлығы ықпал етті:<ref name=4questions/><ref name=aspnewhome/><ref name=Homeownership/> * 2011 жылғы қаңтардағы өз есебінде [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC, АҚШ Конгрессі мүшелерінен құралған комиссия) қаржы дағдарысының алдын алуға болатын еді деген қорытынды жасап, оның туындауына мынадай факторлар себеп болды деп мәлімдеді:<ref>{{Cite web | url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GPO-FCIC/pdf/GPO-FCIC.pdf | title= Final Report of the National Commission on the Causes of the Financial and Economic Crisis in the United States}}</ref><ref>{{cite web | url=https://cybercemetery.unt.edu/archive/fcic/20110310173538/http://www.fcic.gov/report | title=Financial Crisis Inquiry Commission – Get the Report}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/business/economy/26inquiry.html | title=Financial Crisis Was Avoidable, Inquiry Concludes | first=Sewell| last=Chan | author-link=Sewell Chan | work=[[The New York Times]] | date=January 25, 2011 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web | url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-reports/fcic_final_report_conclusions.pdf |title=Conclusions of the Financial Crisis Inquiry Commission | website=[[Stanford University]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.lexisnexis.com/LegalNewsRoom/financial-fraud-law/b/blog/posts/financial-meltdown-was-avoidable-crisis-commission-finds | title=Financial Meltdown Was Avoidable, Crisis Commission Finds | publisher=[[LexisNexis]]}}</ref> ** [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[улы актив]]тердің таралуын тоқтата алмауын қоса алғанда, «[[қаржылық реттеу]] мен қадағалаудың кең ауқымды сәтсіздіктері». ** Көптеген [[жүйелік маңызы бар қаржы институттары]]нда [[корпоративтік басқару]] мен [[тәуекелдерді басқару]]дың елеулі сәтсіздіктері орын алып, көптеген қаржы компаниялары шамадан тыс тәуекелге барып, жауапсыз әрекет етті. ** Қаржы институттары мен үй шаруашылықтарының шамадан тыс қарыз алуы, тәуекелі жоғары инвестицияларға баруы және ашықтықтың жеткіліксіздігі қаржы жүйесін дағдарысқа алып келетін жағдайға жеткізді. ** Қаржы жүйесін толық түсінбеген үкімет пен негізгі саясатты айқындаушылардың жеткіліксіз дайындығы және бірізді емес іс-қимылы «белгісіздік пен дүрбелеңді күшейтті». ** Барлық деңгейде «есептілік пен этикадағы жүйелік күйреу». ** «Ипотекалық несие беру стандарттарының құлдырауы және ипотекалық несиелерді секьюритилендіру тізбегінің бұзылуы». ** [[Туынды қаржы құралдары]]ның, әсіресе [[кредиттік дефолт своп]]тарының [[Биржадан тыс нарық|биржадан тыс нарығын]] реттеуді алып тастау. ** «Тәуекелді дұрыс бағалай алмаған кредиттік рейтинг агенттіктерінің сәтсіздігі». * [[АҚШ Сенаты]]ның «[[Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы]]<nowiki/>» (Левин-Коберн есебі ретінде белгілі) атты есебінде дағдарыстың себептері ретінде «тәуекелі жоғары, күрделі қаржы өнімдері; жария етілмеген мүдделер қақтығысы; реттеуші органдардың, кредиттік рейтинг агенттіктерінің және нарықтың өзінің Уолл-стриттегі шектен шығушылықтарды тежей алмауы» көрсетілді.<ref>{{cite web | url=https://www.hsgac.senate.gov//imo/media/doc/Financial_Crisis/FinancialCrisisReport.pdf | title=Senate Financial Crisis Report, 2011 | date=April 13, 2011}}</ref> * Әсіресе төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттардың жоғары деңгейі ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың, соның ішінде біріктірілген несие портфельдерінің, туынды қаржы құралдарының және кредиттік дефолт своптарының құнының күрт төмендеуіне алып келді. Бұл активтердің құны құлдыраған сайын, оларға деген сұраныс жоғалып, осындай активтерге ірі көлемде инвестиция салған банктер өтімділік дағдарысына тап болды. * [[Секьюритилендіру]] — көптеген ипотекалық несиелерді біріктіріп, олардан [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] деп аталатын жаңа қаржы құралдарын қалыптастыру процесі — тәуекелді басқа тараптарға беруге және андеррайтинг стандарттарының босаңсуына мүмкіндік берді. Мұндай бағалы қағаздар ішінара [[кредиттік дефолт своп]]тары арқылы сақтандырылғандықтан, оларды (сырт көзге) тәуекелі төмен бағалы қағаздар ретінде сатуға болатын еді.<ref>{{cite journal |last1=Stulz |first1=René M |title=Credit Default Swaps and the Credit Crisis |journal=Journal of Economic Perspectives |date=February 2010 |volume=24 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1257/jep.24.1.73 |doi-access=free }}</ref> Ипотекалық несие берушілер бұл ипотекаларды (және олармен байланысты тәуекелдерді) осылайша басқа тараптарға өткізе алғандықтан, олар несие беру кезінде андеррайтинг талаптарын жеңілдетіп, іс жүзінде әлдеқайда босаң критерийлерді қолданды. * Реттеудің әлсіздігі жеке секторда [[жыртқыш несиелеу]]дің кең таралуына мүмкіндік берді,<ref>{{cite web |title=The 2008 Housing Crisis| url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/reports/2017/04/13/430424/2008-housing-crisis/ | work=[[Center for American Progress]] | first1=Colin | last1=McArthur | first2=Sarah | last2=Edelman | date=April 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web| title=Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis |url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/victimizing-the-borrowers-predatory-lendings-role-in-the-subprime-mortgage-crisis/ | work=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=February 20, 2008}}</ref> әсіресе федералдық үкімет 2004 жылы жыртқыш несиелеуге қарсы штаттық заңдардың күшін жойғаннан кейін.<ref>{{cite web |title=Lest We Forget: Why We Had A Financial Crisis | url=https://www.forbes.com/sites/stevedenning/2011/11/22/5086/ | first=Steve | last=Denning | work=[[Forbes]] | date=November 22, 2011}}</ref> * [[Қауымдастықтарды қайта инвестициялау туралы заң]] (CRA),<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm |title=The Fed – Community Reinvestment Act | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] }}</ref> 1977 жылы қабылданған, табысы төмен және орташа америкалықтардың ипотекалық несие алуына көмектесуге арналған АҚШ-тың федералдық заңы, банктерден тәуекелі жоғары отбасыларға ипотекалық несие беруді талап етті.<ref>{{Cite news| title=The Clinton-Era Roots of the Financial Crisis| url=https://www.wsj.com/articles/the-clintonera-roots-of-the-financial-crisis-1376348141 | first1=Phil | last1=Gramm | first2=Mike | last2=Solon | author-link1=Phil Gramm | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 12, 2013 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |title=Here's How The Community Reinvestment Act Led To The Housing Bubble's Lax Lending |url=https://www.businessinsider.com/the-cra-debate-a-users-guide-2009-6 | first=John |last=Carney | work=[[Business Insider]] | date=June 27, 2009}}</ref><ref>{{cite web | url=https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | title=UNC Center Study Debunks Role of CRA in Housing Crisis | first1=Carolina | last1=Reid | first2=Ellen | last2=Seidman | first3=Janneke | last3=Ratcliffe | first4=Josh | last4=Silver | first5=Lei | last5=Ding | first6=Mark | last6=Willis | publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill]] | date=January 2013 | access-date=June 8, 2020 | archive-date=August 17, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200817140907/https://communitycapital.unc.edu/research/debunking-the-cra-myth-again/ | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Federal Reserve Board – Community Reinvestment Act (CRA)|url=https://www.federalreserve.gov/consumerscommunities/cra_about.htm|access-date=May 25, 2021|website=Board of Governors of the Federal Reserve System}}</ref> Дегенмен, 2009 жылы Федералдық резерв жүйесінің экономистері жүргізген зерттеу «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің тек аз ғана бөлігі CRA-мен байланысты болғанын» және «CRA аясында берілген несиелердің нәтижелері осындай басқа ипотекалық несиелермен шамалас болғанын» көрсетті. Бұл қорытындылар «CRA ипотекалық дағдарысқа елеулі дәрежеде ықпал етті» деген пікірге қайшы келеді.<ref>{{cite web |last1=Bhutta |first1=Neil |last2=Canner |first2=Glenn B. |date=March 1, 2009 |title=Did the CRA cause the mortgage market meltdown? |publisher=Federal Reserve Bank of Minneapolis |url=https://www.minneapolisfed.org:443/article/2009/did-the-cra-cause-the-mortgage-market-meltdown |access-date=2023-02-01}}</ref> * [[Bank of America]]-ның [[Countrywide Financial]] бөлімшесі сияқты несие берушілердің жауапсыз несие беру тәжірибесі мемлекеттік реттеу арқылы барған сайын ынталандырылып, тіпті талап етілді.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{cite web|last1=Perry|first1=Mark J.|last2=Dell|first2=Robert|date=January 18, 2011|title=How Government Failure Caused the Great Recession|url=https://www.huffpost.com/entry/post_1596_b_810563|access-date=May 25, 2021|website=HuffPost}}</ref> Бұл [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]]-тың нарықтағы үлесінің қысқаруына әкеліп, оларды да өздерінің несие беру стандарттарын төмендетуге итермелеуі мүмкін еді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | page=62| isbn=978-1400842087}}</ref> * [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұсынған ипотекалық кепілдіктер бұл ұйымдардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген көптеген ипотекалық несиелерді секьюритилендіруіне мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/pubs/pdf/bp120.pdf | title=Fannie, Freddie, and the Subprime Mortgage Market | last=Calabria | first=Mark | work=[[Cato Institute]] | date=March 7, 2011}}</ref> АҚШ федералдық үкіметінің жанама кепілдігі [[моралдық тәуекел]]ді күшейтіп, тәуекелі жоғары несиелердің шамадан тыс көбеюіне ықпал етті. * Үй иеленуді ынталандырған мемлекеттік саясаттың нәтижесінде төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың несиеге қол жеткізуі жеңілдеді; тұрғын үй бағасы үздіксіз өсе береді деген болжамға негізделген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден құралған бағалы қағаздардың шамадан тыс бағалануы; сатып алушылар мен сатушылардың күмәнді сауда тәжірибелері; банктер мен ипотекалық несие берушілердегі ұзақ мерзімді құн қалыптастырудан гөрі қысқа мерзімді мәмілелер көлеміне басымдық берген сыйақы жүйесі; сондай-ақ банктер мен сақтандыру компанияларының өздері қабылдаған қаржылық міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін жеткілікті капитал резервтеріне ие болмауы.<ref>{{cite web |title=Money, Power and Wall Street, Part 1 |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/money-power-wall-street/? |publisher=[[PBS]] |year=2012}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Keller |first1=Christopher |last2=Stocker |first2=Michael |title=Executive Compensation's Role in the Financial Crisis |url=https://www.law.com/corpcounsel/almID/1202426091714&slreturn=20121002110606/?slreturn=20200507194358# |magazine=[[The National Law Journal]] |date=November 18, 2008}}</ref> * 1999 жылғы [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] [[Гласс-Стиголл заңы]]ның күшін ішінара жойып, АҚШ-тағы [[инвестициялық банк]]тер мен депозиттік банктер арасындағы заңнамалық бөліністі іс жүзінде алып тастады. Соның салдарынан депозиттік банктердің алыпсатарлық операцияларға қатысуы артты.<ref>{{cite web |last=Weissman | first=Robert | title=Reflections on Glass-Steagall and Maniacal Deregulation | url=https://www.commondreams.org/views/2009/11/12/reflections-glass-steagall-and-maniacal-deregulation | website=Common Dreams | date=November 12, 2009 }}</ref> * [[Кредиттік рейтинг агенттіктері]] мен инвесторлар [[ипотекалық несие]]лерге байланысты қаржы өнімдерінің [[қаржылық тәуекел]]ін дәл бағалай алмады, ал үкіметтер қаржы нарықтарындағы өзгерістерге сәйкес өздерінің реттеу саясатын бейімдей алмады.<ref>{{lang|la|[[Strategische Unternehmensfuehrung]]}} Nr. 1, 1999. Munich, St. Gallen 1999, {{ISSN|1436-5812}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/alan-greenspan-die-ratingagenturen-wissen-nicht-was-sie-tun-1464553.html | title=Alan Greenspan: 'Die Ratingagenturen wissen nicht was sie tun' | work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] |date=September 22, 2007| last1=Kuls | first1=Norbert | last2=Tigges | first2=Claus }}</ref><ref name=declaration>{{cite web| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/11/20081115-1.html |title=Declaration of the Summit on Financial Markets and the World Economy |publisher=[[White House]] | date=November 15, 2008}}</ref> * Қарыз алу құнының өзгеруі.<ref>{{cite web |last1=Chari |first1=V.V. |last2=Christiano |first2=Lawrence |last3=Kehoe |first3=Patrick J. |title=Facts and Myths about the Financial Crisis of 2008 |url=https://www.minneapolisfed.org/research/wp/wp666.pdf |work=[[Federal Reserve Bank of Minneapolis]] |date=October 2008}}</ref> * [[Әділ құн бойынша есепке алу]] 2006 жылы [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]] (SEC) қаржылық есептілік стандарттарын белгілеу өкілеттігін берген жекеменшік [[Қаржылық есептілік стандарттары жөніндегі кеңес]] (FASB) шығарған [[SFAS 157]] атты АҚШ-тың бухгалтерлік есеп стандарты ретінде енгізілді.<ref>{{citation |last=Laux |first=Christian |title=Did Fair-Value Accounting Contribute to the Financial Crisis? |url=https://www.nber.org/papers/w15515 |series=Working Paper Series |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |date=November 2009 |doi=10.3386/w15515 |doi-access=free}}</ref> Бұл [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] сияқты айналымдағы активтерді олардың тарихи құны немесе болашақтағы күтілетін құны бойынша емес, ағымдағы нарықтық құны бойынша бағалауды талап етті. Мұндай бағалы қағаздар нарығы құбылмалы болып, кейін күйреген кезде, олардың құнының төмендеуі оларды иеленген қаржы институттарына, тіпті оларды дереу сатуды жоспарламаған жағдайда да, елеулі қаржылық әсер етті.<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=M.R. |last2=Miller |first2=P.B.W. |title=The role of fair value accounting in the subprime mortgage meltdown |journal=Journal of Accountancy |date=May 2008 |pages=34–38}}</ref> * АҚШ-та несиенің оңай қолжетімді болуы, оған 1997–1998 жылдардағы [[1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы]] мен [[1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысы]]нан кейін шетелдік капиталдың мол көлемде келуі ықпал етіп, тұрғын үй құрылысының қарқынды өсуіне және қарыз қаражаты есебінен тұтынушылық шығындардың артуына жағдай жасады. Банктер әлеуетті үй сатып алушыларға көбірек несие бере бастаған сайын тұрғын үй бағасы өсе түсті. Несие беру талаптарының босаң болуы мен жылжымайтын мүлік бағасының қымбаттауы да тұрғын үй нарығындағы көпіршіктің қалыптасуына ықпал етті. Әртүрлі несие түрлерін (мысалы, ипотекалық, кредиттік карта және автонесие) алу оңай болды, ал тұтынушылар бұрын-соңды болмаған көлемде қарыз жүктемесін өз мойнына алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/09/24/business/economy/24text-bush.html |title=President Bush's Address to Nation| work=[[The New York Times]] |date=September 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref name=4questions>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20090414a.htm | title=Four Questions About the Financial Crisis | first=Ben S. | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] |date=April 14, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/03/02/opinion/02krugman.html | last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | title=Revenge of the Glut |work=[[The New York Times]]| date=March 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> * Тұрғын үй және несие нарықтарындағы өрлеу кезеңінде [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]] (MBS) мен [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лердің (CDO) саны айтарлықтай өсті. Олардың құны ипотекалық төлемдер мен тұрғын үй бағасына тәуелді болды. Мұндай [[қаржылық инновация]]лар қаржы институттары мен инвесторларға АҚШ-тың тұрғын үй нарығына инвестиция салуға мүмкіндік берді. Тұрғын үй бағасы төмендей бастаған кезде, бұл инвесторлар елеулі шығындарға ұшырады.<ref name=imfloss>{{cite web| url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/exesum.pdf |title=IMF Loss Estimates | publisher=[[International Monetary Fund]] | date=April 2009}}</ref> * Тұрғын үй бағасының төмендеуі көптеген үйлердің құны ипотекалық несиелердің қалдығынан төмен болуына әкеліп, қарыз алушыларды өндіріп алу рәсіміне жол беруге қаржылық тұрғыдан ынталандырды. Өндіріп алу деңгейі 2014 жылдың басына дейін жоғары болып қалды.<ref>{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/erincarlyle/2015/01/15/foreclosure-filings-drop-by-18-in-2014-hit-lowest-level-since-2006-realtytrac-says/?sh=32f65d3948e5| title=2014 Foreclosure Filings Hit Lowest Level Since 2006, RealtyTrac Says | work=[[Forbes]] |date=January 15, 2015 }}</ref> Соның салдарынан тұтынушылардың әл-ауқаты едәуір төмендеп, тұрғын үй құнының азаюынан шамамен 4,2 [[триллион]] АҚШ доллары көлеміндегі байлық жоғалды.<ref>{{cite web| url=http://www.mybudget360.com/the-balance-sheet-recession-42-trillion-lost-in-residential-real-estate-value-yet-mortgage-debt-down-by-140-billion/ |title=Estimate of Household Wealth Lost }}</ref> Дағдарыс тұрғын үй нарығынан экономиканың басқа салаларына тараған сайын, басқа несие түрлері бойынша да дефолттар мен шығындар айтарлықтай өсті. Әлемдік деңгейдегі жалпы шығын бірнеше триллион АҚШ долларына бағаланды.<ref name=imfloss/> * [[Қаржыландырулану]] — қаржы жүйесінде левереджді пайдаланудың артуы. * Инвестициялық банктер, хедж-қорлар және өзгеше реттелетін кейбір банктер сияқты қаржы институттары жоғарыда сипатталған несиелерді қаржыландыру барысында едәуір қарыз жүктемесін өз мойнына алды және ірі көлемдегі дефолттар мен шығындарды жабуға жеткілікті қаржылық резервке ие болмады.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/9c158a92-1a3c-11de-9f91-0000779fd2ac |title=We Need a Better Cushion Against Risk| work=[[Financial Times]] |date=March 26, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Бұл шығындар қаржы институттарының несие беру қабілетін әлсіретіп, экономикалық белсенділіктің баяулауына әкелді. * Кейбір сыншылардың пікірінше, мемлекеттік талаптар банктерді бұрын несие алуға қабілетсіз деп саналатын қарыз алушыларға несие беруге мәжбүрледі. Соның салдарынан андеррайтинг стандарттары барған сайын босаңсып, ипотекалық несиелерді мақұлдау деңгейі жоғарылады.<ref name=":0">{{cite web|title=How Government Created the Financial Crisis|url=https://www.hoover.org/research/how-government-created-financial-crisis|access-date=May 25, 2021|publisher=Hoover Institution}}</ref><ref name=":1">{{cite web|first=Joe|last=Carter|date=July 31, 2017|title=How government regulation—not free markets—caused the financial crisis|url=https://blog.acton.org/archives/97027-how-government-regulation-not-free-markets-caused-the-financial-crisis.html|access-date=May 25, 2021|website=Acton Institute PowerBlog|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{cite web|date=February 20, 2009|title=Altruism: The Moral Root of the Financial Crisis|url=https://theobjectivestandard.com/2009/02/altruism-financial-crisis/|access-date=May 25, 2021|website=The Objective Standard|language=en-US |last=Salsman |first=Richard M.}}</ref><ref name=":3">{{cite web|last=Michel|first=Norbert|title=Government Policies Caused The Financial Crisis And Made the Recession Worse|url=https://www.forbes.com/sites/norbertmichel/2015/01/26/government-policies-caused-the-financial-crisis-and-made-the-recession-worse/|access-date=May 25, 2021|website=Forbes}}</ref> Бұл, өз кезегінде, тұрғын үй сатып алушылар санының артуына және тұрғын үй бағасының өсуіне әкелді. Бағаның осылайша қымбаттауы көптеген үй иелерін тұрғын үйдегі меншікті капиталды күтпеген қаржылық пайда ретінде пайдаланып, соның есебінен қосымша қарыз алуға итермеледі. Нәтижесінде олар шамадан тыс қарыз жүктемесіне ұшырады. === Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру === [[Сурет:U.S. Home Ownership and Subprime Origination Share.png|thumb|upright=1.6|2004–2006 жылдары АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер көлемі күрт өсті]] Инвестициялық банктер мен коммерциялық банктердің несие беру стандарттарын босаңсытуы [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру]]дің айтарлықтай өсуіне мүмкіндік берді. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелердің тәуекелі азайған жоқ; Уолл-стрит жай ғана осы жоғары тәуекелді қабылдады.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk| last=Williams |first=Mark| publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010|isbn=978-0-07-163829-6 |pages=125}}</ref> Ипотекалық несие берушілер арасында табыс пен нарықтағы үлес үшін бәсекелестік күшейіп, ал несие қабілеті жоғары қарыз алушылар саны шектеулі болғандықтан, олар андеррайтинг стандарттарын босаңсытып, несие қабілеті төмен қарыз алушыларға тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер бере бастады. Кейбір сарапшылардың пікірінше, 2003 жылға дейін салыстырмалы түрде консервативті [[үкімет демеушілік ететін кәсіпорын]]дар (GSE) ипотекалық несие берушілердің қызметін бақылап, андеррайтингтің жеткілікті жоғары стандарттарын сақтап отырды. Алайда нарықтағы ықпал секьюритилендірушілерден ипотекалық несие берушілерге ауысып, жеке секьюритилендірушілер арасындағы қатаң бәсекелестік GSE-лердің ықпалын әлсіреткен сайын ипотекалық несие беру стандарттары төмендеп, тәуекелі жоғары несиелер кеңінен тарала бастады. Ең тәуекелді ипотекалық несиелер 2004–2007 жылдары, яғни секьюритилендірушілер арасындағы бәсекелестік ең жоғары деңгейге жетіп, GSE-лердің нарықтағы үлесі ең төмен болған кезеңде берілді. Ақырында GSE-лер жеке банктерден қалып қоймау үшін өздерінің де стандарттарын босаңсытты.<ref>{{cite news |last=Labaton |first=Stephen| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html |title=The Reckoning-Agency 04 Rule Lets Banks Pile on Debt |work=[[The New York Times]] |date=October 2, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |last=Duhigg |first=Charles | author-link=Charles Duhigg |url=https://www.nytimes.com/2008/10/05/business/05fannie.html |title=The Reckoning-Pressured to Take More Risk, Fannie Reached Tipping Point| work=[[The New York Times]] |date=October 4, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Кейбір зерттеушілер бұған қарама-қарсы көзқарасты ұстанып, [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] андеррайтинг стандарттарының босаңсуына 1995 жылдан бастап жол ашты деп есептейді. Олардың пікірінше, бұл несие алушының талаптарға сәйкестігін автоматты түрде бағалайтын андеррайтинг және бағалау жүйелерін енгізу, бастапқы жарнасыз ипотекалық өнімдерді әзірлеу және оларды несие берушілер арқылы ұсыну, мыңдаған шағын ипотекалық брокерлерді ынталандыру, сондай-ақ [[Bank of America Home Loans|Countrywide]] сияқты төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерді шоғырландырушы компаниялармен тығыз байланыс орнату арқылы жүзеге асты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora Publishing | year=2012 | pages=16–42, 67–119| isbn=9780875869445 }}</ref><ref>{{cite news |title=Housing in the New Millennium: A Home without Equity Is Just a Rental with debt | first=Graham | last=Fisher |date=June 29, 2001 |ssrn=1162456}}</ref> «Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер» ұғымының анықтамасына байланысты олардың барлық жаңадан берілген ипотекалық несиелер ішіндегі үлесі 2004 жылға дейін 10%-дан аспады. Алайда 2004 жылы бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға дейін өсіп, [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]] ең жоғары деңгейіне жеткен 2005–2006 жылдар бойы осы деңгейде сақталды.<ref>{{cite web | url=https://www.jchs.harvard.edu/research-areas/reports/state-nations-housing-2008 | title=The State of the Nation's Housing 2008 | publisher=[[Joint Center for Housing Studies]] | date=June 23, 2008}}</ref> ==== Қолжетімді тұрғын үй бағдарламаларының рөлі ==== [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның алты демократиялық тағайындалған мүшесі дайындаған негізгі есебі, төрт республикалық тағайындалған мүшенің үшеуі әзірлеген азшылықтың есебі, [[Федералдық резерв жүйесі]] экономистерінің зерттеулері және бірнеше тәуелсіз ғалымның еңбектері үкіметтің [[қолжетімді тұрғын үй]] саясаты қаржы дағдарысының негізгі себебі болған жоқ деген тұжырымға келеді. Олар мемлекеттік саясаттың дағдарыстың туындауына белгілі бір дәрежеде ықпал еткенін мойындағанымен, GSE ұйымдарының несиелері жеке инвестициялық банктер секьюритилендірген несиелерге қарағанда жақсы нәтиже көрсеткенін, сондай-ақ өздерінің несие портфельдерінде сақталған кейбір несиелерден де сенімдірек болғанын алға тартады. Консервативті [[American Enterprise Institute]] ғылыми қызметкері [[Питер Дж. Уоллисон]] [[Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия]]ның көпшілік есебіне жазған ерекше пікірінде<ref>{{cite web| last=Wallison| first=Peter J.| author-link=Peter J. Wallison | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ |title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission | work=American Enterprise Institute - AEI|publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 9, 2008}}</ref> қаржы дағдарысының түпкі себептері ең алдымен 1990-жылдары [[АҚШ-тың Тұрғын үй құрылысы және қала құрылысы министрлігі]] (HUD) бастаған қолжетімді тұрғын үй саясатына және үкімет демеушілік ететін Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының тәуекелі жоғары несиелерді жаппай сатып алуына тікелей байланысты деп мәлімдеді. Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) 2011 жылғы желтоқсанда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының бұрынғы алты басшысына қарсы қозғалған бағалы қағаздармен алаяқтық ісіндегі мәліметтерге сүйене отырып, Питер Дж. Уоллисон мен Эдвард Пинто 2008 жылы Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының жалпы сомасы 2 триллион АҚШ долларынан асатын 13 миллион сапасыз несиеге иелік еткенін бағалады.<ref>{{cite web |url=https://www.aei.org/articles/why-the-left-is-losing-the-argument-over-the-financial-crisis/ |first1=Peter J. | last1=Wallison | author-link1=Peter J. Wallison | first2=Edward | last2=Pinto |title=Why the Left Is Losing the Argument over the Financial Crisis |work=American Enterprise Institute - AEI |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=December 27, 2011}}</ref> 2000-жылдардың басы мен ортасында [[Джордж Уокер Буштың президенттігі|Буш әкімшілігі]] GSE ұйымдарының қауіпсіздігі мен қаржылық тұрақтылығын, сондай-ақ олардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден тұратын ұлғайып келе жатқан портфелін тексеруге бірнеше рет шақырды.{{citation needed|date=January 2026}} 2003 жылғы 10 қыркүйекте [[АҚШ Өкілдер палатасының Қаржылық қызметтер жөніндегі комитеті]] әкімшіліктің өтініші бойынша қауіпсіздік пен қаржылық тұрақтылық мәселелерін бағалау, сондай-ақ [[Тұрғын үй жөніндегі федералдық кәсіпорындарды қадағалау басқармасы]]ның (OFHEO) осы екі ұйымдағы бухгалтерлік есептегі сәйкессіздіктерді анықтаған жуырдағы есебін қарау үшін тыңдау өткізді.<ref>{{cite web| title=Just the Facts: The Administration's Unheeded Warnings About the Systemic Risk Posed by the GSEs| url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/09/20080919-15.html |publisher=[[White House]] | date=September 19, 2008}}</ref><ref>{{cite web | title=OFHEO Report on Systemic Risk | url=https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | publisher=[[Federal Housing Finance Agency]] | date=February 4, 2003 | access-date=June 10, 2020 | archive-date=September 4, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200904010022/https://www.fhfa.gov/PolicyProgramsResearch/Research/Pages/Systemic-Risk-Fannie-Mae,-Freddie-Mac-and-the-Role-of-OFHEO.aspx | url-status=dead }}</ref> Комитет мүшелерінің көпшілігі есепті қабылдаудан бас тартып, оның орнына OFHEO-ны реттеу әрекеті үшін сынға алғандықтан, бұл тыңдаулардың нәтижесінде Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарына қатысты жаңа заңнама қабылданбады және ресми тергеу жүргізілмеді.<ref>{{cite web| title=House Hearing on OFHEO Report |url=http://commdocs.house.gov/committees/bank/hba97754.000/hba97754_0f.htm | publisher=United States House of Representatives}}</ref> Уоллисон сияқты кейбіреулер мұны төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер нарығының ұлғаюы АҚШ-тың қаржы жүйесіне төндірген жүйелік тәуекел туралы ескерусіз қалған алғашқы ескерту деп санайды.<ref>{{cite news | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison |title=Ominous Signs |url=http://www.international-economy.com/TIE_Su04_Wallison.pdf |publisher=The International Economy}}</ref> [[АҚШ Қаржы министрлігі]]нің 2000 жылғы 1993–1998 жылдар аралығындағы 305 қаладағы несие беру үрдістерін зерттеуі көрсеткендей, [[Қоғамдастықты қайта инвестициялау туралы заң]]ға (CRA) бағынатын несие берушілер табысы төмен және орташа (LMI) қарыз алушылар мен аудандарға 467 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие берген, бұл сол кезеңдегі АҚШ-тағы барлық ипотекалық несиелердің 10%-ын құрады. Олардың басым бөлігі стандартты несиелер болды. CRA-ға бағынатын мекемелер берген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық несиелер 1998 жылы LMI несиелерінің 3%-ын ғана құрады,<ref>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Documents/crareport.pdf |title=The Community Reinvestment Act After Financial Modernization | first1=Robert E. | last1=Litan | first2=Nicolas P. | last2=Retsinas | first3=Eric S. | last3=Belsky | first4=Susan | last4=White Haag | publisher=[[United States Department of the Treasury]] |date=April 15, 2000}}</ref> алайда дағдарыс қарсаңында төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген барлық ипотекалық несиелердің 25%-ы CRA-ға бағынатын мекемелердің үлесіне тиді, ал тағы 25%-ының CRA-мен қандай да бір байланысы болды.<ref>{{cite web| url=https://prospect.org/article/liberals-cause-sub-prime-crisis/ | first=Robert | last=Gordon |title=Did Liberals Cause the Sub-Prime Crisis? |work=[[The American Prospect]] | date=April 7, 2008}}</ref> Алайда төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің көпшілігі CRA көздеген LMI қарыз алушыларына берілген жоқ,<ref>{{Cite book |last=Robert |first=W. K.| title=Fiscal Aspects of Aviation Management |publisher=[[Southern Illinois University Press]]| year=2000}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Demyanyk |first1=Yuliya |last2=Van Hemert |first2=Otto |date=2011 |title=Understanding the Subprime Mortgage Crisis |url=https://www.jstor.org/stable/20869292 |journal=The Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |pages=1848–1880 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |jstor=20869292 |issn=0893-9454}}</ref> әсіресе дағдарысқа дейінгі 2005–2006 жылдары,<ref>{{Cite journal| last=Wray |first=Randall L. |date=2007 |title=Lessons from the Subprime Meltdown.| url=https://www.frbsf.org/economic-research/files/Kojucharov-Martin-Martin-Xu.pdf |journal=Working Paper No. 522 |via=Levy Economics Institute of Bard College}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite journal |last1=Avery |first1=Robert B. |last2=Brevoort |first2=Kenneth P. |date=2015 |title=The Subprime Crisis: Is Government Housing Policy to Blame? |url=https://www.jstor.org/stable/43556179 |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=97 |issue=2 |pages=352–363 |doi=10.1162/REST_a_00491 |jstor=43556179 |issn=0034-6535}}</ref> сондай-ақ зерттеу CRA талаптарына сәйкес берілген несиелердің мерзімі өткен төлемдер деңгейін арттырғанын немесе CRA-ның тәуелсіз ипотекалық несие берушілердің төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді ұлғайтуына жанама түрде ықпал еткенін дәлелдейтін айғақ таппады.<ref>{{Cite journal |last1=Demyank |first1= Y.| last2=Hemert |first2=V. O. |title=Understanding the subprime mortgage crisis| journal=Review of Financial Studies |volume=24 |issue=6 |doi=10.1093/rfs/hhp033 |date=June 2011 |pages=1848–1880}}</ref> Басқа сарапшылардың пікірінше, 1995 жылғы CRA ережелеріне енгізілген өзгерістер мен төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің күрт өсуі арасындағы уақыт айырмашылығы таңғаларлық емес және CRA-ны ақтамайды. Олардың пікірінше, дағдарыстың өзара байланысты екі себебі болды: 1995 жылы андеррайтинг стандарттарының босаңсуы және Федералдық резерв жүйесінің 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан кейін өте төмен пайыздық мөлшерлемелерді енгізуі. Дағдарыстың басталуы үшін осы екі фактордың да қатар орын алуы қажет болды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=5| isbn=9780875869445 }}</ref> Сыншылар сондай-ақ жария түрде мәлімделген CRA бойынша несиелік міндеттемелердің көлемі өте үлкен болғанын және 1994–2007 жылдар аралығында жалпы сомасы 4,5 триллион АҚШ долларына жеткенін атап көрсетеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=148| isbn=9780875869445 }}</ref> Сондай-ақ олар Федералдық резерв жүйесінің CRA несиелерін «стандартты» деп жіктеуі орташа мөлшерлемеден 3 пайыздық тармаққа жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар несиелер «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерге» тең деген қате әрі өз мүддесіне сай жорамалға негізделген деп санайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | pages=140–141| isbn=9780875869445 }}</ref> Басқалары мұндай ауқымдағы дағдарысты туғызуға бұл несиелердің саны жеткіліксіз болғанын атап көрсетті. ''Portfolio'' журналына жарияланған мақаласында [[Майкл Льюис]] бір трейдермен сөйлескенін келтіреді. Оның айтуынша: «Инвесторлардың түпкі өнімге деген сұранысын қанағаттандыру үшін нашар несиелік тарихы бар америкалықтардың алған нашар несиелері жеткіліксіз болды». Негізінде, инвестициялық банктер мен хедж-қорлар [[кредиттік дефолт своп]]тары, [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер (CDO) және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын [[туынды қаржы құралы|туынды қаржы құралдарын]] пайдалана отырып, базалық ипотекалық несиелердің нақты құнынан әлдеқайда асып түсетін ірі көлемдегі алыпсатарлық мәмілелер жасауға мүмкіндік берген қаржылық инновацияларды қолданды. 2011 жылғы наурызға қарай FDIC банкротқа ұшыраған 165 қаржы институтының сапасыз несиелері бойынша шығындарды жабу үшін 9 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 12,3 миллиард АҚШ доллары) төледі.<ref name=post>{{cite news |title=FDIC's Tab For Failed U.S. Banks Nears $9 Billion| work=[[The Wall Street Journal]] |date=March 16, 2011 |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704396504576204752754667840 |first=Robin| last=Sidel | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.seacoastonline.com/article/20110317/NEWS/110319829 | title=US banking regulator's tab for failed banks nears $9B | work=[[The Portsmouth Herald]] | date=March 17, 2011}}</ref> Конгрестің бюджеттік басқармасы 2011 жылғы маусымда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарын құтқаруға жұмсалған қаражаттың 300 миллиард АҚШ долларынан (2024 жылғы бағамен шамамен 411 миллиард АҚШ доллары) асқанын бағалады (бұл көрсеткіш ұйымдардың әділ құны бойынша есептелген тапшылығын сол кездегі тікелей құтқару қаражатына қосу арқылы есептелген).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=H0ceRXT8Hc8C | first=Joseph | last=Fried | title=Who Really Drove the Economy into the Ditch? | location=New York City | publisher=Algora | year=2012 | page=75| isbn=9780875869445 }}</ref> Экономист [[Пол Кругман]] 2010 жылғы қаңтарда тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршіктерінің бір мезгілде өсуі, сондай-ақ дағдарыстың жаһандық сипаты Fannie Mae, Freddie Mac, CRA немесе жыртқыштық несие беруді дағдарыстың негізгі себептері деп санайтындардың уәждерін әлсіретеді деп мәлімдеді. Басқаша айтқанда, бұл ықтимал себептер тек тұрғын үй нарығына ғана қатысты болғанына қарамастан, екі нарықта да баға көпіршіктері қалыптасты.<ref>{{cite news| url=https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/01/07/cre-ative-destruction/ | title=CRE-ative destruction| first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] |date=January 7, 2010}}</ref> Бұған жауап ретінде Уоллисон былай деп жазды: «Кез келген көпіршіктің, тіпті ірі көпіршіктің де, жарылған кезде міндетті түрде қаржы дағдарысын туғызу мүмкіндігі болады деу дұрыс емес». Уоллисонның айтуынша, басқа дамыған елдерде де «1997–2007 жылдар аралығында ірі көпіршіктер болды», бірақ «олар жарылған кезде ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттарға байланысты болған шығындар 1997–2007 жылдардағы [көпіршік] жарылғаннан кейін АҚШ-тағы шығындардан әлдеқайда аз болды».<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Уоллисонның пікірінше, АҚШ-тағы ''тұрғын үй'' көпіршігінің (көпіршіктің басқа түрлерінен айырмашылығы) қаржы дағдарысына әкелуінің себебі — оның негізінде бастапқы жарнасы төмен немесе мүлде жоқ, стандартқа сай келмейтін ипотекалық несиелердің орасан көп көлемі жатқан еді.<ref>{{cite web | url=https://www.aei.org/research-products/book/dissent-from-the-majority-report-of-the-financial-crisis-inquiry-commission-2/ | first=Peter J. | last=Wallison | author-link=Peter J. Wallison| title=Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission| publisher=[[American Enterprise Institute]] | date=January 2011}}</ref> Кругманның коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршігінің өсуі АҚШ-тың тұрғын үй саясаты дағдарыстың себебі болмағанын көрсетеді деген тұжырымы қосымша зерттеулермен дауланады. Қаржы дағдарысы кезіндегі коммерциялық несиелер бойынша дефолттарды зерттегеннен кейін Сюйдун Ань мен Энтони Б. Сандерс (2010 жылғы желтоқсанда) былай деп хабарлады: «Біз дағдарысқа дейін [[коммерциялық ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар]]ның (CMBS) несиелері бойынша андеррайтингтің айтарлықтай нашарлағанын дәлелдейтін шектеулі ғана айғақтар таптық».<ref>{{Cite conference | conference=46th Annual AREUEA Conference Paper| last1=Sanders | first1=Anthony B. | last2=An | first2=Xudong | title=Default of CMBS Loans During the Crisis |date=November 29, 2010| ssrn=1717062 }}</ref> Басқа сарапшылар да коммерциялық жылжымайтын мүлік пен соған байланысты несиелеу саласындағы дағдарыс ''тұрғын үй'' жылжымайтын мүлік дағдарысынан ''кейін'' басталды деген пікірді қолдайды. Іскерлік журналист Кимберли Амадео: «Тұрғын үй жылжымайтын мүлігі құлдырауының алғашқы белгілері 2006 жылы байқалды. Үш жылдан кейін коммерциялық жылжымайтын мүлік те оның салдарын сезіне бастады».<ref>{{Cite news | last=Amadeo | first=Kimberly | title=Commercial Real Estate and the Economy | url=https://www.thebalance.com/what-is-commercial-real-estate-3305914 | publisher=[[Dotdash]] | date=February 28, 2019}}</ref> Жылжымайтын мүлік жөніндегі заңгер әрі сертификатталған бухгалтер Денис А. Гирах былай деп жазды: {{Дәйексөз|...коммерциялық жылжымайтын мүлікке берілген несиелердің басым бөлігі жақсы несиелер болды, бірақ оларды өте нашар экономикалық жағдай құртып жіберді. Басқаша айтқанда, несиелердің сапасыз болып кетуіне қарыз алушылар емес, экономика себеп болды.<ref>{{cite web | url=https://www.hg.org/legal-articles/waiting-for-the-other-shoe-to-drop-in-commercial-real-estate-18275 | last=Gierach | first=Denice A.| title=Waiting for the other shoe to drop in commercial real estate | website=hg.org}}</ref>}} === Тұрғын үй көпіршігінің өсуі === [[Сурет:Median and Average Sales Prices of New Homes Sold in United States 1963-2016 annual.svg|thumb|upright=1.35|1963–2016 жылдар аралығында АҚШ-та сатылған жаңа тұрғын үйлердің медианалық және орташа сату бағаларын көрсететін график (инфляция ескерілмеген)<ref name=aspnewhome/>]] 1998–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы әдеттегі тұрғын үйдің бағасы 124%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=CSI: credit crunch | url=https://www.economist.com/special-report/2007/10/20/csi-credit-crunch | magazine=[[The Economist]] |date=October 18, 2007}}</ref> 1980 және 1990-жылдары ел бойынша тұрғын үйдің медианалық бағасы үй шаруашылығының медианалық табысынан 2,9–3,1 есе аралығында болды. Ал, керісінше, бұл көрсеткіш 2004 жылы 4,0-ге, ал 2006 жылы 4,6-ға дейін өсті.<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/the-financial-crisis-blame-game/articleshow/3617818.cms |title=The Financial Crisis Blame Game | first1=Ben | last1=Steverman | first2=David | last2=Bogoslaw | work=[[The Economic Times]] | date=October 18, 2008}}</ref> Бұл [[тұрғын үй көпіршігі]] көптеген үй иелерінің ипотекалық несиелерін төменірек пайыздық мөлшерлемемен қайта қаржыландыруына немесе тұрғын үй құнының өсуін кепілге қойып, [[екінші ипотека]] рәсімдеу арқылы тұтынушылық шығындарын қаржыландыруына алып келді. [[Peabody Award]] сыйлығын алған бағдарламасында [[NPR]] тілшілері «алып ақша қоры» (әлемдегі тұрақты кірісті инвестицияларға салынған 70 триллион АҚШ долларымен сипатталған) онжылдықтың басында АҚШ Қазынашылық облигациялары ұсынған кірістіліктен жоғары табыс іздегенін мәлімдеді. Бұл ақша қорының көлемі 2000–2007 жылдар аралығында шамамен екі есе өсті, алайда салыстырмалы түрде қауіпсіз әрі тұрақты табыс әкелетін инвестициялардың ұсынысы мұндай қарқынмен артпады. Уолл-стриттегі инвестициялық банктер бұл сұранысқа [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар және [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лер сияқты, [[рейтинг агенттіктері және subprime дағдарысы|рейтинг агенттіктері]] қауіпсіз деп бағалаған [[несиелік рейтинг]]тері бар қаржы өнімдерін ұсыну арқылы жауап берді.<ref name="giantpool">{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}</ref> Іс жүзінде Уолл-стрит бұл ақша қорын АҚШ-тағы ипотекалық нарықпен байланыстырды, ал одан түскен орасан зор комиссиялық кірістер ипотекалық [[жеткізу тізбегі]]нің барлық қатысушыларына — несиелерді сататын ипотекалық брокерлерден бастап, сол брокерлерді қаржыландырған шағын банктерге және олардың артындағы ірі инвестициялық банктерге дейін — бөлінді. Шамамен 2003 жылға қарай дәстүрлі несиелеу стандарттарына сәйкес берілетін ипотекалық несиелердің қоры сарқылды, ал сұраныстың бұрынғыдай жоғары болуы несие беру стандарттарының төмендеуіне алып келді.<ref name=giantpool/> Атап айтқанда, кепілдендірілген борыштық міндеттеме (CDO) қаржы институттарына төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық және басқа да несиелерді қаржыландыру үшін инвесторлардың қаражатын тартуға мүмкіндік берді. Бұл тұрғын үй көпіршігінің сақталуына немесе одан әрі ұлғаюына ықпал етіп, ірі комиссиялық кірістер әкелді. Оның мәні бірнеше ипотекалық несиеден немесе басқа да борыштық міндеттемелерден түсетін ақшалай төлемдерді бір қорға біріктіруде болды, содан кейін нақты бағалы қағаздарға сол қордан белгіленген басымдық кезектілігі бойынша төлемдер жүргізілді. Кезектің басында тұрған бағалы қағаздарға рейтинг агенттіктері инвестициялық деңгейдегі рейтингтер берді. Басымдығы төмен бағалы қағаздардың несиелік рейтингтері де төмен болды, бірақ теориялық тұрғыдан олар салынған капиталға жоғарырақ кірістілік ұсынды.<ref>{{cite news |last=Eavis |first=Peter |title=CDO Explained |url=https://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130030408/http://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=November 30, 2007 |publisher=CNN |date=November 25, 2007}}</ref> 2008 жылғы қыркүйекке қарай АҚШ-тағы тұрғын үйдің орташа бағасы 2006 жылдың ортасындағы ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 20%-дан астамға төмендеді.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=_4Nkye6tpWcC&pg=PA128 | title=Banking and Finance: Theory, Law and Practice | first=Gomez | last=Clifford | publisher=PHI Learning | date=November 30, 2011| isbn=9788120342378 }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/10/23/a-helping-hand-to-homeowners |title= A Helping Hand to Homeowners|magazine=The Economist|date=October 23, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бағалар төмендеген сайын [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]] алған қарыз алушылар пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты төлемдердің ұлғаюын болдырмау үшін несиелерін қайта қаржыландыра алмады және өз міндеттемелерін орындай алмай қалды. 2007 жылы несие берушілер шамамен 1,3 миллион жылжымайтын мүлік нысаны бойынша өндіріп алу рәсімдерін бастады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 79%-ға көп болды.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-housing-foreclosures/foreclosure-rate-almost-doubled-in-2007-report-idUSN2849823320080129 | title=Foreclosure rate almost doubled in 2007: report | first=Al | last=Yoon | publisher=Reuters | date=January 29, 2008}}</ref> 2008 жылы бұл көрсеткіш 2,3 миллионға дейін өсіп, 2007 жылмен салыстырғанда 81%-ға артты.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-usa-mortgages-foreclosures/foreclosures-soar-81-percent-in-2008-idUSTRE50E1KV20090115 | title=Foreclosures soar 81 percent in 2008 | first=Lynn | last=Adler | publisher=Reuters | date=January 15, 2009}}</ref> 2008 жылғы тамызға қарай АҚШ-тағы барлық өтелмеген ипотекалық несиелердің шамамен 9%-ының төлемдері мерзімінен кешіктірілген немесе өндіріп алу рәсімінде болды.<ref>{{cite web |url=https://www.bespacific.com/delinquencies-and-foreclosures-increase-in-latest-mba-national-delinquency-survey/ | title=Delinquencies and Foreclosures Increase in Latest MBA National Delinquency Survey | first=Sabrina I. | last=Pacifici | work=Bespacific | date=September 6, 2008}}</ref> 2009 жылғы қыркүйекке қарай бұл көрсеткіш 14,4%-ға дейін өсті.<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/usa-housing-foreclosures/update-4-one-in-7-u-s-mortgages-foreclosing-or-delinquent-idUSN1937065020091119 | title=Update 4—One in 7 U.S. mortgages foreclosing or delinquent | first=Julie | last=Haviv | publisher=Reuters | date=November 19, 2009}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/20/business/20mortgage.html | title=U.S. Mortgage Delinquencies Reach a Record High | first=David | last=Streitfeld | author-link=David Streitfeld | work=[[The New York Times]] | date=November 20, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Көпіршік жарылғаннан кейін австралиялық экономист [[Джон Квиггин]] былай деп жазды: «Ұлы тоқыраудан айырмашылығы, бұл дағдарыс толығымен қаржы нарықтарының өнімі болды. Мұнда 1920-жылдардан кейінгі кезеңдегі күйзелістер, алтынға айырбасталу мен репарациялар төңірегіндегі тартыстар немесе [[Смут–Хоули тарифі]] сияқты, Ұлы тоқыраудың туындауына ортақ жауапкершілік жүктелетін факторлар болған жоқ». Оның орнына Квиггин 2008 жылғы қаржы жүйесінің күйреуге шақ қалуына қаржы нарықтарын, оларды тек жеңіл түрде реттеген саяси шешімдерді және жақсы рейтингтер беруге өз мүдделері болған рейтинг агенттіктерін кінәлайды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=pTgiRDj-uIYC&pg=PA62 | title=Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us | first=John | last=Quiggin | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | pages=63–64| isbn=978-1400842087 }}</ref> === Жеңілдетілген несиелеу шарттары === Төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуды ынталандырды. 2000–2003 жылдар аралығында [[Федералдық резерв жүйесі]] [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]нің мақсатты деңгейін 6,5%-дан 1,0%-ға дейін төмендетті.<ref>{{cite web |title=Open Market Operations Archive |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket_archive.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Open Market Operations |url=https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/openmarket.htm | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл [[дотком көпіршігі]]нің күйреуі мен [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек шабуылдарының]] салдарын жұмсарту, сондай-ақ [[дефляция]] қаупіне қарсы күресу мақсатында жасалды.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=oGKpAgAAQBAJ&pg=PT38 | title=China's Role in Global Economic Recovery | first=Xiaolan | last=Fu | publisher=[[Routledge]] | date= March 12, 2012| isbn=9781136632488 }}</ref> 2002 жылдың өзінде-ақ несиенің бизнеске салынатын инвестициялардың орнына тұрғын үй нарығын қаржыландырып жатқаны байқалды. Кейбір экономистер тіпті Федералдық резерв жүйесі «Nasdaq көпіршігінің орнын басу үшін тұрғын үй көпіршігін қалыптастыруы керек» деген пікірге дейін барды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2002/08/02/opinion/dubya-s-double-dip.html |title=Dubya's Double Dip?| last=Krugman| first=Paul| author-link=Paul Krugman | work=[[The New York Times]] | date=August 2, 2002 | url-access=subscription}}</ref> Бұдан басқа, дамыған елдердің деректеріне негізделген эмпирикалық зерттеулер несиелеудің шамадан тыс өсуі дағдарыстың ауырлығына елеулі үлес қосқанын көрсетті.<ref>{{cite journal |last1=Babecký |first1=Jan |last2=Havránek |first2=Tomáš |last3=Matějů |first3=Jakub |last4=Rusnák |first4=Marek |last5=Šmídková |first5=Kateřina |last6=Vašíček |first6=Bořek |title=Leading indicators of crisis incidence: Evidence from developed countries |journal=Journal of International Money and Finance |date=June 2013 |volume=35 |pages=1–19 |doi=10.1016/j.jimonfin.2013.01.001 |hdl=10419/153919 |hdl-access=free }}</ref> [[Сурет:U.S. Trade Deficit Dollars and % GDP.png|thumb|right|upright=1.6|АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы]] Пайыздық мөлшерлемелерге қосымша төмендетуші қысым АҚШ-тың ұлғайып келе жатқан [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығынан]] туындады, ол 2006 жылы тұрғын үй көпіршігімен қатар ең жоғары деңгейіне жетті. Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Бен Бернанке]] сауда тапшылығы АҚШ-ты шетелден қарыз алуға мәжбүрлегенін, соның нәтижесінде облигациялар бағасының өсуіне және пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне әкелгенін түсіндірді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2005/20050414/default.htm |title=The Global Saving Glut and U.S. Current Account Deficit| first=Ben | last=Bernanke | author-link=Ben Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=April 14, 2005}}</ref> Бернанке 1996–2004 жылдар аралығында АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы 650 миллиард АҚШ долларына, яғни ЖІӨ-нің 1,5%-ынан 5,8%-ына дейін өскенін түсіндірді. Бұл тапшылықты қаржыландыру үшін елге шетелден ірі көлемде қаражат қарызға алуға тура келді, оның басым бөлігі сауда профициті бар мемлекеттерден түсті. Бұлар негізінен Азиядағы дамушы экономикалар мен мұнай экспорттаушы елдер болды. [[Төлем балансы]]ның [[Бухгалтерлік теңдік|бухгалтерлік теңдігіне]] сәйкес, [[Ағымдағы шот (төлем балансы)|ағымдағы шот тапшылығы]] бар елде (мысалы, АҚШ-та) дәл сондай көлемдегі [[капитал шоты]] (инвестициялар) профициті де болуы тиіс. Сондықтан АҚШ-қа импортты қаржыландыру үшін шетелден ірі әрі үнемі өсіп отырған көлемде қаражат (капитал) келіп отырды. Осының барлығы әртүрлі қаржы активтеріне сұраныс туғызып, олардың бағасын көтеріп, сонымен бірге пайыздық мөлшерлемелерді төмендетті. Шетелдік инвесторлардың мұндай қаражатты қарызға беруге мүмкіндігі болды, өйткені олардың жеке жинақтау деңгейі өте жоғары еді (Қытайда 40%-ға дейін) немесе мұнай бағасының жоғары болуына байланысты. [[Бен Бернанке]] мұны «[[жинақтардың шамадан тыс артықшылығы]]<nowiki/>» деп атады.<ref name=Bernanke>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20070911a.htm |title=Global Imbalances: Recent Developments and Prospects | first=Ben S. |last=Bernanke | author-link=Ben S. Bernanke | publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]] | date=September 11, 2007}}</ref> Қаражаттың ([[қаржы капиталы|капиталдың]] немесе [[өтімділік]]тің) мол ағыны АҚШ-тың қаржы нарықтарына келіп құйылды. Шетелдік үкіметтер [[Қазынашылық облигация]]ларды сатып алу арқылы қаражат ұсынып, осылайша дағдарыстың тікелей әсерінің едәуір бөлігінен сақтанды. АҚШ-тағы үй шаруашылықтары шетелден қарызға алынған қаражатты тұтынуды қаржыландыруға немесе тұрғын үй мен қаржы активтерінің бағасын көтеруге жұмсады. Қаржы институттары шетелден келген қаражатты [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға инвестициялады.{{Citation needed|reason=Дереккөз жоқ|date=September 2019}} Кейіннен Федералдық резерв жүйесі 2004 жылғы шілде мен 2006 жылғы шілде аралығында федералдық қорлар мөлшерлемесін едәуір көтерді.<ref>{{cite web |url=https://www.federalreserve.gov/releases/h15/data.htm |title=Fed Historical Data-Fed Funds Rate |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref> Бұл бір жылдық және бес жылдық [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лардың (ARM) пайыздық мөлшерлемелерінің өсуіне ықпал етіп, үй иелері үшін ARM бойынша пайыздық мөлшерлемелердің қайта қаралуынан кейінгі төлемдерді қымбаттатты.<ref>{{cite magazine| first=John | last=Mastrobattista | url=https://www.nationalreview.com/2009/02/fixing-mortgages-john-mastrobattista/ | title=Fixing Mortgages | magazine=[[National Review]] | date=February 17, 2009}}</ref> Бұл сондай-ақ тұрғын үй көпіршігінің бәсеңдеуіне ықпал етуі мүмкін еді, өйткені активтер бағасы әдетте пайыздық мөлшерлемелерге кері бағытта қозғалады. Тұрғын үйге алыпсатарлық инвестиция салу тәуекелдірек бола түсті.<ref>{{cite news | last=Max | first=Sarah | url=https://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20040806084614/http://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ | url-status=dead | archive-date=August 6, 2004 |title=The Bubble Question | publisher=CNN | date=July 27, 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-18/is-a-housing-bubble-about-to-burst |title=Is a Housing Bubble About to Burst? |work=[[Bloomberg News]] | date=July 19, 2004 | url-access=subscription}}</ref> Тұрғын үй көпіршігі жарылғаннан кейін АҚШ-тағы тұрғын үй мен қаржы активтерінің құны күрт төмендеді.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/briefing/2009/01/22/when-a-flow-becomes-a-flood |title=When a Flow Becomes a Flood |magazine=[[The Economist]] |date=January 22, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref name="greatcrash">{{cite magazine |last=Altman |first=Roger C. |author-link=Roger Altman |date=January 2009 |title=The Great Crash of 2008 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214112812/https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008 |archive-date=2025-02-14 |magazine=[[Foreign Affairs]]}}</ref> === Әлсіз және алаяқтық андеррайтинг тәжірибесі === АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелеу стандарттары төмендеді: 2000-жылдардың басында төлем қабілеті төмен қарыз алушының FICO ұпайы 660 немесе одан төмен болды. 2005 жылға қарай көптеген несие берушілер талап етілетін FICO ұпайын 620-ға дейін төмендетті, бұл стандартты ипотекалық несиелерді алуды едәуір жеңілдетіп, төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді тәуекелі жоғары қызметке айналдырды. Табыс пен активтерді растаудың маңызы төмендетілді. Алғашында несиелер толық құжаттаманы талап етті, кейін қысқартылған құжаттамамен рәсімделді, ал соңында мүлде құжаттамасыз беріле бастады. Кеңінен таралған төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық өнімдердің бірі табысты, жұмыс орнын және активтерді растауды талап етпейтін NINJA ипотекасы болды. Бейресми түрде бұл несиелер «[[өтірікші несиелер]]<nowiki/>» деп аталды, өйткені олар қарыз алушыларды несие алуға өтініш беру барысында адал болмауға ынталандырды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=124 }}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға [[ақпарат таратушы]] [[Ричард М. Боуэн III]] [[Citigroup]] компаниясының тұтынушылық несиелеу тобындағы корреспонденттік несиелеу жөніндегі бас андеррайтері болып жұмыс істеген кезінде орын алған оқиғалар туралы айғақ берді. Ол 220-дан астам кәсіби андеррайтердің жұмысына жауапты болған. Оның айғақтарына сәйкес, 2006–2007 жылдары [[ипотекалық андеррайтинг]] стандарттарының құлдырауы жаппай сипат алды. Оның айтуынша, 2006 жылға қарай [[Citigroup]] шамамен 1 600 ипотекалық компаниядан сатып алған ипотекалардың 60%-ы «ақаулы» болды (яғни компания саясатына сәйкес андеррайтингтен өтпеген немесе саясат талап еткен барлық құжаттарды қамтымаған). Бұл 1 600 ипотекалық компанияның әрқайсысы келісімшарт бойынша (мәлімдемелер мен кепілдіктер арқылы) өздері берген ипотекалардың [[Citigroup]] стандарттарына сәйкес келетінін растағанына қарамастан орын алды. Сонымен қатар, 2007 жылы «ақаулы ипотекалардың» (келісімшарт бойынша [[Citigroup|Citi]] стандарттарына сәйкес андеррайтинг жүргізуге міндетті ипотекалық компаниялар берген) үлесі барлық берілген ипотекалардың 80%-ынан асты.<ref>{{cite web| url=http://fcic-static.law.stanford.edu/cdn_media/fcic-testimony/2010-0407-Bowen.pdf | title=Hearing on Subprime Lending And Securitization And Government Sponsored Enterprises | publisher=[[Stanford University]] | date=April 7, 2010}}</ref> [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]]ға бөлек берілген айғақтарында АҚШ пен Еуропадағы тұрғын үй несиелерін кешенді тексеру және секьюритилендірілген активтерді қадағалау жөніндегі ең ірі компания — Clayton Holdings қызметкерлері 2006 жылғы қаңтар мен 2007 жылғы маусым аралығында берілген 900 000-нан астам ипотекалық несиені тексеру барысында олардың небәрі 54%-ы ғана оларды берген ұйымдардың андеррайтинг стандарттарына сәйкес келгенін мәлімдеді. 7 «[[too big to fail]]<nowiki/>» банкті қоса алғанда, 23 инвестициялық және коммерциялық банктің тапсырысы бойынша жүргізілген талдау тексерілген несиелердің 28%-ы бірде-бір эмитенттің ең төменгі стандарттарына сәйкес келмегенін де көрсетті. Clayton жүргізген талдау сондай-ақ осы несиелердің 39%-ы (яғни бірде-бір эмитенттің ең төменгі андеррайтинг стандарттарына сәйкес келмеген несиелер) кейіннен секьюритилендіріліп, инвесторларға сатылғанын көрсетті.<ref>{{cite news |title=Raters Ignored Proof of Unsafe Loans, Panel Is Told |url=https://www.nytimes.com/2010/09/27/business/27ratings.html |work=[[The New York Times]] |first=Gretchen |last=Morgenson| author-link=Gretchen Morgenson | date=September 26, 2010 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web| title=All Clayton Trending Reports 1st quarter 2006 – 2nd quarter 2007 | url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/historical/fct/fcic/fcic_docs_clayton_alltrending_20100923.pdf | publisher=[[FRASER]] | year=2007}}</ref> === Жыртқыш несиелеу === [[Жыртқыш несиелеу]] — адал емес несие берушілердің қарыз алушыларды орынсыз мақсаттар үшін әділетсіз немесе теріс сипаттағы кепілмен қамтамасыз етілген несиелерді рәсімдеуге итермелеу тәжірибесі.<ref>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/personal-finance/mortgages/what-is-predatory-lending-14953861 | title=What Is Predatory Lending? | first=Brian | last=O'Connell | work=[[TheStreet]] | date=May 9, 2019 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dfi.wa.gov/financial-education/information/predatory-lending | title=Predatory Lending | publisher=[[Washington State Department of Financial Institutions]]}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.law.cornell.edu/wex/predatory_lending | title=predatory lending | publisher=[[Legal Information Institute]]}}</ref> 2008 жылғы маусымда [[Countrywide Financial]] компаниясына сол кездегі [[Калифорнияның бас прокуроры]] [[Джерри Браун]] әділетсіз кәсіпкерлік тәжірибе мен жалған жарнама қолданғаны үшін талап арыз берді. Талап арызда Countrywide компаниясы «үй иелерін күрделі, тәуекелі жоғары әрі қымбат несиелерді рәсімдеуге алдап көндіріп, кейін оларды үшінші тарап инвесторларына мүмкіндігінше көп мөлшерде сату үшін жаңылыстыратын тәсілдерді қолданды» деп көрсетілді.<ref>{{cite press release | url=https://www.oag.ca.gov/news/press-releases/brown-sues-countrywide-mortgage-deception | title=Brown Sues Countrywide For Mortgage Deception | publisher=[[Attorney General of California]] | date=June 25, 2008}}</ref> 2009 жылғы мамырда [[Bank of America]] осының нәтижесінде Countrywide берген 64 000 несиенің шарттарын өзгертті.<ref>{{cite news | url=https://dsnews.com/news/loss-mitigation/05-31-2009/bofa-modifies-64000-countrywide-loans-2009-06-01 | title=BofA Modifies 64,000 Countrywide Loans | work=DS News | date=May 31, 2009}}</ref> Тұрғын үй бағасы төмендеген кезде өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекасы (ARM) бар үй иелерінің ай сайынғы төлемдерін өтеуге ынтасы азайды, өйткені олардың тұрғын үйдегі меншікті капиталы жойылды. Бұл Countrywide компаниясының қаржылық жағдайының нашарлауына әкеліп, ақыр соңында [[Жинақ мекемелерін қадағалау басқармасы]]ның несие берушіні өз бақылауына алу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Кейіннен [[электрондық байланыс арқылы жасалған алаяқтық]]тың екі эпизоды бойынша кінәсін мойындап, 18 айға бас бостандығынан айырылған Countrywide қызметкерлерінің бірі: «Тамырыңыз соғып тұрса болды, біз сізге несие беретінбіз», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna29827248 |title=If you had a pulse, we gave you a loan | first1=Richard | last1=Greenberg | author-link1=Richard Greenberg | first2=Chris | last2=Hansen | author-link2=Chris Hansen | work=[[NBC News]] | date=March 22, 2009}}</ref> АҚШ-тағы ең ірі көтерме ипотекалық несие беруші болған [[Ameriquest]] компаниясының бұрынғы қызметкерлері ипотекалық құжаттарды қолдан жасауға, содан кейін оларды жылдам пайда табуға ұмтылған Уолл-стрит банктеріне сатуға мәжбүрлеген жүйе болғанын сипаттады. Мұндай [[ипотекалық алаяқтық]]тардың дағдарыстың себептерінің бірі болғанын көрсететін дәлелдер барған сайын көбейіп келеді.<ref>{{cite news | url=https://www.thenation.com/article/archive/road-ruin-mortgage-fraud-scandal-brewing/ | title=Road to Ruin: Mortgage Fraud Scandal Brewing | date=May 13, 2009 | work=[[American News Project]]}}</ref> === Реттеуді әлсірету және реттеудің жеткіліксіздігі === Барри Айхенгриннің пікірінше, қаржы дағдарысының түпкі себептері қаржы нарықтарын реттеуді әлсіретуде жатыр.<ref name=":02">{{cite book |last1=Eichengreen |first1=Barry |title=Globalizing Capital: A History of the International Monetary System - Third Edition |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19390-8 |edition=3rd |page=216 |doi=10.2307/j.ctvd58rxg |jstor=j.ctvd58rxg }}</ref> 2012 жылғы ЭЫДҰ зерттеуі<ref>{{cite journal|title=Systemically Important Banks and Capital Regulation Challenges |doi=10.1787/5kg0ps8cq8q6-en| journal=OECD Economics Department Working Papers |year=2012 | last1=Slovik | first1=Patrick|doi-access=free }}</ref> Базель келісімдеріне негізделген банктік реттеу дәстүрлі емес іскерлік тәжірибелерді ынталандырғанын және қаржы дағдарысына ықпал еткенін немесе оны күшейткенін көрсетті. Басқа жағдайларда заңдар өзгертілді немесе қаржы жүйесінің кейбір бөліктерінде олардың орындалуына бақылау әлсіретілді. Бұған негізгі мысалдар мыналар: * [[Джимми Картер]]дің 1980 жылғы [[Депозиттік мекемелерді реттеуді әлсірету және ақша-несие саясатын бақылау туралы заң]]ы (DIDMCA) банктердің қаржылық қызметіне қойылған бірқатар шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастады, олардың несие беру өкілеттіктерін кеңейтті, [[несие одағы|несие одақтары]] мен [[жинақ және несие қауымдастығы|жинақ және несие қауымдастықтарына]] [[чек арқылы алынатын депозит]]терді ұсынуға мүмкіндік берді және [[депозиттерді сақтандыру]] шегін 40 000 АҚШ долларынан 100 000 АҚШ долларына дейін көтерді (осылайша салымшылардың несие берушілердің тәуекелдерді басқару саясатына бақылауын әлсіретуі мүмкін еді).<ref>{{cite web | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | title=History of the Eighties – Lessons for the Future | date=December 1997 | url=https://www.fdic.gov/bank/historical/history/3_85.pdf}}</ref> * 1982 жылғы қазанда АҚШ президенті [[Рональд Рейган]] [[Гарн–Сент-Джерменнің депозиттік мекемелер туралы заң]]ына қол қойды. Бұл заң [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]лық несиелерді енгізді, банк секторын реттеуді әлсірету үдерісін бастады және 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы [[жинақ және несие қауымдастықтарының дағдарысы]]на ықпал етті.<ref>{{cite book| last=Leibold|first=Arthur| editor1-last=Barth|editor1-first=James R.| editor2-last=Trimbath| editor2-first=Susanne| editor3-last=Yago| editor3-first=Glenn| chapter=Some Hope for the Future After a Failed National Policy for Thrifts| title=The Savings and Loan Crisis: Lessons from a Regulatory Failure| publisher=[[Milken Institute]]|isbn=978-1-4020-7871-2| pages=58–59 |date=July 29, 2004 | chapter-url=https://archive.org/details/savingsloancrisi00jame/page/58}}</ref><ref>{{cite book|last1=Strunk|last2=Case|title=Where Deregulation Went Wrong: A Look at the Causes Behind the Savings and Loan Failures in the 1980s|publisher=U.S. League of Savings Institutions|pages=[https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14 14–16] |isbn=978-0-929097-32-9|year=1988| url=https://archive.org/details/wherederegulatio0000stru/page/14}})</ref> * 1999 жылғы қарашада АҚШ президенті [[Билл Клинтон]] республикалықтар ұсынған [[Грэмм–Лич–Блайли заңы]]на қол қойды. Бұл заң [[банк холдингі]]не өзге қаржы компанияларын иеленуге тыйым салған Гласс–Стиголл заңының ережелерінің күшін жойды. Нәтижесінде Уолл-стриттегі инвестициялық банктер мен депозиттік банктер арасында бұрын болған бөліну іс жүзінде жойылып, тәуекелі жоғары әмбебап банктік модельге мемлекеттің қолдауы көрсетілді. Lehman сияқты инвестициялық банктер коммерциялық банктердің бәсекелесіне айналды.<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C | title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=April 12, 2010 |isbn=978-0-07-163829-6 |pages=44 }}</ref> Кейбір сарапшылар бұл заңның күшін жою дағдарыстың ауырлығына тікелей ықпал етті деп есептесе, басқалары оның әсерін төмен бағалайды, өйткені ең көп зардап шеккен қаржы институттары бұл заңның юрисдикциясына кірмеген.<ref>{{Cite journal|last=Edey| first=Malcolm | title=The global financial crisis and its effects |journal=Economics Papers |publisher=Wiley |volume=28 |issue=3 |year=2009 | pages=186–195 | doi=10.1111/j.1759-3441.2009.00032.x }}</ref><ref>{{cite news| url=https://dealbook.nytimes.com/2012/05/21/reinstating-an-old-rule-is-not-a-cure-for-crisis/ |title=Reinstating an Old Rule Is Not a Cure for Crisis| first=Andrew Ross | last=Sorkin | author-link=Andrew Ross Sorkin | work=[[The New York Times]] |date=May 22, 2012 | url-access=subscription}}</ref> * 2004 жылы [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] [[таза капитал қағидасы]]н жеңілдетті, бұл инвестициялық банктерге өздерінің қарыз деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік берді және төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар нарығының өсуіне түрткі болды. Кейіннен ӘКК инвестициялық банктердің өзін-өзі реттеуі дағдарыстың туындауына ықпал еткенін мойындады.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/27/business/27sec.html?em |title=SEC Concedes Oversight Flaws |work=[[The New York Times]] |first=Stephen | last=Labaton| date=September 27, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html?em|title=The Reckoning |work=[[The New York Times]] |first=Stephen| last=Labaton| date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> * [[Көлеңкелі банк жүйесі]]не кіретін қаржы институттары депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады, бұл оларға өздерінің қаржылық резервтері немесе капиталдық базасына қатысты қосымша борыштық міндеттемелер қабылдауға мүмкіндік берді.<ref name="Krugman 2009">{{cite book| last=Krugman |first=Paul | author-link=Paul Krugman |year=2009| title=The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 |publisher=W. W. Norton Company Limited |isbn=978-0-393-07101-6| url=https://archive.org/details/returnofdepressi00krug}}</ref> Бұл 1998 жылы жоғары левереджге сүйенген көлеңкелі қаржы институты күйреп, бүкіл қаржы жүйесіне қауіп төндіріп, кейін құтқарылған [[Long-Term Capital Management]] оқиғасына қарамастан орын алды. * Реттеушілер мен бухгалтерлік есеп стандарттарын әзірлеушілер [[Citigroup]] сияқты депозиттік банктерге активтері мен міндеттемелерінің едәуір бөлігін [[құрылымдық инвестициялық құрал]]дар (SIV) деп аталатын күрделі заңды тұлғалардың баланстан тыс шоттарына шығаруға мүмкіндік берді. Бұл компаниялардың капиталдық базасының әлсіздігін немесе олардың [[қаржылық левередж]]і мен қабылдаған тәуекелдерінің деңгейін бүркемеледі. [[Bloomberg News]] агенттігінің бағалауынша, АҚШ-тың төрт ірі банкі 2009 жылы өз баланстарына 500 миллиардтан 1 триллион АҚШ долларына дейінгі соманы қайта енгізуге мәжбүр болды.<ref>{{cite news| url=https://quantnet.com/threads/banks-hidden-junk-menaces-1-trillion-purge.2444/ | title=Banks' Hidden Junk Menaces $1 Trillion Purge | work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Бұл дағдарыс кезінде ірі банктердің қаржылық жағдайына қатысты белгісіздікті күшейтті.<ref>{{cite news| url=https://bazaarmodel.net/phorum/read.php?1,5059 |title=Citigroup SIV Accounting Tough to Defend | work=[[Bloomberg News]] | first=Jonathan | last=Weil | author-link=Jonathan Weil | date=October 24, 2007}}</ref> Баланстан тыс құрылымдар 2001 жылы [[Enron]] компаниясының күйреуіне әкелген [[Enron жанжалы]] кезінде де пайдаланылды.<ref>{{cite journal |last1=Healy |first1=Paul M. |last2=Palepu |first2=Krishna G. |title=The Fall of Enron |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=17 |issue=2 |date=Spring 2003 |page=13|doi=10.1257/089533003765888403 }}</ref> * 1997 жылдың өзінде-ақ Федералдық резерв жүйесінің төрағасы [[Алан Гринспен]] туынды қаржы құралдары нарығының реттелмеуі үшін күресті.<ref>{{cite speech| title=Government regulation and derivative contracts |first=Alan| last=Greenspan| author-link=Alan Greenspan |location=Coral Gables, Florida| url=https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/1997/19970221.htm | date=February 21, 1997}}</ref> [[Қаржы нарықтары жөніндегі жұмыс тобы]]ның кеңесімен<ref>{{Cite web | url=https://home.treasury.gov/system/files/236/Over-the-Counter-Derivatives-Market-Commodity-Exchange-Act.pdf |first1=Lawrence |last1=Summers| author-link1=Lawrence Summers | first2=Alan | last2=Greenspan | author-link2=Alan Greenspan | first3=Arthur | last3=Levitt | author-link3=Arthur Levitt| first4=William | last4=Ranier |title=Over-the-Counter Derivatives Markets and the Commodity Exchange Act: Report of The President's Working Group on Financial Markets | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=November 1999 }}</ref> АҚШ Конгрессі, президент [[Билл Клинтон]] және республикалықтар бақылауындағы АҚШ Конгрессі [[2000 жылғы тауарлық фьючерстерді жаңғырту туралы заң]]ды қабылдау арқылы [[биржадан тыс нарық]]тағы туынды қаржы құралдары нарығының өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік берді. Қаржы индустриясының лоббистік қолдауымен Конгресс әзірлеген бұл заң туынды қаржы құралдары нарығын одан әрі мемлекеттік реттеуге тыйым салды. [[Кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) сияқты туынды құралдар негізгі борыштық құралдарға иелік етпей-ақ нақты кредиттік тәуекелдерден хеджирлеу немесе соларға қатысты алыпсатарлық жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Айналымдағы CDS келісімшарттарының көлемі 1998 жылдан 2008 жылға дейін 100 есе өсті, ал 2008 жылғы қарашадағы жағдай бойынша CDS келісімшарттарымен қамтылған борыш көлемі 33 триллионнан 47 триллион АҚШ долларына дейін бағаланды. Биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдарының жалпы [[номиналдық құны]] 2008 жылғы маусымға қарай 683 триллион АҚШ долларына жетті.<ref>{{cite news| url=https://www.forbes.com/2009/05/18/geithner-derivatives-plan-opinions-contributors-figlewski.html |title=Forbes-Geithner's Plan for Derivatives| first1=Stephen| last1=Figlewski |work=[[Forbes]] |date=May 18, 2009}}</ref> [[Уоррен Баффет]] 2003 жылдың басында туынды қаржы құралдарын әйгілі түрде «жаппай қаржылық қырып-жою қаруы» деп атады.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2008/09/18/a-nuclear-winter |title=A Nuclear Winter?| newspaper=[[The Economist]] |date=September 18, 2008 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/2817995.stm |title=Buffett warns on investment 'time bomb'| work=[[BBC News]] |date=March 4, 2003}}</ref> 2011 жылғы бір зерттеу Канадада 2008 жылғы (сондай-ақ бұған дейінгі кезеңдердегі) банк дағдарысының болмауын елде бірыңғай, ықпалды және жалпы қаржы жүйесін қадағалайтын реттеуші органның болуымен түсіндірді. Ал Америка Құрама Штаттарында, керісінше, өзара бәсекелес бірнеше реттеуші органдардан тұратын әлсіз, бытыраңқы әрі дағдарыстарға бейім банктік реттеу жүйесі болған.<ref>{{cite journal |last1=Bordo |first1=Michael D. |last2=Redish |first2=Angela |last3=Rockoff |first3=Hugh |title=Why didn't Canada have a banking crisis in 2008 (or in 1930, or 1907, or …)? |journal=The Economic History Review |date=February 2015 |volume=68 |issue=1 |pages=218–243 |doi=10.1111/1468-0289.665 }}</ref> === Қарыз жүктемесінің артуы және шамадан тыс левередж === [[Сурет:Leverage ratios for major investment banks.svg|thumb|upright=1.35|2003–2007 жылдар аралығында инвестициялық банктердің левередж коэффициенттері айтарлықтай өсті]] [[Сурет:U.S. Household Debt Relative to Disposable Income and GDP.png|thumb|upright=1.35|[[Үй шаруашылықтарының берешегі]]нің қолда бар табыс пен ЖІӨ-ге қатысты арақатынасы]] Дағдарысқа дейін қаржы институттары жоғары деңгейде левередж қолданды, бұл олардың тәуекелі жоғары инвестицияларға деген тәбетін арттырып, шығындарға ұшыраған жағдайда орнықтылығын төмендетті. Бұл левередждің едәуір бөлігі баланстан тыс секьюритилендіру және туынды қаржы құралдары сияқты күрделі қаржы құралдары арқылы қалыптастырылды, соның салдарынан кредиторлар мен реттеушілерге қаржы институттарының тәуекел деңгейін бақылау және оны төмендетуге әрекет жасау қиынға соқты.<ref>{{Cite journal | last1=Chang | first1=V. | last2=Newman | first2=R. | last3=Walters | first3=R.J. | last4=Wills | first4=G.B. |title=Review of economic bubbles| journal=International Journal of Information Management: The Journal for Information Professionals| year=2016 | volume=36 | issue=4 |pages=497–506 | doi=10.1016/j.ijinfomgt.2016.02.007 }}</ref> Дағдарысқа дейінгі жылдары АҚШ-тағы үй шаруашылықтары мен қаржы институттарының қарыздары үздіксіз өсіп, олар [[қаржылық левередж|шамадан тыс левереджге]] ие болды.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл оларды тұрғын үй көпіршігінің күйреуіне осал етіп, кейінгі экономикалық құлдырауды күшейтті.<ref name="Yellen on Minsky">{{cite web| url=http://www.frbsf.org/our-district/press/presidents-speeches/yellen-speeches/2009/april/yellen-minsky-meltdown-central-bankers/ |first=Janet L. |last=Yellen |title=A Minsky Meltdown: Lessons for Central Bankers | publisher=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] | date=April 16, 2009}}</ref> Негізгі көрсеткіштер: Тұтынушылардың тұрғын үйдегі меншікті капиталды қолма-қол ақшаға айналдыру арқылы пайдаланған бос қаражаты тұрғын үй көпіршігі қалыптасқан кезеңде 2001 жылғы 627 миллиард АҚШ долларынан 2005 жылы 1,428 триллион АҚШ долларына дейін екі еседен астам өсті. Осы кезеңдегі жалпы сома шамамен 5 триллион АҚШ долларын құрап, әлемдік экономиканың өсуіне ықпал етті.<ref name="extracted">{{cite web |last1=Greenspan |first1=Alan |author-link1=Alan Greenspan |last2=Kennedy |first2=James |date=March 2007 |title=Sources and Uses of Equity Extracted from Homes |url=https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209071858/https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |archive-date=2025-02-09 |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}</ref><ref name=freecash>{{cite web| url=https://seekingalpha.com/article/33336-home-equity-extraction-the-real-cost-of-free-cash |title=Home Equity Extraction: The Real Cost of 'Free Cash' |work=[[Seeking Alpha]] |date=April 25, 2007 |last=Iacono |first=Tim}}</ref><ref name="boosted">{{cite news |date=April 23, 2007 |title=Spending boosted by home equity loans: Greenspan |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-greenspan-equity/spending-boosted-by-home-equity-loans-greenspan-idUSN2330071920070423 |publisher=Reuters}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық берешегінің ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1990-жылдары орта есеппен 46% болса, 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті (2024 жылғы бағамен шамамен 15 триллион АҚШ доллары).<ref name=headache>{{cite news |last=Barr |first=Colin |title=The $4 trillion housing headache |url=https://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529194753/http://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |url-status=dead |archive-date=May 29, 2009 |publisher=CNN |date=May 27, 2009}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының жылдық [[қолда бар жеке табыс]]қа шаққандағы қарызы 2007 жылдың соңында 127%-ға жетті, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 77% болған.<ref name=endaffair>{{cite news| url=https://www.economist.com/united-states/2008/11/20/the-end-of-the-affair |title=The End of the Affair| magazine=[[The Economist]] |date=October 30, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 1981 жылы АҚШ-тың жеке секторындағы берешек ЖІӨ-нің 123%-ын құраса, 2008 жылдың үшінші тоқсанына қарай бұл көрсеткіш 290%-ға дейін өсті.<ref>{{cite web| url=https://www.ft.com/content/774c0920-fd1d-11dd-a103-000077b07658 |title=Japan's lessons for a world of balance-sheet deflation |work=[[Financial Times]]| date=February 17, 2009 | url-access=subscription}}</ref> 2004–2007 жылдар аралығында АҚШ-тың бес ірі [[инвестициялық банк]]інің әрқайсысы өзінің [[қаржылық левередж]] деңгейін едәуір арттырды, бұл оларды қаржылық күйзелістерге анағұрлым осал етті. АҚШ банктерінің еуропалық банктермен бәсекеге қабілеттілігін сақтау мақсатында енгізілген капиталға қойылатын талаптардағы өзгерістер AAA рейтингі берілген бағалы қағаздар үшін тәуекел салмақтарын төмендетуге мүмкіндік берді. Реттеушілер бірінші шығынды көтеретін [[транш]]тардан AAA рейтингі берілген транштарға көшуді тәуекелдің төмендеуі ретінде бағалап, оның есебінен жоғары левередж деңгейін ақтауға болады деп санады.<ref>{{cite book| title=Unintended Consequences |url=https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona |url-access=registration| first=Edward | last=Conard | author-link=Edward Conard|year=2012| publisher=[[Penguin Group]] |pages=[https://archive.org/details/unintendedconseq0000cona/page/145 145–155]| isbn=978-1-4708-2357-3}}</ref> Бұл бес банк 2007 қаржы жылы бойынша жалпы көлемі 4,1 триллион АҚШ долларынан асатын борыш туралы есеп берді, бұл 2007 жылғы АҚШ-тың номиналды ЖІӨ-сінің шамамен 30%-ына тең болды. [[Lehman Brothers]] [[Lehman Brothers банкроттығы|банкротқа ұшырап, таратылды]], [[Bear Stearns]] пен [[Merrill Lynch]] өте төмен бағамен сатылды, ал [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] коммерциялық банктерге айналып, қатаңырақ реттеуге бағынды. Lehman Brothers-ті қоспағанда, бұл компаниялардың барлығы мемлекеттік қолдауға мұқтаж болды немесе оны алды.<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html|title=Agency's '04 Rule Let Banks Pile Up New Debt, and Risk| work=[[The New York Times]]| first=Stephen |last=Labaton |date=October 3, 2008 | url-access=subscription}}</ref> АҚШ үкіметі демеушілік ететін екі кәсіпорын — Fannie Mae мен Freddie Mac — 2008 жылғы қыркүйекте АҚШ үкіметі оларды [[консервация]]ға алған кезде шамамен 5 триллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 7,13 триллион АҚШ доллары) тең ипотекалық міндеттемелерге иелік етті немесе оларға кепілдік берді.<ref>{{cite web| url=https://www.aei.org/research-products/report/the-last-trillion-dollar-commitment/ |title=The Last Trillion Dollar Commitment | first=Charles W. | last=Calomiris |work=American Enterprise Institute - AEI | author-link=Charles Calomiris | publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=September 30, 2008}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-11/u-s-considers-bringing-fannie-freddie-on-to-budget |title=U.S. Considers Bringing Fannie & Freddie Onto Budget | first=Dawn | last=Kopecki | work=[[Bloomberg News]] |date=September 11, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұл жеті ұйымның левередж деңгейі өте жоғары болды және олардың борыштары мен кепілдік міндеттемелерінің жалпы көлемі 9 триллион АҚШ долларына жетті. Соған қарамастан, олар депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады.<ref name="Krugman 2009" /><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html | first=Paul | last=Krugman | author-link=Paul Krugman | title=Financial Reform 101 | work=[[The New York Times]] | date=April 1, 2010 | url-access=subscription}}</ref> Жекелеген адам үшін оңтайлы болуы мүмкін мінез-құлық, мысалы, қолайсыз экономикалық жағдайларда көбірек ақша жинау, егер мұндай әрекетті тым көп адам бір мезгілде жасаса, экономика үшін зиянды болуы мүмкін, өйткені бір адамның тұтынуы түптеп келгенде басқа адамның табысы болып табылады. Тым көп тұтынушының бір уақытта жинақтарын көбейтуге немесе қарыздарын өтеуге ұмтылуы [[үнемдеу парадоксы]] деп аталады және ол рецессияны туындатуы немесе тереңдетуі мүмкін. Экономист [[Хайман Мински]] сондай-ақ «левереджді қысқарту парадоксын» сипаттады: левереджі (меншікті капиталға қатысты қарызы) шамадан тыс жоғары қаржы институттары өз активтерінің құны едәуір төмендемейінше, барлығы бір мезгілде левередж деңгейін төмендете алмайды.<ref name="Yellen on Minsky" /> 2009 жылғы сәуірде [[Федералдық резерв жүйесі]] төрағасының орынбасары [[Джанет Йеллен]] осы парадокстарды былайша түсіндірді: {{Дәйексөз|Осы ауқымды кредиттік дағдарыс басталғаннан кейін бізге рецессияға тап болу үшін көп уақыт қажет болған жоқ. Өз кезегінде, рецессия сұраныс пен жұмыспен қамтудың төмендеуі және қаржы институттарының кредиттік шығындарының күрт өсуі арқылы кредиттік дағдарысты одан әрі тереңдетті. Шын мәнінде, біз бір жылдан астам уақыт бойы дәл осындай теріс кері байланыс тізбегінің құрсауында болдық. Баланстардағы левереджді қысқарту үдерісі экономиканың барлық дерлік секторына таралды. Тұтынушылар жинақтарын арттыру үшін, әсіресе ұзақ мерзім пайдаланылатын тауарларды сатып алуды қысқартуда. Кәсіпорындар қолма-қол қаражатты сақтау мақсатында жоспарланған инвестицияларын тоқтатып, қызметкерлерін жұмыстан босатуда. Ал қаржы институттары капиталын нығайтып, қазіргі күйзелістен аман шығу мүмкіндігін арттыру үшін активтерін қысқартуда. Мински бұл үдерісті тағы да дұрыс түсінген еді. Ол «левереджді қысқарту парадоксы» туралы айтып, жекелеген адамдар мен компаниялар үшін орынды болатын, тіпті экономиканы қалыпты жағдайға қайтару үшін қажетті сақтық шараларының өзі бүкіл экономикадағы қиындықтарды күшейтетінін түсіндірді.<ref name="Yellen on Minsky" />}} === Қаржылық инновациялар және олардың күрделілігі === [[Сурет:CDO - FCIC and IMF Diagram.png|thumb|upright=1.35|right|ХВҚ-ның CDO мен RMBS құрылымын көрсететін диаграммасы]] [[Қаржылық инновация]] термині белгілі бір клиенттік мақсаттарға қол жеткізу үшін әзірленетін қаржы өнімдерінің үздіксіз дамуын білдіреді. Мұндай мақсаттарға, мысалы, белгілі бір тәуекелге (қарыз алушының дефолты сияқты) қарсы қорғану немесе қаржыландыруды тартуға жәрдемдесу жатады. Осы дағдарысқа қатысты мысалдарға [[өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека]]; инвесторларға сату үшін төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларын [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дарға (MBS) немесе [[кепілдендірілген борыштық міндеттеме]]лерге (CDO) біріктіру, яғни [[секьюритилендіру]]дің бір түрі; сондай-ақ кредиттік дефолт своптары (CDS) деп аталатын кредиттік сақтандыру түрі жатады. Дағдарысқа дейінгі жылдары бұл өнімдерді пайдалану көлемі күрт өсті. Бұл өнімдер күрделілігі және оларды қаржы институттарының бухгалтерлік балансында бағалау жеңілдігі жағынан бір-бірінен ерекшеленеді.{{Citation needed|reason=No source|date=September 2019}} CDO шығарылымы 2004 жылдың бірінші тоқсанындағы шамамен 20 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың бірінші тоқсанында 180 миллиард АҚШ долларынан асатын ең жоғары деңгейге дейін өсті, содан кейін 2008 жылдың бірінші тоқсанында қайтадан 20 миллиард АҚШ долларынан төмен деңгейге түсті. Сонымен қатар, CDO-лардың кредиттік сапасы 2000–2007 жылдар аралығында төмендеді, өйткені CDO активтеріндегі төлем қабілеті төмен және басқа да стандартқа сай келмейтін ипотекалық қарыздардың үлесі 5%-дан 36%-ға дейін өсті. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалар туралы бөлімде сипатталғандай, CDS және [[синтетикалық CDO]] деп аталатын CDS портфелі, туынды қаржы құралдарының сатып алушылары мен сатушылары табылған жағдайда, айналымдағы тұрғын үй ипотекаларының шектеулі құнына теориялық тұрғыдан шексіз көлемде бәстесуге мүмкіндік берді. Мысалы, CDO-ны сақтандыру үшін CDS сатып алу оның сатушысына CDO-ның құны нөлге тең болған кезде, дәл сол CDO-ға иелік еткендей тәуекел жүктеді.<ref>{{cite book| last=Lewis| first=Michael | author-link=Michael Lewis | date=March 15, 2010 | title=The Big Short | publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-07223-5}}</ref> [[Сурет:Complexity and the mortgage market - an example.svg|thumb|upright=1.35|right|CMLTI 2006 – NC2 құрылымының диаграммасы]] Қаржылық инновациялық өнімдердің бұл қарқынды өсуі қаржы жүйесінің күрделене түсуімен қатар жүрді. Ол бір ғана ипотекамен байланысқан қатысушылардың санын бірнеше есе арттырды (оның ішінде ипотекалық брокерлер, мамандандырылған несие берушілер, секьюритилендірушілер мен олардың тиісті тексеру жүргізетін компаниялары, басқарушы агенттер мен трейдинг бөлімдері, сондай-ақ инвесторлар, сақтандыру компаниялары және репо арқылы қаржыландыруды ұсынушылар болды). Бастапқы активтен алыстаған сайын бұл қатысушылар жанама ақпаратқа барған сайын көбірек сүйенді (оның ішінде кредит қабілеттілігін бағалайтын FICO ұпайлары, бағалау қорытындылары, үшінші тарап ұйымдарының тиісті тексерулері және ең бастысы рейтингтік агенттіктер мен тәуекелдерді басқару бөлімдерінің компьютерлік модельдері). Бұл тәуекелді тарату орнына алаяқтық әрекеттерге, қате пайымдауларға және ақыр соңында нарықтың күйреуіне негіз қалады.<ref>{{cite web| url=http://fcic.law.stanford.edu/resource/staff-data-projects/story-of-a-security |title=Financial Crisis Inquiry Commission – story of a security | publisher=[[Stanford University]]}}</ref> Экономистер бұл дағдарысты [[қаржылық желілердегі каскадтар]]дың мысалы ретінде зерттеді, мұнда бір институттың тұрақсыздығы басқа институттарды да тұрақсыздандырып, тізбекті салдарларға алып келді.<ref>{{cite journal| last1=Elliott|first1=Matthew |last2=Golub |first2=Benjamin |last3=Jackson| first3=Matthew O.| title=Financial Networks and Contagion| journal=[[The American Economic Review]] |volume=104| issue=10| year=2014|pages=3115–3153 |issn=0002-8282 |doi=10.1257/aer.104.10.3115|url=https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20141114-080019333}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gai |first1=Prasanna |last2=Kapadia |first2=Sujit |title=Contagion in financial networks |journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |date=8 August 2010 |volume=466 |issue=2120 |pages=2401–2423 |doi=10.1098/rspa.2009.0410 |bibcode=2010RSPSA.466.2401G }}</ref> [[Financial Times]] газетінің бас экономикалық шолушысы [[Мартин Вулф]] 2009 жылғы маусымда кейбір қаржылық инновациялар компанияларға реттеуші талаптарды айналып өтуге мүмкіндік бергенін жазды. Мысалы, баланстан тыс қаржыландыру ірі банктердің есептілігінде көрсетілетін левередж деңгейі мен капитал қорының көлеміне әсер етті. Ол: «Осы онжылдықтың алғашқы кезеңінде банктердің істеген істерінің орасан зор бөлігі — баланстан тыс құрылымдар, туынды қаржы құралдары және тұтас «көлеңкелі банк жүйесі» — реттеуді айналып өтудің жолын табуға бағытталды», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite news | url=https://www.ft.com/content/095722f6-6028-11de-a09b-00144feabdc0| title=Reform of Regulation and Incentives | first=Martin | last=Wolf | author-link=Martin Wolf | work=[[Financial Times]] | date=June 23, 2009 | url-access=subscription}}</ref> === Тәуекелдің қате бағалануы === [[Сурет:AIG Protester on Pine Street.jpg|thumb|[[AIG сыйақы дауы]]нан кейін [[Уолл-стрит]]тегі наразылық білдірушіден бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері сұхбат алып жатыр.]] Тұрғын үй бағасының төмендеу ықтималдығы алдыңғы 50 жылдағы тарихи үрдістерге сүйене отырып тым төмен бағаланғандықтан, ипотекалық тәуекелдерді несие берушіден бастап инвесторға дейінгі тізбектегі барлық дерлік ұйымдар жете бағаламады. Баға белгілеу модельдерінің негізін құрайтын дефолт пен мерзімінен бұрын өтеу модельдерінің шектеулілігі несие берушілердің, секьюритилендірушілердің, брокер-дилерлердің, рейтингтік агенттіктердің, сақтандырушылардың және инвесторлардың басым көпшілігінің (кейбір хедж-қорларды қоспағанда) ипотекалық және активтермен қамтамасыз етілген өнімдерді, сондай-ақ олардың туынды қаржы құралдарын шамадан тыс бағалауына әкелді.<ref>{{cite journal | url=https://claremontreviewofbooks.com/reckless-optimism/ |title=Reckless Optimism | last=Samuelson | first=Robert J. |journal=[[Claremont Review of Books]] | volume=XII | issue=1 |year=2011 | page=13}}</ref><ref name=kourlas>{{cite web| last=Kourlas| first=James| title=Lessons Not Learned From the Housing Crisis| url=https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| publisher=[[The Atlas Society]]| date=April 12, 2012| access-date=June 8, 2020| archive-date=June 8, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200608160526/https://atlassociety.org/commentary/commentary-blog/4959-lessons-not-learned-from-the-housing-crisis-| url-status=dead}}</ref> Қаржылық туынды құралдар мен құрылымдық қаржы өнімдері тәуекелді қаржы нарығына қатысушылар арасында бөлуге және қайта бөлуге мүмкіндік бергенімен, тұрғын үй бағасының төмендеуін және соның салдарынан болған шығындарды жете бағаламау жиынтық тәуекелдің артуына алып келді.<ref name=kourlas/> Әртүрлі себептерге байланысты нарыққа қатысушылар MBS және CDO сияқты қаржылық инновацияларға тән тәуекелдерді дәл бағалай алмады әрі олардың жалпы қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсерін толық түсінбеді.<ref name=declaration/> CDO-ларды бағалау моделі олардың қаржы жүйесіне енгізген тәуекел деңгейін анық көрсете алмады. Банктердің бағалауынша, 2005 жылдың соңы мен 2007 жылдың ортасы аралығында 450 миллиард АҚШ долларына тең CDO сатылған. Кейін жойылған олардың 102 миллиард АҚШ долларына тең бөлігін талдай отырып, JPMorgan «жоғары сапалы» CDO-лар бойынша қаражатты өтеудің орташа деңгейі әрбір доллар үшін шамамен 32 центті құрағанын, ал [[аралық капитал]] CDO-лары бойынша бұл көрсеткіш әрбір доллар үшін шамамен 5 цент болғанын есептеді. [[AIG]] әртүрлі қаржы институттарының міндеттемелерін [[кредиттік дефолт своп]]тары (CDS) арқылы сақтандырды. CDS-тің негізгі мәмілесі бойынша AIG тарап A-дан сыйлықақы алып, оның орнына тарап B дефолтқа ұшыраған жағдайда тарап A-ға ақша төлеуге міндеттенді. Алайда дағдарыс тереңдеген сайын AIG өзінің көптеген CDS міндеттемелерін орындауға жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болмады, сондықтан 2008 жылғы қыркүйекте оны АҚШ үкіметі өз бақылауына алды. 2008 жылы және 2009 жылдың басында АҚШ салық төлеушілері AIG-ке 180 миллиард АҚШ долларынан астам мемлекеттік несие мен инвестиция бөлді, ал бұл қаражат CDS мәмілелерінің көптеген контрагенттеріне, соның ішінде әлемдегі ірі қаржы институттарына аударылды.<ref>{{cite news | url=https://www.bogleheads.org/forum/viewtopic.php?t=27156 | title=Credit Swap Disclosure Obscures True Financial Risk | first1=Shannon D. | last1=Harrington | first2=Abigail | last2=Moses | work=[[Bloomberg News]] | date=November 6, 2008}}</ref><ref>{{cite news |last=Byrnes| first=Nanette | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-03-17/whos-who-on-aigs-list-of-counterparties | title=Who's Who on AIG List of Counterparties | work=[[Bloomberg News]] |date=March 17, 2009}}</ref> Дағдарысты зерттеген негізгі мемлекеттік орган — [[Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия]] (FCIC 2011 жылғы қаңтарда мынадай қорытындыға келді: {{Дәйексөз|Комиссияның қорытындысы бойынша, [[AIG]] компаниясының күйреуінің және оны үкіметтің құтқаруының басты себебі — компанияның кредиттік дефолт своптарын орасан көлемде сатуы болды. Бұл мәмілелер бойынша AIG бастапқы кепілдікті қамтамасыз етпеді, капитал резервтерін құрмады және өз тәуекелдерін хеджирлемеді. Бұл, әсіресе тәуекелдерді басқару саласындағы корпоративтік басқарудың елеулі сәтсіздігін көрсетті. AIG-тің күйреуі кредиттік дефолт своптарын қоса алғанда, биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдары нарығын кең көлемде реттеуден босатудың салдарынан мүмкін болды. Соның нәтижесінде бұл өнімдерге қатысты федералдық және штаттық деңгейдегі реттеу, оның ішінде AIG-тің күйреу ықтималдығын төмендете алатын капитал мен маржа талаптары іс жүзінде жойылды.<ref>{{cite book| first=Phil |last=Angelides | author-link=Phil Angelides| title=Financial Crisis Inquiry Report| url=https://books.google.com/books?id=QIKfTVrhNfMC&pg=PA352 |year=2011| publisher=DIANE |page=352| isbn=9781437980721}}</ref><ref>{{cite book| first=Jerry M. |last=Rosenberg |title=The Concise Encyclopedia of The Great Recession 2007–2012| url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose|url-access=registration |year=2012| publisher=Scarecrow Press|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose/page/244 244]|isbn=9780810883406}}</ref><ref>{{cite book|first1=Asli Yüksel |last1=Mermod|first2=Samuel O. |last2=Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World| url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA127| year=2013|publisher=Springer| page=127| isbn=9783642376207}}</ref>}} Кеңінен қолданылған қаржылық модельдің шектеулері де тиісті дәрежеде түсінілмеді.<ref>{{cite news | last=Regnier | first=Pat | url=https://money.com/new-theories-attempt-to-explain-the-financial-crisis/ | title=New theories attempt to explain the financial crisis | work=[[Money (magazine)|Money]] | date=February 27, 2009}}</ref><ref name="Felix1">{{Cite news| last=Salmon |first=Felix| title=Recipe for Disaster: The Formula That Killed Wall Street| volume=17 | magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|issue=3 |url=https://www.wired.com/2009/02/wp-quant/ | date=February 23, 2009 }}</ref> Бұл формула CDS бағасы ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың дұрыс бағасымен өзара байланысты және оны болжай алады деген болжамға негізделді. Есептеуге қолайлы болғандықтан, оны CDO мен CDS нарығындағы инвесторлардың, эмитенттердің және рейтингтік агенттіктердің өте үлкен бөлігі тез арада қолдана бастады.<ref name="Felix1" /> ''Wired'' журналының бір мақаласына сәйкес: {{Дәйексөз|Содан кейін бұл модель күйреді. Алғашқы жарықтар қаржы нарықтары [[Дэвид Ли]]дің формуласын қолданушылар күтпеген бағытта әрекет ете бастағанда-ақ байқалды. 2008 жылы бұл жарықтар тұтас шыңырауларға айналды: қаржы жүйесінің іргетасындағы ақаулар триллиондаған АҚШ долларын жұтып, жаһандық банк жүйесінің өміршеңдігіне елеулі қауіп төндірді... Лидің [[Гаусстық копула]] формуласы дүниежүзілік қаржы жүйесін тізе бүктірген, ақылға сыймайтын шығындардың туындауына ықпал еткен факторлардың бірі ретінде тарихта қалады.<ref name="Felix1" />}} Қаржы активтері күрделеніп, олардың нақты құнын бағалау қиындаған сайын, инвесторлар халықаралық [[облигациялық рейтинг]] агенттіктері мен банк реттеушілерінің тәуекелдердің шын мәнінде болғаннан әлдеқайда төмен екенін көрсететін кейбір күрделі математикалық модельдерді сенімді деп қабылдағанына сүйеніп, өздерін қауіпсіз сезінді.<ref name="RISKS1">{{cite news| first=Floyd | last=Norris | author-link=Floyd Norris| url=https://www.nytimes.com/2008/11/25/business/25assess.html?hp|title=News Analysis: Another Crisis, Another Guarantee| work=[[The New York Times]] |date=November 24, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Джордж Сорос]] бұл туралы былай деген: «Жаңа қаржы өнімдері соншалықты күрделене түскенде, реттеуші органдар тәуекелдерді есептей алмайтын жағдайға жетіп, банктердің өздерінің тәуекелдерді басқару әдістеріне сүйене бастады, сөйтіп алып өрлеу бақылаудан шықты. Сол сияқты, рейтингтік агенттіктер де синтетикалық өнімдерді шығарушылар ұсынған ақпаратқа сүйенді. Бұл жауапкершіліктен шошынарлықтай бас тарту болды».<ref>{{Cite news| last=Soros| first=George | author-link=George Soros |title=The worst market crisis in 60 years | work=[[Financial Times]] |url=https://www.ft.com/content/24f73610-c91e-11dc-9807-000077b07658 | date=January 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> [[Инвестицияларды басқару]] саласының мамандары мен [[институционалдық инвестор]]лар арасындағы [[мүдделер қақтығысы]], оған қоса жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы, активтерді басқарушылардың құны негізсіз жоғары кредиттік активтерге сәтсіз инвестициялар салуына әкелді. Кәсіби инвестициялық менеджерлердің сыйақысы, әдетте, олардың басқаруындағы клиент [[басқарудағы активтер|активтерінің]] көлеміне байланысты болады. Сондықтан олар өз сыйақысын арттыру үшін басқарудағы активтердің көлемін ұлғайтуға мүдделі болды. Жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы кредиттік активтердің кірістілігін төмендеткен кезде, активтерді басқарушылардың алдында екі таңдау тұрды: нақты кредиттік тәуекелге сәйкес келмейтін табыстылығы бар активтерге инвестициялау немесе қаражатты клиенттерге қайтару. Көптеген активтерді басқарушылар басқарудағы активтер көлемін сақтап қалу үшін клиенттердің қаражатын құны негізсіз жоғары (кірістілігі төмен) инвестицияларға салуды жалғастырды, бұл өз клиенттерінің мүддесіне қайшы келді. Олар бұл шешімді төлем қабілеті төмен ипотекаларға негізделген кредиттік активтердің тәуекелдерін жоққа шығаруға болатын себептермен ақтады, өйткені мұндай ипотекалық несиелердің алғашқы шығарылымдары бойынша шығын деңгейі өте төмен болған еді.<ref>{{cite journal |last1=Calomiris |first1=Charles W |title=The Subprime Turmoil: What's Old, What's New, and What's Next |journal=The Journal of Structured Finance |date=30 April 2009 |volume=15 |issue=1 |pages=6–52 |doi=10.3905/JSF.2009.15.1.006 }}</ref> Соған қарамастан, аталған формула кеңінен қолданылғанымен, қаржы индустриясы дағдарысқа дейін-ақ оның шектеулерін, атап айтқанда тәуелділік динамикасын ескермейтінін және төтенше жағдайларды жеткіліксіз бейнелейтінін жоюға бағытталған әрекеттер жасағаны құжаттармен расталған.<ref>{{Cite journal | last1=Lipton | first1=Alexander | first2=Andrew | last2=Rennie | year=2007| title=Credit Correlation: Life after Copulas| ssrn=1478374 |journal=World Scientific }}</ref> 2007 жылы [[World Scientific]] баспасынан жарық көрген ''Credit Correlation: Life After Copulas'' атты жинақта 2006 жылы Лондонда Merrill Lynch ұйымдастырған конференцияның материалдары топтастырылған. Онда бірқатар мамандар копула моделінің кейбір шектеулерін жоятын жаңа модельдерді ұсынуға тырысты. Сондай-ақ Donnelly мен Embrechts-тің мақаласын<ref>{{cite journal |last1=Donnelly |first1=Catherine |last2=Embrechts |first2=Paul |title=The Devil is in the Tails: Actuarial Mathematics and the Subprime Mortgage Crisis |journal=ASTIN Bulletin |date=May 2010 |volume=40 |issue=1 |pages=1–33 |doi=10.2143/AST.40.1.2049222 |hdl=20.500.11850/20517 }}</ref> және Brigo, Pallavicini мен Torresetti редакциялаған кітапты қараңыз; онда CDO-ларға қатысты маңызды ескертулер мен зерттеулердің 2006 жылдың өзінде-ақ жарияланғаны көрсетілген.<ref>{{cite book |editor-first1=Damiano |editor-first2=Andrea |editor-first3=Roberto |editor-last1=Brigo |editor-last2=Pallavicini |editor-last3=Torresetti |title=Credit Models and the Crisis |date=2012 |doi=10.1002/9781118374733 |isbn=978-0-470-66566-4 }}{{pn|date=February 2026}}</ref> === Көлеңкелі банк жүйесінің өрлеуі мен күйреуі === [[Сурет:Securitization Market Activity.png|thumb|upright=1.6|right|Дағдарыс кезінде секьюритилендіру нарықтарының қызметі айтарлықтай бұзылды]] Көптеген дәлелдер ең тәуекелі жоғары әрі ең нашар нәтиже көрсеткен ипотекалардың [[көлеңкелі банк жүйесі]] арқылы қаржыландырылғанын көрсетеді. Сондай-ақ [[көлеңкелі банк жүйесі]] тарапынан болған бәсекелестік дәстүрлі қаржы институттарын андеррайтинг стандарттарын төмендетуге және тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер беруге итермелеуі мүмкін еді. 2008 жылғы маусымдағы сөзінде [[Нью-Йорк Федералдық резерв банкі]]нің президенті әрі бас атқарушы директоры [[Тимоти Гайтнер]] — кейін 2009 жылы [[АҚШ Қаржы министрі]] болған — несие нарықтарының қатып қалуына негізгі себептердің бірі ретінде «параллель банк жүйесі», яғни [[көлеңкелі банк жүйесі]] ұйымдарына жасалған [[банк дүрбелеңі]]н атады. Бұл ұйымдар қаржы жүйесінің негізін құрайтын несие нарықтары үшін аса маңызды рөл атқарды, бірақ депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады. Сонымен қатар, бұл ұйымдар [[активтер мен міндеттемелердің сәйкессіздігі]]не байланысты осал болды, өйткені олар өтімді нарықтардан қысқа мерзімге қарыз алып, оны ұзақ мерзімді, өтімділігі төмен әрі тәуекелі жоғары активтерді сатып алуға жұмсады. Соның салдарынан несие нарығындағы кез келген күйзеліс оларды левереджді жедел қысқартуға, яғни ұзақ мерзімді активтерін төмен бағамен жаппай сатуға мәжбүрледі. Ол бұл ұйымдардың маңызын былай сипаттады: {{Дәйексөз|2007 жылдың басында активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың арналары, құрылымдық инвестициялық құралдардағы, аукциондық мөлшерлемесі бар артықшылықты бағалы қағаздардағы, тендерлік опциондық облигациялардағы және сұраныс бойынша өзгермелі мөлшерлемелі ноталардағы активтердің жиынтық көлемі шамамен 2,2 триллион АҚШ долларын құрады. Үшжақты репо арқылы бір түнге қаржыландырылған активтердің көлемі 2,5 триллион АҚШ долларына дейін өсті. Хедж-қорлардағы активтер шамамен 1,8 триллион АҚШ долларына жетті. АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің жиынтық балансы 4 триллион АҚШ долларын құрады. Салыстыру үшін, сол кездегі АҚШ-тағы бес ірі банктік холдингтік компанияның жиынтық активтері 6 триллион АҚШ долларынан сәл ғана асты, ал бүкіл банк жүйесінің жиынтық активтері шамамен 10 триллион АҚШ долларын құрады. Осы факторлардың барлығының жиынтық әсері қаржы жүйесін активтер бағасы мен несие циклдерінің өздігінен күшейетін ауытқуларына осал етті.<ref name=reducing/>}} Экономика саласындағы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, экономист [[Пол Кругман]] көлеңкелі банк жүйесіне жасалған жаппай қаражатты қайтарып алу толқынын дағдарыстың «негізгі себебі» деп сипаттады. Ол мұндай реттеудің жоқтығын «[[қасақана немқұрайлылық]]<nowiki/>» деп атап, банк қызметіне ұқсас барлық қызмет түрлері реттелуі тиіс деген пікір білдірді.<ref name="Krugman 2009" /> [[Ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың]] немесе [[активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаз]]дардың көпшілік түрлерін инвесторларға сату арқылы қаражат тарту мүмкіндігі жойылғаннан кейін, инвестициялық банктер мен [[көлеңкелі банк жүйесі]]нің басқа да ұйымдары ипотекалық компаниялар мен өзге корпорацияларды қаржыландыра алмай қалды.<ref name="reducing">{{cite web|last=Geithner|first=Timothy F.|author-link=Timothy F. Geithner|date=June 9, 2008|title=Reducing Systemic Risk in a Dynamic Financial System|url=https://www.newyorkfed.org/newsevents/speeches/2008/tfg080609.html|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref name="Krugman 2009" /> Бұл АҚШ-тағы несие беру тетігінің шамамен үштен бірінің тоқтап қалуына әкелді және бұл жағдай 2009 жылғы маусымға дейін жалғасты.<ref name=Uncrunch>{{cite news| url=https://www.city-journal.org/html/can-feds-uncrunch-credit-13139.html |title=Can the Fed's Uncrunch Credit? | first=Nicole | last=Gelinas | work=[[City Journal]] | date=Winter 2009}}</ref> [[Брукингс институты]]ның мәліметінше, сол кезде бұл олқылықтың орнын толтыру үшін дәстүрлі банк жүйесінде жеткілікті капитал болған жоқ: «несие беру көлемін осынша ұлғайтуды қамтамасыз етуге жеткілікті капитал жинау үшін бірнеше жыл бойы жоғары табыс табу қажет болар еді». Авторлар сондай-ақ [[секьюритилендіру]]дің кейбір түрлері «тым босаң несие беру жағдайының жемісі болғандықтан, біржола жойылуы мүмкін» екенін көрсетті. Дәстүрлі банктер несие беру стандарттарын күшейткенімен, қарыз алуға қолжетімді қаражат көлемінің қысқаруының басты себебі көлеңкелі банк жүйесінің күйреуі болды.<ref name=gofromhere/> === Шикізат бағалары === [[Сурет:Copper Price History USD.png|thumb|upright=1.4|Әлемдік мыс бағасы]] [[Сурет:Fertilizer prices.webp|thumb|upright=1.4|right|Тыңайтқыш бағалары {{legend-line|#00A2FF solid 3px|[[Диаммоний фосфаты|DAP]]}} {{legend-line|#61D836 solid 3px|[[Калий хлориді]]}} {{legend-line|#929292 solid 3px|[[Фосфорит]]}} {{legend-line|#F8BA00 solid 3px|[[Үштік суперфосфат]]}} {{legend-line|#FF2600 solid 3px|[[Несепнәр]]}} ]] 2008 жылы жарияланған мақаласында [[Рикардо Кабальеро]], [[Эммануэль Фархи]] және [[Пьер-Оливье Гуринша]] қаржылық дағдарыс «жаһандық активтер тапшылығының» салдары болғанын, соның нәтижесінде АҚШ-қа ірі көлемде капитал ағыны бағытталып, ақырында жарылған активтер көпіршіктері қалыптасқанын айтты.<ref name=Caballero>{{cite journal |first1=Ricardo J. |last1=Caballero |first2=Emmanuel |last2=Farhi |first3=Pierre-Olivier |last3=Gourinchas |url=https://www.jstor.org/stable/27720394 |jstor=27720394 |title=Financial Crash, Commodity Prices and Global Imbalances |journal=Brookings Papers on Economic Activity |volume=2008 |date=Fall 2008 |issue=2 |pages=1–55|doi=10.1353/eca.0.0013 }}</ref> Кабальеро, Фархи және Гуринша төлем қабілеті төмен ипотекалық несиелер дағдарысынан кейін мұнай бағасының күрт өсуі — бірнеше айдың ішінде шамамен 100%-ға қымбаттауы, әрі бұл рецессиялық күйзелістер жағдайында орын алуы — қаржы дағдарысының өзіне берілген алыпсатарлық жауаптың нәтижесі болғанын, оның мақсаты активтер ұсынысын қалпына келтіру екенін алға тартты. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, жаһандық экономика екі бөлек күйзеліске (қаржылық және мұнай дағдарысына) емес, көптеген салдары болған бір ғана күйзеліске ұшырады.<ref name=Caballero/> Тек ұзақ позицияларды ұстайтын шикізаттық индекстік қорлар кеңінен танымал бола бастады. Бір бағалау бойынша, оларға салынған инвестициялар көлемі 2006 жылғы 90 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың соңында 200 миллиард АҚШ долларына дейін өсті, ал осы кезеңде шикізат бағасы 71%-ға қымбаттады. Бұл аталған индекстік қорлар шикізат көпіршігінің қалыптасуына себеп болды ма деген мәселені туындатты. Алайда осы тақырыпқа арналған эмпирикалық зерттеулер біржақты қорытындыға келген жоқ.<ref name=IrwinSanders2010>{{cite journal | last1=Irwin | first1=Scott H. | last2=Sanders | first2=Dwight R. | date=June 1, 2010 | title=The Impact of Index and Swap Funds on Commodity Futures Markets | url=https://www.oecd-ilibrary.org/agriculture-and-food/the-impact-of-index-and-swap-funds-on-commodity-futures-markets_5kmd40wl1t5f-en | journal=OECD Working Paper | series=OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers | doi=10.1787/5kmd40wl1t5f-en }}</ref> === Жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы === Жаһандық активтер көпіршігінің қалыптасуына ішінара жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы себеп болды. [[Эндрю Метрик]] ұсынған теорияға сәйкес, Азия қаржы дағдарысынан кейін қауіпсіз активтерге деген сұраныстың артуы және айналымдағы қазынашылық бағалы қағаздардың жеткіліксіздігі тәуекелі төмен активтерге деген қанағаттандырылмаған сұранысты туғызды. Соның нәтижесінде мемлекеттік әл-ауқат қорлары мен зейнетақы қорлары сияқты институционалдық инвесторлар AAA рейтингі берілген ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты синтетикалық қауіпсіз активтерді сатып ала бастады.<ref>{{cite report |last1=Gorton |first1=Gary |last2=Metrick |first2=Andrew |title=Getting up to Speed on the Financial Crisis: A One-Weekend-Reader's Guide |date=2012 |doi=10.3386/w17778 }}</ref> Соның салдарынан қауіпсіз деп саналатын активтерге деген сұраныс капиталдың АҚШ-тағы тұрғын үй нарығына еркін ағылуына түрткі болды. Бұл дағдарысты едәуір ушықтырды, өйткені банктер мен басқа да қаржы институттары бұрынғыдан да көп ипотекалық несие беруге ынталандырылды. === Ақша-несие саясаты === [[Аустрия экономикалық мектебі]]мен байланысты кейбір пікір білдірушілер мен экономистер, соның ішінде АҚШ Конгрессінің бұрынғы мүшесі [[Рон Пол]] және тарихшы [[Том Вудс]], дағдарысқа [[АҚШ-тағы либертарианизм|либертариандық]] тұрғыдан түсіндірме ұсынды. Бұл түсіндірме реттеуді әлсірету мен мемлекеттік қадағалауға негізделген көзқарастардан өзгеше болды. Рон Пол өзінің ''[[End the Fed]]'' атты кітабында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің 2000-жылдардың басында [[Федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н жасанды түрде ұзақ уақыт бойы төмен деңгейде ұстау саясаты [[несиелік көпіршік]]тің қалыптасуына себеп болды деп тұжырымдайды. Оның пікірінше, бұл алыпсатарлық инвестицияларға және, әсіресе, тұрғын үй секторында орнықсыз қарыз деңгейінің қалыптасуына мүмкіндік берді.<ref name=":8">{{cite web |last=Paul |first=Ron |title=Commentary: Bailouts will lead to rough economic ride |url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924112027/https://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/23/paul.bailout/index.html |archive-date=2008-09-24 |access-date=2025-07-13 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{cite web |last=Beers |first=Brian |date=2009-09-17 |title=End the Fed, Save the Dollar: Ron Paul |url=https://www.cnbc.com/2009/09/17/end-the-fed-save-the-dollar-ron-paul.html |access-date=2025-07-13 |publisher=CNBC}}</ref><ref>{{cite web |last=Doherty |first=Brian |date=2009-10-27 |title=Fed Up |url=https://reason.com/2009/10/27/fed-up/ |access-date=2025-07-13 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref> Том Вудс та өзінің ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown]]'' кітабында Федералдық резерв жүйесінің ақша ұсынысы мен несие нарықтарына араласуы қалыпты баға сигналдарын бұрмалап, капиталдың тиімсіз бөлінуіне әкелді, ал оның салдары ретінде түзету кезеңі сөзсіз болды деп пайымдайды.<ref name=":9">{{cite book |last=Woods |first=Thomas E. |url=https://books.google.com/books?id=iKxQqw-et-QC&q=Meltdown%3A+A+Free-Market+Look+at+Why+the+Stock+Market+Collapsed%2C+the+Economy+Tanked%2C+and+Government+Bailouts+Will+Make+Things+Worse |title=Meltdown: The Classic Free-Market Analysis of the 2008 Financial Crisis |date=2009-02-09 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59698-106-5}}</ref><ref>{{cite web |date=2009-04-03 |title=Buchanan: Should we kill the Fed? |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30031803 |access-date=2025-07-13 |publisher=NBC News}}</ref> Пол мен Вудс сондай-ақ [[Fannie Mae]] мен [[Freddie Mac]] ұйымдарының дағдарыстағы рөлін сынға алып, олардың тұрғын үйге иелік ету деңгейін тұрақты шектен тыс ұлғайту арқылы шамадан тыс тәуекелге барғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |last=Gjelten |first=Tom |date=2009-06-23 |title=Economic Crisis Stirs Free-Market Debate |url=https://www.npr.org/2009/06/23/105783108/economic-crisis-stirs-free-market-debate |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref>{{cite news |date=2008-09-23 |title=Ron Paul Weighs In On The Financial Catastrophe |url=https://www.npr.org/2008/09/23/94926280/ron-paul-weighs-in-on-the-financial-catastrophe |access-date=2025-07-13 |publisher=NPR}}</ref><ref name=":8" /> Олардың пікірінше, мұндай мемлекеттік араласу [[моралдық тәуекел]]ді туғызды, өйткені ірі қаржы институттарына дағдарыс кезінде мемлекет тарапынан қолдау көрсетілетініне сенім берілді. Пол мен Вудстың пайымдауынша, бұл қаржы институттарын одан да тәуекелі жоғары әрекеттерге ынталандырды.<ref name=":9" /><ref>{{cite web |last=Dowd |first=Kevin |date=January 1, 2009 |title=Moral Hazard and the Financial Crisis |url=https://www.researchgate.net/publication/241272512 |website=ResearchGate}}</ref> === Капитализмнің жүйелік дағдарысы === 1998 жылы жарық көрген кітабында [[Джон Макмертри]] қаржы дағдарысы [[капитализм]]нің өзінің жүйелік дағдарысы болып табылады деген пікір айтты.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=m7Mbb1aMWAkC | last=McMurty| first=John | author-link=John McMurtry (academic) | date=December 10, 1998 | publisher=[[Pluto Press]] | title=The Cancer Stage of Capitalism | isbn=978-0-7453-1347-4}}</ref> 1978 жылы жарық көрген ''[[The Downfall of Capitalism and Communism]]'' атты кітабында [[Рави Батра]] [[қаржылық капитализм]] жағдайындағы теңсіздіктің күшеюі алыпсатарлық көпіршіктердің қалыптасуына әкелетінін, олардың кейін жарылып, экономикалық күйзелістер мен ауқымды саяси өзгерістерге себеп болатынын болжады. Сондай-ақ ол жалақы мен еңбек өнімділігінің өсу қарқыны арасындағы айырмашылықтан туындайтын «сұраныс алшақтығы» қор нарығының дамуына ықпал ететін бюджет тапшылығы мен қарыз динамикасын түсіндіреді деп пайымдады.<ref>{{cite news| last=Batra| first=Ravi| author-link=Ravi Batra | url=https://truthout.org/articles/weapons-of-mass-exploitation/ |title=Weapons of Mass Exploitation? |work=[[Truthout]] |date=May 8, 2011}}</ref> Саяси экономияны зерттеуші әрі ''[[Monthly Review]]'' журналының редакторы [[Джон Беллами Фостер]] 1970-жылдардың басынан бері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсу қарқынының төмендеуін [[нарықтың қанығуы]]ның күшеюімен түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://monthlyreview.org/articles/the-financialization-of-capital-and-the-crisis/ |title=The Financialization of Capital and the Crisis | first=John Bellamy | last=Foster | work=[[Monthly Review]] | date=April 1, 2008}}</ref> [[Маркстік экономика]] өкілдері [[Эндрю Климан]], Майкл Робертс және Гульельмо Каркеди, Фостер ұсынған ''Monthly Review'' мектебінің көзқарасына қарама-қарсы, дағдарыстардың түпкі себебі ретінде капитализмге тән [[пайда нормасының]] ұзақ мерзімді төмендеу үрдісін атады. Олардың пікірінше, мәселе капиталдың тек өндірістік инвестициялар арқылы жеткілікті қарқынмен өсе немесе жинақтала алмауында болды. Өндірістік секторлардағы пайданың төмен нормасы капиталды жоғары табыс әкелуі мүмкін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық инвестициялауға итермеледі. Бұл көзқарас бойынша, 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардағы алыпсатарлық дүрлігу капиталдың органикалық құрылымының өсуінің, яғни пайда нормасының төмендеуінің салдары болды. Майкл Робертстің айтуынша, «пайда нормасының төмендеуі ақыр соңында 2007 жылғы несиелік дағдарысты туғызды, өйткені несие енді пайданы қолдай алмайтын жағдайға жетті».<ref>{{cite web |last=Roberts | first=Michael |url=https://thenextrecession.wordpress.com/2011/07/03/carchedi-foster-and-the-causes-of-crisis/ |title=Carchedi, Foster and the causes of crisis| date=July 3, 2011}}</ref> 2005 жылы жарық көрген ''The Battle for the Soul of Capitalism'' атты кітабында [[Джон Богл]]: «Корпоративтік Америка көбіне басқарушылардың билігіне бақылау жасауға тиіс тұлғалардың оны тым ұзақ уақыт бойы іс жүзінде шектемеуінің салдарынан өз жолынан тайды», — деп жазды. [[Джеймс Бернэм]]нің 1941 жылы жарық көрген әйгілі ''[[James Burnham#The Managerial Revolution|The Managerial Revolution]]'' еңбегінің негізгі тұжырымын қайталай отырып, Богл мынадай мәселелерді атап өтті:<ref>{{cite book| last=Bogle| first=John |year=2005| title=The Battle for the Soul of Capitalism| url=https://archive.org/details/battleforsoulo00bogl| url-access=registration |publisher=[[Yale University Press]] | isbn=978-0-300-11971-8}}</ref> * «меншік иелері капитализмінің» орнына «басқарушылар капитализмінің» келуі, яғни компанияны акционерлердің емес, басшылықтың өз мүддесіне сай басқару ([[принципал-агент мәселесі]]нің бір көрінісі); * басшыларға төленетін сыйақының шамадан тыс өсуі; * компанияның шынайы құнын арттырудан гөрі акция бағасын көтеруге бағытталған табысты басқару тәжірибесі; * аудиторлар, директорлар кеңесі, Уолл-стрит сарапшылары және кәсіби саясаткерлер сияқты бақылаушы институттардың өз міндеттерін тиісінше атқара алмауы. ''[[The Big Mo (кітап)|The Big Mo]]'' атты кітабында Швейцарияның [[UBS]] банкінің бұрынғы басшысы [[Марк Рёдер]] қаржы дағдарысында ауқымды нарықтық инерцияның, яғни [[The Big Mo|«Үлкен Mo»]] құбылысының «шешуші рөл атқарғанын» алға тартты. Рёдердің пікірінше, «компьютерлер басқаратын сауда бағдарламалары сияқты соңғы технологиялық жетістіктер, сондай-ақ нарықтардың өзара байланысының күшеюі инерция әсерін айтарлықтай ұлғайтты. Соның нәтижесінде қаржы секторының өзі табиғатынан тұрақсыз бола түсті».<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=jrnFCB2lNAEC | title=The Big Mo: Why Momentum Now Rules Our World | first=Mark | last=Roeder | author-link=Mark Roeder | publisher=[[Virgin Books]] | year=2011 | isbn=978-0-7535-3937-8}}</ref> [[Роберт Райх]] экономикалық құлдыраудың басты себептерінің бірі ретінде АҚШ-тағы жалақының, әсіресе жұмыс күшінің 80%-ын құрайтын сағаттық ақы алатын қызметкерлердің жалақысының ұзақ уақыт бойы тоқырауын атады. Оның пікірінше, бұл халықты күнкөріс шығындарын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүрледі.<ref>{{cite magazine |url=https://www.guernicamag.com/the_heart_of_the_economic_mess/ |last=Reich | first=Robert | author-link=Robert Reich |title=The Heart of the Economic Mess | magazine=[[Guernica (magazine)|Guernica]] |date=July 25, 2008}}</ref> Экономистер [[Эйлса Маккей]] мен [[Маргунн Бьёрнхольт]] қаржы дағдарысы мен оған берілген жауап негізгі экономикалық теориядағы және экономистер қауымдастығындағы идеялар дағдарысын ашып көрсетті деп пайымдады. Олар экономиканы, экономикалық теорияны және экономика ғылымының өзін қайта қарастыруға шақырды.<ref>{{cite book| last1=Bjørnholt |first1=Margunn |author1-link=Margunn Bjørnholt |last2=McKay |first2=Ailsa |author2-link=Ailsa McKay |editor1-last=Bjørnholt |editor1-first=Margunn |editor1-link=Margunn Bjørnholt |editor2-last=McKay |editor2-first=Ailsa |editor2-link=Ailsa McKay| title=Counting on Marilyn Waring: New Advances in Feminist Economics|chapter-url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/05/Advances-in-Feminist-Economics-in-Times-of-Economic-Crisis.pdf |year=2014| publisher=[[Demeter Press]] |pages=7–20| chapter=Advances in Feminist Economics in Times of Economic Crisis |isbn=978-1-927335-27-7}}</ref> === Дұрыс емес банк моделі: кредиттік одақтардың орнықтылығы === [[Халықаралық еңбек ұйымы]]ның есебіне сәйкес, дағдарыс кезінде [[кооперативтік банк]] мекемелері өз бәсекелестеріне қарағанда күйреуге әлдеқайда аз ұшырады. Кооперативтік банк секторы Еуропаның банк нарығының 20%-ын иеленгенімен, 2007 жылдың үшінші тоқсаны мен 2011 жылдың бірінші тоқсаны аралығындағы барлық активтердің есептен шығарылуы мен шығындарының небәрі 7%-ын ғана құрады.<ref>{{cite web |url=https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/---coop/documents/publication/wcms_207768.pdf |title=Resilience in a downturn |publisher=International Labour Organisation }}</ref> 2008 жылы АҚШ-та коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау деңгейі [[кредиттік одақ]]тарға қарағанда шамамен үш есе жоғары болды, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуықтады.<ref>{{cite news| url=https://www.fool.com/investing/general/2011/11/22/in-pictures-banks-vs-credit-unions-in-the-financia.aspx |title=In Pictures: Banks vs. Credit Unions in the Financial Crisis |first=Matt |last=Cropp| date=November 22, 2011 |website=[[The Motley Fool]]}}</ref> Жалпы алғанда шағын және орта кәсіпорындарды несиелеу қысқарғанымен, кредиттік одақтар бұл кәсіпорындарға берілетін несиелер көлемін арттырды.<ref>{{cite web | url=https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | title=How Did Bank Lending to Small Business in the United States Fare After the Financial Crisis? | publisher=[[Small Business Administration]] | access-date=November 29, 2018 | archive-date=August 28, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190828223019/https://www.sba.gov/advocacy/how-did-bank-lending-small-business-united-states-fare-after-financial-crisis | url-status=dead }}</ref> == Экономистердің болжамдары == Экономистердің, әсіресе [[негізгі экономикалық мектеп]] өкілдерінің басым бөлігі бұл дағдарысты алдын ала болжай алмады.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2009-04-15/what-good-are-economists-anyway | title=What Good Are Economists Anyway? | first=Peter | last=Coy | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 16, 2009 | url-access=subscription}}</ref> [[Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебі]]нің онлайн-бизнес журналы экономистердің неге ауқымды жаһандық қаржы дағдарысын болжай алмағанын талдап, олардың экономикадағы банктер мен басқа да қаржы институттарының маңызды рөлін ескермейтін, негізінен тауарлар мен қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларға ғана сүйенетін математикалық модельдерді қолданғаны туралы қорытындыға келді.<ref>{{cite web| url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/why-economists-failed-to-predict-the-financial-crisis/ |title=Why Economists Failed to Predict the Financial Crisis |publisher=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] | date=May 13, 2009}}</ref> [[Гетеродокстық экономика]]ның бірнеше өкілі әртүрлі уәждерге сүйене отырып, қаржы дағдарысын алдын ала болжаған болатын. [[Дирк Беземер]]<ref>{{cite web| url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |title="No One Saw This Coming": Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |last=Bezemer |first=Dirk J |publisher=Munich Personal RePEc Archive |date=June 2009}}</ref> дағдарысты болжаған 12 экономисті атап көрсетеді. Олар: [[Дин Бейкер]], [[Уинн Годли]], [[Фред Харрисон]], [[Майкл Хадсон]], [[Эрик Янсзен]], [[Мед Джонс]], [[Стив Кин]], [[Якоб Брёхнер Мадсен]] және Йенс Кьер Сёренсен, [[Курт Рихебехер]], [[Нуриэль Рубини]], [[Питер Шифф]] және [[Роберт Шиллер]]. Тұрғын үй бағаларын өлшейтін [[Кейс-Шиллер индексі]]нің авторларының бірі [[Роберт Шиллер]] [[Lehman Brothers]] банкінің күйреуінен бір жыл бұрын мақала жариялап, онда АҚШ-тағы тұрғын үй нарығының баяулауы тұрғын үй көпіршігінің жарылуына, ал оның салдары қаржы жүйесінің күйреуіне алып келетінін болжады.<ref>{{cite news | url=https://www.project-syndicate.org/commentary/bubble-trouble | title=Bubble Trouble | first=Robert J. | last=Shiller | author-link=Robert J. Shiller | work=[[Project Syndicate]] | date=September 17, 2007 | url-access=subscription}}</ref> [[Питер Шифф]] те дағдарысқа дейінгі бірнеше жыл бойы теледидарда жиі сөз сөйлеп, жылжымайтын мүлік нарығының таяуда құлдырайтынын бірнеше рет ескерткен.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20090125102645/http://money.cnn.com/2009/01/20/magazines/fortune/okeefe_schiff.fortune/index.htm | url-status=dead | archive-date=January 25, 2009 | title=Peter Schiff: Oh, he saw it coming | first=Brian | last=O'Keefe | publisher=CNN | date=January 23, 2009}}</ref> [[Аустрия экономикалық мектебі]] бұл дағдарысты ақша ұсынысының шамадан тыс жұмсақ саясаты салдарынан несие есебінен қалыптасқан көпіршіктің алдын ала болжауға болатын жарылуының классикалық мысалы әрі өз теориясының дұрыстығын растайтын дәлел ретінде бағалады.<ref>{{cite web | url=https://mises.org/library/austrian-business-cycle-theory-and-global-financial-crisis-confessions-mainstream-economist | title=Austrian Business Cycle Theory and the Global Financial Crisis: Confessions of a Mainstream Economist | first=Jerry | last=Tempelman | work=[[Mises Institute]] | date=July 30, 2014}}</ref> Сонымен қатар алда болатын дағдарыс жөнінде алдын ала ескерткен басқа да экономистер болды.<ref>{{Cite news | url=https://www.economist.com/leaders/2007/11/15/americas-vulnerable-economy | title=Recession in America | newspaper=[[The Economist]] | date=November 15, 2007}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]]нің бұрынғы төрағасы [[Рагурам Раджан]] 2005 жылы, [[Халықаралық валюта қоры]]ның бас экономисі болып тұрған кезінде, алда болатын қаржы дағдарысын болжаған еді. Сол жылы [[Алан Гринспен]]ді [[АҚШ Федералдық резерв жүйесі]] төрағасы қызметінен зейнетке шығуына орай құрметтеуге арналған іс-шарада Раджан қаржы секторын сынға алған даулы баяндама ұсынды.<ref>{{cite journal |first=Raghuram |last=Rajan |title=Has Financial Development Made the World Riskier? |journal=NBER Working Paper No. 11728 |date=November 2005 |doi=10.3386/w11728 |doi-access=free}}</ref> Бұл баяндамада Раджан «алда апат қаупі төніп тұрғанын» ескертті.<ref>{{cite news | first=Justin | last=Lahart | url=https://www.wsj.com/articles/SB123086154114948151 | title=Mr Rajan Was Unpopular (But Prescient) at Greenspan Party | work=[[The Wall Street Journal]] | date=January 2, 2009 | url-access=subscription}}</ref> Раджанның пікірінше, қаржы секторының басшыларына «ықтималдығы төмен болғанымен, жүзеге асқан жағдайда өте ауыр салдарға әкелетін тәуекелдерді қабылдауға ынталандыру жасалды, өйткені оның есесіне олар қалған уақытта мол сыйақы алып отырды». Мұндай тәуекелдер «құйрықтық тәуекелдер» деп аталады. Оның ойынша, ең маңызды мәселе банктердің қаржы нарықтарына жеткілікті өтімділік бере алуында болды. Егер мұндай тәуекелдер жүзеге асса, қаржылық позицияларды уақытылы жабу және шығындарды бөлу арқылы олардың нақты экономикаға тигізетін зардабын барынша азайту қажет еді. Трейдер әрі қаржылық тәуекелдер инженері, 2007 жылы жарық көрген ''[[The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable|Қара аққу]]'' кітабының авторы [[Нассим Николас Талеб]] банк жүйесі мен жалпы экономиканың әлсіз тәуекел модельдеріне және болжауға шамадан тыс сүйенуінің салдарынан күйреу қаупі бар екенін бірнеше жыл бойы ескертіп келді. Ол бұл мәселені жүйелердің «беріктігі мен осалдығы» тұрғысынан түсіндірді.<ref>{{cite news |url=https://www.huffpost.com/entry/why-nassim-taleb-is-the-t_b_263194 |title=Why Nassim Taleb is the True Predictor of this Crisis | first=Pablo | last=Triana | work=[[HuffPost]]| date=August 19, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fooledbyrandomness.com/imbeciles.htm |title=The Black Swan: Quotes & Warnings that the Imbeciles Chose to Ignore |publisher=fooledbyrandomness.com |date=April 2007}}</ref> Талеб қалыптасқан көзқарасқа қарсы шығып, банк акцияларының құлдырауына ірі қаржылық бәс тігіп, дағдарыс кезінде қомақты пайда тапты. Оның өз сөзімен айтқанда: «Олар тыңдамады, сондықтан мен олардың ақшасын алдым». <ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/magazine/04risk-t.html |work=[[The New York Times]]| first=Joe| last=Nocera | author-link=Joe Nocera | title=Risk Mismanagement | date=January 4, 2009 | url-access=subscription}}</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы [[Дэвид Брукс]]тың пікірінше, «Талеб болып жатқан оқиғаларға түсініктеме беріп қана қойған жоқ, олардың боларын алдын ала көре білді». <ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2008/10/28/opinion/28brooks.html| work=[[The New York Times]]| first=David| last=Brooks| author-link=David Brooks (commentator) | title=The Behavioral Revolution | date=October 28, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мақалалар қоғамда экономистердің басым бөлігі қаржы дағдарысын алдын ала болжау міндетін орындай алмады деген пікірдің қалыптасуына ықпал етті. Мысалы, ''[[The New York Times]]'' газетінде жарияланған мақалада экономист [[Нуриэль Рубини]] мұндай дағдарыс туралы 2006 жылдың қыркүйегінде-ақ ескерткені айтылып, экономика ғылымы рецессияларды болжауда әлсіз деген тұжырым жасалды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/08/17/magazine/17pessimist-t.html | title=Dr. Doom | first=Stephen | last=Mihm | date=August 15, 2008 | work=[[New York Times Magazine]] | url-access=subscription}}</ref> ''[[The Guardian]]'' газетінің жазуынша, Рубини тұрғын үй нарығының күйреуі мен жаһандық рецессияны болжағаны үшін көпшіліктің келемежіне ұшыраған, ал ''[[The New York Times]]'' оған «Dr. Doom» деген лақап ат берген.<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/business/2009/jan/24/nouriel-roubini-credit-crunch| first=Emma |last=Brockes | title=He Told Us So| work=[[The Guardian]] |date=January 24, 2009 |location=London}}</ref> 2012 жылы ''[[Japan and the World Economy]]'' журналында жарияланған мақаласында [[Эндрю К. Роуз]] және [[Марк М. Шпигель]] 2008 жылғы қаржы дағдарысының ықтимал себептерін бағалау үшін 107 елдің деректеріне негізделген Multiple Indicator Multiple Cause (MIMIC) моделін қолданды. Авторлар елдер арасындағы [[қаржылық жұқтыру]] әсерін есепке алмай, түрлі экономикалық көрсеткіштерді талдады. Олар мынадай қорытындыға келді: «Біз дағдарыстың 60-тан астам ықтимал себебін қарастырдық. Олардың қатарында қаржы жүйесінің саясаты мен жағдайы, жылжымайтын мүлік пен акциялар нарығындағы активтер бағасының өсуі, халықаралық теңгерімсіздіктер мен валюталық резервтердің жеткіліктілігі, макроэкономикалық саясат, сондай-ақ институционалдық және географиялық ерекшеліктер болды. Осындай көптеген ықтимал себептерді икемді статистикалық модель арқылы талдағанымызға қарамастан, дағдарыстың жиі аталып жүрген себептерінің көпшілігін оның әртүрлі елдерде орын алуымен байланыстыра алмадық. Бұл нәтиже ықтимал дағдарыстарды алдын ала болжауға арналған «ерте ескерту» жүйелерінің дәлдігіне күмән келтіруге негіз береді, өйткені мұндай жүйелер дағдарыстың уақытын да дұрыс болжауы тиіс».<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Andrew K. |last2=Spiegel |first2=Mark M. |title=Cross-country causes and consequences of the 2008 crisis: Early warning |journal=Japan and the World Economy |date=January 2012 |volume=24 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1016/j.japwor.2011.11.001 }}</ref> == IndyMac == АҚШ-та қиындыққа тап болған алғашқы көзге түскен қаржы институты Оңтүстік Калифорнияда орналасқан, [[Countrywide Financial]] компаниясынан бөлініп шыққан [[IndyMac]] болды. Күйреуіне дейін IndyMac Bank Лос-Анджелес нарығындағы ең ірі [[жинақ және несие қауымдастығы]], сондай-ақ АҚШ-тағы ипотекалық несиелерді беретін жетінші ірі ұйым болды.<ref>{{cite press release |url=https://www.businesswire.com/news/home/20080408005471/en/IndyMac-Bancorp-Announces-Earnings-Webcast-Teleconference-Call |title=IndyMac Bancorp Announces Earnings Webcast & Teleconference Call for First Quarter 2008 Financial Results |publisher=[[Business Wire]] |date=August 8, 2008}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде IndyMac Bank-тің күйреуі (кейінірек дағдарыс бұдан да ірі банктердің күйреуіне әкелгенге дейін) АҚШ тарихындағы көлемі жағынан төртінші ірі [[банк банкроттығы]] болды<ref>{{cite news |last=Shalal-Esa |first=Andrea |title=FACTBOX: Top ten U.S. bank failures |url=https://www.reuters.com/article/us-washingtonmutual-jpmorgan-failures-fa/factbox-top-ten-u-s-bank-failures-idUSTRE48P0YC20080926 |publisher=Reuters | date=September 25, 2008}}</ref> және реттелетін [[жинақ және несие қауымдастығы]]ның екінші ірі күйреуі саналды.<ref name=shutsdown>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2008Jul11/0,4675,IndyMac,00.html |title=Government shuts down mortgage lender IndyMac |first=Alex |last=Veiga |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[Fox News]] |date=July 12, 2008}}</ref> IndyMac Bank-тің бас компаниясы [[FDIC]] банк қызметін тоқтатқанға дейін IndyMac Bancorp болды.<ref name=Liquidate>{{cite web| url=https://www.thestreet.com/investing/stocks/indymac-bancorp-to-liquidate-10431578 |title=IndyMac Bancorp to Liquidate |last=LaCapra| first=Lauren Tara |work=[[TheStreet.com]] |date=August 1, 2008}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> IndyMac Bank 1985 жылы [[Дэвид С. Леб]] пен [[Анджело Моцило]] негізін қалаған Countrywide Mortgage Investment компаниясы ретінде құрылды.<ref>{{cite press release | url=https://www.businesswire.com/news/home/20030702005243/en/David-S.-Loeb-Chairman-IndyMac-Bancorp-Passes | title=David S. Loeb, Former Chairman of IndyMac Bancorp, Inc., Passes Away | publisher=[[Business Wire]] | date=July 2, 2003}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-03-me-loeb3-story.html | title=David Loeb, 79; Founded Mortgage Banking Firms | first=Roger | last=Vincent | work=[[Los Angeles Times]] | date=July 3, 2003 | url-access=subscription}}</ref> Ол [[Countrywide Financial]] компаниясының Freddie Mac пен Fannie Mae-ге сатуға тым ірі несиелерін [[айқаспалы кепілдендіру|кепілмен қамтамасыз ету]] мақсатында құрылған болатын. 1997 жылы Countrywide IndyMac-ты тәуелсіз компания ретінде бөліп шығарды. Компанияны Майк Перри басқарды және ол 2008 жылғы шілдеде банк күйрегенге дейін бас атқарушы директор қызметін атқарды.<ref name="Paletta">{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121581435073947103 |title=Crisis Deepens as Big Bank Fails: IndyMac Seized In Largest Bust In Two Decades |first1=Damian |last1=Paletta | last2=Enrich | first2=David | work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 12, 2008 | url-access=subscription}}</ref> Оның күйреуінің негізгі себептері көбіне [[Alt-A]] несиелерін ауқымды көлемде беру және оларды [[секьюритилендіру]] стратегиясымен байланысты болды. Бұл стратегия компанияның жылдам өсуіне және тәуекелі жоғары активтердің шамадан тыс шоғырлануына әкелді. 2000 жылы жинақ және несие қауымдастығы ретінде құрылғаннан кейін IndyMac АҚШ-тағы жетінші ірі жинақ және несие қауымдастығына әрі ипотекалық несие беретін тоғызыншы ірі ұйымға айналды. 2006 жылы IndyMac жалпы көлемі 90 миллиард АҚШ долларынан астам (2024 жылғы бағамен шамамен 134 миллиард АҚШ доллары) ипотекалық несие берді. IndyMac-тің агрессивті өсу стратегиясы, [[Alt-A]] және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдерін пайдалануы, андеррайтингтің жеткіліксіздігі, [[Калифорния]] мен [[Флорида]]ның тұрғын үй нарықтарына (тұрғын үй көпіршігі [[Невада]] және [[Аризона]]мен қатар ең айқын байқалған штаттар) шамадан тыс тәуелділігі, сондай-ақ [[Федералдық тұрғын үй несиесі банкі]]нен (FHLB) алынған қымбат қарыз қаражатына және брокерлер арқылы тартылған депозиттерге қатты тәуелді болуы 2007 жылы ипотекалық нарық құлдыраған кезде оның күйреуіне алып келді. IndyMac көбіне қарыз алушылардың табысы мен активтерін тексерместен, сондай-ақ несиелік тарихы нашар адамдарға несие беретін. Компания кепілге қойылған мүліктің құнын бағалау кезінде де күмәнді бағалау қорытындыларына жиі сүйенді. Alt-A несиелеріне маманданған кредитор ретінде IndyMac-тің бизнес-моделі қарыз алушылардың қажеттіліктеріне бейімделген несие өнімдерін ұсынуға негізделді. Ол үшін тәуекелі жоғары [[өзгермелі мөлшерлемелі ипотека]]лар (option ARM), төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелер, 80/20 несиелері және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдері кеңінен пайдаланылды. Соның нәтижесінде несиелері бойынша төлем жасауға шамасы жетпейтін көптеген адамдарға несие берілді. Бұл жинақ және несие қауымдастығы аталған несиелерді [[қайталама ипотекалық нарық]]та сатып отырған кезде ғана табысты жұмыс істей алды. IndyMac мұндай несиелерге қатысты реттеуді күшейтуге және оларды беру талаптарын қатаңдатуға бағытталған бастамаларға қарсы болды. Бұл жөнінде тәуекелдер жөніндегі бас директор [[Рутанн Мельбурн]]нің реттеуші органдарға жолдаған түсініктемесін қараңыз.<ref name=lossreview>{{cite web| url=https://www.treasury.gov/about/organizational-structure/ig/Documents/oig09032.pdf |title=Audit Report – SAFETY AND SOUNDNESS: Material Loss Review of IndyMac Bank, FSB | publisher=[[United States Department of the Treasury]] | date=February 26, 2009}}</ref><ref>{{cite press release |url=https://www.fdic.gov/news/news/press/2009/pr09001.html |title=FDIC Board Approves Letter of Intent to Sell IndyMac Federal | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]] | date=January 2, 2009}}</ref><ref>{{cite web| url=http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf |title=Letter from IndyMac | access-date=February 24, 2014 |url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120216201626/http://files.ots.treas.gov/comments/20478116-56b7-4810-938b-60b7688f9652.pdf | archive-date=February 16, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 12 мамырда [[IndyMac]] өзінің соңғы 10-Q тоқсандық есебінің «Капитал» бөлімінде болашақта капитал жеткіліктілігі талаптарына сай келмеуі мүмкін екенін мәлімдеді.<ref name=indymac10Q>{{cite web | url=http://www.secinfo.com/dVut2.t668.htm#msef | title=Indymac Bancorp Inc – '10-Q' for 3/31/08 | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> IndyMac компаниясының мәліметінше, 2008 жылғы сәуірде [[Moody's]] пен [[Standard & Poor's]] [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дардың (MBS) елеулі бөлігінің рейтингін төмендетті. Олардың қатарында банк өз MBS портфелінде сақтап отырған, IndyMac шығарған жалпы құны 160 миллион АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 228 миллион АҚШ доллары) құрайтын бағалы қағаздар да болды. IndyMac бұл рейтингтердің төмендеуі 2008 жылғы 30 маусымдағы жағдай бойынша банктің тәуекелге негізделген капитал жеткіліктілігі коэффициентіне зиян келтірер еді деген қорытындыға келді. Егер бұл төмендетілген рейтингтер 2008 жылғы 31 наурызда-ақ күшінде болғанда, банктің жиынтық тәуекелге негізделген капитал коэффициенті 9,27% болар еді. IndyMac реттеушілер оның капиталдық жағдайы «жоғары деңгейде капиталдандырылған» санатынан (минимум 10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) «жеткілікті капиталдандырылған» санатына (8–10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) төмендеді деп тапса, банк бұдан былай брокерлер арқылы тартылған депозиттерді қаражат көзі ретінде пайдалана алмайтынын ескертті. Кейінірек сенатор [[Чарльз Шумер]] (демократ, Нью-Йорк штаты) брокерлер арқылы тартылған депозиттер IndyMac банкінің барлық депозиттерінің 37%-дан астамын құрағанын атап өтіп, [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]]дан (FDIC) IndyMac-ке мұндай депозиттерге тәуелділікті азайтуды талап ету мүмкіндігі қарастырылған-қарастырылмағанын сұрады.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/12/23/business/23thrift.html | title=Irregularity Is Uncovered at IndyMac Bank | first=Edmund L. | last=Andrews | author-link=Edmund L. Andrews | work=[[The New York Times]] | date=December 22, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша банк 18,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде депозиттер туралы есеп бергендіктен,<ref name=indymac10Q/> сенатор Шумер брокерлер арқылы тартылған 7 миллиард АҚШ долларынан астам депозитті меңзеген болатын. Бұл депозиттердің өтеу мерзімдері нақты белгісіз болғанымен, қарапайым орташа есеп бойынша, егер реттеуші орган 2008 жылғы 30 маусымнан бастап IndyMac-ке жаңа брокерлік депозиттер тартуға тыйым салғанда, банк ай сайын шамамен 500 миллион АҚШ долларынан айырылар еді. IndyMac капиталын сақтап қалу үшін жаңа шаралар қабылдады. Атап айтқанда, кейбір артықшылықты бағалы қағаздар бойынша пайыздық төлемдерді кейінге қалдырды. Компания бұған дейін, 2008 жылдың бірінші тоқсанында, жай акциялар бойынша дивиденд төлеуді тоқтатқан болатын; ал оған дейінгі тоқсанда дивиденд мөлшері екі есе қысқартылған еді. Соған қарамастан, компания әлі де елеулі көлемде қосымша капитал тарта алмады және банкті сатып алуға дайын инвестор да табылмады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestreet.com/markets/rates-and-bonds/indymac-seeks-to-preserve-capital-10416473 | title=Indymac Seeks to Preserve Capital | first=PHILIP | last=VAN DOORN | work=[[TheStreet.com]] | date=May 13, 2008}}</ref> IndyMac банкінің мәліметінше, оның тәуекелге негізделген капиталы ең төменгі 10%-дық нормативтен небәрі 47 миллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 67 миллион АҚШ доллары) ғана асып түскен. Алайда банк 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша көрсетілген осы 47 миллион АҚШ доллары капиталдың бір бөлігі шын мәнінде қолдан жасалғанын жарияламады.<ref>{{cite web | url=http://securities.stanford.edu/filings-documents/1040/IMB_01/201099_r01c_08CV03812.pdf | title=Robert C. Daniels, et al. v. IndyMac Bancorp, Inc., et al.}}</ref> 2007 жылдың екінші жартысында тұрғын үй бағасы төмендеп, қайталама ипотекалық нарық күйрегеннен кейін IndyMac қайталама нарықта сата алмаған жалпы көлемі 10,7 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 15,5 миллиард АҚШ доллары) құрайтын несиелерді өз балансында ұстауға мәжбүр болды. Банктің өтімділігі 2008 жылғы маусымның соңында одан әрі нашарлады. Сол кезде салымшылар шоттарынан 1,55 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 2,21 миллиард АҚШ доллары), яғни IndyMac депозиттерінің шамамен 7,5%-ын алып кетті.<ref name=indymac10Q/> Бұл [[банктік дүрбелең]] сенатор Чарльз Шумердің FDIC пен OTS-ке жолдаған хаты жарияланғаннан кейін басталды. Хатта сенатордың IndyMac-ке қатысты алаңдаушылығы баяндалған болатын. Дегенмен, бұл дүрбелең банктің күйреу уақытын жеделдеткен факторлардың бірі ғана болды. Банктің күйреуінің негізгі себебі оның қауіпсіз әрі сенімді банк қызметі қағидаттарына сай басқарылмауы еді.<ref name=lossreview/> 2008 жылғы 26 маусымда [[Банк ісі жөніндегі сенат комитеті]]нің мүшесі, Конгрестің [[Бірлескен экономикалық комитеті]]нің төрағасы әрі Сенаттағы ықпалы жағынан үшінші демократ [[Чарльз Шумер]] (Нью-Йорк штаты) реттеуші органдарға жолдаған бірнеше хатын жариялады. Онда ол «IndyMac-тің қаржылық жағдайының нашарлауы салық төлеушілерге де, қарыз алушыларға да елеулі қауіп төндіреді» деген алаңдаушылығын білдірген болатын. Осыдан кейін алаңдаған кейбір салымшылар банктегі қаражатын ала бастады.<ref>{{cite news | url=https://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20080715170320/http://money.cnn.com/2008/07/13/news/companies/schumer_indymac/index.htm | url-status=dead | archive-date=July 15, 2008 | title=Schumer: Don't blame me for IndyMac failure | publisher=CNN | date=July 13, 2008}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/SB121607771017452513 | title=The $4 Billion Senator | work=[[The Wall Street Journal]] | date=July 15, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 7 шілдеде IndyMac корпоративтік блогында: * 2008 жылғы 12 мамырдағы тоқсандық қаржылық есебі жарияланғаннан бері [[капитал]] тарта алмағанын; * банк пен жинақ мекемелерін реттеуші органдардың IndyMac Bank-ті бұдан былай «жоғары деңгейде капиталдандырылған» банк санатына жатқызбайтыны туралы хабарлағанын мәлімдеді. Сондай-ақ IndyMac бөлшек және көтерме несиелеу бөлімшелерінің жабылатынын, жаңа несие өтінімдерін қабылдауды тоқтататынын және 3 800 қызметкерді қысқартатынын жариялады.<ref>{{cite news | last=Veiga | first=Alex | title=IndyMac stops new mortgage loans, to cut workforce by half | url=https://www.mercurynews.com/2008/07/07/indymac-stops-new-mortgage-loans-to-cut-workforce-by-half/ | publisher=Mercury News |agency=[[Associated Press]] | date=July 7, 2008 | url-access=subscription}}</ref> 2008 жылғы 11 шілдеде өтімділікке қатысты алаңдаушылыққа байланысты [[Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация]] (FDIC) IndyMac Bank-ті [[консерваторлық басқару]]ға алды. Банктің активтерін, қамтамасыз етілген міндеттемелерін және сақтандырылған депозиттік шоттарын басқару үшін [[Bridge bank (АҚШ)|көпір-банк]] ретінде IndyMac Federal Bank, FSB құрылды. FDIC IndyMac Federal Bank, FSB банкі 2008 жылғы 14 шілдеде жұмысын бастайтынын хабарлады. Осы уақытқа дейін салымшылар сақтандырылған депозиттеріне банкоматтар, бұрыннан бар чектер және дебеттік карталар арқылы қол жеткізе алды. Банк қайта ашылғаннан кейін телефон және интернет арқылы шоттарға қол жеткізу де қалпына келтірілді.<ref name=indymactaken>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/indymac-idUSWAO00014120080711 |title=IndyMac Taken Over By Regulators| first1=John | last1=Poirier | first2=Karey | last2=Wutkowski | first3=Rachelle | last3=Younglai | publisher=Reuters | date=July 11, 2008}}</ref><ref>{{cite web| url=https://ml-implode.com/info/indy-fdic.pdf |publisher=IndyMac Bank| title=FDIC Notification to All Employees| first=Evan |last=Wagner |date=July 11, 2008}}</ref><ref name=fn1>{{cite news| url=https://www.foxnews.com/story/federal-regulators-close-california-mortgage-lender | publisher=[[Fox News]] | agency=[[Associated Press]] |title=Federal Regulators Close California Mortgage Lender | date=July 11, 2008}}</ref> FDIC сақтандырылған барлық шоттардағы 100 000 АҚШ долларына дейінгі қаражаттың сақталуына кепілдік берді. Сондай-ақ сақтандыру шегінен асатын қаражаты бар шамамен 10 мың салымшыға арнайы алдын ала дивиденд төленетінін жариялап, 100 000 АҚШ долларынан асатын соманың 50%-ына кепілдік берді.<ref name=shutsdown/> Алайда IndyMac-ті IMB Management Holdings компаниясына сату жоспарланғанына қарамастан, банктің сақтандырылмаған шамамен 10 мың салымшысы әлі де жалпы сомасы 270 миллион АҚШ долларынан асатын шығынға ұшырады.<ref>{{cite web | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-feb-28-fi-indymac28-story.html | title=IndyMac's shuffle ran over depositors | first=William | last=Heisel | work=[[Los Angeles Times]] | date=February 28, 2009 | url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fdic.gov/bank/individual/failed/IndyMac.html |title=FDIC: Failed Bank Information – Bank Closing Information for IndyMac Bank, F.S.B., Pasadena, CA | publisher=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]}}</ref> 32 миллиард АҚШ долларын құрайтын активтерімен IndyMac Bank АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреулерінің бірі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/business/worldbusiness/13iht-indy.4.14456887.html | title=IndyMac one of the largest bank failures in U.S. history | first=Louise | last=Story | work=[[The New York Times]] | date=July 13, 2008 | url-access=subscription}}</ref> IndyMac Bancorp 2008 жылғы 31 шілдеде [[7-тарау бойынша банкроттық]] рәсіміне өтініш берді.<ref name=Liquidate/> Бастапқыда дағдарыс тұрғын үй құрылысы мен ипотекалық несиелеуге тікелей қатысы бар компанияларға, мысалы [[Northern Rock]] пен [[Countrywide Financial]]ге әсер етті, өйткені олар несие нарықтары арқылы қаржыландыру тарта алмай қалды. 2007–2008 жылдары ипотекалық несие берумен айналысатын 100-ден астам компания банкротқа ұшырады. 2008 жылғы наурызда [[Bear Stearns]] инвестициялық банкінің күйреуі мүмкін деген қауіп оның [[JPMorgan Chase]] компаниясына шұғыл түрде төмен бағамен сатылуына әкелді. Қаржы институттары арасындағы дағдарыс 2008 жылғы қыркүйек пен қазан айларында шарықтау шегіне жетті. Осы кезеңде бірқатар ірі қаржы институттары банкротқа ұшырады, мәжбүрлі түрде сатылды немесе мемлекет бақылауына өтті. Олардың қатарында [[Lehman Brothers]], [[Merrill Lynch]], Fannie Mae, Freddie Mac, [[Washington Mutual]], [[Wachovia]], [[Citigroup]] және [[AIG]] болды.<ref name=greatcrash/> 2008 жылғы 6 қазанда, Lehman Brothers АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық туралы өтініш бергеннен үш апта өткен соң, оның бұрынғы бас атқарушы директоры [[Ричард С. Фулд]] [[Өкілдер палатасының қадағалау және үкіметтік реформа комитеті]]нің төрағасы, Калифорниядан сайланған демократ [[Генри А. Уэксман]]ның алдында жауап берді. Фулд өзін дағдарыстың құрбаны ретінде сипаттап, компаниясының күйреуіне нарықтағы «сенім дағдарысы» себеп болды деп мәлімдеді.<ref>{{cite news| first=James | last=Sterngold | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-04-29/how-much-did-lehman-ceo-dick-fuld-really-make | title=How Much Did Lehman CEO Dick Fuld Really Make? | work=[[Bloomberg Businessweek]] | date=April 29, 2010 | url-access=subscription}}</ref> == Белгілі кітаптар мен фильмдер == * 2006 жылы [[Питер Шифф]] ''[[Crash Proof: How to Profit From the Coming Economic Collapse]]'' атты кітап жазды. Ол 2007 жылғы ақпанда [[John Wiley & Sons|Wiley]] баспасынан жарық көрді. Кітапта АҚШ-тағы экономиканың және тұрғын үй нарығының [[АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі]]не алып келген негізгі ерекшеліктері сипатталып, алдағы экономикалық құлдырау туралы ескертіледі. Кітаптағы көптеген болжамдар кейіннен шындыққа айналған соң, 2009 жылы әр тарауына «2009 жылғы жаңарту» қосымшасы енгізілген ''Crash Proof 2.0'' атты екінші басылымы жарық көрді. Бұл кітап [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]не енді. * [[Том Вудс]]тың ''[[Meltdown (Woods book)|Meltdown: A Free-Market Look at Why the Stock Market Collapsed, the Economy Tanked, and the Government Bailout Will Make Things Worse]]'' кітабы 2009 жылғы ақпанда [[Regnery Publishing]] баспасынан жарық көрді. Ол [[The New York Times бестселлерлер тізімі]]нде 10 апта бойы болды. * Америкалық ''[[Frontline (American TV program)|Frontline]]'' деректі телебағдарламасы дағдарыстың түрлі қырларын зерттеген бірнеше бөлім шығарды: ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/meltdown/? Inside the Meltdown]" («Дағдарыстың ішкі көрінісі») (2009 жылғы маусым, 8-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/tentrillion/? Ten Trillion and Counting]" («Он триллион және өсіп келеді») (2009 жылғы маусым, 9-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/breakingthebank/? Breaking the Bank]" («Банктің күйреуі») (2009 жылғы маусым, 15-бөлім) ** "[https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/warning/? The Warning]" («Ескерту») (2009 жылғы маусым, 2-бөлім) * 2010 жылы жарық көрген ''Overdose: A Film about the Next Financial Crisis'' деректі фильмі қаржы дағдарысының қалай пайда болғанын және көптеген үкіметтер қабылдаған дағдарысқа қарсы шаралардың келесі қаржы дағдарысына негіз қалайтынын баяндайды. Фильм [[Йохан Норберг]]тің ''Financial Fiasco'' кітабына негізделген. Онда [[Алан Гринспен]] қатысады, ал фильмнің түсірілуіне [[либертарианизм|либертариандық]] [[Cato Institute]] талдау орталығы қаржылай қолдау көрсетті.<ref>{{cite web |url=https://www.cato.org/events/overdose-film-about-next-financial-crisis |title=Overdose: A Film about the Next Financial Crisis| publisher=[[Cato Institute]] |date=May 17, 2010}}</ref> * 2010 жылғы қазанда [[Чарльз Фергюсон]] түсірген қаржы дағдарысы туралы ''[[Inside Job (2010, фильм)|Inside Job]]'' деректі фильмі [[Sony Pictures Classics]] компаниясының қолдауымен жарық көрді. 2011 жылы фильм [[83-ші «Оскар» марапаттау рәсімі]]нде [[Үздік толықметражды деректі фильм үшін «Оскар» сыйлығы]]н жеңіп алды.<ref>{{cite news |title=Oscars 2011: Inside Job banks best documentary award |url=https://www.theguardian.com/film/2011/feb/28/inside-job-best-documentary-oscar |work=The Guardian |date=February 28, 2011}}</ref> * Қаржы дағдарысы басталар алдындағы түнде өрбитін ''[[Margin Call]]'' (2011) фильмі талдаушы компанияны, тіпті бүкіл экономиканы күйретуі мүмкін ақпаратты анықтағаннан кейін, трейдерлердің келесі 24 сағат ішінде оның салдарын ауыздықтауға тырысқан оқиғаларын баяндайды.<ref>{{Cite news | url=https://www.vox.com/culture/2018/9/14/17856048/movies-financial-crisis-streaming-lehman-brothers-versailles-big-short-inside-job | title=5 movies that explain what caused the financial crisis, and what happened after | first=Alissa | last=Wilkinson | work=[[Vox Media]] | date=September 15, 2018}}</ref> * 2011 жылғы ''[[Too Big to Fail (фильм)|Too Big to Fail]]'' фильмі [[Эндрю Росс Соркин]]нің 2009 жылы жарық көрген ''[[Too Big to Fail (кітап)|Too Big to Fail: The Inside Story of How Wall Street and Washington Fought to Save the Financial System – and Themselves]]'' атты деректі кітабының негізінде түсірілген. * [[Майкл Льюис]] қаржы дағдарысы туралы ''[[The Big Short]]'' атты бестселлерге айналған деректі кітаптың авторы. 2015 жылы кітаптың желісі бойынша аттас ''[[The Big Short (film)|The Big Short]]'' фильмі түсірілді. Фильм [[Үздік бейімделген сценарий үшін «Оскар» сыйлығы]]н, [[BAFTA сыйлығының үздік бейімделген сценарий үшін жүлдесі]]н, [[Critics' Choice Movie Award for Best Adapted Screenplay|Critics' Choice]] және [[Writers Guild of America Award for Best Adapted Screenplay|Америка сценаристер гильдиясының]] «Үздік бейімделген сценарий» марапаттарын жеңіп алды. Фильмде қозғалған мәселелердің бірі — қаржы нарығында жұмыс істемейтін адамдардың (яғни ірі инвестициялық банктерде қызмет етпейтіндердің) алдағы оқиғаларды болжай алуы және нарық қатысушыларына қарағанда қысқа мерзімді көзқарасқа азырақ бейім болуы. * [[Вираг Блажек]]тің ''Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union'' (Routledge, 2020) атты кітабында 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде банктерді құтқару және оларды реттелген түрде нарықтан шығару тетіктері АҚШ, Еуропалық одақ, Ұлыбритания, Испания және Мажарстан мысалдары негізінде салыстырмалы түрде талданады. Автор әртүрлі құқықтық және реттеушілік тәсілдердің артықшылықтары мен кемшіліктерін айқындап, болашақтағы қаржы дағдарыстарын тиімдірек еңсеруге арналған реттеушілік негізді ұсынады.<ref>{{Cite book |last=Blazsek |first=Virág |title=Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union |date=October 27, 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780367410339 |edition=1st |location=New York (US) & London (UK)}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы рецессия]] [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:2007 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:2008 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:Экономикалық көпіршіктер]] [[Санат:АҚШ экономикасы]] [[Санат:Ұлыбритания экономикасы]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы дағдарыстары]] [[Санат:Ұлыбританиядағы Ұлы рецессия]] [[Санат:АҚШ-тағы Ұлы рецессия]] [[Санат:Барак Обаманың президенттігі]] [[Санат:Джордж У. Буштың президенттігі]] [[Санат:Гордон Браунның премьер-министрлігі]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы 2008 жылғы қыркүйек]] [[Санат:АҚШ-тағы қор нарығының күйреулері]] [[Санат:Жүйелік тәуекел]] [[Санат:Жаһандық экономикалық дағдарыстар]] 3lypntyop8c4bqrmpwshq1rkjs3zhuz 0 784588 3641012 3640411 2026-08-08T19:42:56Z Kasymov 10777 жедел жоюға ұсыну 3641012 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|тәуіп жайлы жазу артық емес пе?[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:42, 2026 ж. тамыздың 9 (+05)}} {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}}{{Тұлға |Есімі = Шүрегей әже |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1929 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 2011 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Жалмағамбетқызы]] |Анасы = |Жұбайы = [[Сәңкібай]] |Серігі = |Балалары = Жалғас, Төлбай, Жанар, Айгүл |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Шүрегей әже Жалмағамбетқызы (Жармағанбетқызы)''' (1929, Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы – 2011) — [[халық]] емшісі, [[ақын]], рухани тәлімгер. Халық емшілігімен айналысып, ақындық шығармалар жазған, Ақтөбе өңірінде танылған тұлға. Арғы тегі қазақтың белгілі тарихи тұлғалары [[Балқы батыр Қожасұлы]] мен [[Жандызер Балқыұлы]]нан тарайды. Жастайынан Жандызер Балқыұлының тәрбиесін көріп, ата-баба дәстүрі мен рухани құндылықтарын бойына сіңіріп өскен. Балалық шағы қазақ халқының ең ауыр кезеңдерінің бірі – 1931-1933 жылдардағы [[ашаршылық|ашаршылық]] жылдарымен тұспа-тұс келді. Үш жасында осы нәубетті бастан өткеріп, аман қалған. Кейін сол кезеңде ел көрген ауыр қасірет туралы естеліктерін қағазға түсіріп, «Ашаршылық жыл еді» атты мақаласын жазды. Бұл еңбек тарихи кезеңнің куәгері ретінде құнды дерек көзі болып саналады. Кейін [[Шалқар]] ауданындағы Тоғыз теміржол станциясына тұрмысқа шығып, жұбайы Сәңкібаймен бірге сонда қоныстанды. [[1942 жыл|1942 жыл]]ғы 1 қаңтарда теміржол жүйесінің №40 жол дистанциясына (40-я дистанция пути) жұмысшы болып қабылданды. Бұл дерек оның еңбек кітапшасында көрсетілген. Теміржол саласында еңбек еткен. Шүрегей Жалмағамбетқызы төрт перзент – екі ұл және екі қыз тәрбиелеп өсірді. Бүгінде олардан тараған ұрпақтары ел ішінде абыройлы, өнегелі азаматтар ретінде танылып, әулеттің тәрбиелік және рухани құндылықтарын жалғастырып келеді. == Халыққа қызметі == Шүрегей әже жастайынан-ақ ерекше зеректігімен, сезімталдығымен және көрегендігімен дараланған. [[Ел|Ел]] аузында сақталған деректерге сүйенсек, оның бойындағы [[әулие|әулие]]лік қасиет ерте жастан байқалып, көріпкелдігі мен [[дана|дана]]лығы арқылы көпшілікке танылған. Халық арасында Шүрегей әженің рухани жолына Ақ молда әулие ишанның батасы дарып, Жанаман ахун Сейітімұлынан аян алғаны жөніндегі әңгімелер кеңінен таралған. Халық жадында Шүрегей әженің ақ батасы мен емшілігінің арқасында көптеген жанның сауығып, өмірден үміт тапқаны туралы естеліктер бүгінге дейін айтылып келеді. Осы игі істері мен адамгершілік қасиеттерінің арқасында ол елдің ерекше [[құрмет|құрмет]]і мен ыстық [[ықылас|ықылас]]ына бөленген, халықтың рухани [[мұра|мұра]]сына айналған тұлғалардың бірі болып саналады. == Шығармашылығы == Шүрегей әженің өмірі мен қызметі туралы «Ақ әже», «Шүрегей әже шипасы», «Ашаршылық жыл еді» атты мақалалар мен басқа да мерзімді басылымдарда көптеген [[танымдық|танымдық]] еңбектер жарияланған. Сонымен қатар, Шүрегей әженің шығармашылық мұрасы да халық жадында ерекше орын алады. Оның «Аяулы Аралым», «Ана қабірі басында», «Мүлгіген дала оянды», «Жалғаған ерлік жолын» секілді өлеңдері мен толғаулары туған жерге сүйіспеншілік, анаға құрмет, елдік [[рух|рух]] пен адамгершілік құндылықтарды дәріптейтін тағылымды туындылар ретінде бағаланады. Бұл жарияланымдарда оның өмір жолы, емшілік қызметі және шығармашылығы туралы мәліметтер берілген. <ref>{{кітап|авторы=Жармағанбетқызы Ш.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Баба жебеген Шүрегей ана |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облысы Шалқар ауданы |орны=|баспасы=|жыл=1997. |томы= |беттері=8 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Әлжанов Н. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Балқы батыр мен Жандызер би |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті. |орны= |баспасы=|жыл=1996. |томы= |беттері=3 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Мұстафина Ғ.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Шүрегей әже шипасы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Шалқар аудандық газеті |орны=|баспасы=|жыл=1995 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Мұстафина Ғ. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ақ әже |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе облыстық газеті |орны= |баспасы= |жыл=1996 |томы= |беттері=|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l7p81yzzq1kjqvqtmg0l0c2w3lzcl8u 0 784606 3641041 3639919 2026-08-08T20:23:57Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мексика|Мексика]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Мексика географиясы|Мексика географиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3641041 wikitext text/x-wiki '''Мехико алқабы''' ('''''испанша''''': El Valle de México; '''''науатльше''''': Анахуак, ''Су ортасындағы жер'')<ref>{{Cite web|title=The Untold Story Behind How Mexico Got Its Name|url=https://theculturetrip.com/mexico/articles/the-untold-story-behind-how-mexico-got-its-name/|last=Carey|first=Lydia|website=Culture Trip|date=2018-03-30|language=en|access-date=2023-03-04}}</ref>, немесе кейде '''Мехико бассейні,''' [[Орталық Мексика]] үстіртінде орналасқан үлкен табиғи алқап. Таулар мен вулкандар қоршауындағы бұл алқап Колумбқа дейінгі [[Теотикуакан]], [[Толтэк]] және [[Ацтек империясы]] секілді өркениеттердің орталығы болған. Қазіргі уақытта аумағын толықтай [[Мексика|Мексиканың]] астанасы - [[Мехико]] қаласы алып жатыр. Ағымсыз аймақ болуына байланысты Мехико алқабында өзара байланысқан таяз [[Зумпанго көлі]], [[Ксальтокан көлі]], [[Чокимилько көлі]], [[Чалько көлі]] және араларындағы ең ірісі [[Текскоко көлі|Текскоко көлдері]] орналасқан.<ref>{{Cite journal|last=Burnham|first=Jeffrey R.|date=September 1984|title=An Analytical Dictionary of Nahuatl . Frances Karttunen.|journal=American Anthropologist|volume=86|issue=3|pages=755|doi=10.1525/aa.1984.86.3.02a00640|issn=0002-7294|doi-access=free}}</ref> Барлығын қосқанда көлдер алқаптың жалпы аумағы 1,500 шаршы метр аумағын қамтиды.<ref name="casestudy">{{cite web|title=Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources|url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100|date=December 2004|access-date=November 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207190625/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100|archive-date=December 7, 2008|url-status=dead}}</ref> Испандардың Мехико алқабына алғаш 1519 жылы келген кезде бұл аумақ әлемдегі ең тығыз қоныстанған мекендердің бірі болған.<ref name="casestudy" /> Ацтек империясын жаулап алғаннан кейін испандар осы аумақтағы ең ірі болған Теночтитлан қаласын қайта көтеріп, оған ''Ciudad de México'' (Мехико қаласы) атауын берді. Уақыт өте келе су тасқынын бақылау мақсатында алқаптағы көлдерді құрғатып бастады.<ref name="Kirkwood">{{cite book|title=History of Mexico|last=Kirkwood|first=Burton|year=2000|publisher=[[Greenwood Publishing Group]], Incorporated|location=Westport, Connecticut, USA|isbn=978-0-313-30351-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmexico00burt}}</ref> XX ғасырда көлдер толықтай суын жоғалтып, нәтижесінде Мехико қаласы сол аумақтарды толықтай қамтып кетті. Мехико алқабы [[Трансмексикалық вулкан белдеуі|Трансмексикалық вулкан белдеуінде]] орналасқан.<ref name="PorruaCuenca">{{cite book|title=Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de|year=1995|publisher=Editorial Porrua|language=es|isbn=968-452-907-4|page=2238|volume=3}}</ref><ref name="casestudy2">{{cite web|title=Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources|url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100|date=December 2004|access-date=November 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207190625/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=100|archive-date=December 7, 2008|url-status=dead}}</ref> Алқап Мехико қаласы метрополь аумағын толықтай, сонымен қатар [[Мехико (штат)|Мехико]], [[Идальго (штат)|Идальго]], [[Тлакьскала (штат)|Тлакьскала]] мен [[Пуебло (штат)|Пуебло]] штаттарын қамтиды. Мехико алқабын 4 негізгі алапқа бөлуге болады. Солардың ішіндегі ең үлкені және ең зерттелгені болып Мехико қаласын қамтитын аумағы есептеледі. Алқаптың ең үлкен бөлігін ауызекі тілде "Мехико алқабы" деп атайды. Алқаптың минималды биікті теңіз деңгейінен 2,200 метрде болса, оны қоршап тұрған таулар мен вулкандар биіктігі 5,000 метрден асады.<ref name="natresearch">{{cite book|title=Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability|year=1995|publisher=National Academies Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-309-05245-0}}</ref> Бұл тұйық алқап, яғни теңізге ешқандай су көзі ағып шықпайды. Сонымен қатар солтүстігіне қарай биік таулардың орнына [[үстірт]] орналасқан.<ref name=":0">Noted in passing by Christian Lévêque, ''Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa'', 1997 "Introduction" p. xi.</ref> ХХ ғасыр соңына қарай алқап аумағындағы су айдындарындағы эндемик балықтар толықтай жойылып кеткен.<ref name=":0" /> Гидрологиялық тұрғыдан алқаптың үш негізгі ерекшелігі бар. Алқаптың ең оңтүстік бөлігінде толықтай құрғап кеткен көлдердің табаны орналасқан. Қалған екі ерекшелігі маңайдағы жауын-шашынды ұстап қалатын алқапты қоршай орналасқан таулар мен биіктіктердің болуы.<ref name="PorruaCuenca" /><ref name="lafragua">{{cite web|title=Balance hídrico del Valle de Mexico|url=http://chac.imta.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf|last=Lafregua|first=J|publisher=Anuario IMTA|year=2003|access-date=December 1, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722225617/http://chac.imta.mx/instituto/historial-proyectos/th/2003/HDR1-Balance.pdf|archive-date=July 22, 2011|author2=Gutierrez, A|author3=Aguilar E|author4=Aparicio J|author5=Mejia R|author6=Santillan O|author7=Suarez MA|author8=Preciado M|url-status=dead}}</ref> Қазіргі уақытта алқапқа жиналатын су қолдан жасалған арналар арқылы Тула өзені құйып, одан ары қарай [[Паруко өзені|Паруко өзеніне]] құяды да, [[Мексика (шығанақ)|Мексика шығанағына]] ағып шығады. Алқап сейсмикалық белсенді аумақта орналасқан және жер сілкіністері болу жиілігі жоғары.<ref name="yip">{{cite web|title=Air Pollution in Mexico City|url=http://biophysics.sbg.ac.at/mexico/air.htm|last=Yip|first=Maricella|publisher=University of Salzburg, Austria|date=April 16, 2002|pages=16|access-date=November 25, 2008|author2=Madl, sierra}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Мексика географиясы]] p97x3o8toyw8fovr551gmp74wwhcf60 0 784609 3641042 3640723 2026-08-08T20:24:26Z Kasymov 10777 3641042 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Мексика шығанағы ('''''испанша''''': ''Golfo de México'') - [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] қарасты, [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен [[Куба (арал)|Куба аралының]] аралығындағы су денесі. Ауданы 1555 мың шаршы километрді құрайды, суының көлемі 2332 мың километр куб. Мексика шығанағына [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]], [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] секілді басқа да өзендер құяды. Шығыста [[Флорида бұғазы]] арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде [[Юкатан бұғазы]] арқылы [[Кариб теңізі|Кариб теңізімен]] жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: [[Жаңа Орлеан]] (АҚШ), [[Хьюстон]] (АҚШ), [[Веракрус (Мексика)|Веракрус]] (Мексика), [[Гавана]] (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Мексика]] bszdpexj77q7c195pwk72gqvv2zodj5 0 784611 3641048 3639975 2026-08-08T20:35:18Z Kasymov 10777 + [[Санат:Жылдамдық]],[[Санат:Салыстырмалылық теориясы]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3641048 wikitext text/x-wiki '''Жарықтан жылдам саяхат''' — [[Вакуум|вакуумдағы]] жарық жылдамдығынан [[Зат|заттың]] немесе [[Ақпарат|ақпараттың]] таралуы. [[Арнайы салыстырмалы теория|Арнайы салыстырмалы теорияға]] сәйкес тек тыныштық күйіндегі массасы нөлге тең (мысалы, [[Фотон|фотондар]]) бөлшектер ғана жарық жылдамдығымен тең дәрежеде саяхаттай алады, ал одан басқалардың барлығында ондай мүмкіндік жоқ делінеді. Жарық жылдамдығынан асатын бөлшектер ([[Тахион|тахиондар]]) болуы гипотеза күйінде мүмкін бірақ [[Салдарлық принципі|салдарлық принципіне]] қарсы шығады және [[уақыт арасында саяхат]] мүмкіндігінің барына жол ашады. Заманауи ғылыми консенсуске сай ондай мүмкін емес делінеді. Қазіргі бар теориялар мен жүргізілген тәжірибелерге сәйкес зат жергілікті кеңістік-уақыт аумағын әскере отырып жарық жылдамдығынын баяу қозғалады. Жарықтан жылдам саяхаттың спекулятивті концептері қатарына [[Алькубиер қозғалтқышы]], [[Красников түтігі]], басып өтуге мүмкін "құрт іні" мен [[кванттық туннельдену]] кіреді.<ref>{{cite web|title=Quantum-tunnelling time is measured using ultracold atoms|url=https://physicsworld.com/a/quantum-tunnelling-time-is-measured-using-ultracold-atoms/|website=Physics World|date=22 July 2020|format=}}</ref><ref name="urlQuanta Magazine">{{cite web|title=Quanta Magazine|url=https://www.quantamagazine.org/quantum-tunnel-shows-particles-can-break-the-speed-of-light-20201020/|date=20 October 2020|format=}}</ref> Аталған ұсыныстар ішінде жалпы релятивизмнің принциптерін айналып өту жолдарын ұсынады. Мысалы, кеңістіктің тартылуы ол арқылы өтіп бара жатқан нысандарға жарық жылдамдығынан тезірек қозғалу мүмкіндігін береді деген секілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Жылдамдық]] [[Санат:Салыстырмалылық теориясы]] f6v85mysso157ozd1vjtls7l8gojyyf 3641049 3641048 2026-08-08T20:35:22Z Kasymov 10777 «[[Санат:Физика|Физика]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3641049 wikitext text/x-wiki '''Жарықтан жылдам саяхат''' — [[Вакуум|вакуумдағы]] жарық жылдамдығынан [[Зат|заттың]] немесе [[Ақпарат|ақпараттың]] таралуы. [[Арнайы салыстырмалы теория|Арнайы салыстырмалы теорияға]] сәйкес тек тыныштық күйіндегі массасы нөлге тең (мысалы, [[Фотон|фотондар]]) бөлшектер ғана жарық жылдамдығымен тең дәрежеде саяхаттай алады, ал одан басқалардың барлығында ондай мүмкіндік жоқ делінеді. Жарық жылдамдығынан асатын бөлшектер ([[Тахион|тахиондар]]) болуы гипотеза күйінде мүмкін бірақ [[Салдарлық принципі|салдарлық принципіне]] қарсы шығады және [[уақыт арасында саяхат]] мүмкіндігінің барына жол ашады. Заманауи ғылыми консенсуске сай ондай мүмкін емес делінеді. Қазіргі бар теориялар мен жүргізілген тәжірибелерге сәйкес зат жергілікті кеңістік-уақыт аумағын әскере отырып жарық жылдамдығынын баяу қозғалады. Жарықтан жылдам саяхаттың спекулятивті концептері қатарына [[Алькубиер қозғалтқышы]], [[Красников түтігі]], басып өтуге мүмкін "құрт іні" мен [[кванттық туннельдену]] кіреді.<ref>{{cite web|title=Quantum-tunnelling time is measured using ultracold atoms|url=https://physicsworld.com/a/quantum-tunnelling-time-is-measured-using-ultracold-atoms/|website=Physics World|date=22 July 2020|format=}}</ref><ref name="urlQuanta Magazine">{{cite web|title=Quanta Magazine|url=https://www.quantamagazine.org/quantum-tunnel-shows-particles-can-break-the-speed-of-light-20201020/|date=20 October 2020|format=}}</ref> Аталған ұсыныстар ішінде жалпы релятивизмнің принциптерін айналып өту жолдарын ұсынады. Мысалы, кеңістіктің тартылуы ол арқылы өтіп бара жатқан нысандарға жарық жылдамдығынан тезірек қозғалу мүмкіндігін береді деген секілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдамдық]] [[Санат:Салыстырмалылық теориясы]] oz8hjngzipy5iy30hm16nv1sqhhmecn 0 784663 3641043 3640188 2026-08-08T20:26:05Z Kasymov 10777 3641043 wikitext text/x-wiki '''Надар''' (Nadar, нақты атауы - Гаспар Феликс Турнашон, Gaspard-Félix Tournachon, 1820 жылғы 6 сәуір – 1910 жылғы 21 наурыз) — [[француздар|француз]] фотографы, мультипликатор, романист, журналист және аэронавт. Фотографиялық портреттің ең үлкен шебері. Надар жасаған фотосуреттер үлкен мемлекеттік фото жинақтарда сақталады. <ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Stanford Takes Online Schooling To The Next Academic Level. All Things Considered, National Public Radio. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=23 қаңтар 2012.|томы= |беттері= |барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] 0iphboopimsjsi032amlqxx43ov31yr 3641044 3641043 2026-08-08T20:29:02Z Kasymov 10777 3641044 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Надар''' (Nadar, нақты атауы - Гаспар Феликс Турнашон, Gaspard-Félix Tournachon, 1820 жылғы 6 сәуір – 1910 жылғы 21 наурыз) — [[француздар|француз]] фотографы, мультипликатор, романист, журналист және аэронавт. Фотографиялық портреттің ең үлкен шебері. Надар жасаған фотосуреттер үлкен мемлекеттік фото жинақтарда сақталады. <ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Stanford Takes Online Schooling To The Next Academic Level. All Things Considered, National Public Radio. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=23 қаңтар 2012.|томы= |беттері= |барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] ck95h94z2h4orf35ca32qsjyg04azkk 0 784686 3641045 3640369 2026-08-08T20:29:28Z Kasymov 10777 3641045 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Шәкір Әбенов музей-үйі''' — [[Абай облысы]], Абай ауданы, Құндызды ауылында орналасқан. == Тарихы == Шәкір Әбенұлының табиғи тума дарынын фольклор дәстүрі, жазба әдебиеттің үлгісі, классикалық мұралардың тәлімі және Абайдың өлең мәдениеті ұштап өсірді. Шәкір Әбенұлы киелі Шыңғыстау өңірінде ғасырға жуық ғұмыр кешкен халық әдебиетінің білгірі, ескі шежіре, халық ақыны, сазгер, музыкант.Шәкір Әбенұлы 1991жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевты өлеңмен құттықтап, бата берген абыз ақын. 2002 жылы Абай ауданы Құндызды ауылындағы ақын үйі Абай музейінің құрамына кіргізіліп, қайта жөндеу және экспозициялық жұмыстары жүргізілді. 2003 жылы 24 қазанда Шәкір Әбенұлы музейі ашылды. Музей ақынның өмірі мен, шығармашылығын бейнелейтін 5 экспозициялық залдан тұрады. Шығыс Қазақстан облысы әкімідігінің 2008 жылғы 25 сәуірдегі №560 қаулысымен жергілікті маңызы бар мәдениет және тарих ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://abai-museum.kz/zhergilikti-eskertkishter/#1631700840475-80f10354-81f3|title=Жергілікті ескерткіштер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-07|lang=}}</ref> Ақын, фольклоршы, сазгер Шәкір Әбенұлының туғанына биыл 120 жыл толды. Соған орай ақынның қызы, әрі Құндызды ауылындағы музей-үйінің экскурсоводы Сана Шәкірқызымен әңгі­мелескенбіз. 2002 жылы Абайдың «Жи­дебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мә­дени және әдеби-мемориалдық қо­рық-музейі құрамына өткен ақын­ның музейіндегі құнды жәдігерлер мен сарғайған қолжаз­баларды Сана Шәкірқызы бірнеше жыл үйдің шатырында, сандықта сақтап келген екен.<ref>{{citeweb|url=https://egemen.kz/news/article293455-shynhghystaudynh-shakiri|title=Шыңғыстаудың Шәкірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-07|lang=}}</ref> == Жәдігерлері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұражайлар]] srzl8bplozh4gtbo6py4ej3abgwsgxb 0 784702 3641029 3640797 2026-08-08T20:08:19Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640536 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 06.05.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды облысы|Балқаш қаласы}} |Мансабы = білікті педагог |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} ''' Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова ''' ([[6 мамыр]] [[1946 жыл|1946]] жылы дүниеге келген, [[педагог]], [[Қоғамдық келісім кеңесінің мүшесі]], [[қалалық Аналар кеңесінің төрайымы]], [[«Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі]]. Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова - 1946 жылы 6 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Балқаш қаласында]], дүниеге келген. Оқу-тәрбие үрдісіне этнопедагогика бойынша республикалық «Елім-ай» бағдарламасын даярлық сыныбынан бастап 10-шы сыныпқа дейін енгізді, яғни, мектеп білім беру саласындағы осы педагогикалық тәжірибенің алғашқы қатысушысы болған.Қаланың қоғамдық өміріне әрқашан белсене араласа жүріп екі рет депутат болып сайланған, сонымен қатар облыстық, қалалық білім бөлімдерінің кәсіподақ комитетінің мүшесі, Абай атындағы №2 орта мектептің партиялық ұйымын басқарды. 2015 жылдан бастап «Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі болды. 45 жыл өмірін білім беру саласына арнаған. ==Өмірінің елеулі кезеңдері== * 1946-жыл, 6-мамыр.Сыздықова Шайзада Рысқұлқызы [[Қарағанды облысы]],[[Балқаш қаласында]] дүниеге келді. *1965 жылы Саран педагогикалық училищесін аяқтады. *1973 жыл.Қазақ Мемлекеттік Университетінің география пәні мұғалімі мамандығы бойынша оқуын аяқтады. *1980-1993 жылдары Абай атындағы №2 орта мектептің директорының оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. *1993 жылы №8 орта мектептің директоры лауазымына тағайындалды. *1967-1970 жылдары Ұлттық театрдың жұмысына белсене қатысты. *1967-1980 жылдары мектеп хорының жетекшісі болды. * 1989 жылы Балқаш қаласында алғаш тойланған Наурыз мейрамын жүргізді. * 2015 жылдың қазан айында Қазақстан халқы Ассамблеясының республикалық Аналар кеңесінің ІІ съезіне қатысты. ==Марапаттары== *1987 ж. – «Аға оқытушы» атағына ие болды. *1990 ж. – «Еңбек ардагері» медалімен марапатталды. *1994 ж. – «Қазақстан Республикасының Білім беру үздігі» төсбелгісімен марапатталды. *2015 -2016 жылдары Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың алғысымен Үлкен халықаралық энциклопедияның алтын медальдарымен марапатталған. *2022 жылы «Балқаш қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді.<ref>https://balkhashlib.kz/kk/09</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pi7ba8gb3gjaeit91heb20ofy0hx97l 0 784735 3640886 2026-08-08T12:47:40Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы =... 3640886 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Түзілуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ex4eqqo7qqlv9tvs0o6um9zul8xsdx4 3640887 3640886 2026-08-08T12:48:14Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3640887 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Түзілуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] aur39h3x0io0jbdrgdxsu7kyzbz6e5t 3640888 3640887 2026-08-08T12:48:57Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640888 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Түзілуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] qd371kojd158721ppvj20y7lncdlar0 3640889 3640888 2026-08-08T12:54:28Z Орел Карл 81620 /* Түзілуі */ 3640889 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''. 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] s4cp6b96mdmtrdpdu9op5eglqr69sf1 3640890 3640889 2026-08-08T13:00:32Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3640890 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''. 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] hoszvrfr8pc0tt3nafadd6niyi5ie2i 3640892 3640890 2026-08-08T13:15:09Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3640892 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''. 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Литература == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] csjcj459ufd33k80yoo2ohqetokujw2 3640893 3640892 2026-08-08T13:16:25Z Орел Карл 81620 /* Құрылуы */ 3640893 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Литература == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ksq24su528cmr1437xom7futqkubx8i 3640894 3640893 2026-08-08T13:16:59Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3640894 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{Cite web |url=http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |title=Медаль «За оборону Советского Заполярья» |access-date=2010-01-12 |archive-date=2017-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602162500/http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |url-status=live }}</ref>. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Литература == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] t7b2tz07f3evr64jgl37k4rr00r8kom 3640895 3640894 2026-08-08T13:18:17Z Орел Карл 81620 /* Литература */ 3640895 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{Cite web |url=http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |title=Медаль «За оборону Советского Заполярья» |access-date=2010-01-12 |archive-date=2017-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602162500/http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |url-status=live }}</ref>. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] i0yk4hv7wvk7a8ckfaqylbhb53nb614 3640904 3640895 2026-08-08T13:45:43Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3640904 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{Cite web |url=http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |title=Медаль «За оборону Советского Заполярья» |access-date=2010-01-12 |archive-date=2017-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602162500/http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |url-status=live }}</ref>. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} {{Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] lpjvkkfsszrkf4z0hnlely3u1hf74mc 3640906 3640904 2026-08-08T13:47:50Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3640906 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 5 желтоқсан 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{Cite web |url=http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |title=Медаль «За оборону Советского Заполярья» |access-date=2010-01-12 |archive-date=2017-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602162500/http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |url-status=live }}</ref>. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] i0yk4hv7wvk7a8ckfaqylbhb53nb614 3640908 3640906 2026-08-08T13:52:39Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640908 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic OBVERSE.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[5 желтоқсан]] [[1944 жыл|1944 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 353 240 | жоғары марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|«1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Soviet Transarctic" }} '''«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Советского Заполярья»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 желтоқсандағы «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін белгілеу және Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларды осы медалімен марапаттау туралы» Жарлығымен құрылды. Медалдің авторы — подполковник В. Алов, сонымен бірге толықтыруларды суретші А. И. Кузнецов енгізген. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''353 240''' адам марапатталған. == Құрылуы == Медалді тағайындаудың бастамашысы БК(б)П Мурманск облыстық комитетінің бірінші хатшысы Максим Иванович Старостин болып саналады. 1944 жылы 8 мамырда ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасына, [[КОКП орталық комитеті|БК(б)П ОК-не]] және Мемлекеттік Қорғаныс Комитетіне баяндау жазбасын жолдап, онда былай деп жазды: ''«Мурманск облысының барлық адам және материалдық ресурстары жауға тойтарыс беруге жұмылдырылды. Мурманскіні қорғау ісіне [[14-армия (ЖШҚӘ)|14-армияның]], әскери-теңіз флотының, кеңестік, партиялық және шаруашылық ұйымдардың мүдделері бағындырылды»''. Старостин, сонымен қатар, облыс порт жұмысшылары мен теміржолшыларының, құрылысшыларының, кеншілері мен металлургтерінің жанқиярлық еңбегі мен жауды жеңуге қосқан үлесі туралы жазды. ''«Қазір барлығын санап шығу мүмкін емес, бірақ бір нәрсе анық: Мурманск қаласын табысты қорғау және оның нәтижелері Отанымыздың қорғаныс қабілетінде елеулі рөл атқарды»''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|title=НЕ ПО РОЖДЕНИЮ, НО ПО ПРИЗВАНИЮ|author=Мазина, С.А.|website=www.murmanarchiv.ru|date=2017-08-14|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009111255/https://www.murmanarchiv.ru/index.php/exhibitions-events/2009-06-08-10-18-49/1056|url-status=live}}</ref>''.'' 1944 жылғы 5 желтоқсанда «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» атауымен медаль КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен тағайындалды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=М. |баспасы=Известия |жыл=1987 |томы= |беттері=141—143 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы=150000}}</ref>. == Медал жайлы ереже == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалімен Полюс шеңберін қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталады. Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңі 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі уақыт болып саналады. Медалдерді тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Полюс шеңберін қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын құжаттар негізінде жүргізіледі. Бұл құжаттарды әскери бөлімдердің қолбасшылары, әскери-емдеу мекемелерінің басшылары, Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері береді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шығарылған адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысушыларға — Мурманск облыстық және қалалық еңбекшілер депутаттары Кеңестері арқылы жүзеге асырылады. Ережеге сәйкес, «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалін табыстау: * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай іс жүзінде қатысқан Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне; * 1944 жылдың 20 қыркүйек-1 қараша аралығындағы операцияларға қатысқан бөлімдер мен құрамалардың әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне, олардың осы бөлімдер мен құрамаларда қызметін жалғастырғанына немесе жалғастырмағанына қарамастан; * Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға кемінде 6 ай тікелей қатысқан жұмысшыларға, қызметшілерге және азаматтық тұрғындар арасындағы басқа да адамдарға беріледі. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кеңестік Полюс шеңберін қорғауға қатысқан, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кеңестік Полюс шеңберін қорғау кезеңінде КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда «Кавказды қорғағаны үшін» медалінен кейін орналасады<ref>{{Cite web |url=http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |title=Медаль «За оборону Советского Заполярья» |access-date=2010-01-12 |archive-date=2017-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602162500/http://mondvor.narod.ru/MObZapl.html |url-status=live }}</ref>. == Медалдің сипаттамасы == «Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің бет жағында жартылай тон киген және құлақшын шапан киген, қолында ППШ автоматы бар жауынгердің кеудеге дейінгі бейнесі орналасқан. Жауынгердің сол жағында әскери кеменің сұлбасы көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде жауынгердің екі жағында ұшақтардың сұлбалары бейнеленген. Медалдің төменгі бөлігінде танктердің бейнелері орналасқан. Медалдің жиегін айнала жақтаудың ішінде «КЕҢЕСТІК ПОЛЮС ШЕҢБЕРІН ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ СОВЕТСКОГО ЗАПОЛЯРЬЯ»}}) деген жазу жазылған. Жақтаудың төменгі бөлігінде үстінде бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Жұлдызшаның ортасында орақ пен балға бейнеленген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы болып келеді. Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм көгілдір түсті жібек қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 6 мм жасыл жолақ орналасқан. Таспаның шеттері мен жасыл жолақтың жиектері жіңішке ақ жолақтармен көмкерілген. == Суреттеме == <gallery widths="200" heights="200"> Сурет:Medal For the Defence of the Soviet Transarctic REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of USSR 1062.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1070.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Въезд в город (медаль За оборону Советского Заполярья).JPG|[[Мурманск]] қаласының кіреберісіндегі медалдің суреті </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 94—95 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 81—82 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Иринчеев Б. К. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медаль За оборону Советского Заполярья |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Выборг |баспасы=Военный музей Карельского перешейка |жыл=2023 |томы= |беттері= 52 |барлық беті= |сериясы= Прадедушкины медали |isbn=978-5-9909020-2-2 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 2a4fuw77u1pr287mh8w6v6whhim1zdv 0 784736 3640896 2026-08-08T13:24:04Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} |... 3640896 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oyqos4tjq9ie5wb7g9dtv0ud3xbxl4q 3640897 3640896 2026-08-08T13:24:45Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3640897 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] mieo49zfku1vbe0i0srccm65dxvjytk 3640898 3640897 2026-08-08T13:25:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640898 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] 5nazg7fhqjzsox667kvjxgb5sicvug4 3640899 3640898 2026-08-08T13:36:44Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3640899 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК-ның әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұлғалар марапатталуға тиіс болды. Марапаттарды тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Кавказды қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын деректер негізінде жүргізілді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шыққан адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кавказды қорғауға қатысушыларға — Ставрополь және Краснодар өлкелік, Ростов және Грозный облыстық еңбекшілер депутаттары Кеңестері, [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] Жоғарғы Кеңестерінің Төралқалары, Солтүстік Осетин АКСР, Дағыстан АКСР және Кабардин АКСР органдары арқылы жүзеге асырылады. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға іс жүзінде кемінде үш ай қатысқандарға ғана табысталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі азаматтық тұрғындар арасынан 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға қатысқан, сондай-ақ 1941 жылдың күзінен бастап қорғаныс шептері мен бекіністерін салуға белсенді қатысқан адамдарға ғана табысталды. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кавказды қорғауға қатысып, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кавказды қорғағаны үшін КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кавказды қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] dp8lip1vx0s2kh27ypqetx8sg6xwp3t 3640900 3640899 2026-08-08T13:40:51Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3640900 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК-ның әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұлғалар марапатталуға тиіс болды. Марапаттарды тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Кавказды қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын деректер негізінде жүргізілді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шыққан адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кавказды қорғауға қатысушыларға — Ставрополь және Краснодар өлкелік, Ростов және Грозный облыстық еңбекшілер депутаттары Кеңестері, [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] Жоғарғы Кеңестерінің Төралқалары, Солтүстік Осетин АКСР, Дағыстан АКСР және Кабардин АКСР органдары арқылы жүзеге асырылады. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға іс жүзінде кемінде үш ай қатысқандарға ғана табысталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі азаматтық тұрғындар арасынан 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға қатысқан, сондай-ақ 1941 жылдың күзінен бастап қорғаныс шептері мен бекіністерін салуға белсенді қатысқан адамдарға ғана табысталды. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кавказды қорғауға қатысып, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кавказды қорғағаны үшін КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кавказды қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. == Медалдің сипаттамасы == «Кавказды қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында [[Эльбрус]] бейнеленген. Төменгі бөлігінде, таудың етегінде мұнай мұнаралары мен қозғалып келе жатқан танктер тобы (алдыңғы танкте мылтық ұстаған сарбаздар келе жатыр) бейнеленген. Тау шыңдарының үстінде ұшақтардың сұлбалары көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КАВКАЗДЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КАВКАЗА»}}) деген жазу жазылған. Медалдің алдыңғы жағы жүзім шоқтары мен гүлдер бейнеленген өрнекті тоғыншақпан көмкерілген. Жиектің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жиектің төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) әріптері және олардың арасында орақ пен балғаның бейнесі бар таспа орналасқан. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі орналасқан. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 2 мм екі ақ жолақ орналасқан, олардың арасы ені сондай зәйтүн түсті жолақпен бөлінген. Таспаның шеттерінде ені 2,5 мм-ден көк жолақтар орналасқан. == Суреттеме == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] adnvlypf0vgvcl6c6al1lqm246osc5q 3640901 3640900 2026-08-08T13:42:53Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3640901 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК-ның әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұлғалар марапатталуға тиіс болды. Марапаттарды тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Кавказды қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын деректер негізінде жүргізілді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шыққан адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кавказды қорғауға қатысушыларға — Ставрополь және Краснодар өлкелік, Ростов және Грозный облыстық еңбекшілер депутаттары Кеңестері, [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] Жоғарғы Кеңестерінің Төралқалары, Солтүстік Осетин АКСР, Дағыстан АКСР және Кабардин АКСР органдары арқылы жүзеге асырылады. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға іс жүзінде кемінде үш ай қатысқандарға ғана табысталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі азаматтық тұрғындар арасынан 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға қатысқан, сондай-ақ 1941 жылдың күзінен бастап қорғаныс шептері мен бекіністерін салуға белсенді қатысқан адамдарға ғана табысталды. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кавказды қорғауға қатысып, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кавказды қорғағаны үшін КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кавказды қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. == Медалдің сипаттамасы == «Кавказды қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында [[Эльбрус]] бейнеленген. Төменгі бөлігінде, таудың етегінде мұнай мұнаралары мен қозғалып келе жатқан танктер тобы (алдыңғы танкте мылтық ұстаған сарбаздар келе жатыр) бейнеленген. Тау шыңдарының үстінде ұшақтардың сұлбалары көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КАВКАЗДЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КАВКАЗА»}}) деген жазу жазылған. Медалдің алдыңғы жағы жүзім шоқтары мен гүлдер бейнеленген өрнекті тоғыншақпан көмкерілген. Жиектің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жиектің төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) әріптері және олардың арасында орақ пен балғаның бейнесі бар таспа орналасқан. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі орналасқан. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 2 мм екі ақ жолақ орналасқан, олардың арасы ені сондай зәйтүн түсті жолақпен бөлінген. Таспаның шеттерінде ені 2,5 мм-ден көк жолақтар орналасқан. == Суреттеме == <gallery widths="180" heights="180"> Сурет:Defense of the caucasus REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:За Оборону Кавказа Лосеву МП.jpg|Марапаттау куәлігі Сурет:Stamp of USSR 1061.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1069.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1850 Medal For the Defence of the Caucasus.png|Ресей пошта маркасы </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 86—87 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 80—81 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ddj8yey7atzga4igokrt2i3oc8vu7uz 3640902 3640901 2026-08-08T13:43:40Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3640902 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 1 мамыр 1944 жылы | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК-ның әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұлғалар марапатталуға тиіс болды. Марапаттарды тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Кавказды қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын деректер негізінде жүргізілді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шыққан адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кавказды қорғауға қатысушыларға — Ставрополь және Краснодар өлкелік, Ростов және Грозный облыстық еңбекшілер депутаттары Кеңестері, [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] Жоғарғы Кеңестерінің Төралқалары, Солтүстік Осетин АКСР, Дағыстан АКСР және Кабардин АКСР органдары арқылы жүзеге асырылады. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға іс жүзінде кемінде үш ай қатысқандарға ғана табысталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі азаматтық тұрғындар арасынан 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға қатысқан, сондай-ақ 1941 жылдың күзінен бастап қорғаныс шептері мен бекіністерін салуға белсенді қатысқан адамдарға ғана табысталды. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кавказды қорғауға қатысып, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кавказды қорғағаны үшін КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кавказды қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. == Медалдің сипаттамасы == «Кавказды қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында [[Эльбрус]] бейнеленген. Төменгі бөлігінде, таудың етегінде мұнай мұнаралары мен қозғалып келе жатқан танктер тобы (алдыңғы танкте мылтық ұстаған сарбаздар келе жатыр) бейнеленген. Тау шыңдарының үстінде ұшақтардың сұлбалары көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КАВКАЗДЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КАВКАЗА»}}) деген жазу жазылған. Медалдің алдыңғы жағы жүзім шоқтары мен гүлдер бейнеленген өрнекті тоғыншақпан көмкерілген. Жиектің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жиектің төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) әріптері және олардың арасында орақ пен балғаның бейнесі бар таспа орналасқан. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі орналасқан. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 2 мм екі ақ жолақ орналасқан, олардың арасы ені сондай зәйтүн түсті жолақпен бөлінген. Таспаның шеттерінде ені 2,5 мм-ден көк жолақтар орналасқан. == Суреттеме == <gallery widths="180" heights="180"> Сурет:Defense of the caucasus REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:За Оборону Кавказа Лосеву МП.jpg|Марапаттау куәлігі Сурет:Stamp of USSR 1061.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1069.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1850 Medal For the Defence of the Caucasus.png|Ресей пошта маркасы </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 86—87 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 80—81 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} [[Санат:КСРО медалдары]] tbscokblv96kxos9a1s7uu2z4wvt7o0 3640907 3640902 2026-08-08T13:52:17Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3640907 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Кавказды қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Caucasus ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medal defense of Caucasus.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[1 мамыр]] [[1944 жыл|1944 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 870 000 | жоғары марапаты = [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|«Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of the Caucasus" }} '''«Кавказды қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Кавказа»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 1 мамырдағы «Кавказды қорғағаны үшін» медалін белгілеу туралы Жарлығымен тағайындалды. Медал суретінің авторы — суретші Н. И. Москалев. «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен [[Кавказ үшін шайқас|Кавказды қорғауға]] қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|ІІХК]] әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұрғындар марапатталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Киевті қорғағаны үшін медалі|«Киевті қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1985 жылғы жағдай бойынша «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен шамамен '''870 000''' адам марапатталған. == Медал жайлы ереже == «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен Кавказды қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК-ның әскери қызметкерлері, сондай-ақ қорғауға тікелей қатысқан азаматтық тұлғалар марапатталуға тиіс болды. Марапаттарды тапсыру КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан Кавказды қорғауға іс жүзінде қатысқанын куәландыратын деректер негізінде жүргізілді. Медалді табыстау: * Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің әскери бөлімдерінде қызмет ететін адамдарға — әскери бөлімдердің қолбасшылары, ал армия мен флот құрамынан шыққан адамдарға — марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша облыстық, қалалық және аудандық әскери комиссарлар арқылы жүзеге асырылады; * азаматтық тұрғындар арасындағы Кавказды қорғауға қатысушыларға — Ставрополь және Краснодар өлкелік, Ростов және Грозный облыстық еңбекшілер депутаттары Кеңестері, [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] Жоғарғы Кеңестерінің Төралқалары, Солтүстік Осетин АКСР, Дағыстан АКСР және Кабардин АКСР органдары арқылы жүзеге асырылады. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі Қызыл Әскердің, Әскери-теңіз флотының және ІІХК әскерлерінің бөлімдері, құрамалары мен мекемелерінің әскери қызметкерлері мен жалдамалы қызметкерлеріне 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға іс жүзінде кемінде үш ай қатысқандарға ғана табысталды. «Кавказды қорғағаны үшін» медалі азаматтық тұрғындар арасынан 1942 жылдың шілдесі — 1943 жылдың қазаны аралығында Кавказды қорғауға қатысқан, сондай-ақ 1941 жылдың күзінен бастап қорғаныс шептері мен бекіністерін салуға белсенді қатысқан адамдарға ғана табысталды. Әскери қызметкерлер арасынан да, азаматтық тұрғындар арасынан да Кавказды қорғауға қатысып, қорғау кезеңінде жараланған немесе Кавказды қорғағаны үшін КСРО ордендерімен немесе медалдерімен марапатталған адамдарға «Кавказды қорғағаны үшін» медалі қорғауға қатысу мерзіміне қарамастан табысталды. == Медалдің сипаттамасы == «Кавказды қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында [[Эльбрус]] бейнеленген. Төменгі бөлігінде, таудың етегінде мұнай мұнаралары мен қозғалып келе жатқан танктер тобы (алдыңғы танкте мылтық ұстаған сарбаздар келе жатыр) бейнеленген. Тау шыңдарының үстінде ұшақтардың сұлбалары көрінеді. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КАВКАЗДЫ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КАВКАЗА»}}) деген жазу жазылған. Медалдің алдыңғы жағы жүзім шоқтары мен гүлдер бейнеленген өрнекті тоғыншақпан көмкерілген. Жиектің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Жиектің төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) әріптері және олардың арасында орақ пен балғаның бейнесі бар таспа орналасқан. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу бар. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі орналасқан. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында ені 2 мм екі ақ жолақ орналасқан, олардың арасы ені сондай зәйтүн түсті жолақпен бөлінген. Таспаның шеттерінде ені 2,5 мм-ден көк жолақтар орналасқан. == Суреттеме == <gallery widths="180" heights="180"> Сурет:Defense of the caucasus REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:За Оборону Кавказа Лосеву МП.jpg|Марапаттау куәлігі Сурет:Stamp of USSR 1061.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of USSR 1069.jpg|КСРО пошта маркасы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1850 Medal For the Defence of the Caucasus.png|Ресей пошта маркасы </gallery> == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 86—87 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 80—81 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} [[Санат:КСРО медалдары]] hvbrajua1dxkiv8ji2e9h041hpsupgn 10 784737 3640905 2026-08-08T13:46:52Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|40px|link=Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|alt=Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалімен марапатталғандар]]}}<noinclude> {{doc}} Санат:Үл... 3640905 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SU Medal For the Defence of the Soviet Transarctic ribbon.svg|40px|link=Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі|alt=Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін медалімен марапатталғандар]]}}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО|Кеңестік Полюс шеңберін қорғағаны үшін]] </noinclude> 1v4ked3we2axmlu1auxkc0vzlopw4mc 0 784738 3640909 2026-08-08T14:00:51Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлек... 3640909 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4vvv63ww0x53gmq29lt1bdm0xtd7f3x 3640910 3640909 2026-08-08T14:01:32Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3640910 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] ai6do7nsxlcneblgykoenhen34cqswz 3640912 3640910 2026-08-08T14:03:10Z Орел Карл 81620 /* Медал жайлы ереже */ 3640912 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == «Киевті қорғағаны үшін» медалімен Киевті қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскер мен ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Киевті қорғауға халық жасағы қатарында, қорғаныс бекіністерін салуда, майдан қажетіне қызмет көрсеткен фабрикалар мен зауыттарда жұмыс істеген барлық еңбекшілер, Киев астыртын ұйымының қатысушылары және Киев маңында жаумен шайқасқан партизандар марапатталды. Киевті қорғау кезеңі 1941 жылдың шілде—қыркүйек айлары болып саналады. «Киевті қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Киевті қорғағаны үшін» медалімен шамамен 107 540 адам марапатталған. == Медалдің сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] jn7gyhs8st0si6d96lwt355yot4mfaj 3640913 3640912 2026-08-08T14:10:38Z Орел Карл 81620 /* Медалдің сипаттамасы */ 3640913 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == «Киевті қорғағаны үшін» медалімен Киевті қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскер мен ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Киевті қорғауға халық жасағы қатарында, қорғаныс бекіністерін салуда, майдан қажетіне қызмет көрсеткен фабрикалар мен зауыттарда жұмыс істеген барлық еңбекшілер, Киев астыртын ұйымының қатысушылары және Киев маңында жаумен шайқасқан партизандар марапатталды. Киевті қорғау кезеңі 1941 жылдың шілде—қыркүйек айлары болып саналады. «Киевті қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Киевті қорғағаны үшін» медалімен шамамен 107 540 адам марапатталған. == Медалдің сипаттамасы == «Киевті қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында желбіреген туы бар Украина КСР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының сұлбасы бейнеленген. Ғимараттың аясында мылтықтарын иықтарына асынған сарбаздың, матростың, жұмысшының және партизан әйелдің бейнелері орналасқан. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КИЕВТІ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КИЕВА»}}) деген жазу жазылған. Төменгі бөлігінде шеңбер бойымен — алқагүл орналасқан, бұтақтардың төменгі ұштарында — бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында екі бойлық жолақ бар: ені 4 мм қызыл және ені 2 мм көгілдір жолақ. == Суреттеме == <gallery widths=200px heights=200px> Сурет:Defense of Kiev REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1851 Medal For the Defence of Kiev.png|Ресей пошта маркасы, 2014 жыл </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] r2seu3epc514ibuc7ip0vjzngjhpm2v 3640917 3640913 2026-08-08T14:12:06Z Орел Карл 81620 /* Суреттеме */ 3640917 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == «Киевті қорғағаны үшін» медалімен Киевті қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскер мен ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Киевті қорғауға халық жасағы қатарында, қорғаныс бекіністерін салуда, майдан қажетіне қызмет көрсеткен фабрикалар мен зауыттарда жұмыс істеген барлық еңбекшілер, Киев астыртын ұйымының қатысушылары және Киев маңында жаумен шайқасқан партизандар марапатталды. Киевті қорғау кезеңі 1941 жылдың шілде—қыркүйек айлары болып саналады. «Киевті қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Киевті қорғағаны үшін» медалімен шамамен 107 540 адам марапатталған. == Медалдің сипаттамасы == «Киевті қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында желбіреген туы бар Украина КСР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының сұлбасы бейнеленген. Ғимараттың аясында мылтықтарын иықтарына асынған сарбаздың, матростың, жұмысшының және партизан әйелдің бейнелері орналасқан. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КИЕВТІ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КИЕВА»}}) деген жазу жазылған. Төменгі бөлігінде шеңбер бойымен — алқагүл орналасқан, бұтақтардың төменгі ұштарында — бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында екі бойлық жолақ бар: ені 4 мм қызыл және ені 2 мм көгілдір жолақ. == Суреттеме == <gallery widths=200px heights=200px> Сурет:Defense of Kiev REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1851 Medal For the Defence of Kiev.png|Ресей пошта маркасы, 2014 жыл </gallery> == Әдебиет == * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Наука и жизнь]] | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 182—183 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Мн. |баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 79—80 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * [https://library.kr.ua/wp-content/elib/lenin/LN53-19620505.pdf Учасники оборони Києва відзначаються нагородою] // В. Дорошенко / Ленінець. — 1962 (5 травня). — № 53 (3765). — С. 4.{{ref-uk}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] aacl87n93054qdlm74druzevu5pog1l 3640920 3640917 2026-08-08T14:12:45Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3640920 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == «Киевті қорғағаны үшін» медалімен Киевті қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскер мен ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Киевті қорғауға халық жасағы қатарында, қорғаныс бекіністерін салуда, майдан қажетіне қызмет көрсеткен фабрикалар мен зауыттарда жұмыс істеген барлық еңбекшілер, Киев астыртын ұйымының қатысушылары және Киев маңында жаумен шайқасқан партизандар марапатталды. Киевті қорғау кезеңі 1941 жылдың шілде—қыркүйек айлары болып саналады. «Киевті қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Киевті қорғағаны үшін» медалімен шамамен 107 540 адам марапатталған. == Медалдің сипаттамасы == «Киевті қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында желбіреген туы бар Украина КСР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының сұлбасы бейнеленген. Ғимараттың аясында мылтықтарын иықтарына асынған сарбаздың, матростың, жұмысшының және партизан әйелдің бейнелері орналасқан. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КИЕВТІ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КИЕВА»}}) деген жазу жазылған. Төменгі бөлігінде шеңбер бойымен — алқагүл орналасқан, бұтақтардың төменгі ұштарында — бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында екі бойлық жолақ бар: ені 4 мм қызыл және ені 2 мм көгілдір жолақ. == Суреттеме == <gallery widths=200px heights=200px> Сурет:Defense of Kiev REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1851 Medal For the Defence of Kiev.png|Ресей пошта маркасы, 2014 жыл </gallery> == Әдебиет == * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 182—183 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 79—80 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * [https://library.kr.ua/wp-content/elib/lenin/LN53-19620505.pdf Учасники оборони Києва відзначаються нагородою] // В. Дорошенко / Ленінець. — 1962 (5 травня). — № 53 (3765). — С. 4.{{ref-uk}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО медалдары]] doisvfx5bi40xzvh9vw0x3dmc3krfed 3640925 3640920 2026-08-08T14:13:51Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3640925 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Киевті қорғағаны үшін» медалі | суреті = [[Сурет:SU Medal For the Defence of Kiev ribbon.svg|left|110px]] [[Сурет:Medaille Verdediging van Kiev.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Медаль|медал]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[21 маусым]] [[1961 жыл|1961 жылы]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = шамамен 107 540 | жоғары марапаты = [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалі]] | төменгі марапаты = [[Кавказды қорғағаны үшін медалі|«Кавказды қорғағаны үшін» медалі]] | сайты = | Commons = Medal "For the Defence of Kyiv" }} '''«Киевті қорғағаны үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За оборону Киева»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1961 жылғы 21 маусымдағы Жарлығымен құрылған. Медаль жоспарының авторы — суретші В. Н. Атлантов. == Алғышарты == Ұлы Отан соғысы кезінде, 1944 жылы 25 наурызда Украина КСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н. С. Хрущев]] КСРО Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинге]] «Украинаны азат еткені үшін» медалін тағайындауды ұсынды. Алайда, Н. С. Хрущевтің бұл бастамасы қабылданбады. Н. С. Хрущев «украиналық» медал тағайындау идеясын 1961 жылы [[КОКП ОК бас хатшысы|КОКП ОК бірінші хатшысы]] қызметінде болған кезінде «Киевті қорғағаны үшін» медалі түрінде жүзеге асырды. == Медал жайлы ереже == «Киевті қорғағаны үшін» медалімен Киевті қорғауға қатысушылардың барлығы — Қызыл Әскер мен ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері, сондай-ақ Киевті қорғауға халық жасағы қатарында, қорғаныс бекіністерін салуда, майдан қажетіне қызмет көрсеткен фабрикалар мен зауыттарда жұмыс істеген барлық еңбекшілер, Киев астыртын ұйымының қатысушылары және Киев маңында жаумен шайқасқан партизандар марапатталды. Киевті қорғау кезеңі 1941 жылдың шілде—қыркүйек айлары болып саналады. «Киевті қорғағаны үшін» медалі кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа медалдері болған жағдайда [[Сталинградты қорғағаны үшін медалі|«Сталинградты қорғағаны үшін» медалінен]] кейін орналасады. 1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша «Киевті қорғағаны үшін» медалімен шамамен 107 540 адам марапатталған. == Медалдің сипаттамасы == «Киевті қорғағаны үшін» медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын дұрыс шеңбер пішініне ие. Медалдің алдыңғы жағында желбіреген туы бар Украина КСР Жоғарғы Кеңесі ғимаратының сұлбасы бейнеленген. Ғимараттың аясында мылтықтарын иықтарына асынған сарбаздың, матростың, жұмысшының және партизан әйелдің бейнелері орналасқан. Медалдің жоғарғы бөлігінде шеңбер бойымен «КИЕВТІ ҚОРҒАҒАНЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ОБОРОНУ КИЕВА»}}) деген жазу жазылған. Төменгі бөлігінде шеңбер бойымен — алқагүл орналасқан, бұтақтардың төменгі ұштарында — бесбұрышты жұлдызшасы бар таспа орналасқан. Медалдің алдыңғы жағы шығыңқы ернеумен жиектелген. Медалдің артқы жағында «БІЗДІҢ КЕҢЕСТІК ОТАНЫМЫЗ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ»}}) деген жазу жазылған. Жазудың үстінде орақ пен балғаның бейнесі суреттелген. Медалдегі барлық жазулар мен бейнелер шығыңқы етіп жасалған. Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм зәйтүн түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспасымен тысталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның ортасында екі бойлық жолақ бар: ені 4 мм қызыл және ені 2 мм көгілдір жолақ. == Суреттеме == <gallery widths=200px heights=200px> Сурет:Defense of Kiev REVERSE.jpg|Медалдің артқы жағы Сурет:Stamp of Russia 2014 No 1851 Medal For the Defence of Kiev.png|Ресей пошта маркасы, 2014 жыл </gallery> == Әдебиет == * {{мақала | авторы = Дуров В. | тақырыбы = Награды Великой Отечественной | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь | түрі = журнал | орны = | баспасы = | жыл = 1985 | томы = | нөмірі = 4 | беттері = 28-29, 38-40, 54-55, 108-109 | isbn = | issn = 0028-1263 }} * {{кітап|авторы=Володин А. Н., Мерлай Н. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=СПб. |баспасы=Печатный двор |жыл=1997 |томы= |беттері= 182—183 |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-7062-0111-0 |тиражы= }} * {{кітап|авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ордена и медали СССР |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Минск|баспасы=Народная асвета |жыл=1986 |томы= |беттері= 79—80 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * [https://library.kr.ua/wp-content/elib/lenin/LN53-19620505.pdf Учасники оборони Києва відзначаються нагородою] // В. Дорошенко / Ленінець. — 1962 (5 травня). — № 53 (3765). — С. 4.{{ref-uk}} == Ссылки == * [http://mondvor.narod.ru/MObKiev.html «Киевті қорғағаны үшін» медалі.] КСРО медалдары мен ордендері [[Санат:КСРО медалдары]] d38e942lboajeex36drel1bgpiq50x6 0 784739 3640927 2026-08-08T14:14:24Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) шет... 3640927 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> oyxf7ur4eeh6d4n6v0ox85pul2nfrm2 3640928 3640927 2026-08-08T14:14:46Z 1nter pares 146705 3640928 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eepo1p7fbk9xtm5s7pi6vbfxo87k6dy 3640929 3640928 2026-08-08T14:14:56Z 1nter pares 146705 3640929 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qifjvnbi6br7frw3q1gqlzpi84mj6q4 3640930 3640929 2026-08-08T14:15:52Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640930 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]] 1914 жылғы 28 шілдеде, осылайша [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 79dnzka7a0xg095j2xr9esh6hrevzap 3640931 3640930 2026-08-08T14:17:12Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640931 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 75b0bzbbbd9n7hz1koi8adfjz0mzrfd 3640932 3640931 2026-08-08T14:18:51Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640932 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sk9q0rnan21vh0u43krh8rvjkx5nql6 3640934 3640932 2026-08-08T14:21:08Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640934 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-ші барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} etm6ormgze63fljr78q6nkt2kuczq1g 3640935 3640934 2026-08-08T14:21:21Z 1nter pares 146705 3640935 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rokq2h1zcdlbblxn7ho7drhklm405ls 3640936 3640935 2026-08-08T14:22:44Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640936 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> Көптеген халықаралық қор нарықтары 1 тамыздан бастап ұзақ уақытқа жабылды.<ref name=history/> Көптеген ірі экономикалар [[айналымдағы бағалы қағаз]]дар бойынша барлық міндетті төлемдерге мораторий жариялады.<ref name=breakdown/> [[Ресей империясының Мемлекеттік банкі]] 1914 жылғы 27 шілдеде алтынмен төлемдерді тоқтатты, [[Рейхсбанк]] 1914 жылғы 4 тамызда, ал [[Франция банкі]] 1914 жылғы 5 тамызда осындай шара қабылдады.<ref name=breakdown/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kguo3hhxm9f620b8p8xt902vitg0rrz 3640937 3640936 2026-08-08T14:24:02Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640937 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> Көптеген халықаралық қор нарықтары 1 тамыздан бастап ұзақ уақытқа жабылды.<ref name=history/> Көптеген ірі экономикалар [[айналымдағы бағалы қағаз]]дар бойынша барлық міндетті төлемдерге мораторий жариялады.<ref name=breakdown/> [[Ресей империясының Мемлекеттік банкі]] 1914 жылғы 27 шілдеде алтынмен төлемдерді тоқтатты, [[Рейхсбанк]] 1914 жылғы 4 тамызда, ал [[Франция банкі]] 1914 жылғы 5 тамызда осындай шара қабылдады.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 28 қарашада [[Нью-Йорк қор биржасы]] тек облигациялармен сауда жасау үшін қайта ашылды, ал 12 желтоқсанда акциялармен сауда жасау үшін қайта ашылды; сол күні [[Dow Jones Industrial Average]] 24,39%-ға (1916 жылғы 20 құрамдас бөлік негізінде ретроспективті есептегенде), 71-ден 54-ке дейін төмендеді, бұл оның құрылғаннан бергі ең үлкен құлдырауы болды. Алайда сол күні индекске іс жүзінде кірген 12 құрамдас бөлік негізінде есептегенде, индекс қайта ашылған кезде өсті. Қор нарығы сол жылдың соңында кез келген есептеу әдісі бойынша қалпына келгенімен, 1916 жылдың соңынан 1917 жылдың басына дейін 40%-ға төмендеді.<ref name=history>{{Cite web | url=https://www.history.com/this-day-in-history/november-28/new-york-stock-exchange-resumes-bond-trading | title=New York Stock Exchange resumes bond trading | work=[[History Channel]] | date=November 5, 2009}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/26/business/setting-the-record-straight-on-the-dow-drop.html | title=Setting the Record Straight on the Dow Drop | work=[[The New York Times]] | date=October 26, 1987 | url-access=limited}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tupussd7bikmpyqpwqfjegkwfu3mpkz 3640939 3640937 2026-08-08T14:24:37Z 1nter pares 146705 /* Оқиғалар */ 3640939 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> Көптеген халықаралық қор нарықтары 1 тамыздан бастап ұзақ уақытқа жабылды.<ref name=history/> Көптеген ірі экономикалар [[айналымдағы бағалы қағаз]]дар бойынша барлық міндетті төлемдерге мораторий жариялады.<ref name=breakdown/> [[Ресей империясының Мемлекеттік банкі]] 1914 жылғы 27 шілдеде алтынмен төлемдерді тоқтатты, [[Рейхсбанк]] 1914 жылғы 4 тамызда, ал [[Франция банкі]] 1914 жылғы 5 тамызда осындай шара қабылдады.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 28 қарашада [[Нью-Йорк қор биржасы]] тек облигациялармен сауда жасау үшін қайта ашылды, ал 12 желтоқсанда акциялармен сауда жасау үшін қайта ашылды; сол күні [[Dow Jones Industrial Average]] 24,39%-ға (1916 жылғы 20 құрамдас бөлік негізінде ретроспективті есептегенде), 71-ден 54-ке дейін төмендеді, бұл оның құрылғаннан бергі ең үлкен құлдырауы болды. Алайда сол күні индекске іс жүзінде кірген 12 құрамдас бөлік негізінде есептегенде, индекс қайта ашылған кезде өсті. Қор нарығы сол жылдың соңында кез келген есептеу әдісі бойынша қалпына келгенімен, 1916 жылдың соңынан 1917 жылдың басына дейін 40%-ға төмендеді.<ref name=history>{{Cite web | url=https://www.history.com/this-day-in-history/november-28/new-york-stock-exchange-resumes-bond-trading | title=New York Stock Exchange resumes bond trading | work=[[History Channel]] | date=November 5, 2009}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/26/business/setting-the-record-straight-on-the-dow-drop.html | title=Setting the Record Straight on the Dow Drop | work=[[The New York Times]] | date=October 26, 1987 | url-access=limited}}</ref> [[Лондон қор биржасы]] 1915 жылғы 4 қаңтарда қайта ашылғанымен, халықаралық экономикалық тәртіп өзгерді.<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2014/jul/06/july-1914-crisis-economic-rebirth-lessons-global-economy | title=July 1914 crisis shows economic rebirth can be long and painful process | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] | date=July 6, 2014}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dv4tmvzldh9ktqu2ou9wi33bg5nd0x8 3640940 3640939 2026-08-08T14:25:57Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3640940 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> Көптеген халықаралық қор нарықтары 1 тамыздан бастап ұзақ уақытқа жабылды.<ref name=history/> Көптеген ірі экономикалар [[айналымдағы бағалы қағаз]]дар бойынша барлық міндетті төлемдерге мораторий жариялады.<ref name=breakdown/> [[Ресей империясының Мемлекеттік банкі]] 1914 жылғы 27 шілдеде алтынмен төлемдерді тоқтатты, [[Рейхсбанк]] 1914 жылғы 4 тамызда, ал [[Франция банкі]] 1914 жылғы 5 тамызда осындай шара қабылдады.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 28 қарашада [[Нью-Йорк қор биржасы]] тек облигациялармен сауда жасау үшін қайта ашылды, ал 12 желтоқсанда акциялармен сауда жасау үшін қайта ашылды; сол күні [[Dow Jones Industrial Average]] 24,39%-ға (1916 жылғы 20 құрамдас бөлік негізінде ретроспективті есептегенде), 71-ден 54-ке дейін төмендеді, бұл оның құрылғаннан бергі ең үлкен құлдырауы болды. Алайда сол күні индекске іс жүзінде кірген 12 құрамдас бөлік негізінде есептегенде, индекс қайта ашылған кезде өсті. Қор нарығы сол жылдың соңында кез келген есептеу әдісі бойынша қалпына келгенімен, 1916 жылдың соңынан 1917 жылдың басына дейін 40%-ға төмендеді.<ref name=history>{{Cite web | url=https://www.history.com/this-day-in-history/november-28/new-york-stock-exchange-resumes-bond-trading | title=New York Stock Exchange resumes bond trading | work=[[History Channel]] | date=November 5, 2009}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/26/business/setting-the-record-straight-on-the-dow-drop.html | title=Setting the Record Straight on the Dow Drop | work=[[The New York Times]] | date=October 26, 1987 | url-access=limited}}</ref> [[Лондон қор биржасы]] 1915 жылғы 4 қаңтарда қайта ашылғанымен, халықаралық экономикалық тәртіп өзгерді.<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2014/jul/06/july-1914-crisis-economic-rebirth-lessons-global-economy | title=July 1914 crisis shows economic rebirth can be long and painful process | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] | date=July 6, 2014}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1914 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:1914 жылғы Еуропа]] [[Санат:1914 жылғы АҚШ]] [[Санат:XX ғасырдағы экономикалық тарих]] [[Санат:АҚШ-тағы экономикалық дағдарыстар]] [[Санат:Еуропаның экономикалық тарихы]] [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық тарихы]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы дағдарыстары]] 2elcm5xax6dtrup7m006y6bjx2ols3r 3640941 3640940 2026-08-08T14:26:38Z 1nter pares 146705 3640941 wikitext text/x-wiki '''1914 жылғы қаржы дағдарысы''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталар тұстағы [[Шілде дағдарысы]] кезінде соғыс қажеттіліктеріне қаражат қажет болған негізінен британдықтар тарапынан шамамен 3 миллиард долларлық (2025 жылғы 96,43 миллиард долларға баламалы) [[шетелдік портфельдік инвестициялар]]ды сатудан туындаған [[қаржы дағдарысы]]. Ол АҚШ қор нарығының төрт айға, ал [[Лондон]] қор нарығының бес айға жабылуына әкелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың жаһандық қаржы нарықтарында көшбасшыға айналуымен халықаралық экономикалық тәртіптің өзгеруін көрсетті.<ref name=when/> Қаржы дағдарысы қатар жүрген саяси дағдарыстың көлеңкесінде қалғандықтан, салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды.<ref>{{Cite web | url=https://www.lbma.org.uk/alchemist/issue-73/the-great-financial-crisis-of-1914 | title=The Great Financial Crisis of 1914 | first=Richard | last=Roberts | work=[[London Bullion Market Association]]}}</ref> == Оқиғалар == [[Франц Фердинандтың өлтірілуі]] 1914 жылғы 28 маусымда болды. [[1914 жылғы 23 шілдедегі ультиматум]]нан кейін соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. Сол күн мен 1914 жылғы 27 шілде аралығында Лондондағы банктер өз несиелерін қайтарып беруді талап етті, алтын қорын жинақтады және қаржыландыруды тоқтатты; еуропалықтар долларларын алтынға айырбастағандықтан және [[фунт стерлинг]]тің құны британдық несиелерді өтеуге сұраныстың артуы нәтижесінде өскендіктен, АҚШ-тан Еуропаға алтын жөнелтілімдері рекордтық деңгейге жетті.<ref name=when/> 1914 жылғы 28 шілдеде [[Аустрия-Мажарстанның Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіруі|Аустрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады]], нәтижесінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталды.<ref name=breakdown>{{Cite book | url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c5937/c5937.pdf | title=Breakdown, 1914-1918 | first=William Adams | last=Brown, Jr. | via=[[National Bureau of Economic Research]] | year=1940}}</ref> Федералдық резерв жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан кезде, АҚШ-тағы дағдарысқа қарсы әрекетті [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Уильям Гиббс Макаду]] басқарды. Доллардың да, фунт стерлингтің де құны алтынға бекітілген және сондықтан әдетте айтарлықтай өзгермегенімен, фунт стерлингтің құны 4,87 доллардан 6,75 долларға дейін өскендіктен, кейбіреулер АҚШ-тың [[алтын стандарты]]нан бас тартуға мәжбүр болады деп есептеді. 1914 жылғы 30 шілдеде Макаду долларды қорғау және алтын стандартын сақтау үшін Қаржы министрлігінің бөлімшелеріне алтын таратты.<ref name=when/> 1914 жылғы 31 шілдеде, бірнеше күндік жаппай сатулардан кейін, Макаду британдықтардың америкалық бағалы қағаздарды сатуына жол бермеу үшін [[Нью-Йорк қор биржасын]] төрт айға жапты.<ref name=when/> 3 тамызда Макаду [[1907 жылғы қаржы дағдарысы]] кезіндегідей банктерді салымдарды [[конвертациялау]]ды тоқтатуға мәжбүр ететін жаппай қаражат алуды болдырмау үшін қағаз ақша ұсынысын арттырды.<ref name=when>{{cite news | url=https://static.moaf.org/docs/Washington_Shut_Down_WallStreet.pdf |last=Silber |first=William L. |title=When Washington Shut Down Wall Street: The Great Financial Crisis of 1914 and the Origins of America's Monetary Supremacy |publisher=[[Museum of American Finance]] |date=2007}}</ref><ref>{{cite book | url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1smjsg8 | last=Wilkins |first=Mira |title=The History of Foreign Investment in the United States, 1914-1945 |publisher=[[Harvard University Press]] |date=2004 |page=4}}</ref> 1914 жылғы 4 тамызда [[АҚШ Конгресі]] банктерге капиталдың 125%-ына дейін валюта шығаруға мүмкіндік беретін заң жобасын қабылдады.<ref name=triumph>{{Cite web | url=https://w4.stern.nyu.edu/sternbusiness/spring_2007/triumphOf1914.html | title=The Triumph of 1914 | publisher=[[New York University]] | year=2007}}</ref> Сүңгуір қайықтардың шабуыл жасау қаупі мен сақтандырудың болмауына байланысты мұхиттағы тасымалдар ретсізденді; соның салдарынан астық пен экспортқа арналған азық-түлік қоры порттарда жиналып қалды және теміржолдар арқылы одан әрі жеткізуге эмбарго енгізілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 14 тамызда бизнес көшбасшыларымен кездесуде Макаду осы қорларды тасымалдау үшін кемелер ұйымдастырды; содан кейін ол [[Соғыс тәуекелдерін сақтандыру туралы заңның]] қабылдануына күш салды.<ref name=when/> Макаду сондай-ақ [[Олдрич-Вриленд заңы]]н пайдаланып, банктерге АҚШ үкіметінің облигациялары түріндегі талап етілетін қамтамасыз етусіз ұлттық банкноттар шығаруға рұқсат берді.<ref>{{Cite web | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1293641 | title=The Great Financial Crisis of 1914: What Can We Learn from Aldrich-Vreeland Emergency Currency? | first=William L. | last=Silber | via=[[Social Science Research Network]] | date=October 2006}}</ref> 1914 жылғы 4 қыркүйекте Уолл-стрит банктерімен бірлесіп, Макаду АҚШ Қаржы министрлігі субсидиялаған [[Нью-Йорк]] қаласын құтқару шарасын басқарды; ол қаланы [[құлауға тым үлкен]] деп санады, өйткені оның британ үкіметі алдындағы қарыздары құны өсіп жатқан [[фунт стерлинг]]пен көрсетілген еді.<ref name=when/><ref name=triumph/> 1914 жылғы 11 қарашада доллар енді дисконтпен саудаланбады, бұл АҚШ-тың қаржылық көшбасшы ретінде қалыптасқан күнін белгіледі.<ref name=when/> 1915 жылғы қаңтарға қарай елдер капитал тарту үшін Лондонның орнына Нью-Йорк қаласына баратын болды.<ref name=when/> Ұлыбританиядағы дағдарысқа қарсы әрекетті сол кездегі [[Қазынашылық канцлері]] [[Дэвид Ллойд Джордж]] басқарды. [[Англия банкі]] 1914 жылғы 30 шілдеде банк мөлшерлемесін 3%-дан 4%-ға, 31 шілдеде 8%-ға, одан кейін 1 тамызда 10%-ға көтерді.<ref name=breakdown/> Содан кейін ол [[соңғы инстанциядағы несие беруші]] қызметін атқара бастады. Франция, Германия және Италиядағы мекемелердің дефолтқа ұшырауынан қауіптенген Англия банкі құны күрт төмендеген банктердің иелігіндегі қаржылық активтерді сатып алды, ал Ұлыбритания үкіметі Англия банкі шеккен кез келген шығынды салық төлеушілер қаражаты есебінен өтеуге кепілдік беруге келісті.<ref name=parallels>{{Cite news | url=https://www.bbc.com/news/business-25882943 | title=World War One's financial crisis - parallels with 2008 | work=[[BBC News]] | date=January 27, 2014}}</ref> [[Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы (1914)|Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауы]] 1914 жылғы 4 тамызда болды. 1914 жылғы 5 тамызда 1914 жылғы Валюта және банкноттар туралы заң күшіне енгізіліп, Ұлыбританияда алтын стандарты тоқтатылды, соғыстан кейін оны қайта енгізу күтілді.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы тамызда Қазынашылық жаңа валютаның үлкен көлемін басып шығарды (банкноттарға [[Қазынашылықтың тұрақты хатшысы]] сэр [[Джон Брэдбери, 1-барон Брэдбери]] қол қойған және олар «Брэдбери банкноттары» деп аталды), бұл ақша массасын ұлғайтты.<ref name=parallels/> Ақша базасы 1914 жылғы 288 миллион фунт стерлингтен 1918 жылы 531 миллион фунт стерлингке дейін кеңейіп, инфляцияға әкелді.<ref name=breakdown/> Мүлікке, жеке табысқа және кәсіпкерлік табысқа салынатын салықтар едәуір көтерілді. Қорғаныс шығындары 1912–1913 қаржы жылындағы ЖІӨ-нің 3,1%-ынан 1914–1915 қаржы жылында ЖІӨ-нің 14,9%-ына дейін өсті, ал білім беру, көлік және басқа да азаматтық қызметтерге жұмсалатын шығындар қысқартылды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы мен қарызы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті.<ref>{{cite web | url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513511795/ch002.xml | title=Chapter 2: Funding the Great War and the Beginning of the End for British Hegemony | first=Martin | last=Ellison | work=[[International Monetary Fund]] | date=November 8, 2019}}</ref> Көптеген халықаралық қор нарықтары 1 тамыздан бастап ұзақ уақытқа жабылды.<ref name=history/> Көптеген ірі экономикалар [[айналымдағы бағалы қағаз]]дар бойынша барлық міндетті төлемдерге мораторий жариялады.<ref name=breakdown/> [[Ресей империясының Мемлекеттік банкі]] 1914 жылғы 27 шілдеде алтынмен төлемдерді тоқтатты, [[Рейхсбанк]] 1914 жылғы 4 тамызда, ал [[Франция банкі]] 1914 жылғы 5 тамызда осындай шара қабылдады.<ref name=breakdown/> 1914 жылғы 28 қарашада [[Нью-Йорк қор биржасы]] тек облигациялармен сауда жасау үшін қайта ашылды, ал 12 желтоқсанда акциялармен сауда жасау үшін қайта ашылды; сол күні [[Dow Jones Industrial Average]] 24,39%-ға (1916 жылғы 20 құрамдас бөлік негізінде ретроспективті есептегенде), 71-ден 54-ке дейін төмендеді, бұл оның құрылғаннан бергі ең үлкен құлдырауы болды. Алайда сол күні индекске іс жүзінде кірген 12 құрамдас бөлік негізінде есептегенде, индекс қайта ашылған кезде өсті. Қор нарығы сол жылдың соңында кез келген есептеу әдісі бойынша қалпына келгенімен, 1916 жылдың соңынан 1917 жылдың басына дейін 40%-ға төмендеді.<ref name=history>{{Cite web | url=https://www.history.com/this-day-in-history/november-28/new-york-stock-exchange-resumes-bond-trading | title=New York Stock Exchange resumes bond trading | work=[[History Channel]] | date=November 5, 2009}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/26/business/setting-the-record-straight-on-the-dow-drop.html | title=Setting the Record Straight on the Dow Drop | work=[[The New York Times]] | date=October 26, 1987 | url-access=limited}}</ref> [[Лондон қор биржасы]] 1915 жылғы 4 қаңтарда қайта ашылғанымен, халықаралық экономикалық тәртіп өзгерді.<ref>{{Cite news | url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2014/jul/06/july-1914-crisis-economic-rebirth-lessons-global-economy | title=July 1914 crisis shows economic rebirth can be long and painful process | first=Larry | last=Elliott | work=[[The Guardian]] | date=July 6, 2014}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1914 жылғы экономикалық тарих]] [[Санат:1914 жылғы Еуропа]] [[Санат:1914 жылғы АҚШ]] [[Санат:XX ғасыр экономикасы]] [[Санат:АҚШ-тағы экономикалық дағдарыстар]] [[Санат:Еуропаның экономикалық тарихы]] [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық тарихы]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы дағдарыстары]] cgefn4g3vqstfjskx6euj7yzimq7qqn 0 784740 3640933 2026-08-08T14:20:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1380) Володия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 16.03.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 CD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1380 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,47176 Аст... 3640933 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1380) Володия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 16.03.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 CD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1380 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,47176 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,04871 | semimajor = 2,26023 | eccentricity = 0,093585 | period = 3,48 жыл | avg_speed = 19,81 ш/с | inclination = 6,03129° | asc_node = 223,14436° | mean_anomaly = 85,91425° | arg_perihelion = 357,56675° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 6,2 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,263±0,025 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,9}} '''(1380) Володия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 16 наурызында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық инженердің құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 0m22j60jd41gg69ihs03goubaq4kmsl 0 784741 3640938 2026-08-08T14:24:24Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1381) Данубия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Е. Ф. Скворцов | discovered = 20.08.1930 | mp_name = | alt_names = 1928 BE, 1930 QJ,<br>1932 CG₁, 1936 DC,<br>1969 OV | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1381 JPL Small-Body Databa... 3640938 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1381) Данубия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Е. Ф. Скворцов | discovered = 20.08.1930 | mp_name = | alt_names = 1928 BE, 1930 QJ,<br>1932 CG₁, 1936 DC,<br>1969 OV | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1381 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,93988 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,03929 а. б. | semimajor = 2,48959 а. б. | eccentricity = 0,180871 | period = 3,92 жыл | avg_speed = 18,88 ш/с | inclination = 4,6965° | asc_node = 351,7388° | mean_anomaly = 62,5337° | arg_perihelion = 29,5163° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 20 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,069 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 12,29}} '''(1381) Данубия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1930 жылдың 20 тамызында [[Евгений Фёдорович Скворцов]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Еуропадағы ең ұзын өзендердің бірі [[Дунай]]дың құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] d9kbbiynp1nyodind9hgbxyfmc3gtaw 0 784742 3640942 2026-08-08T14:28:19Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1382) Герти | symbol = | image = [[Сурет:1382Gerti (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 21.01.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 BB, 1929 LH,<br>1933 UL₁, 1936 QB₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[h... 3640942 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1382) Герти | symbol = | image = [[Сурет:1382Gerti (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 21.01.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 BB, 1929 LH,<br>1933 UL₁, 1936 QB₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1382 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,5119 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,9274 а. б. | semimajor = 2,2196 а. б. | eccentricity = 0,1317 | period = 3,31 жыл | avg_speed = | inclination = 1,5621° | asc_node = 353,04° | mean_anomaly = 258,61° | arg_perihelion = 246,96° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 9,75±1,68 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,278±0,059 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 12,2}} '''(1382) Герти''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1925 жылдың 21 қаңтарында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. [[Гейдельберг]]тегі астрономиялық институтта істеген Гертруда Хёненің құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 401z73rdtih8y3cbmuaq9ht214ygi3h 0 784743 3640948 2026-08-08T14:33:26Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1383) Лимбургия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 9.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RV, 1929 UQ,<br> 1929 VJ, A923 PA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1383 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.... 3640948 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1383) Лимбургия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 9.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RV, 1929 UQ,<br> 1929 VJ, A923 PA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1383 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 | aphelion = 3,6641 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,4903 а. б. | semimajor = 3,0772 а. б. | eccentricity = 0,1907 | period = 5,40 жыл | avg_speed = | inclination = 0,0526° | asc_node = 194,03° | mean_anomaly = 81,370° | arg_perihelion = 164,68° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 22–27 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,05 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 12,2}} '''(1383) Лимбургия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 9 қыркүйегінде [[Хендрик ван Гент]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Нидерландтың оңтүстігіндегі [[Лимбург (Нидерланд)|Лимбург]] провинциясының атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] srnnz6hf3pp28tdevb42pqzuonk3tfv 0 784744 3640949 2026-08-08T14:40:13Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1384) Книрче | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 9.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RX | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1384 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1649 Астр... 3640949 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1384) Книрче | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 9.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RX | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1384 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1649 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,1872 а. б. | semimajor = 2,6760 а. б. | eccentricity = 0,1827 | period = 4,38 жыл | avg_speed = | inclination = 11,858° | asc_node = 152,86° | mean_anomaly = 288,15° | arg_perihelion = 276,17° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 21–29 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,064±0,006 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,4}} '''(1384) Книрче''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 9 қыркүйегінде [[Хендрик ван Гент]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Нидерланд жазушысы [[Герман Гейерманс]]тың пьесасындағы кейіпкердің атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] m438qt4piyjv46ck6e6a90piqxwe2xw 0 784745 3640950 2026-08-08T14:45:14Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1385) Гельрия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 24.05.1935 | mp_name = | alt_names = 1932 WP, 1932 WQ,<br>1935 MJ, 1936 SN,<br>1948 GJ, 1952 DM₃,<br>1958 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1385 JPL... 3640950 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1385) Гельрия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Х. ван Гент | discovered = 24.05.1935 | mp_name = | alt_names = 1932 WP, 1932 WQ,<br>1935 MJ, 1936 SN,<br>1948 GJ, 1952 DM₃,<br>1958 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1385 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,03504 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,44609 а. б. | semimajor = 2,74057 а. б. | eccentricity = 0,1074501 | period = 4,54 жыл | avg_speed = 18 ш/с | inclination = 6,9204° | asc_node = 114,8424° | mean_anomaly = 223,2683° | arg_perihelion = 259,5145° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 19,5 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,149±0,021 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 10,8}} '''(1385) Гельрия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 24 мамырында [[Хендрик ван Гент]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Нидерландтың [[Гелдерланд]] провинциясының латын тіліндегі атауымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] leg7bz8r84yymzq47cq3cv4c2awk0xl 0 784746 3640951 2026-08-08T14:49:13Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1386) Сторерия | symbol = | image = [[Сурет:1386Storeria (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 28.07.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 PA, 1975 RF | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_l... 3640951 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1386) Сторерия | symbol = | image = [[Сурет:1386Storeria (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 28.07.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 PA, 1975 RF | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1386 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,04308 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,68462 а. б. | semimajor = 2,36385 а. б. | eccentricity = 0,287339 | period = 3,64 жыл | avg_speed = 19,37 ш/с | inclination = 11,8224° | asc_node = 161,413° | mean_anomaly = 296,492° | arg_perihelion = 152,9301° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,6 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,06 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 13,4}} '''(1386) Сторерия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 28 шілдесінде [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Канзас университетінің астрономия профессоры Норман Сторердің құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] jbrppjx0gplpa3dedjzbqr3cyt9rw4x 0 784747 3640978 2026-08-08T15:24:21Z Вилюс М 183627 Жаңа мақала: Валерий Александрович Книжников 3640978 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|күн=8 тамыз 2026}} '''Валерий Александрович Книжников''' (21 қаңтар 1912 — 1990) — кескіндемеші, суретші. Оның шығармашылығы соғыстан кейінгі кезеңге келген суретшілер буынына жатады<ref>Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми архиві. Семей қаласы.</ref>. == Өмірбаяны == Валерий Александрович 1912 жылы 21 қаңтарда Риддерде діни қызметкердің отбасында дүниеге келген. Әкесінен ерте қалған ол кескіндеме өнерін сүйетін атасының қолында өседі. Ол атасымен бірге тастарды іздеуге баратын, соңынан жиналған тастарды ұнтақтап, бояу шығаратын. Бірде олар тастан көк бояу шығара алмайды, атасы оны пісіруге жібереді, онда бір суретші әулиелердің суретін салып, ғибадатхананы әшекейлеп безендіріп жатқан. Ғибадатханаға келіп, көрші тасталған адамды көріп, Валерий есеңгіреп қалады. Шіркеуден шығып, ол өзінің не үшін келгенін ұмытып қалады. Бұл көріністі көрген атасы оған: «Сен суретші боласың!», — деген. Валерий Александрович бірде-бір күнін кескіндемесіз елестете алмаған, тіпті көру қабілетін жоғалта бастаса да, ол өзінің құмарлығын, өнерге деген сүйіспеншілігін қалдыра алмады. Риддердегі ғибадатханада кездестірген суретшіні Валерийдің алғашқы ұстазы деп атауға болады, өйткені онымен кездескеннен кейін ол оған жиі барып, одан кескіндеме және сурет салу шеберлігін үйренеді. Валерий Книжников Риддер қаласында өткен Қазақстандағы алғашқы жылжымалы көрменің (1928 ж.) жас қатысушыларының бірі атанады. == Қиын-қыстау жылдары == Валерийдің балалық және жасөспірімдік жылдары қиын кезең тұсына келген. Революция, төңкеріс және діни қызметкерлер үшін бұл уақыт өте қайғылы, қанды қырғын басталған кез еді. Атасы да көптеген отбасы мүшелері де өтірілді. Ал, Валерий қалған туыстарымен бірге қашуға мәжбүр болады. Олар Красноярскіге туыстарына баруға ұмтылады, бірақ жолжөнекей кезде поезд тоқтатылып, олардың поезд құрамы белгісіз себептермен Семей қаласына жіберіледі. Осылайша Валерий Книжников Семей қаласына келді. Бастапқыда «Рельеф» фотоательесінде ретушер болып жұмыс істеген. 1934 жылы — байланысторасының жауаптысы. 1939 жылы «Пролеткино» кинотеатрында суретші. 1947 жылға дейін еңбек армиясына шақырылғанға дейін қызмет атқарды. ҰОС кезінде, майданға жіберілер кезде, поезда снарядтары бар жәшікпен саусақтарын жаншып алады. Ол есінен танып, ауруханаға түседі. Соғысқа жарамсыз болып шығып, енді ешқашан майдан алаңына бармады. Оның қолы өмір бойы бүгілмей қалған күйде қалды. Бірақ бұл сурет салуға деген ұмтылысына еш кедергісін келтірмейді. == Шығармашылығы мен еңбек жолы == Танымал суретшілердің репродукцияларын көп көшірді. Әрқашан түспен тәжірибе жасауды ұнататын. 1948 жылы КазИЗО-ға келді. Қаланың талантты суретшілері жұмысқа орналасқан көркемөнер-өндірістік шеберханаларда ерекше шығармашылық атмосфера орнады. Олар қаланың безендірумен, мерекелік іс-шаралармен айналысып, пленэрге шығып, көрмелерге қатысты. Валерий Александрович кәсіби білімі болмағанына қарамастан, өзінің таланты мен еңбекқорлығымен шеберлер арасында беделге ие болды. Ол КСРО Саяси Бюросы мүшелерінің жиырма портретін жасаған. 1966 жылдан бастап көру қабілеті нашарлай бастайды, бірнеше операция жасалады, бірақ ол енді сурет сала алмайтын болды. 1972 жылы зейнетке шығады. Ол жол қозғалысы бойынша (мектеп, ДОСААФ және т.б.) макеттер жасай бастады. 1977-1978 жылдары онымен музей үшін «Түрксиб құрылысы» диорамасы жасалды. == Мұрасы == Жас кезінен бастап ол білімпаз болып өсті, фортепианода, балалайкада, гитарада, баянда ойнай алды. Қыздарының бірі Алевтина Валерьевна Н.К. Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет-графика факультетін бітірген. Оның арқасында Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің қорында Валерий Книжниковтың туындылары орын тапты. В.А. Книжниковтың шығармалары Алматы қаласындағы Ә. Кастеев атындағы МӨМ-де, сондай-ақ жеке коллекцияларда сақталуда. == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=BDEG1SS8KTw Валерий Александрович Книжников туралы бейнематериал] [[Санат:1912 жылы туғандар]] [[Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Семейде туғандар]] 467v2d7swvqmoajb6k5v75dirmnnhgo 3640980 3640978 2026-08-08T15:32:33Z Вилюс М 183627 3640980 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|күн=8 тамыз 2026}} [[Сурет:Книжников Валерий Александрович. 1912-1990.jpg|нобай|'''Книжников Валерий Александрович''']] '''Валерий Александрович Книжников''' (21 қаңтар 1912 — 1990) — кескіндемеші, суретші. Оның шығармашылығы соғыстан кейінгі кезеңге келген суретшілер буынына жатады<ref>Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми архиві. Семей қаласы.</ref>. == Биография == '''Книжников Валерий Александрович.''' Валерий Александрович Книжниковтың шығармашылығы соғыстан кейінгі кезеңге келген суретшілер буынына жатады. Валерий Александрович 1912 жылы 21 қаңтарда Риддерде діни қызметкердің отбасында дүниеге келген. Әкесінен ерте қалған ол кескіндеме өнерін сүйетін атасының қолында өседі. Ол атасымен бірге тастарды іздеуге баратын, соңынан жиналған тастарды ұнтақтап, бояу шығаратын. Бірде олар тастан көк бояу шығара алмайды, атасы оны шіркеуге жібереді, онда бір суретші әулиелердің суретін салып, ғибадатхананы әшекейлеп безендіріп жатқан. Ғибадатханаға келіп, керіп тасталған адамды көріп, Валерий есеңгіреп қалады. Шіркеуден шығып, ол өзінің не үшін келгенін ұмытып қалады. Бұл көріністі көрген атасы оған: «Сен суретші боласың!»,- деген. Бұл шынымен сәуегейлік сөз еді. Валерий Александрович бірде-бір күнін кескіндемесіз елестете алмаған, тіпті көру қабілетін жоғалта бастаса да, ол өзінің құмарлығын, өнерге деген сүйіспеншілігін қалдыра алмады. Риддердегі ғибадатханада кездестірген суретшіні Валерийдің алғашқы ұстазы деп атауға болады, өйткені онымен кездескеннен кейін ол оған жиі барып, одан кескіндеме және сурет салу шеберлігін үйренеді. Валерий Книжников Риддер қаласында өткен Қазақстандағы алғашқы жылжымалы көрменің (1928 ж.) жас қатысушыларының бірі атанады. Валерийдің балалық және жасөспірімдік жылдары қиын кезең тұсына келген. Революция, төңкеріс және діни қызметкерлер үшін бұл уақыт өте қайғылы, қанды қырғын басталған кез еді. Атасы да көптеген отбасы мүшелері де өлтірілді. Ал, Валерий қалған туыстарымен бірге қашуға мәжбүр болады. Олар Красноярскіге туыстарына баруға ұйғарады, бірақ жөнелту кезінде пойыз тоқтатылып, олардың пойыз құрамы белгісіз себептермен Семей қаласына жіберіледі. Осылайша Валерий Книжников біздің қалаға келді. Бастапқыда «Рельеф» фотоательсінде ретушёр болып жұмыс істеген. 1934 жыл – байланыс ротасының жауынгері. 1939 жылы «Пролеткино» кинотеатрында суретші. 1947 жылға дейін еңбек армиясына шақырылғанға дейін қызмет атқарды. ҰОС кезінде, майданға жіберілген кезде, пойызда (кездейсоқ) снарядтары бар жәшікпен саусақтарын жаншытып алады. Ол есінен танып, ауруханаға түседі. Cоғысуға жарамсыз болып шығып, енді ешқашан майдан алаңына бармады. Оның қолы өмір бойы бүгілмей қалған күйде қалды. Бірақ бұл сурет салуға және сурет салуға деген ұмтылысына еш кедергісін келтірмеді. Танымал суретшілердің репродукцияларын көп көшірді. Әрқашан түспен тәжірибе жасауды ұнататын. 1948 жылы КазИзо-ға келді. Қаланың талантты суретшілері жұмысқа орналасқан көркемөнер-өндірістік шеберханаларда ерекше шығармашылық атмосфера орнады. Олар қаланы безендірумен, мерекелік іс-шаралармен айналысып, пленэрге шығып, көрмелерге қатысты. Олардың әрқайсысы өзіндік шығармашылық қолтаңба мен жарқын даралыққа ие еді. Осы кезеңде таңғажайып сұлулық пен шеберлік өнер туындылары жасалды. Бұл, ең алдымен, суретшілердің кәсіби білімі болғандығына байланысты еді. Омбы, Одесса, Алматы көркемсурет училищелерін бітірген суретшілер бір-бірінің шеберлігін толықтырып, дамытты. Олардың барлығы дәстүрлі орыс мектебінің өкілдері болды. Валерий Александрович кәсіби білімі болмағанына қарамастан, өзінің таланты мен еңбекқорлығымен шеберлер арасында беделге ие болды. Оның КСРО Саяси Бюросы мүшелерінің жиырма портретің жасағаны белгілі (әркімге Саяси Бюро мүшелерінің портреттерін салуға рұқсат етіле бермейді).   1966 жылдан бастап көру қабілеті нашарлай бастайды, бір көзге операция жасалады, бірақ ол енді сурет сала алмайтын болды. 1972 жылы зейнетке шығады. Сурет салу арқылы сұлулықты туғызу ниетінен бас тарта алмады, сондықтан ол жол қозғалысы бойынша (мектеп, ДОСААФ және т.б.) макеттер жасай бастады. 1977-78 жылдары онымен музей үшін «Түрксіб құрылысы» диорамасы жасалды. Жас кезінен бастап ол білімқұмар болып өсті, фортепианода, балалайкада, гитарада, баянда ойнай алды. Ол өзінің кескіндемеге деген құштарлығына өмір бойы адал болып өтті. Қыздарының бірі әкесінің ізін басты. Алевтина Валерьевна Н.К. Крупская атындағы педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірген, көптеген жылдар бойы бейнелеу өнері мұғалімі болып жұмыс істеген. Оның арқасында Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің қорында Валерий Книжниковтың керемет туындылары орын тапты. В.В. Книжниковтың шығармалары Алматы қаласындағы Ә. Қастеев атындағы ҚМБӨ қорларында және жеке жинақтарда сақталуда. == Суретші туындылары == == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=BDEG1SS8KTw Валерий Александрович Книжников туралы бейнематериал] [[Санат:1912 жылы туғандар]] [[Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Семейде туғандар]] 10ikvcpm8ovnbc3p73abac2d3p60vag 3640981 3640980 2026-08-08T15:41:35Z Вилюс М 183627 3640981 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|күн=8 тамыз 2026}} [[Сурет:Книжников Валерий Александрович. 1912-1990.jpg|нобай|'''Книжников Валерий Александрович''']] '''Валерий Александрович Книжников''' (21 қаңтар 1912 — 1990) — кескіндемеші, суретші. Оның шығармашылығы соғыстан кейінгі кезеңге келген суретшілер буынына жатады<ref>Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми архиві. Семей қаласы.</ref>. == Биография == '''Книжников Валерий Александрович.''' Валерий Александрович Книжниковтың шығармашылығы соғыстан кейінгі кезеңге келген суретшілер буынына жатады. Валерий Александрович 1912 жылы 21 қаңтарда Риддерде діни қызметкердің отбасында дүниеге келген. Әкесінен ерте қалған ол кескіндеме өнерін сүйетін атасының қолында өседі. Ол атасымен бірге тастарды іздеуге баратын, соңынан жиналған тастарды ұнтақтап, бояу шығаратын. Бірде олар тастан көк бояу шығара алмайды, атасы оны шіркеуге жібереді, онда бір суретші әулиелердің суретін салып, ғибадатхананы әшекейлеп безендіріп жатқан. Ғибадатханаға келіп, керіп тасталған адамды көріп, Валерий есеңгіреп қалады. Шіркеуден шығып, ол өзінің не үшін келгенін ұмытып қалады. Бұл көріністі көрген атасы оған: «Сен суретші боласың!»,- деген. Бұл шынымен сәуегейлік сөз еді. Валерий Александрович бірде-бір күнін кескіндемесіз елестете алмаған, тіпті көру қабілетін жоғалта бастаса да, ол өзінің құмарлығын, өнерге деген сүйіспеншілігін қалдыра алмады. Риддердегі ғибадатханада кездестірген суретшіні Валерийдің алғашқы ұстазы деп атауға болады, өйткені онымен кездескеннен кейін ол оған жиі барып, одан кескіндеме және сурет салу шеберлігін үйренеді. Валерий Книжников Риддер қаласында өткен Қазақстандағы алғашқы жылжымалы көрменің (1928 ж.) жас қатысушыларының бірі атанады. Валерийдің балалық және жасөспірімдік жылдары қиын кезең тұсына келген. Революция, төңкеріс және діни қызметкерлер үшін бұл уақыт өте қайғылы, қанды қырғын басталған кез еді. Атасы да көптеген отбасы мүшелері де өлтірілді. Ал, Валерий қалған туыстарымен бірге қашуға мәжбүр болады. Олар Красноярскіге туыстарына баруға ұйғарады, бірақ жөнелту кезінде пойыз тоқтатылып, олардың пойыз құрамы белгісіз себептермен Семей қаласына жіберіледі. Осылайша Валерий Книжников біздің қалаға келді. Бастапқыда «Рельеф» фотоательсінде ретушёр болып жұмыс істеген. 1934 жыл – байланыс ротасының жауынгері. 1939 жылы «Пролеткино» кинотеатрында суретші. 1947 жылға дейін еңбек армиясына шақырылғанға дейін қызмет атқарды. ҰОС кезінде, майданға жіберілген кезде, пойызда (кездейсоқ) снарядтары бар жәшікпен саусақтарын жаншытып алады. Ол есінен танып, ауруханаға түседі. Cоғысуға жарамсыз болып шығып, енді ешқашан майдан алаңына бармады. Оның қолы өмір бойы бүгілмей қалған күйде қалды. Бірақ бұл сурет салуға және сурет салуға деген ұмтылысына еш кедергісін келтірмеді. Танымал суретшілердің репродукцияларын көп көшірді. Әрқашан түспен тәжірибе жасауды ұнататын. 1948 жылы КазИзо-ға келді. Қаланың талантты суретшілері жұмысқа орналасқан көркемөнер-өндірістік шеберханаларда ерекше шығармашылық атмосфера орнады. Олар қаланы безендірумен, мерекелік іс-шаралармен айналысып, пленэрге шығып, көрмелерге қатысты. Олардың әрқайсысы өзіндік шығармашылық қолтаңба мен жарқын даралыққа ие еді. Осы кезеңде таңғажайып сұлулық пен шеберлік өнер туындылары жасалды. Бұл, ең алдымен, суретшілердің кәсіби білімі болғандығына байланысты еді. Омбы, Одесса, Алматы көркемсурет училищелерін бітірген суретшілер бір-бірінің шеберлігін толықтырып, дамытты. Олардың барлығы дәстүрлі орыс мектебінің өкілдері болды. Валерий Александрович кәсіби білімі болмағанына қарамастан, өзінің таланты мен еңбекқорлығымен шеберлер арасында беделге ие болды. Оның КСРО Саяси Бюросы мүшелерінің жиырма портретің жасағаны белгілі (әркімге Саяси Бюро мүшелерінің портреттерін салуға рұқсат етіле бермейді).   1966 жылдан бастап көру қабілеті нашарлай бастайды, бір көзге операция жасалады, бірақ ол енді сурет сала алмайтын болды. 1972 жылы зейнетке шығады. Сурет салу арқылы сұлулықты туғызу ниетінен бас тарта алмады, сондықтан ол жол қозғалысы бойынша (мектеп, ДОСААФ және т.б.) макеттер жасай бастады. 1977-78 жылдары онымен музей үшін «Түрксіб құрылысы» диорамасы жасалды. Жас кезінен бастап ол білімқұмар болып өсті, фортепианода, балалайкада, гитарада, баянда ойнай алды. Ол өзінің кескіндемеге деген құштарлығына өмір бойы адал болып өтті. Қыздарының бірі әкесінің ізін басты. Алевтина Валерьевна Н.К. Крупская атындағы педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірген, көптеген жылдар бойы бейнелеу өнері мұғалімі болып жұмыс істеген. Оның арқасында Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің қорында Валерий Книжниковтың керемет туындылары орын тапты. В.В. Книжниковтың шығармалары Алматы қаласындағы Ә. Қастеев атындағы ҚМБӨ қорларында және жеке жинақтарда сақталуда. == Суретші туындылары == <gallery showfilename="yes"> Сурет:Шалдың портреті. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Натурашы әйел. 1955. Кенеп, майлы бояу.jpg Сурет:Әрхам Ысқақов – Абайдың немересі. Қатырма қағаз, майлы бояу.1954.jpg Сурет:Әйел портреті. Қатырма қағаз, майлы бояу.jpg Сурет:Әйел портреті. Қағаз, графитті қарындаш.jpg Сурет:Ер адамның портреті. Қағаз, графитті қарындаш.jpg Сурет:Д. Анакина. 1941. Қағаз, графитті қарындаш.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=BDEG1SS8KTw Валерий Александрович Книжников туралы бейнематериал] [[Санат:1912 жылы туғандар]] [[Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Семейде туғандар]] hjydxlob5nf4szne05prbz9zc3qa7dt 3 784748 3640979 2026-08-08T15:28:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3640979 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айнур Мырзабекова}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:28, 2026 ж. тамыздың 8 (+05) 2uq1tojtn0cqp6pa3jacfwssa04ylsx 0 784749 3640984 2026-08-08T15:59:53Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1387) Кама | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Пелагея Шайн | discovered = 27.08.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 QD, 1942 VO,<br>1962 OA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1387 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 9.08.2022 | aphelio... 3640984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1387) Кама | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Пелагея Шайн | discovered = 27.08.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 QD, 1942 VO,<br>1962 OA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1387 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 9.08.2022 | aphelion = 2,7298 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,78798 а. б. | semimajor = 2,25889 а. б. | eccentricity = 0,20847 | period = 3,39 жыл | avg_speed = 19,6 ш/с | inclination = 5,538° | asc_node = 202,982° | mean_anomaly = 232,946° | arg_perihelion = 125,931° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 5–9 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,30 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 13,34}} '''(1387) Кама''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 27 тамызында [[Пелагея Фёдоровна Шайн]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Ресейде Кама деген атауымен белгілі [[Шолман]] өзенінің құрметіне аталды. [[Сурет:001387 Kama - orbit-viewer-snapshot.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] nabcuujagoj6oecoe9j5p51gycsfk5c 0 784750 3640985 2026-08-08T16:09:35Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1388) Афродита | symbol = | image = [[Сурет:001388-asteroid shape model (1388) Aphrodite.png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 24.09.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 SS, A914 TC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/to... 3640985 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1388) Афродита | symbol = | image = [[Сурет:001388-asteroid shape model (1388) Aphrodite.png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 24.09.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 SS, A914 TC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1388 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.04.2019 | aphelion = 3,2896 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,7485 а. б. | semimajor = 3,0190 а. б. | eccentricity = 0,0896 | period = 5,25 жыл | avg_speed = | inclination = 11,192° | asc_node = 54,359° | mean_anomaly = 35,092° | arg_perihelion = 257,03° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 23,17±0,55 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,152 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = K | abs_magnitude = 10,9}} '''(1388) Афродита''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 24 қыркүйегінде [[Эжен Жозеф Дельпорт]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. [[Ежелгі грек мифологиясы]]ндағы [[Афродита]] құдайының атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] kmzq828x4hggzf4f0fwgorspv6huulo 3 784751 3641001 2026-08-08T17:26:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3641001 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ерасыл Кошмагамбет}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:26, 2026 ж. тамыздың 8 (+05) mfj55uemm0r480z7qhyatexhl49brwd 10 784752 3641005 2026-08-08T18:00:41Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-09|POTD 2026-08-09]]: filename only 3641005 wikitext text/x-wiki Panixersee (Lag da Pigniu) boven Andiast. 26-09-2025. (d.j.b.) 14.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 7zt0xcrn5rnp9wy444lnfrt3owmx03y 3 784753 3641006 2026-08-08T18:06:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3641006 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kuralaibb}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 23:06, 2026 ж. тамыздың 8 (+05) qc9geuludzeqarsr9rbzp5q2xxdo5l9 3 784755 3641056 2026-08-08T22:15:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3641056 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Мейірман01}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 03:15, 2026 ж. тамыздың 9 (+05) 0wrh7zb5atb5jl7tk2xvyasq5kn54bg 3 784756 3641063 2026-08-09T01:17:11Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Ibrahim Sani Mustapha]] бетін [[Қатысушы талқылауы:IB Muazzam]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ibrahim Sani Mustapha|Ibrahim Sani Mustapha]]" to "[[Special:CentralAuth/IB Muazzam|IB Muazzam]]" 3641063 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:IB Muazzam]] bu0zczr7uptb4znrouwi1migwamhhk0 0 784758 3641088 2026-08-09T05:12:56Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3641088 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 273m4nlctpw0yc089gqs6sygx3085vd 3641089 3641088 2026-08-09T05:13:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3641089 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rhmyfwrwq9tnakqlckam5li7z53uqvp 3641091 3641089 2026-08-09T05:15:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3641091 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 357q6rcvzadt29i1syzbawyjtd855mk 3641093 3641091 2026-08-09T05:16:15Z Мағыпар 100137 дереккөз 3641093 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g4hqsks6sgukvnn8e9rzt8ngbz9rtfa 3641094 3641093 2026-08-09T05:20:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3641094 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gt8238i6n1n15ih44uu4vcx0hoilyc5 3641095 3641094 2026-08-09T05:21:44Z Мағыпар 100137 дереккөз 3641095 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bozn6xb186l2xgx0ldezddae4gqe2v5 3641101 3641095 2026-08-09T05:58:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3641101 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ax9x5m615ge1o00qpimbevr5hsmv17s 3641102 3641101 2026-08-09T06:00:19Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3641102 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] argayrsdxhrot1dhfb3umodwgosbs3e 3641104 3641102 2026-08-09T06:03:53Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3641104 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 42x4f2s0k7y4qmumozrar8gcqoleswd 3641105 3641104 2026-08-09T06:06:11Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3641105 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b64vzlffklz7py8jkxo86phxkpeuxqv 3641106 3641105 2026-08-09T06:07:37Z Мағыпар 100137 толықтыру 3641106 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6boinqktapvk50pt1gok46cqeskdm9m 3641107 3641106 2026-08-09T06:10:40Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3641107 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6ryu3d1igs20bzfyh5zxz1oxpi22yau 3641108 3641107 2026-08-09T06:13:14Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3641108 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ipjeu1b34sk9iu9ovwiqnk7vsuw1ok7 3641109 3641108 2026-08-09T06:15:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3641109 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3hhlt5mvstb6pyxte3kogjqgtzhew3s 3641111 3641109 2026-08-09T06:17:11Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3641111 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] izn8kuvx3j61d038pdraaw6033a6737 3641113 3641111 2026-08-09T06:18:37Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3641113 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] t9chw9au873p3qvzfb6zbb4a0vq0btl 3641114 3641113 2026-08-09T06:19:30Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3641114 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] f0tdssi41qmefzf4r7pyjhpz59tmhr7 3641115 3641114 2026-08-09T06:21:08Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3641115 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 207q9q8dbgq1f5kfyzk782fcwrk5b3v 3641117 3641115 2026-08-09T06:22:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3641117 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *Венкоци саябағы — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0hqefcwigwqk3fj5vctrz7binnyos2z 3641120 3641117 2026-08-09T06:26:40Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3641120 wikitext text/x-wiki '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] bcium9u0evs8cjdg2odc54ykrycre3d 3641121 3641120 2026-08-09T06:28:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3641121 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pxn4k0nk7z2qmycy8fapxnsp4myk89a 3641122 3641121 2026-08-09T06:31:28Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3641122 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6ilvjpdoow2c3i52gq7kyqgv0q4wgm1 3641124 3641122 2026-08-09T06:34:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3641124 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m5ts5zg20u67ceob68xartq1zmmwk8k 3641126 3641124 2026-08-09T06:37:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3641126 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g29w861lckk7n80yztyse406oy63w2z 3641128 3641126 2026-08-09T06:39:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3641128 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9q6ier8l5sq6w9abtvaw1q0pi5ocu1u 3641129 3641128 2026-08-09T06:41:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3641129 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9i5oz8ivx0f3g88d18ce8cb57d1jvc3 3641130 3641129 2026-08-09T06:43:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3641130 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0ughej2h9km48ms3gf0rodqjd947hxf 3641131 3641130 2026-08-09T06:43:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3641131 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2023 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8q7ifrrrx7k3fzk6grd4pqljiyhzzn2 3641132 3641131 2026-08-09T06:44:32Z Мағыпар 100137 үлгі 3641132 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Корсовка |статус алуы = 1928 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2023 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9922l8cwkqvkkjl0g2w1b175u5caxdd 3641134 3641132 2026-08-09T06:46:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3641134 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Корсовка |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 4,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2023 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 453 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған.<br /> XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0yopz3yg4fyqnmbvh9hml3u5rto6zfs 3641135 3641134 2026-08-09T06:57:51Z Мағыпар 100137 сурет қою 3641135 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карсава |шынайы атауы = {{lang-lv|Kārsava}} |сурет = Kārsavas kultūras nams.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = |ту = Karsava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =47 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =40 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лудза аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Корсовка |статус алуы = 1928 |жер аумағы = 4,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2023 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 453 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-5717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kārsava |сайты = |сайт тілі = }} '''Карсава''' ({{lang-lv|Kārsava}}) — [[Латвия]]ның шығысындағы Латгале тарихи-мәдени аймағындағы қала (1928 жылдан бастап). [[Лудза аймағы]]ның құрамына кіреді. Карсава халқының саны 2026 жылы 2023 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-karsava-11486.html|title=Население Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Карсава — Латвияның шығысындағы қала, ауданы 3,9 шаршы шақырымды құрайды. Ресей шекарасына дейінгі қашықтық 4,5 км.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/karsava_lc4374|title=Европа > Латвия > Карсава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Тарихы == Бірнеше ғасыр бұрын қазіргі Карсава орналасқан аймақ Польша мен Швеция арасындағы даулы аумақ болған. Уақыт өте келе шведтер оны тастап кетіп, онда поляктар қалды. Ауданда пайда болған Корсовка қонысы солардың бірінің атымен аталған. 1760 жылдары онда католик шіркеуі салынған. [[Сурет:Карсава - panoramio.jpg|нобай|солға|200px|]] XIX ғасырдың басында ауыл Резекнеден Островқа дейінгі пошта жолында орналасқандықтан сауда орталығына айналды. Алайда, 1812 жылы француз шапқыншылығы кезінде Корсовка құлдырап, соғыстан кейінгі кезеңде ол қайта жанданып, 1825 жылға қарай сауда бекеті мәртебесін, сондай-ақ сауда артықшылықтарын және жәрмеңкелер өткізу құқығын алды. Сол кезде шіркеудің алдындағы алаң Базар алаңы деп аталды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16514-Karsava.html|title=Европа. Латвия. историческая область Латгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> 2009 жылдың 1 шілдесіне дейін Карсава Лудза ауданының құрамына кірді. Әкімшілік-аумақтық реформадан кейін ол жаңа Карсава аймағының орталығына айналды. 2021 жылы тағы бір әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Карсава аймағы таратылып, Лудза аймағының құрамына енді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде мұнда металл өңдеу дамыды.<br /> Ресей шекарасынан басталатын А13 тас жолы қаланың жанынан өтеді, Убылинка-Гребнево шекара өткелінен өтіп, ол арқылы негізінен Псков пен Санкт-Петербург тұрғындары Латвияға кіреді. Резекне-Даугавпилс-Литва шекарасы (Медуми) бағыты бойынша жалғасатын тас жол E 262 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://latgo.lv/hisculture/vesture/396-karsava?ysclid=mslb7ym63t498965074|title=Карсава – один из центров восточного приграничья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала бірқатар тарихи ғимараттармен, бай мәдени мұрасымен танымал. Карсава табиғат аясында демалуды ұнататындар үшін танымал орын, айналасындағы ауылдық жерлер балық аулауға, жаяу серуендеуге және шаңғы тебуге мүмкіндік береді. Танымал туристік орын болмаса да, онда баруға тұрарлық бірнеше көрікті жерлері бар: *'''Әулие Мария шіркеу'''і — қаланың басты көрікті жері. Бұл 18 ғасырда салынған әдемі ағаш шіркеу. Ішкі көрінісі күрделі ағаш оюларымен және діни суреттермен безендірілген. *'''Карсава көлі''' — қаладағы табиғи көрікті жер. Бұл тыныш орын, онда келушілер пикникке барып, балық аулап немесе жай ғана демалып, табиғатпен таныса алады. *'''Этникалық мәдениет мұражайы''' — қала орталығында орналасқан және латыш халқының, әсіресе Карсава аймағында тұратындардың дәстүрлі өмір салтын таныстырады. Онда дәстүрлі киімдер, қолөнер бұйымдары және тұрмыстық заттар көрмелері бар. *'''Карсава қамалының қирандылары''' — орта ғасырларға жататын тарихи орын. XIV ғасырда салынған қамал XVI ғасырдағы Ливон соғысы кезінде қиратылған. Бүгінде келушілер қирандыларды аралап, орта ғасырлардағы өмірдің жағдайларымен таныса алады. *'''Венкоци саябағы''' — қала маңында орналасқан табиғи саябақ. Саябақта көптеген соқпақтар, пикник аймақтары және шағын хайуанаттар бағы бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-karsava.htm|title=Карта Карсавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 72w7lwolmlfacdcg129qiwpysr6coov 0 784759 3641145 2026-08-09T10:07:45Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласын... 3641145 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{langx|ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, {{IPA|ru|zbʲɪrˈbank|pron}}; бастапқыда {{langx|ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> cx76mwjoymnttehimwprjbt7290io6e 3641146 3641145 2026-08-09T10:08:05Z 1nter pares 146705 3641146 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{langx|ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, {{IPA|ru|zbʲɪrˈbank|pron}}; бастапқыда {{langx|ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} no9rnwmv52pr6ytdg2ejkcz8oklsaib 3641147 3641146 2026-08-09T10:08:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3641147 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, {{IPA|ru|zbʲɪrˈbank|pron}}; бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l8df5ucgpvpv9swtpzs600xxmjazt8w 3641149 3641147 2026-08-09T10:08:51Z 1nter pares 146705 /* Ескертпелер */ 3641149 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, {{IPA|ru|zbʲɪrˈbank|pron}}; бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bp3y7h8qyxrdqwt65klcjji7po38j6n 3641150 3641149 2026-08-09T10:09:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3641150 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h9syz1e1pb7gmpsku90eopvoyhgdunr 3641151 3641150 2026-08-09T10:11:02Z 1nter pares 146705 3641151 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 24rwjjc8zezpyc0suae350iuw5v9m25 3641152 3641151 2026-08-09T10:12:41Z 1nter pares 146705 /* */ 3641152 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропадағы]] ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ocxc048pa2jm6tl4xghfv39omdiytcn 3641153 3641152 2026-08-09T10:13:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3641153 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s60ma0as9o0xay52ay1bvotk0nknyg9 3641154 3641153 2026-08-09T10:15:54Z 1nter pares 146705 /* */ 3641154 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rk573suotflcke0r6flo7t55l1n2qku 3641155 3641154 2026-08-09T10:16:41Z 1nter pares 146705 3641155 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = {{MICEX-RTS|SBER}} |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oocfx2qv3tk4vbs36johwnph9362vbk 3641156 3641155 2026-08-09T10:18:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3641156 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9q76xo9nc7nwefuommmgeqezmvtv49p 3641157 3641156 2026-08-09T10:19:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3641157 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7hq3xifqa7p0nln15wxm8dso3r865dy 3641158 3641157 2026-08-09T10:20:40Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641158 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g05vgd03wej8e3c41uoflk5a2nh5qp5 3641159 3641158 2026-08-09T10:22:32Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641159 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} igz5qs3iut4bm17bpyt3w460jgsgskg 3641160 3641159 2026-08-09T10:24:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641160 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j2gipudhupkvutal2jw1y9hl8sbolbt 3641161 3641160 2026-08-09T10:26:52Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641161 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7qca5n5yj858h0q216v4v8jlcshx4bp 3641162 3641161 2026-08-09T10:28:10Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641162 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o91fqqhh3124doi5h4s1i5xom5etbci 3641163 3641162 2026-08-09T10:30:20Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641163 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Open joint-stock company|ПАО]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r2f49ru52ep1ku8hrm1ne3terh7w3pb 3641164 3641163 2026-08-09T10:30:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3641164 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hsewn3fxuzix09v79cjdnl01mtoi1q1 3641165 3641164 2026-08-09T10:31:23Z 1nter pares 146705 3641165 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dkv9ul2w83aneiqf4f980gqku3tbzdn 3641166 3641165 2026-08-09T10:32:28Z 1nter pares 146705 /* 1991–2013 */ 3641166 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} emkc00b6sr11rtwqbnck4lh4d0v3ylw 3641167 3641166 2026-08-09T10:33:32Z 1nter pares 146705 /* 1991–2013 */ 3641167 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j0lnt3tp7myg6n8bomgp2ae3mp0m60x 3641168 3641167 2026-08-09T10:34:15Z 1nter pares 146705 /* 1991–2013 */ 3641168 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} slsvxmuzr085igm61crzjza4eutw8ho 3641169 3641168 2026-08-09T10:34:56Z 1nter pares 146705 /* 1991–2013 */ 3641169 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k3zyf3p5oprf2er9fk0ol6x0fmsqheb 3641171 3641169 2026-08-09T10:37:09Z 1nter pares 146705 /* 1991–2013 */ 3641171 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sa2irb4v79v827ei75awvvbcrhhc38y 3641172 3641171 2026-08-09T10:37:25Z 1nter pares 146705 /* 2026 */ 3641172 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o9067kc9iavudahpsnj5sooqvryu3gp 3641174 3641172 2026-08-09T10:38:34Z 1nter pares 146705 /* 2026 */ 3641174 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазіргі уақытқа дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d59drpkqt5pd4shgejd0w48aq0rajox 3641175 3641174 2026-08-09T10:38:49Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641175 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6vk4dcx98rxsqwvbrcxrc15dq0hex30 3641176 3641175 2026-08-09T10:41:19Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641176 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iamzhiiejxd4auob146kwb44qwx6d20 3641181 3641176 2026-08-09T10:51:30Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641181 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l52fr365sdhrhy8cmw9ju2ytelp5xnq 3641184 3641181 2026-08-09T11:28:21Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641184 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n9s5mqlx1rmltd7iazgxf4by8t6hhht 3641185 3641184 2026-08-09T11:30:03Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641185 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} igetnsxrtw4u7kok9dni3lwagk2y8qe 3641186 3641185 2026-08-09T11:33:06Z 1nter pares 146705 /* Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) */ 3641186 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> ==иМеншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dxtt0elip0i25ibw07xar3d2geo8uqf 3641187 3641186 2026-08-09T11:34:21Z 1nter pares 146705 3641187 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2rnceq1uqe7dul4jazdniyzhm57msxe 3641188 3641187 2026-08-09T11:34:31Z 1nter pares 146705 /* Меншік құрылымы */ 3641188 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0jnivisgw98up7ogouimhpk046luv69 3641189 3641188 2026-08-09T11:35:22Z 1nter pares 146705 3641189 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gmh4b6kyfxw5b7ehkg8wp3l4jw2gzd7 3641190 3641189 2026-08-09T11:38:28Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3641190 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сбербанк]] [[Санат:Ресей империясындағы 1841 жылы құрылғандар]] [[Санат:1841 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Кеңес Одағы банктері]] [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:MOEX құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік меншігіндегі банктері]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Кеңес брендтері]] 5051na5nz7tcqrd0epkxednbqn26s2z 3641191 3641190 2026-08-09T11:39:08Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3641191 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сбербанк Ресей]] [[Санат:Ресей империясындағы 1841 жылы құрылғандар]] [[Санат:1841 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Кеңес Одағы банктері]] [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:MOEX құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік меншігіндегі банктері]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Кеңес брендтері]] rr4rqy58ilpalqny7rdw1wm8ryhfmj5 3641192 3641191 2026-08-09T11:39:29Z 1nter pares 146705 3641192 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясында]] алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сбербанк Ресей]] [[Санат:Ресей империясындағы 1841 жылы құрылғандар]] [[Санат:1841 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Кеңес Одағы банктері]] [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында тіркелген компаниялар]] [[Санат:MOEX құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік меншігіндегі банктері]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Кеңес брендтері]] pxfz1pq7nbi6kwyidy1hmriic3hx2cn 3641196 3641192 2026-08-09T11:46:06Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3641196 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = PJSC Sberbank |түпнұсқа атауы = Сбербанк / Сбер |бұрынғы атаулары = |логотипі = Logo Sberbank.svg |логотип ені = |суреті = Moscow, view from Shelepikhinsky bridge - Belorussky bridge,Sbercity May 2025 04.jpg |сурет ені = |сурет атауы = [[Мәскеу]] қаласындағы штаб-пәтері, Ресей |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]]) |биржадағы листингі = MCX: SBER |қызметі = |құрылды = [[22 наурыз]] [[1991 жыл|1991]] |құрушы = |орналасуы = [[Sberbank City]], [[Мәскеу]], [[Ресей]] |басты адамдары = [[Anton Siluanov|Антон Силуанов]] <small>(Бақылау кеңесінің төрағасы)</small><br>[[German Gref|Герман Греф]] <small>([[CEO|бас атқарушы директор]] және Бақылау кеңесінің мүшесі)</small><ref>{{Cite web |title=SBER.RU {{!}} Sberbank Rossia Company Profile & Executives - WS |url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/RU/SBER/company-people |publisher=www.wsj.com}}</ref> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{hlist|[[Бөлшек банк|бөлшек банк ісі]]|[[корпоративтік банк ісі]]|[[инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]|[[сақтандыру]]|[[жеке банк ісі]]|[[жеке капитал]]|[[ипотекалық несие]]|[[кредиттік карталар]]|[[инвестицияларды басқару]]|[[байлықты басқару]]|[[активтерді басқару]]|[[өзара қорлар]]|[[биржалық инвестициялық қорлар]]|[[индекстік қорлар]]}} |меншікті капиталы = {{өсім}} $99,7 млрд (2025) |айналым = {{өсім}} $40 млрд (2017) |операциялық кіріс = {{өсім}} $41,6 млрд (2025) |таза табысы = {{өсім}} $20,4 млрд (2025) |активтер = {{өсім}} $822 млрд (2025) |капитализация = |қызметкерлер саны = {{өсім}} 281 000 (2019)<ref>{{Cite web |title=Sberbank in brief |url=https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |publisher=Sberbank.ru |access-date=13 May 2020 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528203442/https://www.sberbank.com/common/img/uploaded/com/sberbank_in_brief_rus.pdf |url-status=dead }}</ref> |басшы компания = National Wealth Fund, [[Government of Russia]] (50%+1 акция)<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.sberbank.com/news-and-media/press-releases/article?newsID=c5272937-f2c4-4205-a606-38970f1e9042&blockID=7&regionID=77&lang=en&type=NEWS |title=Sberbank announces its controlling stake sold to Russian Ministry of Finance as part of National Wealth Fund placement |date=Apr 10, 2020 |publisher=Sberbank}}</ref> |бағынышты компания = Sberbank CIB<br>SberTech<br>Кейбір еуропалық және посткеңестік елдердегі еншілес компаниялар |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|sberbank.com}}<br>{{URL|sberbank.ru}} |Ортаққор = }} '''«Сбербанк» жария акционерлік қоғамы'''{{efn|{{lang-ru|ПАО «СберБанк»|PAO "SberBank"}}, бастапқыда {{lang-ru|сберегательный банк|translit=sberegatelnyy bank|lit=жинақ банкі|link=no}} сөздерінің қысқартылған нұсқасы}} — штаб-пәтері [[Мәскеу]]де орналасқан, мемлекет акцияларының басым бөлігіне иелік ететін ресейлік банк және [[қаржылық қызметтер]] компаниясы. Сбербанк — [[КСРО-ның Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесінің]] Ресейдегі құқықтық мирасқоры. Компанияның атауы 2015 жылға дейін '''Ресей Сбербанкі''' болды,<ref>{{cite web |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russias-sberbank-faces-lawsuit-over-trademark-dispute-with-ukrainian-state-owned-bank-406135.html |website=Kyiv Post |title=Russia's Sberbank faces lawsuit over trademark dispute with Ukrainian state-owned bank |date={{date|2016/01/18}} |author=Mark Rachkevych|access-date=2026-06-04}}</ref> ал 2020 жылы бренд атауын '''Sber''' деп қысқартты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/69973/ |date={{date|2020/09/24}} |title=Sberbank presents new brand Sber, estimates costs for its introduction at 2.5 bln rubles in 5-6 years|access-date=2026-06-04}}</ref> 2022 жылға қарай банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен біріне ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Russian bankers shuffled personal wealth offshore long before latest sanctions, Pandora Papers show - ICIJ |url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/russian-bankers-wealth-sanctions-offshore/ |access-date=2022-04-11 |language=en-US}}</ref> Банктің 1990 жылдардан бергі өсуі ішінара Ресей үкіметімен тығыз байланыстарымен байланысты болды.<ref name=":0" /> 2025 жылы Сбербанктің Ресейдің 79 өңірі мен бір шет мемлекетте 86 филиалы және бір өкілдігі болды.<ref>{{Cite web |title=ПАО Сбербанк |url=https://www.rusprofile.ru/id/2835629 |access-date=2025-04-27 |website=www.rusprofile.ru |language=ru}}</ref> 2014 жылы ол Ресей мен [[Шығыс Еуропа]]дағы ең ірі, Еуропадағы үшінші ірі банк болды және ''[[The Banker]]'' журналының «Әлемдегі 1000 үздік банк» рейтингінде [[Ірі банктер тізімі|әлемде 60-орынға]], Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды.<ref name="The Banker">{{Cite news |date=30 June 2014 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=[[The Banker]] |url=http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |access-date=11 October 2014 |archive-date=6 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806060926/http://www.thebanker.com/Top-1000-World-Banks/Top-1000-World-Banks-Sales-bring-changes-in-CEE-but-Russia-still-rules |url-status=dead }}</ref> 2021 жылғы ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде, ''Forbes'' журналының «Global 2000» рейтингінде Сбербанк 51-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/#3c8c4ee45ac0|title=Global 2000|date=2021-04-13|work=Forbes|access-date=2026-06-04}}</ref> [[Еуропалық одақ]]тағы қызметін [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін дереу тоқтатқаннан соң, оның халықаралық қызметінің негізгі бөлігі [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] елдерінде шоғырланған. == Тарихы == [[Сурет:RR5115-0027R Сберегательное дело в России.gif|thumb|upright|alt=Ресейдің 25 рубльдік монетасы|1841 жылы [[Ресей империясы]]нда алғашқы жинақ кассаларының құрылуына арналған Ресей монетасы]] [[Сурет:Rus Stamp Sberbank Russia-160.jpg|280px|thumb|Сбербанктің 160 жылдығына арналған ресейлік [[пошта маркасы]] (2001)]] Корпоративтік сәйкестендіруінде, жарнамаларында және таныстырылымдарында Сбербанк [[Ресейдегі жинақ кассалары|Ресей империясының жинақ кассаларының]] мұрагері екенін белсенді түрде насихаттайды. Оларды император [[Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі|І Николай]] 1841 жылғы 30 қазанда Ресейде «...қаражатты сенімді әрі тиімді түрде жинақтау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін» жинақ кассаларын құру туралы жарлыққа қол қойған кезде құрған.<ref>[http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 Полное собрание законов Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124212549/http://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?regim=4&page=883&part=446 |date=24 November 2021 }}. Электрондық кітапхана [[Ресей ұлттық кітапханасы]]ның.</ref> 2000 жылдардың басынан бері Сбербанктің жарнамалық материалдарында 12 қараша банкінің туған күні ретінде көрсетіліп келеді,<ref name=":3">{{cite web |lang=ru |url=https://www.sberbank.ru/ru/about/history |title=История Сбербанка |website=Sberbank|access-date=2020-12-07 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151002/https://www.sberbank.ru/ru/about/history |url-status=live }}</ref> бұл [[Ескі және жаңа стильдегі күндер|Юлиан күнтізбесінен]] күндерді түрлендіру кезіндегі қате есептеуден туындаған күн.<ref>{{cite web|url=http://bankinform.ru/news/101957|author=Prokopyev, Alexey|title=История о том, как Сбербанк на свой день рождения опоздал|trans-title=The story of how Sberbank was late for its own birthday|date=11 November 2021|publisher=RIA BankInformServis|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124213417/https://bankinform.ru/news/101957|url-status=live}}</ref> Банк сондай-ақ [[Николай Кристофари]]ді өзінің алғашқы клиенті әрі алғашқы жинақ кітапшасының иесі деп санайды (оның мүсіні Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Сбербанктің бас кеңселерінің алдында тұр).<ref>{{Cite web|url=https://www.sberbank.com/ru/about/history|title=История "Сбера"|lang=ru|website=Official website of Sberbank|access-date=28 August 2023|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828155838/https://www.sberbank.com/ru/about/history|url-status=live}}</ref> Алайда Ресей империясының жинақ кассалары, Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Жинақ банкі) және Ресей Сбербанкі арасында заңды сабақтастық жоқ. 1917 жылғы революциядан кейін жинақ кассалары таратылып, кейін 1922 жылғы желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен Ресей АКСР-інің аумағында жаңа мекемелер ретінде қайта құрылды (революцияға дейінгі жинақ кассаларының құқықтық мирасқорлары ретінде емес). 1925 жылдың соңында олар [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары]] болып қайта құрылды. 1987 жылы Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары [[КСРО Жинақ банкі]] болып қайта ұйымдастырылды.<ref name="bre">{{cite encyclopedia |title=Sberbank of Russia |encyclopedia=Great Russian Encyclopedia |url=https://bigenc.ru/c/sberbank-rossii-c71eb3 |date=26 July 2023 |access-date=4 June 2026 |lang=ru}}</ref> 1990 жылғы 13 шілдеде КСРО Жинақ банкінің Ресей республикалық банкі Ресей АКСР Жинақ банкі болып қайта құрылды ([[Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі|Ресей АКСР Жоғарғы Кеңесінің]] 1990 жылғы 13 шілдедегі «Ресей АКСР Мемлекеттік банкі және Республика аумағындағы банктер туралы» қаулысына сәйкес),<ref>{{cite web|title=Resolution of the Supreme Soviet of the Russian SFSR of 13 July 1990 "On the State Bank of the Russian SFSR and Banks on the Territory of the Republic"|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618152128/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_28711/|archive-date=18 June 2022|publisher=Consultant+|language=ru}}</ref> Ресей АКСР-інің меншігі деп жарияланып, Ресей АКСР Орталық банкінің бақылауына берілді.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|title=Answers to frequently asked questions|lang=ru|website=www.sberbank.ru|access-date=1 January 2025|archive-date=1 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101060928/http://www.sberbank.ru/ru/person/contributions/compensation/faq|url-status=live}}</ref> Ресей АКСР Орталық банкінің 1991 жылғы 21 наурыздағы өкіміне сәйкес Ресей АКСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі, АҚ) қайта құрылды, ал 1991 жылғы 22 наурызда осы жаңа банктің акционерлерінің құрылтай жиналысы өтті.<ref name="bre" /><ref>{{cite web |url=https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |title=Ruling of the Arbitrazh Court of the Moscow Circuit of 27 September 2012, case no. A40-34442/09-54-292 |language=ru |website=kad.arbitr.ru |access-date=12 August 2024 |archive-date=12 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812145329/https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/32894004-c236-45cf-b930-c5d3024ab950/7dc325e5-4c94-4ea5-83c1-a25a793120d2/A40-34442-2009_20120927_Reshenija_i_postanovlenija.pdf#page=5 |url-status=live}}</ref> 1991 жылғы 20 маусымда Ресей АКСР Орталық банкі (болашақ Ресей Орталық банкі) Ресей Сбербанкін № 1481 лицензия бойынша тіркеді. [[КСРО Жинақ банкі]] қатар жұмысын жалғастырды және 1992 жылғы 1 қаңтарға дейін таратылған жоқ. Ол таратылғаннан кейін ғана 1992 жылғы 13 наурыздағы «Бұрынғы КСРО-ның ішкі қарызына қызмет көрсету қағидаттары мен тетіктері туралы» келісімнің 2 және 3-баптарында бұрынғы КСРО-ның халық алдындағы мемлекеттік қарызын өтеу жөніндегі міндеттемелер аумақтық негізде бөлініп, ТМД-ға мүше тиісті елдердің үкіметтері олардың мемлекеттік бюджеттері есебінен қабылдайтыны белгіленді.<ref>{{cite web |title=Agreement on the Principles and Mechanism for Servicing the Internal Debt of the Former USSR of 13 March 1992 |url=http://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608131026/https://docs.cntd.ru/document/1902932 |archive-date=8 June 2021 |publisher=Electronic Fund of Legal and Regulatory Documentation (Kodeks Consortium) |language=ru}}</ref> КСРО және Ресей АКСР Жинақ банктерінде ашылған (1991 жылғы 20 маусымға дейін) салымдар бойынша міндеттемелер Ресей Сбербанкінің қарызы болып табылмайды; олар ішкі мемлекеттік қарыз ретінде танылған («Ресей Федерациясы азаматтарының жинақтарын қалпына келтіру және қорғау туралы» 1995 жылғы 10 мамырдағы № 73-ФЗ Федералдық заң) және Ресей Федерациясының федералдық бюджетінен өтелуге жатады.<ref name=":7" /> === 1991–2013 === [[Сурет:Vladimir Putin 12 November 2001-7.jpg|260px|thumb|[[Ресей президенті]] [[Владимир Путин|Путин]] 2001 жылғы қарашада Мәскеудегі Сбербанк бөлімшесіне барады.]] 1991 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ндағы [[КСРО Мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жүйесі]]нің қызметі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық жинақ банкіне (Ресей Сбербанкі) қайта ұйымдастырылды. Посткеңестік Ресейде Сбербанк жеке және басқа мемлекеттік коммерциялық банктер тарапынан бәсекелестіктің артуына қарамастан, ең ірі әмбебап банк болып табылады. Банк халықаралық қатысу аясын біртіндеп кеңейтті.<ref>{{Cite web |title=Sberbank of Russia – 1991–2008 |url=http://www.sberbank.ru/en/about/about_sberbank/history_achievements/y1991-2008_en |access-date=6 November 2014 |publisher=Sberbank.ru}}</ref> 2007 жылдан бері Сбербанкті [[экономика министрі]] болған, [[Владимир Путин]]нің жақын серіктесі [[Герман Греф]] басқарады.<ref>{{Cite news |date=29 May 2015 |title=Top 1000 World Banks – Sales bring changes in CEE but Russia still rules |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/2015/05/29/russia-sberbank-ceo-idUSR4N0YA01T20150529 |access-date=6 November 2015 }}</ref> === 2026 === 2026 жылғы шілдеде Сбербанк 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап шетел валютасындағы және көпвалюталы [[Visa Inc.|Visa]] және [[Mastercard]] банк карталарына қызмет көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Сбербанктің шетел валютасындағы және көпвалюталы карталары бұған дейін 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін халықаралық санкциялар енгізілген соң, Ресейден тыс жерлерде қонақүй брондауы немесе сатып алулар жасау үшін жұмыс істеуін тоқтатқан болатын.<ref>[https://meduza.io/en/news/2026/07/24/sberbank-to-close-foreign-currency-and-multicurrency-visa-and-mastercard-cards-starting-september-1 Sberbank to close foreign-currency and multicurrency Visa and Mastercard cards starting September 1], Meduza, 23 July 2026, retrieved 26 July 2026.</ref> == Ребрендинг және «экожүйе» (2020 жылдан қазірге дейін) == 2020 жылы Сбербанк ребрендинг жүргізді. Логотипін өзгертумен және «Sber» қысқартылған атауын ресми түрде қабылдаумен қатар, компания өзінің «экожүйеге» айналатынын жариялады. Сбербанк «банктен де артық» болуға шешім қабылдап, әртүрлі, негізінен цифрлық қызметтерді дамыта бастады: онлайн-кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), азық-түлік жеткізу қызметі (SberMarket), бұлттық сақтау қоймасы (SberDisk) және такси қызметі (Citymobil).<ref>{{Cite web|url=https://frankrg.com/25108|title=Больше не банк: Сбербанк провел ребрендинг и представил новые сервисы|language=ru|date=2020-09-24|publisher=frankrg.com}}</ref> Бастапқыда «экожүйе» ірі интернет-холдинг [[VK (компания)|Mail.ru Group]]-пен серіктестік негізінде құрылды, ол үшін шамамен 100 миллиард рубль капиталы бар O2O (online-to-offline) Holding бірлескен кәсіпорны құрылды. Алайда 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке қатысты келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастықты тоқтату туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/29/03/2021/60620d189a79473fc0dcd651|title=FT узнала о переговорах с Кремлем о "разводе" "Сбера" и Mail.ru|language=ru|date=2021-03-29|publisher=[[RBK Group|RBC]]|access-date=2026-06-04}}</ref> «Экожүйенің» тағы бір құрамдас бөлігі — дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосқаннан кейін көп ұзамай Сбер бизнесті кеңейтіп, өз бөлімшелерінде дәріханалар ашу туралы шешім қабылдады. Ондағы сатып алулар дәрі-дәрмектерді мақсатты түрде орау, сондай-ақ өзінің генерик дәрі-дәрмектерін өндіру есебінен тиімдірек болады деп болжанды.<ref>{{Cite web|url=https://ko.ru/news/sberbank-otkroet-apteki-v-svoikh-otdeleniyakh/|title=Сбербанк откроет аптеки в своих отделениях|language=ru|date=2021-04-27|publisher=ko.ru}}</ref> 2021 жылы Сбер сондай-ақ SberMegaMarket электрондық коммерция платформасын және жеткізу қызметі SberMarket қолданбасын құрды.<ref>{{cite news |last1=Seddon |first1=Max |title=Inside Sberbank's push to become Russia's Amazon |url=https://www.ft.com/content/b7bc4579-e232-41e2-b14b-e45361b6a814 |access-date=27 June 2025 |work=Financial Times |date=7 September 2021}}</ref> 2021 жылдың жазында Сбербанк [[саббатикал]] демалысын енгізетінін жариялады. Қызметкерлерге жұмыс орындарын сақтай отырып (бұл үшін олардың тікелей басшысының келісімі қажет) бір жылға дейін ақысыз демалыс алуға рұқсат етіледі. Сондай-ақ оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етіледі.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/06/07/sabbatikal-stanovitsya-novym-trendom-sber-razreshil-svoim-sotrudnikam-brat-godovoy-neoplachivaemyy-otpusk|title="Саббатикал становится новым трендом». "Сбер" разрешил своим сотрудникам брать годовой неоплачиваемый отпуск|language=ru|date=2021-06-07|publisher=Meduza|access-date=2026-06-04}}</ref> == Меншік құрылымы == Сбербанктің негізгі акционері — [[Ресейдің Ұлттық әл-ауқат қоры]], оны [[Ресей үкіметі]] басқарады (2020 жылға дейін — Ресей Федерациясының Орталық банкі). Қор Сбербанктің дауыс беретін акцияларының 50%-дан астамына, нақтырақ айтқанда, 50% + 1 дауыс беретін акциясына иелік етеді. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында бөлінген.<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|title=Правительство купило Сбербанк у ЦБ|url=https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2020/04/10/827726-pravitelstvo-kupilo-sberbank|access-date=2021-01-25|website=Ведомости|date=10 April 2020 |language=ru}}</ref> Ресейдің Орталық банкі Ресей заңнамасына өзгерістер енгізілмейінше, өз үлесін сата алмайды.<ref>{{Cite news |title=Федеральный закон от 10.07.2002 N 86-ФЗ (ред. от 05.10.2015) "О Центральном банке Российской Федерации (Банке России)" |work=КонсультантПлюс |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37570/89620eeb7768b5614444779ce78d491664bef58e/ |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news |title=Сбербанк могут продать без закона |work=Газета Коммерсантъ |url=http://www.kommersant.ru/doc/2019143 |access-date=11 November 2015}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[GigaChat]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Сбербанк Ресей]] [[Санат:Ресей империясындағы 1841 жылы құрылғандар]] [[Санат:1841 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Кеңес Одағы банктері]] [[Санат:Мәскеуде орналасқан компаниялар]] [[Санат:Мәскеу биржасында тіркелген компаниялар]] [[Санат:MOEX құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Ресейдің мемлекеттік меншігіндегі банктері]] [[Санат:Ресей брендтері]] [[Санат:АҚШ Қаржы министрлігінің санкцияларына ұшыраған Ресей субъектілері]] [[Санат:Кеңес брендтері]] d64gdaudglpcftriw49d54yrqhttr7t 14 784760 3641193 2026-08-09T11:41:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Ресей мәдениеті]] [[Санат:Ресейдегі бөлшек сауда]] 3641193 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:Ресей мәдениеті]] [[Санат:Ресейдегі бөлшек сауда]] lulfoflmrameuwu8l9tpfia384rwbka 14 784761 3641195 2026-08-09T11:44:46Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:КСРО экономикасы]] [[Санат:КСРО мәдениеті]] 3641195 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша брендтер]] [[Санат:КСРО экономикасы]] [[Санат:КСРО мәдениеті]] osotksr4z7tpng62kl5aoe0s0svg27b 0 784762 3641198 2026-08-09T11:57:54Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{asx|ANZ}} |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австрал... 3641198 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{asx|ANZ}} |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австралия}}: [[Мельбурн]] |басты адамдары = Пол О'Салливан <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Шэйн Эллиотт <small>(бас атқарушы директор)</small><ref name="quote" /> |саласы = банк ісі |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 61,297 млрд<br><small>$45,4 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |айналым = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]] 17,637 млрд<br><small>$13,1 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|publisher=Australia and New Zealand Banking Group Ltd|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004425/https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]]3,578 млрд<br><small>$2,65 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |активтер = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 1,042 трлн<br><small>$772 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |капитализация = [[Австралиялық доллар|A$]] 79,3 млрд <small>(2021 жылғы 12 шілде)</small><ref name="quote">{{cite web|title=ANZ.AX - Australia and New Zealand Banking GrpLtd Profile|url=https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004422/https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 38 579 <small>(2020)</small><ref name="AR2020" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[ANZ National Bank]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[KPMG]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Australia and New Zealand Banking Group''' — [[аустралия]]лық қаржы тобы. [[Commonwealth Bank]], [[National Australia Bank]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның үлкен төрт банкін құрайды. ANZ сондай-ақ [[Жаңа Зеландия]]дағы ең ірі банк болып табылады, онда оның еншілес қоғамы — [[ANZ National Bank]] жұмыс істейді. p46tv5n1njq5xonj1bs23f04uujm3z5 3641199 3641198 2026-08-09T11:58:25Z 1nter pares 146705 3641199 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{asx|ANZ}} |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австралия}}: [[Мельбурн]] |басты адамдары = Пол О'Салливан <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Шэйн Эллиотт <small>(бас атқарушы директор)</small><ref name="quote" /> |саласы = банк ісі |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 61,297 млрд<br><small>$45,4 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |айналым = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]] 17,637 млрд<br><small>$13,1 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|publisher=Australia and New Zealand Banking Group Ltd|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004425/https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]]3,578 млрд<br><small>$2,65 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |активтер = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 1,042 трлн<br><small>$772 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |капитализация = [[Австралиялық доллар|A$]] 79,3 млрд <small>(2021 жылғы 12 шілде)</small><ref name="quote">{{cite web|title=ANZ.AX - Australia and New Zealand Banking GrpLtd Profile|url=https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004422/https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 38 579 <small>(2020)</small><ref name="AR2020" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[ANZ National Bank]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[KPMG]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Australia and New Zealand Banking Group''' — [[аустралия]]лық қаржы тобы. [[Commonwealth Bank]], [[National Australia Bank]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның үлкен төрт банкін құрайды. ANZ сондай-ақ [[Жаңа Зеландия]]дағы ең ірі банк болып табылады, онда оның еншілес қоғамы — [[ANZ National Bank]] жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} glmljvh3reatq7hxaus4t4xm8v2tn68 3641200 3641199 2026-08-09T11:58:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3641200 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{asx|ANZ}} |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австралия}}: [[Мельбурн]] |басты адамдары = Пол О'Салливан <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Шэйн Эллиотт <small>(бас атқарушы директор)</small><ref name="quote" /> |саласы = банк ісі |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 61,297 млрд<br><small>$45,4 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |айналым = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]] 17,637 млрд<br><small>$13,1 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|publisher=Australia and New Zealand Banking Group Ltd|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004425/https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]]3,578 млрд<br><small>$2,65 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |активтер = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 1,042 трлн<br><small>$772 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |капитализация = [[Австралиялық доллар|A$]] 79,3 млрд <small>(2021 жылғы 12 шілде)</small><ref name="quote">{{cite web|title=ANZ.AX - Australia and New Zealand Banking GrpLtd Profile|url=https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004422/https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 38 579 <small>(2020)</small><ref name="AR2020" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[ANZ National Bank]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[KPMG]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Australia and New Zealand Banking Group''' — [[аустралия]]лық қаржы тобы. [[Commonwealth Bank of Australia|Commonwealth Bank]], [[National Australia Bank]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның үлкен төрт банкін құрайды. ANZ сондай-ақ [[Жаңа Зеландия]]дағы ең ірі банк болып табылады, онда оның еншілес қоғамы — [[ANZ National Bank]] жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iqket4z2lz9mstdyeoykwr21602br6w 3641201 3641200 2026-08-09T11:58:57Z 1nter pares 146705 /* */ 3641201 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = |суреті = Docklands View with Bolte Bridge & ANZ Headquarter Building (cropped).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{asx|ANZ}} |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австралия}}: [[Мельбурн]] |басты адамдары = Пол О'Салливан <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Шэйн Эллиотт <small>(бас атқарушы директор)</small><ref name="quote" /> |саласы = банк ісі |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 61,297 млрд<br><small>$45,4 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |айналым = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]] 17,637 млрд<br><small>$13,1 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|publisher=Australia and New Zealand Banking Group Ltd|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004425/https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]]3,578 млрд<br><small>$2,65 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |активтер = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 1,042 трлн<br><small>$772 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |капитализация = [[Австралиялық доллар|A$]] 79,3 млрд <small>(2021 жылғы 12 шілде)</small><ref name="quote">{{cite web|title=ANZ.AX - Australia and New Zealand Banking GrpLtd Profile|url=https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004422/https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 38 579 <small>(2020)</small><ref name="AR2020" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[ANZ National Bank]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[KPMG]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Australia and New Zealand Banking Group''' — [[аустралия]]лық қаржы тобы. [[Commonwealth Bank of Australia|Commonwealth Bank]], [[National Australia Bank]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның үлкен төрт банкін құрайды. ANZ сондай-ақ [[Жаңа Зеландия]]дағы ең ірі банк болып табылады, онда оның еншілес қоғамы — [[ANZ National Bank]] жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ky51h7irzakxt6hf6ehvxjo179kvt8k