Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Велосипед 0 2068 3642664 3642480 2026-08-14T05:05:14Z Mtdi20 184402 аралары ашыл маған 3642664 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Bicycle evolution-numbers.svg|400px|нобай|Велосипед [[эволюция]]сы]] [[Сурет:RacingBicycle-non.JPG|thumb|Жарысу велосипеді]] '''Велосипед''' ({{lang-fr|vélocipède}}, шығу тегі {{lang-la|velox}} —<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> жылдам, жедел және ''pes'' — аяқ) — адам күшімен қозғалатын көлік түрі. Көбінесе екі доңғалақты, кейбір кездерде үш доңғалақты түрлері де кездеседі. Бірінші велосипедтер Еуропада [[19 ғасыр]] пайда болып, одан бері әлемге кең тарап, қазіргі дағдылы кейіпіне дейін дамып келген. Бүгінгі күні саны 1,000,000,000-тан асатын бұл көлік әлемнің кейбір аумақтарында серуендеуге, не спортта қолданылса, көп региондарда негізгі транспорт түрі болып табылады. Велосипедтің жалпы бейнесі, рамасының конфигурациясы, доңғалақтары, педальдары, отырғышы және тұтқасы 1885 жылы алғашқы жасалған шынжырлы нұсқасынан аса көп өзгерген емес. Әрине сол уақыттан бері, әсіресе кейінгі кезде, жаңа материалдар қолданылып, [[компьютер]]і орнатылған модельдері де дамытылып, велосипедтің дизайнына айтарлықтай өзгерістер жасалды Велосипед – жедел жүруге арналған қарапайым көлік. Ол 16 ғасырдан бастап көптеген елдердің өнертапқыштары: Г.Гантшель ([[Германия]], 1649), Р. Ла Рошелли ([[Франция]], 1693), Леонтий Шамшуренков ([[Ресей]], 1752), Овенден ([[Англия]], 1761), тағыда басқа жасаған төрт доңғалақты арба негізінде шыққан. Алғашкы екі доңғалақты велосипед Ресейде жасалды. [[Ефим Артамонов]] жасаған велосипед 1801 жылы [[Мәскеу]]де көпшілікке көрсетілді. Оның алдыңғы үлкен доңғалағы педаль арқылы қозғалысқа келетін де, артқы кішкене доңғалағы сүйемелдеуіш қызметін атқаратын. Соңынан [[Батыс Еуропа]] елдерінде әр түрлі велосипедтер (Карл Драйс, Германия, 1815) пайда болды. 19 ғасырдың 50-жылдары неміс механигі Ф.М. Фишер велосипедтің алдыңғы дөңгелегіне педаль кигізілген шатун орнатуды ұсынды. 19 ғасырдың аяқ кезінен бастап велосипед көптеп шығарыла бастады. Бұл кезде оның құрылысына пневматикалық шина, шарикті ішпек ([[подшипник]]), болат түтіктен жасалған рама, шынжырлы беріліс, еркін жүріс механизмі, тағыда басқа енгізілді. Қазіргі велосипед үстіне ершік орнатылған рамадан, екі (кейде үш) доңғалақтан тұрады. Ол аяқ күшімен педальді беріліс арқылы қозғалысқа келтіріледі. Оның рульмен байланысқан алдыңғы доңғалағы бағыттаушы қызметін атқарады. Велосипед пайдалану мақсатына және құрылымдық ерекшеліктеріне қарай: көліктік велосипед, көліктік жеңіл велосипед, жасөспірімдер велосипеді, спорттық велосипед, балалар велосипеді және арнаулы велосипед болып ажыратылады. Көліктік велосипедтің рамасы берік, шинасы жалпақ, рулі биік орналасқан, салмағы 16 килограмм шамасында, пайдалануда барынша қарапайым болып келеді. Көліктік жеңіл велосипедтің салмағы жеңілдеу (14 килограмм) әрі шинасы жіңішкелеу, әдетте қол тежеуішпен жабдықталады. Жасөспірімдер велосипеді ересектерге арналған көліктік велосипедтің көшірмесі іспетті, құрылымы мейлінше қарапайым әрі бөлшектері үлкен велосипедтегіден гөрі кішірек келеді. Спорттық велосипедтердің тас жолға және трекке арналған түрлері бар. Олардың салмағы жеңіл (8 – 11 килограмм), камерасыз шиналары жіңішке болады; құралымдық жабдықтары легирленген болат және дюралюминий сияқты берік әрі барынша жеңіл материалдардан жасалады, рулі төмен орнатылып, қол тежеуішпен және жылдамдық ауыстырғышпен (сегіз – он сатылы) жабдықталады. Спорттық велосипедтің бір түрі – тандем. Ол екі кісіге лайықталып, қос доңғалақты және қос берілісті болып жасалады. Мұндай велосипедтің жылдамдығы сағатына 70 километрге дейін жетеді. Балалар велосипедінің екі және үш доңғалақты, сондай-ақ құрама түрлері (үш доңғалақты велосипедті екі доңғалақты велосипедке және керісінше өзгертуге болады) бар. Балалар велосипедінің шиналары тұтастай құйылып немесе үрлемелі резина күйінде шығарылады. Арнаулы велосипедтерге циркте ойнауға, жүк тасуға, қарт адамдардың жүріп-тұруына арналған бір – үш доңғалақты велосипедтер, велоарба, тағыда басқа жатады. Соңғы кезде жиналмалы велосипедтер көп тарады. Аспалы қозғалтқышпен жабдықталған велосипед [[мопед]] деп аталады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Тарихы == Велосипедтің шығу тарихы мен ойлап шығарған адамы нақты белгілі емес. Ең ықтимал болжам ретінде неміс бароны [[Карл Дрез]]дің<ref>[[:de:Karl Drais]]</ref> есімі аталады. К. Дрез өз машинасын 1817 жылы ойлап тауып, [[патент]]ін алған. Бұл көлік адамның жерді аяғымен итеру арқылы қозғалған. [[Сурет:Celerifere.png|нобай|1791 жылғы беделді(де Сиврак)адамға арналған велосипед]] Велосипедтің тарихы терең. Кейбір деректерге қарағанда, 1863 жылы Парижде 20 жас­тағы франциялық өнертапқыш [[Пьер Лалман]] қазіргі велосипедке ұқсайтын ең алғаш көлік құралын жасап шығарған кө­рі­не­ді. Тағы бір жылдан кейін франциялық инженер [[Пьер Мишо]] бұл көлікке «вело­сипед» деген атау берген екен. 1866 жылдың қараша айында Пьер Лалман Америкаға барып, өзі жасап шығарған велосипедке патент алды. [[Сурет:Ordinary bicycle01.jpg|thumb|A ''[[penny-farthing]]'' or ''ordinary bicycle'' photographed in the [[Škoda museum]] in the [[Czech Republic]]]] Сөйткен велосипед жылдар бойы техникалық жағынан жетіліп, бүгінгі күнге дейін адамзат кәдесіне жарап келеді. Бір қызығы, XX ғасырда велосипедке деген қызығушылық біресе артып, біресе төмендеп отырған. 1905 жылдан бастап АҚШ пен Гер­мания сияқты дамыған елдерде автокөлік индустриясының дамуына байланысты ве­ло­сипед сән болудан қалды. Жол полициясы велосипедшілерді автокөлік қозғалысына кедергі туындататындар деп санайтын. Алай­да 1960 жылдың аяғына таман эколо­гиялық мәселелерге алаңдаумен қатар, салауатты өмір салтын насихаттайтын да­мы­ған елдерде велосипедке деген қызығу­шы­лық қайтадан артты. Өткен ғасырдың аяғына таман [[Кеңес Одағы]]нда адамның жас шамасына қарай сұрыпталған «Дружок», «Школьник», «Орленок», «Салют», «Кама», «Урал», «Уралец», «Украина», «Аист» сияқ­ты велосипедтер кеңінен тарағанын біз­дер жақсы білеміз. Велосипедтің әлеуметтік рөлі зор болды. Еуропада бастау алған велосипед өндірісі автокөлік пен ұшақ құрастыру ісі­нің техникалық базасын құруға негіз беріпті. Велосипед қаңқасы мен басқа бөлшектерін жасауға бағытталған метал өңдеу техноло­гиялары кейіннен көліктің өзге түрлерінде қолданыс тапты. «Ровер», «Шкода», «Пежо», «Опель» сияқты өткен ғасырдың басында құрылған автокөлік шығаратын көптеген компаниялар әуел баста велосипед зауыты­нан бастаған екен. Жүргізушінің жынысы­на қарамайтын велосипед гендерлік теңсіз­дікті жоюға да үлес қосты. Оның арқасында әйелдер еркін қимылдауға мұрша бермейтін тар корсетті тастап, велосипедтің арқасында сәнге айналған ықшам, әрі ыңғайлы шалбар кие бастады. VІІІ (?!) ғасырдың аяғында велоси­педтің арқасында ауыл тұрғындары көрші­лес ауыл мен қалаларға барып, түрлі елді мекендер өзара қыз алысып, қанның жаңа­руынан халықтың генетикалық денсаулығы да жақсарғанын ғалымдар жоққа шығар­майды. Велосипедтің арқасында халық бір қала­да шоғырланбай, қала сыртында өмір сүріп, алыс жерлерде жұмыс істеу мүмкін­дігін алған. == Түсініктемелер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Bicycle|Bicycle}} * A range of [http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/tpm/tal/cyclefacilities/ Traffic Advisory Leaflets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113080655/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/tpm/tal/cyclefacilities/ |date=2010-01-13 }} produced by the [[Department for Transport|UK Department for Transport]] covering cycling. * [http://www.OldRoads.com/ Menotomy Vintage Bicycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329083404/http://www.oldroads.com/ |date=2019-03-29 }} - Databases of antique bicycle photos, features, price guide and research tools. Very large archives. * [http://gotoes.org/bikestuff/index.htm The Bicycle - Worlds most efficient form of transportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204084117/http://gotoes.org/bikestuff/index.htm |date=2010-02-04 }} Discussion of the Bicycle and its advantages over motor vehicles * [http://sheldonbrown.com/ Brown, Sheldon] (2005). Extensive Online [http://sheldonbrown.com/glossary.html Bicycle Glossary] * Hudson, William (2003). [http://www.jimlangley.net/ride/bicyclehistorywh.html Myths and Milestones in Bicycle Evolution]. Retrieved [[Наурыздың 30]] [[2005]]. * [http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/collection/cycles.cfm A History of Bicycles and Other Cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916100955/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/collection/cycles.cfm |date=2014-09-16 }} at the [[Canada Science and Technology Museum]] * Jones, David E. H. (1970). [http://ist-socrates.berkeley.edu/~fajans/Teaching/MoreBikeFiles/JonesBikeBW.pdf The Stability of the Bicycle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030114634/http://ist-socrates.berkeley.edu/~fajans/Teaching/MoreBikeFiles/JonesBikeBW.pdf |date=2008-10-30 }}. Scanned in copy for download for personal use. * [http://www.bicyclecity.com Bicycle City] {{Human-powered vehicles}} <!-- The Danish article is *not* a FA, the star has a different meaning on that Wikipedia. Please don't add this star again --> == Дереккөздер== *Балалар энциклопедиясы <references/> [[Санат:Көліктер]] asj1h0l63xf60phn1mbrconw3jtparm Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі 0 3320 3642653 3640488 2026-08-14T03:29:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642653 wikitext text/x-wiki Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]). 2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}</ref> Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар. == ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары == === ''Дербес'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Дербес мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Назарбаев Университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |2011 | дербес білім беру ұйымы || <small>Президент: профессор</small> <br /> Ахмад Вакар <br /><small>Провост: доктор</small> <br />Илесанми Адесида | 7 089 (2024)<ref>https://nu.edu.kz/wp-content/uploads/2025/12/nu_annual_report_rus-1.pdf</ref>|| {{URL|https://nu.edu.kz/}} |} === ''Халықаралық'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:20%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Халықаралық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |1991 | style="text-align:center;" |1992 | мекеме | <small>Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты</small> <br />Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |10 986 (2025–2026)<ref>https://ayu.edu.kz/birimler/kz/0-ahmet-yesevi-universitesi/akademik-veriler</ref> |{{URL|https://ayu.edu.kz/}} |- | | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} === ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Ұлттық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:21%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" class="unsortable" | Сайты |- | [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1993 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы</small> <br />[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}} |28 000+<ref>https://farabi.university/storage/files/348179768168d661ad26f45314043324_Booklet%20KazNU%202025.pdf</ref> |{{URL|https://farabi.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1994 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}} | 12 670<ref>https://satbayev.university/kk/news/kanysh-satbaevtyn-125-zhyldygy-men-satbaev-universitetinin-90-zhyldyk-mereytoyy-zhylynda-rektor-atkarylgan-zhumystar-turaly-esep-berdi</ref>|| {{URL|https://satbayev.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1928 | style="text-align:center;" |2003 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты</small> <br /> [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}} | 16 710<ref>https://www.topuniversities.com/universities/abai-kazakh-national-pedagogical-university-abai-university</ref>|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Шоранов Марат Едігеұлы}} | 15 814<ref>https://www.nur.kz/society/2053265-studentotsentrichnost-i-innovatsii-v-meditsine-itogi-goda-podveli-v-kaznmu/</ref>|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1929 (АЗМИ)<br />1930 (ҚазАШИ) | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}} |6 545<ref>https://www.topuniversities.com/universities/kazakh-national-agrarian-research-university-kaznaru</ref> | {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}} |- |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[[Алматы]] |style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}} | 9 805<ref>https://univision.kz/kk/univ/42-kazak-ulttyk-kyzdar-pedagogikalyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1978 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br />Жүдебаев Арман Әділханұлы}} |1 550<ref>https://univision.kz/kk/univ/40-t-k-zhyrgenov-at-kazak-ulttyk-oner-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://kaznai.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|<small>Ректор: PhD докторы</small> <br /> Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}} |868<ref>https://univision.kz/kk/univ/39-kurmanfazy-atyndafy-kazak-ulttyk-konservatoriyasy/</ref> | {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}} |- | [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1996 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}} |20 350<ref>https://univision.kz/kk/univ/23-l-n-gumilev-atyndafy-euraziya-ulttyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://enu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1998 | style="text-align:center;" |1998 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} | 1 574<ref>https://univision.kz/kk/univ/49-kazak-ulttyk-oner-universiteti/</ref>|| {{URL|https://kaznui.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2015 | style="text-align:center;" |2015 | шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}} |142<ref>https://univision.kz/kk/univ/38-kazak-ulttyk-horeografiya-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://balletacademy.edu.kz}} |- | [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |2024 | style="text-align:center;" |2024 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы</small> <br /> Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} | 1 538<ref>https://univision.kz/kk/univ/125-halykaralyk-kolik-zhane-gumanitarlyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}} |- | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |2025 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы</small> <br />[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]] |13 360<ref>https://statbase.ru/data/karaganda-buketov-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://buketov.edu.kz/}} |} === ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | [[Ақтау]] | style="text-align:center;" |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />Ахметов Берік Бақытжанұлы |5 761<ref>https://univision.kz/kk/univ/71-sh-esenov-atyndafy-kaspiy-memlekettik-tehnologiyalar-zhane-inzhiniring-universiteti/</ref> |{{URL|https://yu.edu.kz/}} |- | [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қарабасова Лаура Чапайқызы |14 225<ref>https://statbase.ru/data/k-zhubanov-aktobe-regional-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}} |- | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қалиев Әсет Әскерұлы |6 549<ref>https://univision.kz/kk/univ/30-marat-ospanov-atyndafy-batys-kazakstan-meditsina-universiteti/</ref> |{{URL|https://zkmu.edu.kz/}} |- |[[Азаматтық авиация академиясы]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1995 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Мәмеков Дәулет Әбірбекұлы |1 840<ref>https://statbase.ru/data/civil-aviation-academy-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://caa.edu.kz/}} |- | [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />''бос орын'' |2 534<ref>https://iaar.agency/storage/photos/shares/prog_accreditation_files/ARPI_280423/Report_2etap_4.pdf</ref> |{{URL|https://api.edu.kz/}} |- | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тіреуов Қанат Маратұлы |10 851<ref>https://kazatu.edu.kz/en/ </ref> |{{URL|https://kazatu.edu.kz/}} |- | [[Астана медицина университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1964 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Надыров Камалжан Талғатұлы |7 000+<ref>https://timesofcollege.com/abroad/astana-medical-university-206654</ref> |{{URL|https://amu.edu.kz/}} |- | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]] |8 055<ref>https://pricom.kz/obrazovanie/au-imeni-h-dosmuhamedova-itogi-deyatelnosti-i-zadachi-na-perspektivu.html</ref> |{{URL|https://asu.edu.kz/}} |- | [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1980 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы |8 055 (2025)<ref>https://pricom.kz/obrazovanie/au-imeni-h-dosmuhamedova-itogi-deyatelnosti-i-zadachi-na-perspektivu.html</ref> |{{URL|https://aogu.edu.kz/}} |- | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]] | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сырлыбаев Марат Қадырұлы |7 384<ref>https://statbase.ru/data/kokshetau-state-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://shokan.edu.kz/}} |- | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сағынтаева Сәуле Саветқызы |9 202<ref>https://www.kstu.kz/wp-content/uploads/2025/11/Godovoj-otchet-KarTU-za-2024_eng.pdf</ref> |{{URL|https://www.kstu.kz/}} |- | [[Қарағанды медицина университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы |9 095<ref>https://qmu.edu.kz/en/</ref> |{{URL|https://qmu.edu.kz/}} |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1939 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы |9 000<ref>https://ksu.edu.kz/ru/newslist/all-news/kru-itogi-raduyut-plany-vpechatlyayut/</ref> |{{URL|https://ksu.edu.kz/}} |- | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | [[Қызылорда]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы |11 600<ref>https://www.topuniversities.com/universities/korkyt-ata-kyzylorda-university</ref> |{{URL|https://korkyt.edu.kz/}} |- | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1932 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |4 981<ref>https://univision.kz/kk/univ/31-mahambet-otemisov-atyndafy-batys-kazakstan-universiteti/</ref> |{{URL|https://wku.edu.kz/}} |- | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Наметов Асқар Мырзахметұлы |9 000<ref>https://univision.kz/kk/univ/29-zhangir-han-atyndafy-batys-kazakstan-agrarlyk-tehnikalyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://wkau.edu.kz/}} |- | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1952 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Төлеген Мұхтар Әділбекұлы |7 339<ref>https://statbase.ru/data/sarsen-amanzholov-east-kazakhstan-university-kazakhstan-number-of-students-by-university/</ref> |{{URL|https://vku.edu.kz/}} |- | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы |3 699<ref>https://univision.kz/kk/univ/15-daulet-serikbaev-atyndafy-shyfys-kazakstan-tehnikalyk-universiteti/</ref> |{{URL|https://www.ektu.kz/}} |- | [[Торайғыров университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1960 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Медетов Нұрлан Әмірұлы |8 906<ref>https://tou.edu.kz/ru/2011-09-15-10-55-55?id=2857</ref> |{{URL|https://tou.edu.kz/}} |- | [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Әмірбекұлы Ержан |4 000<ref>https://ppu.edu.kz/doc/2025/august/putev_2025-rus.pdf</ref> |{{URL|https://ppu.edu.kz/}} |- | [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исақаев Ербол Маратұлы |6 868<ref>https://www.topuniversities.com/universities/manash-kozybayev-north-kazakhstan-university</ref> |{{URL|https://ku.edu.kz/}} |- | [[Рудный индустриялық университеті]] | [[Рудный]] | style="text-align:center;" |1977 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы |940<ref>https://univision.kz/kk/univ/90-rudnyy-industrialdyk-instituty/</ref> |{{URL|https://www.rii.edu.kz/}} |- | [[Шәкәрім университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1934 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Орынбеков Думан Рымғалиұлы |6 965<ref>https://www.topuniversities.com/universities/shakarim-university-city-semey-kazakhstan</ref> |{{URL|https://shakarim.edu.kz/}} |- | [[Семей медицина университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы |7 200<ref>https://padmavathioverseas.com/mbbs-in-kazakhstan/ </ref> |{{URL|https://smu.edu.kz/}} |- | [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]] | [[Талдықорған]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы |5 646<ref>https://zhetysu.edu.kz/about-zhetysu-university-named-after-ilyas-zhansugurov/</ref> |{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}} |- | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]] |11 391<ref>https://dulaty.edu.kz/images/document/DU%20sandar/univer_cifr_rus_13.11.25.pdf{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{URL|https://dulaty.kz/}} |- | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | [[Теміртау]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жәутіков Бахыт Ахатұлы |2 400<ref>https://backend.deqar.eu/reports/IAAR/176510_20220831_0630_Report_2.pdf</ref> |{{URL|https://tttu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы | 2 257<ref>https://univision.kz/kk/univ/121-halykaralyk-turizm-zhane-meymandostyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://iuth.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1943 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |27 641<ref>https://auezov.edu.kz/sm/eng</ref> |{{URL|https://auezov.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Балабиев Қайрат Рахымұлы |8 228<ref>https://zhanibekov.edu.kz/</ref> |{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}} |} == ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Басқарушы орган ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1994 | <small>Ректор:</small> <br /> Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] | || {{URL|https://www.apa.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2001-2005, 2016 | <small>Ректор:</small> <br /> Мусин Қанат Қалқаманұлы || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] | 101|| {{URL|https://sta.edu.kz/}} |- | ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы | [[Қосшы]] | style="text-align:center;" |2015 | {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|<small>Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі</small> <br />Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] |121 |{{URL|https://academy-gp.kz/}} |- | "AML ACADEMY" Қаржылық мониторинг академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2023 | <small>Ректор:</small> <br /> Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] | || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|<small>Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры</small> <br /> Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |600-800 |— |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | <small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Поливанов Павел Константинович |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | |— |- | ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М. Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|<small>Бастық: азаматтық қорғау полковнигі</small> <br />Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] | |{{URL|http://agz.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br />Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]] | |{{URL|https://www.ang.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш. Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1971 | {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|<small>Бастық: полиция генерал-майоры</small> <br /> [[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://qpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Есболатов атындағы Алматы академиясы | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1956 | {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://alpolac.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б. Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1969 | {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://kpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1996 | {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі</small> <br /> Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | |{{URL|https://auimvd.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2024 | {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|<small>Бастық:</small> <br /> Жолдасов Ораз Жолдасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | | {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}} |- | [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Әбжанов Бауыржан Садықұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://nuo.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2001 | {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br /> Қабақов Нұртас Дәулетұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://www.viires.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br /> Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | |{{URL|https://visvo.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" | 1970 | {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|<small>Бастық: генерал-майор </small> <br /> Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | | — |} == ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары == === Университеттер === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2009 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исахов Асылбек Абдиашимұлы |4 000-4 500<ref>https://iitu.edu.kz/ru/articles/about-university/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260512054808/https://iitu.edu.kz/ru/articles/about-university/ |date=2026-05-12 }}</ref> |{{URL|https://iitu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || акционерлік қоғам || <small>Ректор (басқарма төрағасы):</small> <br />Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы | 7 746<ref>https://kbtu.edu.kz/ru/</ref>|| {{URL|https://kbtu.edu.kz/}} |- | [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим | 1 847<ref>https://univision.kz/kk/univ/25-nur-mybarak-egipet-islam-madenieti-universiteti/</ref>|| {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />Нығыметов Ғани Сақтағанұлы | 6 182<ref>https://univision.kz/kk/univ/9-fumarbek-daukeev-atyndafy-almaty-energetika-zhane-baylanys-universiteti/</ref>|| {{URL|https://aues.edu.kz/}} |- | [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Чан Йан Бэнг]] <br /><small>Провост, бірінші проректор:</small> <br />Тимоти Льюис Барнетт | 3 746<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/KIMEP_University</ref>|| {{URL|https://www.kimep.kz/}} |- | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1941 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] | 6 866<ref>https://etalapker.kz/ru/universities/1255991?gopId=1256066</ref>|| {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}} |- | [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Алшанов Рахман Алшанұлы | || {{URL|https://turan.edu.kz/}} |- |[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Жармағамбетова Меруерт Советқызы | |{{URL|https://alt.edu.kz/}} |- | [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент, басқарма төрағасы:</small> <br />Қожахмет Қанат Темірғалыұлы <br /><small>Провост:</small> <br />Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы | || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}} |- | [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1957 || акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] <br /><small>Ректор:</small> <br />Құлажанов Талғат Құралбекұлы | || {{URL|https://atu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Неміс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1999 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Волрад Роммель <br /><small>Ректор:</small> <br />Әжібаева Әсел Әуезқызы | || {{URL|https://dku.kz/}} |- | [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Махметова Анар Мұсақызы | | {{URL|https://uib.edu.kz/}} |- | Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы | || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}} |- | Еуразия технологиялық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы | || {{URL|https://etu.edu.kz/}} |- | [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы | || {{URL|https://cu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]]|| [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы | | {{URL|https://metu.edu.kz/}} |- | Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2000 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Омаров Амангелді Жұмағалиұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы | | {{URL|https://mtgu.edu.kz/}} |- | Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1997 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Корвяков Валерий Анатольевич | || {{URL|https://ageu.edu.kz/}} |- | Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы | || {{URL|https://krmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1988 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Қожахметов Асылбек Базарбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Болдыбаев Тимур Керімбекұлы | || {{URL|https://almau.edu.kz/}} |- | «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы | || {{URL|https://ksph.edu.kz/}} |- |[[Қайнар (университет)|Q University]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1991 | мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы | |{{URL|https://q-university.kz/}} |- | Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1980&nbsp;(ҚазБСҚА) <br />1997 (ҚАУ) <br />2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] <br /><small>Провост:</small> <br />Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы | || {{URL|https://mok.edu.kz/}} |- | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1994|| акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы:</small> <br />Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы <small>Провост (ректор):</small> <br />Пен Сергей Геннадьевич | | {{URL|https://mnu.kz/}} |- | Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Хикметов Асқар Құсыпбекұлы | || {{URL|https://astanait.edu.kz/}} |- | Астана халықаралық университеті || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Ырсалиев Серік Азтайұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Мырзағалиева Анар Базарқызы | || {{URL|https://www.aiu.kz/}} |- | Esil University || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Таубаев Аяпберген Алданайұлы | || {{URL|https://esil.edu.kz/}} |- | Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2003|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы | || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}} |- | «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы | || {{URL|https://tau-edu.kz/}} |- | Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style="text-align:center;" | 1996 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Лыгина Ольга Ивановна | || {{URL|https://bu.edu.kz/}} |- | [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style="text-align:center;" | 1961|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы | || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}} |- | А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style="text-align:center;" | 2000|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Елубаев Сағынтай Зекенұлы | || {{URL|https://kuam.edu.kz/}} |- | [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style="text-align:center;" | 1966|| жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] | || {{URL|https://keu.kz/}} |- | [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style="text-align:center;" | 1996|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы | || {{URL|https://sdu.edu.kz/}} |- | М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1996 || жеке мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мамедов Рихсибай Абдурахманович<br /><small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Арман Оразалыұлы | || {{URL|https://kineu.edu.kz/}} |- | Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы <br /><small>Ректор:</small> <br />Абдуллин Руслан Батыржанұлы | || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}} |- | «Болашақ» Қызылорда университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Досманбетов Динар Бақбергенұлы | | {{URL|https://bolashak-edu.kz/}} |- | Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы | || {{URL|https://ouk.edu.kz/}} |- | Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Шакешев Бекболат Теміржанұлы | || {{URL|https://wkitu.kz/}} |- | Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяхов Әліби Науханұлы | || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style="text-align:center;" | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы | || {{URL|https://kafu.edu.kz/}} |- | Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style="text-align:center;" | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы | || {{URL|https://ineu.edu.kz/}} |- | Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> Құрманбаева Шырын Асылханқызы<br /><small>Ректор:</small> <br />Койчубаев Александр Сергеевич | || {{URL|https://abu.edu.kz/}} |- | Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1999|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы | || {{URL|https://udn.edu.kz/}} |- | Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Серік Оңалбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Рысбекова Жанар | || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}} |- | «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1997 || мекеме || <small>Президент:</small> Мырзалиев Мәлік Болатұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Халықберген Нүркен Ғалымұлы | || {{URL|https://miras.edu.kz/}} |- | Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Ажидинов Акмалдин Сапардинович | || {{URL|https://caiu.edu.kz/}} |- | Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2001 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы | || {{URL|https://univershu.edu.kz/}} |} === Академиялар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Закирьянов Бауыржан Қайратұлы |2 814<ref>https://univision.kz/kk/univ/35-kazak-sport-zhane-turizm-akademiyasy/</ref> | {{URL|https://kazast.edu.kz/}} |- | Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы | 1 284<ref>https://univision.kz/kk/univ/126-halykaralyk-kolik-zhane-gumanitarlyk-universiteti/</ref>|| {{URL|https://apems.edu.kz/}} |- | Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style="text-align:center;" | 1992|| мекеме || <small>Президент:</small> <br />Пак Владимир Юн-Динович<br /><small>Ректор:</small> <br />[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]] |757<ref>https://my.edu.kz/ru/universities?q=&id=4</ref> || {{URL|https://gta.edu.kz/}} |- | «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 1995 || жеке меншік мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы | 920<ref>https://univision.kz/kk/univ/1-bolashaq-akademiyasy/</ref>|| {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}} |- | Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 2012 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы | 2 400<ref>https://www.my.edu.kz/ru/universities?id=104&q=</ref>|| {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style="text-align:center;" | 1979 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br /> Сейітжанова Жанна Серікжанқызы | 4 324<ref>https://univision.kz/kk/univ/112-ontystik-kazakstan-meditsina-akademiyasy/</ref>|| {{URL|https://skma.edu.kz/}} |} === Институттар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! Сайты |- | Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы | 1 095<ref>https://univision.kz/kk/univ/34-l-b-goncharov-atyndafy-kazak-avtomobil-zhol-instituty/</ref>|| {{URL|https://kazadi.edu.kz/}} |- | [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы | 1 538<ref>https://univision.kz/kk/univ/22-euraziya-gumanitarlyk-instituty/</ref>|| {{URL|https://egi.edu.kz/}} |- | [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style="text-align:center;" | 1994 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сиваракша Далида Маратовна | 1 030<ref>https://univision.kz/kk/univ/26-akademik-k-satbaev-atyndafy-ekibastuz-inzhenerlik-tehnikalyk-instituty/</ref>|| {{URL|https://eiti.edu.kz/}} |- | Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style="text-align:center;" | 2008 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мүслімов Нұржан Жомартұлы<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяндин Марат Асылбекұлы |7 957<ref>https://univision.kz/kk/univ/94-taraz-innovatsiyalyk-gumanitarlyk-universiteti/</ref> | {{URL|https://htii.edu.kz/}} |} == ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Филиал ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:10%;" | Серіктес ЖОО ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Студент саны ! Сайты |- | {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1984 || — || <small>Директор:</small> <br />Аубакирова Анна Александровна | || {{URL|https://almata.gup.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" |2000 || — || <small>Директор:</small> <br />Нализко Наталья Александровна | || {{URL|https://csukz.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2001 || Гумилёв университеті || <small>Директор:</small> <br />Сидорович Александр Владимирович | || {{URL|https://www.msu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style="text-align:center;" |2012 || — || <small>Директор:</small> <br />Самойленко Елена Аркадьевна | || {{URL|https://voshod.mai.ru/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2021 || — || <small>Кампус басшысы:</small> <br />Эрик Димла | || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2022 || Әл-Фараби университеті || <small>Директор:</small> <br />Дәулетов Асқар Ербұланұлы | || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}} |- | {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style="text-align:center;" |2023 || Есенов университеті || <small>Директор:</small> <br />Макс Айрих | || {{URL|https://kini.kz/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2024 || — || <small>Президент:</small> <br />[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] | || {{URL|https://coventry.edu.kz/}} |} * {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)<ref>[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]</ref> — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді == Жекешелендірілген жоғары оқу орындары == # "[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын "[[Қазақстан темір жолы]]" ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Управляющая Компания КазАТК" ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]" АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары "[[ҚазМұнайГаз]]" ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "NNEF" қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы "Қайтарылған активтерді басқару компаниясы" ЖШС басқаруында болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&WebReportId=21682&WebReportPart=spreadsheet&OptionName=WebReports Акционерное Общество "Казахстанско-Британский Технический Университет"]</ref> # "[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]" АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Қазақ инновациялық университеті" ЖШС ("Оңтүстік" қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы" ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}</ref> # "Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті" АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "Сана" медициналық орталығы" ЖШС болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]</ref> # "ВШОЗ" Қазақстандық медицина университеті" ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды. # "[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]" АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|"Зерде"]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (85%), "[[Қазақтелеком]]ның" бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[КИМЭП|"КИМЭП Университеті"]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]</ref> # [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|"М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), "Павлодар Білім" ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[Жезқазған университеті|"Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: "Білім бұлағы" ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> # "[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "Айтек-ITEC" ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), "IBCC" ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — "Verum Holding Ltd." жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов). # "[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), "Жарыс-СТ" ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), "Aktau Industries Service" ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), "Матай-KZ" ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).<ref>[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Нархоз университеті]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы технологиялық университеті]]" АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Ертам" ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]" КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> == Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары == Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001) # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001) # Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001) # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001) # Қазақ ұлттық өнер университеті (2001) # Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003) # Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006) # Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015) # Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016) # Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016) # Ұлттық қорғаныс университеті (2018) # Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018) # Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]</ref> === Зерттеу университеттері === Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]</ref> # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014) # Назарбаев университеті (2015) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019) # Қарағанды медицина университеті (2019) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020) # С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022) # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022) # М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023) # Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024) == Бұрынғы жоғары оқу орындары == === Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар === # Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 "Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды) # [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]</ref> # [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 "Қаржы полициясы академиясы" мемлекеттік мекемесін тарату туралы]</ref> # Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды) # [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті" және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің "Дипломатиялық академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды) # Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды) # [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды) # Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]</ref> === Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар === # Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]</ref> # [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022) # [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]</ref> # «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]</ref> # Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021) # «Астана» университеті (Астана, 2021) # [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]</ref> # Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]</ref> # Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш) # Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы) # Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы) # «Алматы» университеті (Алматы) # «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы) # Экономика және құқық академиясы (Алматы) # «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы) # Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы) # Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана) # «Көкше» академиясы (Көкшетау) # Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған) # Қазақ инновациялық университеті (Семей) # Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз) # Тараз техникалық институты (Тараз) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]] j886xyptuj5g2z925x5s2t14si5kmzs Мысыр 0 5667 3642669 3610032 2026-08-14T05:18:33Z Mtdi20 184402 Респуликасының емес Республикасының 3642669 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Мысыр Араб Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-ar|جمهورية مصر العربية}} |Атау септігі = Мысыр |Елтаңба = Coat of arms of Egypt.svg |Байрақ = Flag of Egypt.svg |Ұраны = ''بلادي بلادي بلادي''<br />Отан, отан, отан</small> |Әнұранның аты = Отан, Отан, Отан |Аудио = Bilady, Bilady, Bilady.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 2 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 31 |lon_min = 12 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картада = EGY orthographic.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Аралас республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[28 ақпан]] [[1922 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Британ империясы]]нан |Тілі = [[араб тілі]] |Мемлекеттік діні = [[ислам]] ([[Әһл әс-Сунна]] бағыты) |Астанасы = [[Каир]] |Ірі қалалары = Каир, [[Александрия (Мысыр)|Александрия]], [[Гиза]], [[Шубра-эль-Хейма]], [[Порт-Саид]], [[Суэц]]<ref name="WorldGazetteer">World Gazetteer: [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1201034590&men=gcis&lng=de&dat=80&geo=-69&srt=npan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=x Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung]</ref> |Басшы қызметі = [[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Мысыр Премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Мысыр палата өкілдері|Палата өкілдері<br />спикері]] |Басшылары = [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]<br>[[Мұстафа Мадбули]]<br />[[Әли Абдул Аал Сайед Ахмед]] |Жер аумағы = 1 010 408<ref>{{cite web|url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |title=Total area km2, pg.15 |publisher=Capmas.Gov – Arab Republic of Egypt |accessdate=8 May 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321110107/http://capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |archivedate=21 March 2015 |df= }}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 29 |Судың үлесі = 0,632 |Этнохороним = мысырлықтар, мысырлық |Жұрты = {{өсім}} 97 041 072<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2017|author=Census.gov|date=2017|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2016-04-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GUHbJYCI?url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-09|deadlink=yes}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 14 |Сарап жылы = 2017 |Санақ бойынша халық саны = 94 798 827 |Санақ жылы = 2017 |Халық тығыздығы = 96 |Тығыздық бойынша орны = 118 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,396 трлн.<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=469&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Egypt|publisher=International Monetary Fund|accessdate=3 May 2018}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 21 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 14,080<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 100 |ЖІӨ (номинал) = 301,056 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 49 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 3,005<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 113 |АДИ = {{өсім}} 0,696<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 115 |АДИ деңгейі = <font color="#ffcc00">орташа</font> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[мысыр фунты]] |Интернет үйшігі = .eg және مصر. |ISO = EG |Телефон коды = 20 |Уақыт белдеуі = UTC+02:00 |Түсініктемелер = }} '''Мысыр''' ({{lang-ar|مصر}} – ''Mi{{unicode|ṣ}}r''; [[Араб тілі#Мысыр диалекті|масрише]]: {{lang|ar-eg|Máṣr}}), ресми түрде '''Мысыр Араб Республикасы''' — [[Африка]] құрылығының солтүстік-шығысын және [[Азия]]дағы Синай түбегін алып жатыр.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Географиясы == Бүгінгі Мысыр – [[Африка]]ның солтүстік-шығысында орналасқан ірі араб елі. Оның аумағының бір бөлігі - [[Синай түбегі]] - [[Азия]]да жатыр. Екі құрлықтың арасындағы [[шекара]] [[Суэц каналы]]ның бойымен өтеді. Мысырдың миллион текше километрден асатын аумағының 96% - бұл сирек кездесетін шұрайлы жерлерден тұратын шөлді дала, ал шөлді даланың аумақты бөлігі –құмды емес, таулы болып келеді. Қалған бөлігінде 70-миллиондық тұрғыны бар елдің 9 пайызды әлі күнге дейін өмір сүріп жатқан [[Ніл]]дің алқабы мен атырауы. Тіпті ежелгі грек тарихшысы Геродот «Египет – Нілдің сыйы» деп айтқан болатын. Ұлы өзеннің арнасы мың жарым километрге созылып, оңтүстіктен, [[Судан]]мен жалғасып жатқан шекарасынан солтүстікке, [[Жерорта теңізі]]нің жағалауына дейін, шығыс Арабия шөлейтін Батыс Ливия шөлейтінен бөліп жатыр. Нілдің бойындағы «тіршілік жолағының» арнауы оңтүстігінде бір километрден Каир ауданына дейін 20-25 километрге дейін жетеді. Құнарлы алқапты жан-жағынан шөл дала қоршаған.Бұл шөл далада су жоқ болғандықтан, адам өте сирек ұшырасады.Әдетте ондай бірен-саран кездесетіндер-көшпелі бәдәуилер.Негізгі малы-түйе,қой,ешкі. Шөлейт жерлерінің өзі: құм, құм төбелер, көшпенділердің тілдерінде ғана атауы түсінікті – сарыдан, қою сары секілді күлгін түске дейінгі небір түстердің түрлері аса бір әсерде қалдырады. == Тарихы == [[Сурет:AmmutPapyrus.jpg|thumb|alt=A.|Папирусқа салынған сурет]] [[Сурет:Milkau Der heilige Baum von Heliopolis mit Thot und Seschet 15-2.jpg|thumb|alt=A.|Гелиополиядағы киелі ағаш және ежелгі Мысыр құдайлары]] Ежелгі Мысыр – Африканың солтүстік-шығысында [[Ніл]] өзені бойында құрылған ертедегі мемлекет. Мысыр жерін адам баласы палеолит дәуірінен мекендей бастаған. [[Неолит]] кезеңінен [[климат]] өзгеріп, бұрынғы саванналарды құм басып, адамдар [[Ніл|Ніл өзені]] бойына жинала бастады. Б.з.б. 4-мыңжылдық шамасында Ніл өзені бойына жиналған [[тайпалар]] ([[протосемит]], [[бербер]], [[кушит]], т.б.) өзара араласып, Мысыр халқы қалыптасты. Халық санының күрт өсуіне, аңшылық пен балық аулау кәсіптері арқылы тамақ табудың қиындауына байланысты мал шаруашылығы мен егіншілік дами бастады. Қоғамның әрі қарай дамуы нәтижесінде алғашқы мемл. бірлестіктер пайда болды. Олардың арасынан екі мемлекет іріктеліп шығып, елдің оңтүстігінде жоғарғы Мысыр, ал солтүстігінде төменгі Мысыр патшалықтары құрылды. Б.з.б. 3-мыңжылдық шамасында жоғарғы Мысыр билеушісі [[Менес]] (''Мена'') төменгі Мысырды басып алып, елді біріктірді. Ең ежелгі патшалық (б.з.б. 3000 – 2800) кезеңінде елді екі билеуші әулет кезек-кезек басқарды. Жерді суғару қолға алынып, мыстан қару-жарақтар, құрал-саймандар соғылды, айырбас сауда дүниеге келді. [[Нубия]]ға, [[Ливия]]ға, [[Синай түбегі]]не жорықтар жасалды. Ежелгі патшалық (б.з.б. 2800 – 2250) үшінші әулеттің билікке келуімен басталды. [[Ауыл шаруашылығы]], [[қолөнер]], айырбас сауда мен құрылыс жұмыстары жетілдіріліп, жерге жеке меншік пайда болды. [[Перғауын]] мен мемлекеттік аппараттың билігі күшейтілді, тұрақты әскер құрылды. Құл еңбегін кеңінен қолдана отырып, перғауындарға арналған пирамидалар салынды. Мысырдың бірінші бөлінуі б.з.б. 2250 – 2050 жылдары болды. Жер көлемінің тым ұлғайуына байланысты жергілікті тайпа көсемдерінің билігі күшейіп, нәтижесінде б.з.б. 23–22 ғасырларда Мысыр бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Ұсақ мемлекеттер өзара қырқыса бастады. Дегенмен сауда мен қолөнердің дамуы елдің бір орталыққа бағынуын қажетсінді. Сөйтіп, б.з.б. 21 ғ-дың ортасына таман ел қайтадан бірікті. Орта патшалық (б.з.б. 2050 – 1700) 12-ші әулеттің билік басына келуімен тікелей байланысты. [[Өсақ]] иеліктер қайтадан бір орталыққа біріктірілді. Суландыру жұмыстары, қолөнер, сауда бұрынғысынан да өркендеді. Сириямен, Крит аралдарымен сауда байланыстары жақсарды. Бұл кезеңнің соңына таман орт-тың билігі әлсіреп, перғауындар арасында билік үшін күрес басталды. Мысырдың екінші рет бөлінуі кезінде (б.з.б. 1700 – 1580) елге солтүстік-шығыстан гиксос тайпалары шабуыл жасап, мемлекеттің көпшілік бөлігін басып алды да 110 жылдай билік құрды. Мысыр перғауындары тек елдің оңтүстік жағында үстемдік етті. 15–17 әулеттен шыққан перғауындар елден басқыншыларды қуып шығу үшін үздіксіз соғыс жүргізгенімен, тек 18-әулеттің тұсында ғана Мысыр толық азат етілді. Жаңа патшалық (б.з.б. 1580 – 1070'') кезеңінде қола мен темірден әр түрлі бұйымдар (''соқа, жіп иіретін құралдар, дөңгелек, шыны-пиала, т.б.'') шығарылды. Қазіргі [[Сирия]], [[Палестина]]ға жасалған жорықтар нәтижесінде он мыңдаған тұтқындар құлға айналды. [[Арбакештер]] әскері пайда болды. Перғауындар – [[I Тутмос]], [[III Тутмос]], [[II Аменхотеп]] заманында Мысырға [[Сирия]], [[Палестина]], оңтүстікте Ніл өзенінің бастауына дейінгі жерлер қосылды және [[Вавилон патшалығы|Вавилон]], [[Хетт патшалығы|Хетт]] патшалықтарымен дипломатиялық қарым-қатынас орнады. Елдің күшейген тұсы — [[III Аменхотеп]] (б.з.б. 15 ғ-дың 1-жартысы) заманы деп саналады. Б.з.б. 15 ғасырдың 2-жартысынан бастап Сирия үшін хеттермен, кейін "теңіз халықтарымен" және ливиялықтармен үздіксіз соғыс жүргізілді. Нәтижесінде б.з.б. 11 ғ-да елдің саяси-экон. жағдайы қатты нашарлап кетті. Кейінгі патшалық (''ливия-парсы'') кезеңінде (б.з.б. 1070 – 332) ел қайтадан бір орталыққа біріктіріліп, экономика әрі қарай дамыды, металл ақшалар пайда болды. Бірақ кейін Мысыр. қайтадан ыдырай бастап, б.з.б. 671 жылы [[Ассирия]]ның қол астына қарады. Дегенмен [[I Сайс Псамметих]] (б.з.б. 663 – 610) тұсында ел азат етілді. Оның мұрагері II Нехо Грекиямен және Жерорта теңізінің шығыс жағалауын мекендеген мемлекеттермен тығыз сауда байланысын орнатты. Бірақ б.з.б. 525 жылы елді парсы патшасы Камбис жаулап алды. Парсы билеушілері елдегі биліктерін сақтап қалу үшін Мысыр абыздарына көп жеңілдіктер жасады. Грек-рим кезеңі (б.з.б. 332 – б.з. 395) Мысырды [[Ескендір Зұлқарнайын]] жаулап алуымен басталды. Аса ірі сауда және мәдени орталық – [[Александрия]] қаласының негізі қаланып, бұдан басқа да көптеген сауда және қолөнер орталықтары құрылды. [[Орта Азия]], [[Үндістан]]ға дейінгі елдермен байланыс орнатылып, Мысыр жерінде Батыс және Шығыс мәдениеттері біріктірілді. Алғашқы патшалықтар тұсында перғауын сарайларында арнайы мектептер ашылып, болашақ шенеуніктер даярланды. Мектептерде 5 – 16 жас аралығындағы ер балалар оқып, 12 жастан бастап әр түрлі [[мекеме]]лерде көшірмеші, хатшылық жұмыстарды атқарды. Мектептерде сауатты жазу мен есепке баса назар аударылып, қосымша гимнастикалық жаттығулар, суда жүзу, өзін-өзі дұрыс ұстау үйретілді. Діни мектептерде [[астрономия]] мен [[медицина]] оқытылды. Ақсүйектердің балаларына әскери білім берілді. [[Математика]] ғылымы [[алгебра]] мен [[геометрияға]] бөлінді. Қарапайым алгебра есептері шешіліп, пирамидалар геометриялық жолмен салынды. Мысыр абыздары жұлдыздарды зерттеу арқылы жылды 3 маусымға (сулы-жаңбырлы, егінді, құрғақ) 12 айға бөлді. Әр айда 30 күннен болды. Ал қалған 5 күнді жылға қосты. Уақытты есептеу үшін құм және су сағаттары қолданылды. Елді мекендердің алғашқы карталары мен қалалардың жоспары жасалынды. [[Анатомия]] мен [[хирургия]] да жақсы дамып, өлген адамдардың денесі бальзамдалды, хирургиялық аспаптар пайда болды. Бұған қоса адам емдеуде магия, сиқыршылық, кері дуалап оқу әдістері кеңінен қолданылды. Денені мумиялау, дәрі-дәрмек, түрлі-түсті бояулар жасау арқылы химия ғылымы да дами бастады. Мысыр теңізшілері перғауындардың бұйрығы бойынша алыс елдерге саяхат жасады. Грек-рим мәдениеті келгенге дейін Мысырда нақты тарихи оқиғалар тек жартастағы жазулар мен аңыз-әңгімелер арқылы ғана сақталып отырған. Мысыр мәдениеті ежелгі дәуірде антик. мәдениеттің, кейіннен Еуропа және мұсылман мәдениеттерінің бастауы болды. Гректер Мысырды ежелгі данышпандар елі деп атап, оларды өздерінің ұстаздары санады.<ref>Балалар Энциклопедиясы, 6 том.</ref> VII ғасырда Мысырды арабтар жаулап алды. Мұнда [[араб тілі]]мен бірге өз діндерін – [[Ислам]]ды таратты. Арабтар Мысырды жаулап алғаннан кейін Мысыр ұзақ уақыт бойы [[Әділетті төрт халифа|Әділ халифат]], [[Умәйя әулеті|Омеяд халифаты]], [[Аббас әулеті|Аббас халифаты]], [[Фатима әулеті|Фатимид халифаты]], Аюбид халифаты, [[Мәмлүктер|Мамлюктер]], 1515 жылы [[I Сәлім|I Сәлим]] Мәмлүк сұлтанатын жаулап алғаннан кейін [[Осман империясы]] құрамында болды. 1798-1799 жылдары француздар Мысырға сәтсіз жорық жасады. 1811 жылы Мысырда билікке келген [[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]] Мысыр хидиватын құрып, Осман империясынан [[де-факто]] тәуелсіздік алды. Ол және оның мұрагерлері тұсында Мысыр өзінің өркендеу шыңына жетті. Египет хидиваты ол кезде қазіргі Мысыр, Судан аумақтарын қамтыды. Исмаил паша тұсында Мысырда француз инженерлерінің және жүмысшылардың арқасында 1859-1869 жылдар бойы салынған [[Суэц каналы]] ашылды. Алайда, Мысырда Британияның ықпалы күшейіп, 1882 жылы ағылшындар Мысырды басып алып, онда өз [[протекторат]]<nowiki/>ын орнатты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң 1921 жылы Мысырға ресми тәуелсіздік берілгенімен, Мысырды шын мәнінде Ұлыбритания үкіметі бақылап отырды. Мысыр [[1952 жылғы Мысырдағы төңкеріс|1952 жылғы революция]]дан кейін ғана шын мәніндегі ерікті мемлекетке айналды. Оған дейін көп жыл бойы [[Британ империясы|Ұлыбритания]] үкіметі қол астында еді. Республикада 1952 жылғы революциядан соң көптеген зауыт, фабрикалар салынды. 1956 жылы Суэц дағдарысы кезінде Мысыр [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] көмегімен Ұлыбритания, Франция, Израиль әскерлеріне сәтті қарсы тұрып, Суэц каналын қол астына алды. [[1967 жыл]]ы [[Израиль|Израиль мемлекеті]] Мысырдың [[Синай түбегі]]н басып алды. Мысырдың халқы Израиль тартып алған Синай түбегін, басқа да араб жерлерін азат ету үшін қүресуде. [[1974 жыл]]ы Мысыр халқы [[Суэц каналы]]ның шығыс жағасындағы Израиль әскерлерін кетуге мәжбүр етті. Канал бойымен Еуропа мен Америкадан Азия және Шығыс Африкаға кеме жолы ашылды. ==Президенттері тізімі== {{Mainarticle|Мысыр президенттерінің тізімі}} * *[[Мұхаммед Нагиб|Мохаммед Нагиб]] 1953—1954 *[[Абдель Насер Гамаль]] 1954—1970 *[[Әнуар Садат]] 1970–1981 *[[Хосни Мүбәрәк]] 1981–2011 *[[Мохамед Тантави]] 2011—2012 *[[Мұхаммед Мурси]] 2012—2013 *[[Адли Мансур]] 2013 *[[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] 8 маусым 2014 бастап == Экономикасы == Барлық еңбекке жарамды тұрғындардың 30% ауыл шаруашылығымен айналысады. Өнеркәсіпте тоқыма [[фабрика]]лары мен азық-түлік өндіру жөніндегі кәсіпорындарының маңызы зор. Хелундағы орзан зор металлургиялық комбинаттын өздерінің мол жерасты қазба байлықтары шикізатпен қамтамасыз етеді. Электр энергиясын ең алдымен Асуан гидростансасы береді. Табиғи газдың ірі жерасты қоры бар. 1979 жылдан шетел капиталдарының құйылуы анағұрлым өсті. Елдің барлық аудандарын бірімен-бірін жалғастырып жатқан жол құрылысы кеңейді, мектептер, емханалар салынды, сымтетік байланысы жаңартылып, кеңейді. Мысырдық фунт тұрақты валютаға айналды. Туризм индустриясы қарқынды дамуда - ондаған жаңа қонақ үйлер бой көтерді, [[Қызыл теңіз]]де жаңа курорт орталықтары құрылды, көптеген ежелгі ескерткіштер қалпына келтірілді. ==Музыкасы== Мысырдың бізге жеткен музыкалық аспаптары біздің заманымыздан бұрын 3 мың жыл жылдыққа саяды. Қабыт қабырғаларына, бедерлеп түсірген әншілердің, музыканттардың бейнелері музыканың ерте заманнан бастап дамығанын көрсетеді. Мысыр музыкасы ең алғашқы жеке дауыс түрінде қалыптасқан. Алғаш көп дауысты музыка ''Жаңа патшалық дәуірінде '' туғанға ұқсайды. ЕАР-ды мекендеген елдерде сақталып келген музыкалық аспаптардың төркіні Ежелгі Мысырда жатыр. * Систра, * [[Арфа]], * [[Флейта]], * Гобой, * Керней * [[Орган]]дар, * Әр түрлі барабандар, Дүние жүзінің мұражайларында сақтаулы жатыр. Музыка өнерін түсінудің этикалық негізі де Мысырда туған. Мысыр жазушылары музыканы ''пайдалы'' және ''зиян'' деп екіге бөлген. == Табиғаты == Ніл алқабында Мысырдың бай өлкесі мен атырауында жердің әрбір текше метрі барынша пайдаланылады. Мұнда бидай, арпа, қарақұмық, күріш, жүгері, мақта, қант құрағы, көкөністер, зәйтүн мен дәмдеуіштер өсіріледі. Орман, тоғайлар мүлдем жоқ, бірақ та Нілдің жағалауында құрма пальмалары өседі. Жеміс ағаштары, банан плантациялары мен жүзімдер Нілдің шұраттары мен атырауында өздерін өте тамаша сезінеді. Жерорталық жағалауларда негізінен пальма тығыз өскен жағажайлар, Синай түбегінде – көлденеңінен кесілген жатқалдар, барлық түске боялған тау реңжердері көз тартады. Шөлейттің ортасында шоқ тоғайлары мол өскен шұраттар, плантациялар мен мол өнімді дәнді дақылды егістіктері бар жасыл аралдар. == Мемлекеттік құрылымы == Мысыр Араб Республикасының Басы және оның қарулы күштерінің жоғарғы бас билеушісі президент, “раис” деп аталады. Бұл лауазымды Хосни Мүбарак атқарады. Парламенттің бес жылға сайланған 448 депутаты (тағы 10 президент сайлайды) бірдей үлесте шаруалар мен жұмысшылардың атынан сайланғандар. Билік етуші Хосни Мүбарак төрағалық ететін Ұлттық-демократиялық партия. Шураның (Парламенттің жоғарғы палатасы) 210 мүшесі кеңесу функциясын атқарады, олардың ішіндегі 57-ін мемлекет басшысы тағайындайды. 1971 жылғы Конституция – ислам мемлекеттік дін деп жариялады. Аймақтардың губернаторлары мен үлкен қалалардың әкімдерін зор өкілеттілік пен жауапкершілік тақты. === ЕАР ресми мейрамдары === * 1 қаңтар – Жаңа жыл * 7 қаңтар – Рождество * сәуір – Шам-эль-Нессим (пасхалы дүйсенбі), күні жыл сайын өзгеріп отырады * 25 сәуір – Синай түбегін 1973 ж. Октябрь соғысында азат ету * 1 мамыр – Еңбек күні * 18 маусым – Мысырдан британ оккупациялық әскердің шығу жылдығы * 23 шілде – 1952 жылғы революцияның жылдығы * 23 қыркүйек – 1956 жылғы Израильді басып алу жеңісі * 6 қазан – Қарулы күштер күні * 24 қазан – Мысыр әскерінің 1973 жылы Суэц каналы алуы * 23 желтоқсан – Мысыр әскерінің Порт-Саидты алуы == Халқы == Бүгінгі күні Мысырдың тұрғындары 104 млн. адамнан асады және жыл сайын 1,3 млн. өсіп отырады. [[Каир]]да қазір 17 млн. адам өмір сүріп жатыр, бұл дегеніміз 50-ші жылдардағы барлық елдің тұрғындарының саны. Ежелгі египеттіктердің арабтанған ұрпақтары тұрғындардың 99% құрайды. Этникалық азшылықты нубийлықтар, сонымен қатар бедуиндер және өзге де көшпелі тайпалар құрайды. Тұрғындардың 80% - шаруалар (феллахтар) === Тілі === Мысырдағы өзара сөйлесу тілі араб тілінің бір диалектасы, ресми тілі – “жоғары” араб тілі деп аталатын тіл. Арабтар оңнан солға қарай жазады.. Бірақ сандары солдан оңға қарай жазылып, оқылады. Мысырда ағылшын тілі білімі өте көмектеседі. Қалалар мен курорттық орталықтарда тұратын көптеген арабтар ағылшын тілінде тілдесе алады; жол көрсеткіштерінде және көше атауларында жие-жие ағылшын және латын шрифтері пайдаланылады. === Тұрмыс салттары мен ғұрыптары === Мысыр– төтенше қонақжай ел. Қонақтарын қашанда ашық көңілмен қарсы алады. Мысырға миллиондаған саяхатшылар келген – олардың көптегені мұнда қайта-қайта келіп кеткен. Олардың ішіндегі ең танымалдары Нілдің бойындағы ғажайып елді сипаттаған жол жазбаларын қалдырған: математик Еуклид, географ Страбон, жазушылар Гюстав Флобер және Агата Кристи, Лоренс Даррелл және Э.М. Форстер. Тіпті жаугершілер де бұл елдің сұлулығына жәйбірақат қала алмаған. Ұлы Александр оған Александрияны сыйлаған; Наполеон, оның археологтары Ежелгі Мысырды ашқан, бір сапарында әскерлеріне қарап, толқи тұра: «Әскерлер, мына пирамидалардың биіктігінен сендерге қырық ғасыр қарап тұр!» деген сөздер айтқан. Мұсылмандар діні египеттіктердің өмірінің ырғағын анықтайды. Бұл таза сыртқы белгіден айқын көрінеді: мысалы күніне бес рет муэдзин дауыс күшейткіштен дінге сенушілерді намазға шақырады.. Ал рамазан айында түн күнге айналады. Күні бойы мұсылмандар ораза тұтып, күн батқаннан кейін ғана ауыз ашады. Бұл уақытта қоғамдық өмір тұрып қалады, мемлкеттік мекемелер тек 10.00-нан 14.00-ге дейін жұмыс жасайды. Саяхатшы, әрине, мысырдықтардың, алдымен ауылдық жерлерде айқын көрінетін, бірақ та қала өміріне де бөтен емес ұлттық киімінің ерекшеліктеріне назар аударады. Мысырдықтар кең пішілген жейделер киеді, жәй адамдар әдетте ақ түсті таңдайды, ал әйелдер әр түрлі түстегі элементтермен әрлендіреген, қара түсте киінеді, арасында әшекеймен немесе шілтермен безендіреді. Көптеген әйелдер мұсылмандық құндылықтарға бет бұра күйеулерінің немесе жанұясының дегенімен хигаб – бетті жаппай, тек шашты жауып тұратын паранжының бір түрін, және ұзын кең көйлек – галабей киеді. == Дін == Мысыр Республикасының діні - [[Ислам]]. Олар: 90% - Сүнни мұсылмандар, 5-6% суфи және 3-4% [[Шиғалық мазһабтар|шиға]]. Басқа ең үлкен діні - [[Христиандық|мәсіхшілік]], бүкіл елде 16% осы дініге кіреді. Олардың көпшілігі [[Александрия (Мысыр)|Александрияның]] Копттік [[Православ шіркеуі|Православ]] Шіркеу мүшелер. Басқа да шіркеулер - Копттік [[Католицизм|Католик]] және Копттік Евангелик ([[Протестантизм|Протестанттар]]). Мысырдың заңдары Шариғатқа негізделеді. === Копт христиандары === «Копт» сөзі арабтың «купт» сөзінен, ал оның өзі гректің «эгиптос» сөзінен шыққан. Бірақ түп тамыры одан да тереңіректе ежелгіегипеттік "Ха-Ка-Птах" сөзінен таралуы да мүмкін. Коптар Ніл алқабын мекендеген алғашқы египеттік христиандардың ұрпақтарымыз деп санайды. Египтегі христианшылдықтың пайда болған жері Александрия, бұл жерден ол елдің ішінде екі негізбен: анахореттік және монаштық қоғамдастық ретінде тарады. Коптар [[Иса Мәсих|Иисус Христосқа]] екі – тәңірлік және адамдық табиғат емес, тек бір ғана тәңірлік табиғат қана тән деген сенімді ұстады. Әлемдік Халкидон Соборы 451 ж. монофизиттікті қате ілім деп айыптағаннан кейін, Египеттегі копт шіркеуі ортодоксалды христиан шіркеуінен ажырады. Мысырды 641 жылы арабтар жаулап алғанға дейін бірнеше ғасырлар бойы христиан елі болып келді. Енді коптар Египеттің 68-миллиондық тұрғындарының ішіндегі шамамен 5-7 млн. деп саналады. Олар мұсылмандармен қатиар өмір сүреді, тіпті кейбір уақытта шіркеудің қоңыраулықтары мешіттердің мұнараларымен көрші орналастырылған. Копт шіркеуінің басында патриарх тұр, қазіргі уақытта Шенуда ІІІ, резиденциясы Александрияда. Коптар ұқыпты сыйынады және пост (еттен және сүт тағамдарынан бас тартады) ұстайды. Олардың литургиясы православ ғұрыптарына жақынырақ. == Әкімшілік құрылысы == Мысыр Республикасы 29 аймаққа бөлінеді (арабша: ''muhafazat''). Ал оларда ауданларға (''markaz'лар'') бөлінеді . {| style="background:transparent; font-size:95%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- valign="top" | {| class="wikitable" border="1" |- ! Аймақ !! Елордасы !! </tr> | Александрия || Александрия || الإسكندرية </tr> | Асуан || Асуан || أسوان</tr> | Асьют || Асьют || أسيوط</tr> | Бухейра || Дамхур || البحيرة </tr> | Бени-Суэйф || Бени-Суэйф || بني سويف </tr> | Каир || [[Каир]] || القاهرة</tr> | Дакахлия || Эль-Мансур || الدقهلية</tr> | Думьят || Думьят|| دمياط </tr> | Эль-Файюм || Эль-Файюм || الفيوم </tr> | Гарбия || Танта || الغربية </tr> | Гиза || Гиза || الجيزة </tr> | Хелуан || Хелуан || حلوان </tr> | Исмаилия || Исмаилиа || الإسماعيلية </tr> | Кафр-эш-Шейх || Кафр-эл-Шейх || كفر الشيخ </tr> | Лүксор || Лүксор || الأقصر </tr> |} | {| class="wikitable" border="1" |- ! Аймақ !! Елордасы !!</tr> | Матрух || Мерса Матрух || مطروح </tr> | Минья || Минья || المنيا</tr> | Минуфия || Шибин-эль-Ком || المنوفية </tr> | Эль-Вади-эль-Джадид || Эль-Харга || الوادي الجديد </tr> | Шималь Сина || Эль-Ариш || شمال سيناء </tr> | Порт-Саид || Порт-Саид || بورسعيد </tr> | Кальюбия || Бенха || القليوبية </tr> | Кена || Кена || قنا </tr> | Эль-Бахр-эль-Ахмар || Хургада || البحر الأحمر </tr> | Шаркия || Заказик ||الشرقية </tr> | Сохаг || Сохаг || سوهاج </tr> | Гануб Сина || Эт-Тур || جنوب سيناء </tr> | Суэц || Суэц || السويس </tr> | 6 Қазан || 6 Қазан || 6 أكتوبر </tr> |} |style="padding-top:8px;"| |} == Мәдениет == === {{main|Мысыр мәдениеті}} === Каир Египет астанасы Араб киноөндірістің және қазіргі заманғы араб музыка өндіру үшін жетекші орталық болып табылады. == Египтология == === {{main|Египтология}} === [[Сурет:Egypt.Cairo.EgyptianMuseum.01.jpg|нобай|солға|Каир мұражайы ежелгі Египет өнері заттарының әлемдегі ең ірі қоймасы болып табылады]] Египет ғалымдар үшін ең қызықты орындардың бірі. Ежелгі Египеттің мәдениетін, тілін және тарихын зерттейтін ғылым бар, оның ресми атауы - Египетология. Египетологияның негізі ғылым ретінде 1822 жылдың 14 қыркүйегінде Ж. Ф. Шампольона жариялауды қарастырады, онда ежелгі Египет иероглифтерінің жазу жүйесі дәл және нақты сипатталған болатын. Шамплоли туралы хабар Парижде 1822 жылдың 22 қыркүйегінде жазулар академиясында жасалды. Танымал египтологтар: * Бернардино Дроветти (1776—1852), * Джованни Баттиста Бельцони (1778—1823), * Жан-Франсуа Шампольон (1790—1832), * Карл Лепсиус (1810—1884), * Огюст Мариет (1821—1881), * Генрих Бругш (1827—1894), * Георг Эберс (1837—1898), * [[Гастон Масперо]] (1846—1916), * Флиндерс Питри (1853—1942), * Людвиг Борхардт (1863—1938), Александр Морэ (1868—1938), * Говард Картер (1873—1939), * Михаил Коростовцев (1900—1980), * Мұхаммед Гонейм (1905—1959), * Пьер Монте (1885—1966). == Тағы қараныз == * [[Ежелгі Мысыр]] * [[Мысыр пирамидалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Мысыр |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Азия елдері |Солтүстік Африка елдері мен аймақтары |Орта Шығыс елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Қызыл теңізбен шектесетін елдер |Араб мемлекеттері Лигасы |Африка одағы |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Франкофония |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Мысыр|*]] 3g4u97fkk6tism8ybe7mo5ty3oo6dm6 Футбол 0 5951 3642670 3562305 2026-08-14T05:20:33Z Mtdi20 184402 ассоцияцияның емес ассоциациясының 3642670 wikitext text/x-wiki {{Спорт түрі | Атауы = Футбол | Суреті = Football in Bloomington, Indiana, 1996.jpg | Сурет атауы = | Санаты = Командалық ойын | Әлемде қатысушылар саны = | Командадағы спортшылар саны = 11 | Құрал-жабдық = [[футбол добы]] | Тәртіптер = | Алғашқы жарыстар = 1872 | Олимпиада ойындары = | Әлем чемпионаты = 1930 | Еуропа чемпионаты = | Басқа жарыстар = | Халықаралық федерация = [[ФИФА]] | Қаланған уақыты = 1904 | Федерация басшысы = [[Джанни Инфантино]] | Сайты = https://www.fifa.com/ | Мақала санаты = Футбол | Портал = Футбол | Ортаққор = Association football }} '''Футбол''' ({{lang-en|foot}}&nbsp;— аяқ, ''ball''&nbsp;— доп) — спорттың командалық ойын түрлерінің бірі. Футбол – әлемге аса танымал ойындардың бірі<ref name=EB>{{cite web|title= Overview of Soccer |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football|publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=4 маусым 2008| archiveurl= http://web.archive.org/web/20080612123410/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football| archivedate= 12 маусым 2008 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref><ref>{{cite book |last=Guttman |first=Allen |editor=Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton |title=The Sports Process: A Comparative and Developmental Approach |year=1993 |accessdate=26 January 2008 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-88011-624-2 |page=129 |chapter=The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=tQY5wxQDn5gC&pg=PA129&lpg=PA129&dq=world's+most+popular+team+sport&source=web&ots=6ns3wVUEGV&sig=SZPKYSDMJBrO1uV4mPxNbKyAuJY#PPA129,M1 |quote=the game is complex enough not to be invented independently by many preliterate cultures and yet simple enough to become the world's most popular team sport }}</ref><ref>{{cite book |last=Dunning |first=Eric |authorlink=Eric Dunning |title=Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation |year=1999 |accessdate=26 January 2008 |publisher=[[Routledge]] |location=London |isbn=0-415-06413-9 |page=103 |chapter=The development of soccer as a world game |chapterurl=http://books.google.com/books?id=X3lX_LVBaToC&pg=PA105&lpg=PA105&dq=world's+most+popular+team+sport&source=web&ots=ehee9Lr9o1&sig=nyvDhcrPoR8lXhYKE7k4CZYg_qU#PPA103,M1 |quote=During the twentieth century, soccer emerged as the world's most popular team sport }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mueller |first1=Frederick |last2=Cantu |first2=Robert |last3=Van Camp |first3=Steven |title=Catastrophic Injuries in High School and College Sports |year=1996 |accessdate=26 January 2008 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-87322-674-7 |page=57 |chapter=Team Sports |chapterurl=http://books.google.com/books?id=XG6AIHLtyaUC&pg=PA57&lpg=PA57&dq=soccer+most+popular+team+sport&source=web&ots=QzydYB5Am0&sig=w_ouIgmegjytYFfWy7k92guTNfU#PPA57,M1 |quote=Soccer is the most popular sport in the world and is an industry worth over US$400 billion world wide. 80% of this is generated in Europe, though its popularity is growing in the United States. It has been estimated that there were 22 million soccer players in the world in the early 1980s, and that number is increasing. In the United States soccer is now a major sport at both the high school and college levels }}</ref>. Ойынның негізгі мақсаты қарсылас команданың қақпасына аяқпен немесе басқа да дене мүшелерімен (қолдан басқа) қарсылас команда салған саннан көбірек доп салу болып табылады. == Матч сипаттамасы (ережелері) == {{main|Футбол ережелері}} [[Сурет:Football_pitch_metric.svg|thumb|right|400px|Футбол алаңы]] Халықаралық футбол ассоциациясының (IFAB)<ref>{{cite web| url=http://www.fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html| title=Laws Of The Game |publisher=FIFA |accessdate=2 September 2007| archiveurl= http://web.archive.org/web/20070901044035/http://fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html| archivedate= 1 September 2007 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> әртүрлі деңгейде және әр түрлі футболшылар топтары үшін (мысалы, жасөспірімдер үшін, әйелдер үшін, мүмкіншілігі шектелген адамдар үшін және т.б. үшін) ресми түрінде қабылданған ойын шарттарының 17 нұсқасы бар. Әр командада максималды 11 ойыншы (қосалқы ойыншыларды санамағанда), оның біреуі — [[қақпашы]]. Өз айып алаңында қақпашыдан басқа ойыншы допты қолымен ұстауға болмайды.<ref name=LAW301>{{cite web |url=http://www.fifa.com/flash/lotg/football/en/Laws3_01.htm |publisher=FIFA |title=Laws of the game (Law 3–Number of Players) |accessdate=24 September 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070913142527/http://fifa.com/flash/lotg/football/en/Laws3_01.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 13 September 2007}}</ref>. Қақпашыдан басқа ойыншылар қорғаушылар, жартылай қорғаушылар, шабуылшылар болып бөлінеді. Бір ойынның аты - матч, матч екі 45 минуттық бөлімнен (тайм) тұрады. Ойын арасында 15 минуттық үзіліс бар. Ойын мақсаты - команданың допты қарсылас команданың қақпасына салу (гол) және өз қақпасына салғызбау. Матчта көбірек доп салған команда ұтады. Егер де матчтың нәтижесінде екі команда да бірдей гол салса - тең ойын деп саналады. Бұл жағдайда тағы қосымша уақыт (15 минуттан екі рет) берілуі мүмкін. Егер де қосымша уақыттан кейін тең ойын болса - матчтан кейінгі пенальти жүптары өткізіледі<ref>{{cite web|url=http://www.football-info.ru/pravila/08.htm|title=Правило 8. Начало и возобновление игр|publisher=football-info.ru|accessdate=2013-06-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HO0CIiBh|archivedate=2013-06-15}}</ref>. === Ойын алаңы === Ойын алаңының ұзындығы 100-110 м, ені 64-75 метрлік тіктөртбұрышты алаңда өткізіледі. Биіктігі 2 м 44 см, ұзындығы 7 м 32 см-лік 2 қақпасы бар. Қақпалардың сыртына тор керіледі. == Төрелік == Футболшылардың ойын кезінде ережеден мүлт кетпеуін алаңдағы төреші және оның екі көмекшісі – алаңның екі бүйіріндегі шектеу сызықтарда тұрып бақылайды. Егер ойыншы спортқа қайшы әрекет жасаса немесе төрешінің қабылдаған шешімімен таласса, Бас төреші сары карточканы көрсетіп, ескертуге міндетті. Егер ойыншы ойынды дөрекі бұзса не бұзақылық жасаса төреші қызыл карточканы көрсетіп, ойыншыны алаңнан аластатуға құқы бар. == Техникасы == Техникалық ойыншы допқа ие болып, дәлме-дәл пас жасайды, допты баспен ұрып, қарсыласын алдайды, қақпаны көздеп шабуыл жасай алады. Допқа ие болу деп, допты тебер алдында не пас жасарда доптың қозғалысын баяулату немесе тоқтатуды айтады. Жоғарыдан ұшып келе жатқан допты аяқтың басына салып тоқтатып, аяқты көтеріңкіреп және босаңсытып, сосын доппен бірге төмен түсіру керек. ==Ойын тәсілі== Футбол ұжымдық ойын болғандықтан, команданың барлық он бір ойыншысының ойын тәсілдерін түгел әрі шебер орындай білуі шарт деп саналады. Команданың қабыл алған ойын жүйесіне байланысты футболшылар алаңда нақты орындарда тұрады. Ойыншылардың алаңда орналасу жүйесі әртүрлі болады, оларды таңдау командадағы ойыншылар құрамасының қалай іріктелуіне байланысты. Қазіргі күні көптеген командалар шеткі қорғаушылар да жиі шабуылға қатысатындай 4-3-3 үлгісінде ойнайды. Мына әдіспен орналасқанда «тазалықшы» төрт қорға-ушының сырт жағында тұрып, олардың қате кеткен жерлерін жөндейді. Қақпашы шабуылдаушыға «шабуыл бұрышын» тарылтып, тосқауыл қою үшін ұмтылып келеді. Баспен қысқа пас беру арқылы әріп тесіңнің шабуылдауына көмектесесің. Қақпаны бойлай баспен пас жасау, қорғаушыны шатастырып, гол салатындай жағдай тудыруы мүмкін. Қорғаушылардың ойыны зоналық ойыншыларды немесе жеке ойыншыны бақылауды міндетіне алу принципіне құрылады. Бірінші жағдайда, қорғаушы алаңның «өз» бөлігіне ғана жауап береді. Жеке ойыншыны бақылағанда әр қорғаушы қарсылас команданың нақты бір ойыншысына бағытталған, тіпті, сөзбе-сөз айтқанда, оның із өкшесінен қалмайтын әрекет жасайды. Қай сызықта ойнап жүрсең де бәрібір. Бастысы, допсыз орын ауыстырудың маңызы доп сенің аяғыңда болғандығынан еш кем емес екенін ұмытпау керек. === Футбол добы === [[Сурет:Soccerball.jpg|thumb|left|200px|Футбол добы]] Футбол добының салмағы 396-453 г, диаметрі 68-71 см. == Ойын шарттарын бұзу == {{double image|right|Yellow card.svg|60|Red card.svg|60|сары карточка мен қызыл карточка}} Ойын шарттарын бұзушылықты ''фол'' деп атайды. Бірінші рет тәртіп бұзған үшін - сары карточка беріледі, ал екінші қайталаған үшін - қызыл карточкамен ойыншыны ойын алаңынан шығарады. === Фол (тәртіпті бұзу) === Ең жиі болатын тәртіп бұзулар: * Қарсы команда ойыншысын аяқпен тебу * Аяқпен қағу * Бәсекелеске секіру * Бәсекелеске шабуыл жасау * Қолмен итеру * Бәсекелесті ұрып-соғу т.б. * Қақпашыдан басқа ойыншылардың допты қолмен ойнауы === Тәртіпсіздік === Футболда тәртіпсіздікке: * төбелес шығару * түкіру * балағат сөздер мен қылықтар т.б. жатады * талапқа бағынбау == Тарихы == [[Сурет:Fu%C3%9Fballgeschichte_(1872).jpg|thumb|right|200px|Англия мен Шотландия арасындағы матч, 1872 жыл]] Футбол тарихы XII ғасырдан басталады. Алғаш рет [[Англия]]да дамыды. Саяхатшы Гастон де Фуа өз заманында футболды бар ынтасымен бақылап, ''«Ағылшындар футболды ойын деп есептесе, онда төбелесті не дейді?»'' деп жазып кеткен екен. Футболға қарсылық көрсеткендер болды. Мысалы, шіркеудегі діндарлар, феодалдар футболға тыйым салынуын талап еткен екен. Өйткені, бүгінгі күнге дейін футбол өте қауіпті ойын саналып келеді. * 1313 жылы белгілі феодал Эдуард II қала ішінде футбол ойнауға шектеу қойған. Тіпті, 1314 жылдың 13 ақпанында король Лондон қаласында футболға қарсы шаралар қолданған деседі. * 1389 жылы Ричард II патша сарайы маңында доп тепкендерді өлім жазасына кескен. Патшаға бірнеше мәрте рұқсат сұрап барған футбол жанкүйерлері әрқашан жағымсыз жауап алып отырған. * Футболға тыйым салған патшалар тізімі төмендегідей: Генрих IV 1399-1401, Генрих, V 1413 - 1433 ж, Генрих VI 1449-1451 ж, Эдуард IV 1471 ж, Генрих VII 1491 ж, ал Генрих VIII ойыншыларға шектеу қойып қана қоймай, алаң иелеріне тыйым салып, салық салған. Бұндай қатаң қағидаларға мойымаған халық футбол ойнаудан бас тартқан жоқ. * Тек 1908 жылы футбол олимпиадалық ойындар тізімінен орын алды. * Ал, 1863 жылы [[Лондон]]да футболдың жаңа шарттары белгіленді. Жобаға енгізілген ережелерді арнайы комиссия жіті қараған. * 1872 жылдан бастап футболдан халықаралық кездесулер өткізілді. Доданы Англия мен [[Шотландия]] футболшылар ашты. * Ойынды бар ынтасымен тамашалаған жанкүйерлер үшін ойын сәтсіз аяқталды. Өйткені, алғашқы кездесуде есеп ашылған жоқ. * 1884 жылы [[Ұлыбритания]]да алғашқы ресми кездесу өтті. Жарысқа Англия, Шотландия, [[Уэльс]] және [[Ирландия]] командалары қатысып, бақ сынасты. Ойын жеңімпазы - шотландықтар болды. * 1920 жылы еуропалық футбол бәсекесінде [[Бельгия]] мен [[Чехословакия]] кездесті. Онда чех футболшыларын ойсырата жеңген бельгиялықтар олимпиада чемпионы болып танылды. * Ал 1924 жылы [[Оңтүстік Америка]]да ашылған олимпиадада алтынды [[Уругвай]] құрамасы ұтты. Олар [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]], американ, француз, голланд пен Швейцария ойыншыларын қапы қалдырды. Ағылшындардан футболды үйренген Уругвай футболшылары әлдеқайда ширақ еді. * [[Италия]] мен [[Испания]], [[Мажарстан]], [[Аустрия]], [[Чехословакия]] да футболдың қыр-сырларын тең меңгере білді. Бұны 1934-38 жылдары Италия құрамасының екі рет әлем чемпионаты атанғаны дәлелдейді. * Ежелгі Шығыс елдерінде (антикалық дәуірде [[Мысыр]], [[Қытай]],) ([[Грекия]], [[Рим]]), тіпті [[Франция]], [[Италия]], [[Англия]]да футболға ұқсас ойын болған. * [[Мысыр|Ежелгі Мысырдағы]] футбол тектес ойын біздің эрамызға дейін 1900 жылы танылған. * 19 ғасырдың аяғында футбол [[Еуропа]] мен [[Латын Америкасы]]нда қарқынды дамыды. * 1904 жылы Белгия, [[Дания]], [[Нидерланд]] мен [[Швейцария]] елдері футбол қауымдастығынан халықаралық федерацияның ([[ФИФА|FIFA]]) құрылуына мұрындық болды. * 1946-48 жылдары Оңтүстік Америка үш рет қатарынан аргентиналықтардан басым түсті. * 1950-60 жылдары футболдан үздік мектептер саналғандар мыналар еді: [[Лев Иванович Яшин|Лев Яшин]] мен [[Игорь Александрович Нетто|Игорь Нетто]], [[Альфредо ди Стефано]] мен [[Франсиско Хенто]], [[Раймон Копа]] мен [[Жюст Фонтен|Жюст Фонтэн]], [[Полеи Диди]], [[Гарринча]] және [[Жильмар]], [[Драгослав Шекуларац]] пен [[Драган Джаич]], [[Йозеф Масопуст|Иозеф Масопуст]] пен [[Ян Поплухар]], [[Бобби Мур]] мен [[Бобби Чарльтон]], [[Герд Мюллер]], [[Уве Зеелер]] мен [[Франц Беккенбауэр]], [[Ференц Бене|Ференц Вене]] мен [[Флориан Альберт]], [[Джачинто Факкетти|Джачинто Факкеттии]], [[Джанни Ривера]], [[Жаирзиньо]] және [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберте]]. * 1956 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] футболшылары алғаш рет олимпиада чемпионы атанды. Төрт жылдан кейін олар Еуропа кубогының жеңімпазы танылды<ref>{{cite web | url=http://aladop.kz/?p=5778 | title=Футбол тарихы}}</ref>. === Футболдың таралу тарихы === Футболдың алғаш 1863 ж. [[Англия]]да арнаулы ережесі бекітіліп, тұңғыш [[қауымдастық]] құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ футболға ұқсас аяқ -доп ойынының түрлері ежелгі [[Мысыр]], [[Қытай]], [[Грекия]], [[Рим]]де, ал онан кейінірек [[Франция]] мен [[Италия]]да дамыған. Кейін бұл [[спорт]] түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті. 19-ғасырдың соңына қарай футбол [[Еуропа]] мен [[Латын Америкасы]] елдеріне кеңінен тарай бастады. 1904 жылы халықаралық футбол федерациясы (FIFA), 1954 жылы [[УЕФА|Еуропа футбол қауымдастықтары одағы]] (УЕФА) құрылды. 1900 жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады. === Қазақстан футболының таралу тарихы === [[Қазақстан]]ға футбол 1909-1910 жылдары келді. Әуелі [[Орал]], [[Атырау]], [[Ақтөбе]], [[Павлодар]], [[Семей]], [[Петропавл]] қалалары жастарының ермегіне айналған өнер, бара-бара бұқаралық сипат алды. Қолда бар деректер бойынша алғаш команда құру 1911 жылдан басталған. [[Семей]]де М.Сайдашев, А.Кәрімов, Ю.Нығматулин, т.б. жергілікті қазақ және татар жастарынан тұратын ''“[[Жарыс]]”'' командасын құрып, көптеген өнерпаздар мен спортшылардың елге танылуына себепкер болды. Сол команданың құрамында ұлы жазушы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] жартылай қорғаушы болып ойнаған. 1914 жылы семейліктер алғаш рет [[Томск]] қаласының политехникалық институты студенттерімен жолдастық кездесу өткізді. Бұл [[Қазақстан]] футболының кіндігі кесілген жыл болып есептеледі. 20 ғасырдың 30-жылдарына дейін әр қала өздерінше күш сынасып жүрді, алайда республикалық деңгейде жарыстар болмағандықтан, шеберлік баяу дамыды. 1937 жылы Алматының динамошылары ''“Шығыс қалалары”'' тобында 3-орынды иеленді. Сол жылдың қазан айында жолдастық кездесулер өткізу үшін Одессадан ''“Консервщик”'' командасы келді. Одессалықтар [[Алматы]], [[Семей]], [[Петропавл]] қалаларында болып, республиканың ең таңдаулы командаларын ойсырата жеңді. Осы жеңілістен қорытынды шығару мақсатында, ''“Динамо”'' командасын күшейту жөнінде шешім қабылданды. Жергілікті командалардан ағайынды Вячеслав пен Павел Трофимовтар, А.Вяшняков, А.Громов, Ф.[[Ткаченко]], [[Ақтөбе]]ден Н.Писяуков, И.Шариков, П.Луценко шақырылды. Одессаның “Консервщик” командасының ойыншылары ағайынды Константин мен Георгий Бедрицкийлер, Н.Чернец, Г.Ананченко және П.Щербаков ''“[[Динамоның]]”'' (''Алматы'') құрамында ойнауға тілек білдірді. 1939 жылы динамошылар [[Қазақстан]] чемпионы әрі кубогының иегері атанды. Қазақстандықтар сол жылы КСРО кубогы жолындағы бәсекеде Киевтің динамошыларын тізе бүктірді. Келесі жылы 2004 команда қатысқан ұжымдар арасындағы кубок бәсекесінде топ жарды. Шешуші сында Таганрогтің ''“[[Торпедо]]”'' командасын 3:1 есебімен жеңген алматылық динамошылар КСРО кубогын иемденді. Қазақстан футболының атын шығарған команданың құрамындағы 8 ойыншы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Трофимов, Громов, В.Шаповалов сынды футболшылар қан майданнан оралған жоқ. Команда 1947 жылдан бастап КСРО чемпионатында “Б” класында өнер көрсетті. Республикамыздың бас командасы әр жылдары “Динамо”, “Локомотив”, “Урожай”, ал 1956 жылдан бері ''”[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]”'' деп аталды. ''“Қайрат”'' өзінің алғашқы халықаралық кездесуін ''1957'' жылғы 30 қазан күні [[Финляндия]]ның ''“[[ВПС (футбол клубы)|Ваrса]]”'' командасымен өткізді. Қайраттықтар 4:0 есебімен жеңіске жетті. “Қайрат” командасы КСРО чемпионатының “А” класына 1960 жылы көтерілді. Олар алғашқы матчын Ленинградтың ''“Адмиралтеец”'' командасымен өткізіп, 0:0 есебімен тең түсті. “Қайрат” командасының сапында [[Тимур Санжарұлы Сегізбаев|Т.Сегізбаев]], [[Құралбек Досжанұлы Ордабаев|Қ.Ордабаев]][[Сейілда Икрамұлы Байшақов|, С.Байшақов]] сынды өнер көрсеткен қазақ жастары болды. 20 ғ-дың 50-жылдары “Б” класына Қазақстан командалары көптеп өте бастады. 1958 жылы [[Қарағанды|Қарағандының]] ''“[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]”'', ал келесі жылдары Шымкенттің “Еңбек”, Өскеменнің “[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]”, Жамбылдың “Металлист”, Павлодардың “Трактор”, Ақтөбенің “Актюбинец”, Целиноградтың “Целинник”, Жезқазғанның “Еңбек” командалары әуелі “Б” класында, кейіннен “А” класында өнер көрсетті. КСРО тарағаннан кейін, 1992 жылы Қазақстан дербес мемлекет ретінде Халықаралық футбол федерациясына ''([[ФИФА]])'' мүше болды. Сол жылдан бері ҚР-ның өз чемпионаты өтуде. 1992 жылы “Қайрат” (Алматы, 1993 ж. [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|''“Ансат”'' ''(Павлодар)'']], 1994-1995 жылдары [[Спартак (футбол клубы, Семей)|''“Елім-ай”'' (Семей)]], 1996 жылы ''“[[Тараз]]”'' (Тараз), 1997 жылы [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|''“Ертіс”'' (Павлодар)]], 1998 жылы ''“Елімай”'' (Семей), 1999 жылы “Ертіс” (Павлодар), 2000-01 жылдары “Жеңіс” (Астана), 2002-03 жылдары “Ертіс” (Павлодар), 2004 жылы “Қайрат” (Алматы), 2005 жылы “Ақтөбе” (Ақтөбе), 2006 жылы “Астана” (Астана) командалары чемпион болды. Ел кубогы жолындағы бәсекеде 1992 жылы “Қайрат”, 1993 жылы “Достық” (Алматы), 1994 жылы “Восток” (Өскемен), 1995 жылы “Елім-ай”, 1996-97 жылы “Қайрат”, 1997-98 жылдары “Ертіс”, 1998-99 жылдары “Қайсар” (Қызылорда), 1999-2000 жылдары “Қайрат”, 2000-01 жылдары “Жеңіс”, 2001 жылы “Қайрат”, 2004 жылы “Тараз”, 2005 жылы “Жеңіс”, 2006 жылы “Алма-Ата” (Алматы) командалары кубок иегері атанды. 2002 жылы [[Қазақстанның Футбол Федерациясы|Қазақстан футбол одағы]] (ҚФО) [[Азия Футбол Конфедерациясы|Азия футбол конфедерациясынан]] (АФК) шығып, [[УЕФА|Еуропа футбол одағына]] (УЕФА) мүшелікке өтті. [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО]] құрама сапында Е.Яровенко 24-Олимпия ойындарының (1988, [[Сеул]], [[Корея]]) чемпионы болды<ref>{{cite web | url=http://el.kz/4881 | title=Футбол}}</ref>. == Футбол ұйымдары == Футбол ұйымдары — футбол ойынының дамуын, ережелерін реттеуді, жарыстарды ұйымдастыруды және ұлттық құрамаларды басқаруды қамтамасыз ететін спорттық бірлестіктер. Бұл ұйымдар жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейлерде жұмыс істейді, футболдың әлемдік популярлығын қамтамасыз етеді.<ref>FIFA. Laws of the Game.— FIFA, 2025. ISBN 978-2-940318</ref> == Халықаралық деңгейдегі негізгі ұйымдар == Футболдың жоғарғы басқару органы Халықаралық футбол [[Федерация|федерациялары]] ассоциациясы ([[ФИФА]], FIFA), ол 1904 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] құрылған және әлем чемпионаттарын, құрлық аралық жарыстарды ұйымдастырады. ФИФА құрамында 211 ұлттық федерация бар, ол ойын ережелерін бекітеді және футболдың жаһандық дамуын қадағалайды.<ref>UEFA. UEFA Statutes. — UEFA, 2024. ISBN 978-3-0374-5112-7.</ref> Футбол ережелерін әзірлейтін Халықаралық футбол федерациялары кеңесі (IFAВ) — Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия Федерациялары мен ФИФА бірлесіп басқаратын орган. Континенттік конфедерацияларға [[УЕФА]] ([[Еуропа]]), [[КОНМЕБОЛ]] (Оңтүстік Америка), КОНКАКАФ (Солтүстік және Орталық Америка), АФК (Азия), КАФ ([[Африка]]) және ОФК ([[Океания]]) жатады, олар аймақтық чемпионаттарды өткізеді. == Ұлттық және жергілікті ұйымдар == Әр елде ұлттық федерациялар бар, мысалы, Қазақстан футбол Федерациясы ([[ҚФФ]]) — Қазақстанда футбол додаларын, Премьер-лиганы, Кубокты және ұлттық құраманы ұйымдастыратын мемлекеттік орган. ҚФФ ФИФА және УЕФА мүшесі ретінде халықаралық стандарттарды сақтайды, футболды «спорт патшасы» етіп дамытады.<ref name=":0">Қазақстан Республикасы Футбол Федерациясы. ҚФФ Ережелер. Астана: ҚФФ, 2023. — ISBN 978-601-07-4567-2.</ref><ref name=":0" /><ref name=":0" /> Футбол клубтары — жарыстарға қатысатын негізгі бірліктер, оларға ойыншылар, жаттықтырушылар, дәрігерлер және менеджмент кіреді. Клубтар ұлттық лигаларда өнер көрсетеді және федерациялардың бақылауында болады.<ref>IFAB. The International Football Association Board Handbook. —IFAB, 2025. — ISBN 978-0-9574901-5-4.</ref> == Реттеу және маңызы == Бұл ұйымдар футболдың таза өтуін, доптар мен алаң стандарттарын қадағалайды, сондай-ақ КонИФА сияқты тәуелсіз конфедерациялар FIFA-ға кірмейтін аймақтарды біріктіреді. Футбол ұйымдарының жұмысы миллиондаған жанкүйерлердің қызығушылығын сақтап, спорттың әлеуметтік-экономикалық рөлін күшейтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fifa.com FIFA, Халықаралық Футбол Қауымдастықтарының Федерациясы] {{ref-en}} * [http://ru.uefa.com UEFA, Еуропа Футбол Қауымдастықтарының Одағы] [[Қазақ энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том {{ФИФА}} {{Портал футбол}} {{wikify}} [[Санат:Футбол]] t5e8kstfq3354jxn6nxc1ipa14lse17 Алма 0 11233 3642668 3615589 2026-08-14T05:17:42Z Mtdi20 184402 Ағаштарының емес ағаштың жемісі. Грамматикалық, сөйлемдегі сөздердің байланысы дұрыс емес 3642668 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tellissaare.JPG|нобай|Алма]] '''Алма''' ({{lang-la|Malus pumila}}) — [[раушангүл тұқымдасы]]на жататын, өте кең тараған ағаштың[[Жеміс|жемісі]]. Табиғи алманың Жер шарында бізге 36 түрі белгілі, олардың 10-12-сінің [[шаруашылық]]тық маңызы бар. Қазақстанда негізінен [[Сиверс алмасы]], [[Недзвецкий алмасы|Недзвецкий]], [[қырғыз алмасы]] өседі. Алманың жаздық, күздік, қыстық сұрыптары бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20—100 жыл, биіктігі 4-10 м болады. 3-12 жылда жеміс береді, әр гектардан шамамен 100-300 цент өнім алынады. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тұқымынан көбейту бұлама алуда және [[селекция]]да қолданылады. Алманы көбейту кейде ұластыру арқылы да жүзеге асады. [[Қазақстан]]да алманың 40-тан астам сұрыптары аудандастырылған, оның 20-сын ([[Салтанат]], [[Іле]], [[Алатау]] шапағы, [[Алматы]] т.б.) қазақ селекционерлері өсіріп шығарған. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай, дәмді болады, әрі жақсы өңделеді. Алма құрамында 83—88 % су, 7,5—16 % қант, 0,2—0,8 % қышқыл, 9,5—18,5 % құрғақ қалдық, 0,28—1,0 % илік заттар, А, В<sub>1</sub>, В<sub>2</sub>, В<sub>6</sub>, С, РР витаминдері, көптеген [[Минералдық заттар|минералды заттар]] бар. [[Шырын]]ынан шарап, сусын дайындалады. Ал жемісі емдік дәрі ретінде де, адам организмін ауыр [[металл]] заттардан тазалауға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданады. Алманың зиянкестері: [[алма жегіші]], [[алма биті]], [[шие бізтұмсығы]], [[гүл жегіші]]. Алма аурулары: [[алма қотыры]], [[ақ ұнтақ]], [[жеміс шірігі]], т.б.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref><ref name=":0">Қазақ энциклопедиясы</ref> <gallery perrow="4" widths="150px" heights="150px"> Сурет:95apple.jpeg Сурет:Sundown and cross section 2.jpg Сурет:Apple in nepal.jpg </gallery> == Этимологиясы == Атаүндіеуропаша: *h₂mlós > тохарша: *amlä > ататүркіше: *amla "алма" > *āl "қызыл" + *amla "алма" > *ālma > қазақша: алма.<ref name=":0" /> == Өсімдік туралы == Алма ағашының сұрыптарына қарай өмір сүру ұзақтығы 20-100 жыл, биіктігі 3-10 м аралығында, 3-12 жылда жеміс береді. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптар болады. Жаздық сұрыптары еккеннен кейін 3-4 жылдан соң жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру мезгілі 15-20 жыл, ал 30-35 жыл өткен соң мұндай сұрыптардың жеміс беруі нашарлай бастайды. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптарды іріктеп алу тәртібін орындамау, қандай да болсын бір түрін көбейтіп жіберу – әсіресе, өнімді жинаған, сақтаған, өңдеген кезде көптеген қиыншылықтар туғызады. Бақшада мейлінше көп сақталатын қыстық сұрыптарға едәуір орын берілгені дұрыс. == Қолданылуы == Алма құрамында [[су]], [[қант]], [[қышқыл]], [[А]], [[В1]], [[В2]], [[В6]], [[С]], [[РР]] витаминдері, көптеген минералды заттар бар. «Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес» деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам организмін ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылуы және жүрек ауруларын емдеуде қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен [[Шырындар|шырын]], [[тосап]], [[компот]], джем, [[қақ]] жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданылады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} {{wikify}} [[Санат:Алма]] [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Жемістер]] [[Санат:Ағаштар]] {{stub}} smpwurr9i0maazztgdzl0dfjwyjvmzs Сахара 0 16342 3642608 3642143 2026-08-13T18:59:13Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/~2026-44436-85|~2026-44436-85]] ([[User talk:~2026-44436-85|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3344594 wikitext text/x-wiki {{Шөл |Атауы = Сахара |Шынайы атауы = ar/الصحراء الكبرى |Сурет = Sahara satellite hires.jpg |Сурет тақырыбы = Сахара |Координаттары = 23/N/12.6/E |CoordScale = |Ел = Алжир/Египет/Батыс Сахара/Ливия/Мавритания/Мали/Марокко/Нигер/Судан/Тунис/Чад |Аймақ = Африка |Позициялық карта=Африка |Орналасуы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 3415 |Ұзындығы = 800-1200 |Ені = 4800 |Ауданы = 9 065 000 |Өзендер = |Каналдар = |Көлдер = |Оазистер = |Орташа жылдық температурасы = |Қаңтардағы орт. температура = 25 |Шілдедегі орт. температура = 38 |Жауын-шашын = 25 |Ортаққордағы санаты = Category:Sahara }} '''Сахара''' ({{lang-ar|صحراء‎‎}}) — жер бетіндегі ең үлкен шөл. Ауданы 9 065 000 км². Сахара Солтүстік Африкада 10 мемлекеттің территориясында орналасқан: [[Мысыр]], [[Ливия]], [[Тунис]], [[Алжир]], [[Марокко]], [[Батыс Сахара]], [[Мавритания]], [[Мали]], [[Нигер]], [[Чад]], [[Судан]]. ==Жалпы мәліметтер== Жер бедерінің 80%-ы - биіктігі 200-500 м болатын үстіртті жазықтар. Олардың негізін кристалдық және жанартаулық тау жыныстары құрайды. Орталық бөлігін [[Ахаггар]] ([[Тахат]] тауы, 3003 м) және [[Тибести]] (Сахараның ең биік жері - [[Эми-Куси]] жанартау, биіктігі 3415 м) таулы қыраттары, солтүстік және шығыс бөлігін тұйық ойыстар: [[Файюм]], Каттара (-133м) алып жатыр. Сахарада тасты және қиыршықты (хамада), малтатасты (рег), құмды (эрг), сазды (серир) шөлдер тараған. Мұнай мен табиғи газдың ірі кен орындары, темір, алтын, мыс, уран кентастары бар. Климаты тропиктік шөлдік. Орташа айлық температура қаңтарда 25°C (тіркелген ең төменгі температура -10°C); шілдеде +38°C (ең жоғарғы температура +57,8°C). Сахарада [[Ніл]], [[Нигер]] өзендерінен басқа ағысы тұрақты өзендер жоқтың қасы. Жер асты суының мол қоры бар. Ойпаң жерлерінде шұраттар кездеседі. == Түсініктемелер == Халықтың басым көпшілігі Ніл өзенінің аңғары мен атырауына, солтүстік, батыс, оңтүстік аудандарға және жеке шұраттарға шоғырланған; кейбір тайпалары мал шаруашылығымен айналысып, көшпелі өмір сүреді. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылы құрма пальмасы, сонымен бірге жеміс ағаштары, көкөніс, дәнді дақылдар өсіріледі. Сахара аумағында [[Алжир]], [[Марокко]], [[Тунис]], [[Ливия]]; [[Мысыр]], Батыс Сахара, [[Мавритания]], [[Мали]], [[Нигер]], [[Сад ]],Судан мемлекеттері толығымен немесе ішінара орналасқан.<ref>[http://yvision.kz/images/special/min-kult/books/59/Sholder.pdf Шөлдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011958/http://yvision.kz/images/special/min-kult/books/59/Sholder.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> <gallery>The Libyan Sahara (5282881117).jpg Verwoestijning.PNG Tamegroute-hydroxy06.jpg Actuator sahara.JPG [[Сурет:Mirage 001.JPG|thumb|1000px|]] </gallery> == Географиялық сипаттамалары== === Аумағы === Әр түрлі ақпарат көздері Сахараның шекараларын әр түрлі анықтайды, сондықтан оның аумағын бағалау өзгеріп отырады. 100 және 200 мм [[изогиета]]лар, құрғақшылық индекстері, [[құрма пальма]]ларының жемісті шекарасы және солтүстігінде [[эспарто]] шөптерінің өсуі, сондай-ақ оңтүстіктегі басқа ботаникалық ерекшеліктер қолданылады. Кейбір дереккөздерде Сахараның шығыс шекарасы Ніл алқабының бойымен сызылған ([[Арабия]] мен [[Нубия]] шөлдері кірмейді). [[Үлкен кеңес энциклопедиясы]] 6-дан 8 миллион км2-ге дейінгі аралықты ұсынады.<ref>Сахара — [[Үлкен кеңес энциклопедиясы]]ның мақаласы.</ref> [[Британника энциклопедиясы]]на сәйкес Сахара шамамен 8,6 миллион км<sup>2</sup> аумақты алып жатыр, бұл Африка аумағының шамамен 30% құрайды.<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516375/Sahara — Britannica Online Encyclopedia (en.)</ref> WWF (Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры) «үлкен Сахараның» ауданын сипаттайтын 9,1 миллион км<sup>2</sup> цифрды келтіреді. === Геология және пайдалы қазбалар === Сахара — ежелгі [[Африка тақтасы]]ның солтүстік-батыс бөлігінде, яғни Сахара тақтасында орналасқан. Орталық Сахара көтерілу аймағы тақтаның батыс бөлігінен шығысқа қарай орталық бөлігін бойлай созылып жатыр, ол жерге [[кембрий]]ге дейінгі кристалды жертөле шығады: батыста Регибат массиві Танезруфт ойпатымен [[Ахаггар]] тауларынан бөлінеді, ол ауыспалы [[горст]]тар мен [[грабен]]дер. Одан әрі шығысқа қарай Тибести, Эль-Увайнат, Эль-Эглаб массивтері, сонымен қатар Нубия-Араб қалқанының батыс шығыңқы бөлігі (Этбай жотасы). Көтерілу аймағының солтүстігі мен оңтүстігінде Солтүстік Сахара мен Оңтүстік Сахараның шөгу аймақтары — [[фанерозой]] [[шөгінді тау жыныстары]]мен толтырылған платформалық шұңқырлар орналасқан. Осы белдеулерде ортаңғы бор дәуіріне дейін континентальды қабаттар жинақталып, кейінірек (бор дәуірінің аяғында - [[палеоген]]нің басында) теңіз шөгінділерімен жабылған (оның үстіне шөгу аймағының оңтүстік бөлігінде теңіз шөгінділері онша қалың емес). [[Олигоцен]] дәуірінен бастап теңіз шегініп, ежелгі массивтер (әсіресе Ахаггар мен Тибести) қатты көтерілісті бастан кешірді. Оңтүстік Сахараның шөгу аймағы [[Таоденни]] жазық синеклизасын, Гао грабенін, Мали-Нигер синклизін және Чад синеклизасын қамтиды. Платформаның тұрақтылығының арқасында [[палеозой]] түзілімдері көлденең қалып, аз өзгеріске ұшырады. Сахараның көп бөлігінде бұл түзілімдер мезозой шөгінділерімен жабылған, олармен көптеген маңызды [[сулы қабат]]тар байланысты. Шөлдің солтүстік бөлігінде бұл түзілімдер ұзартылған ойпаттармен және бассейндермен де байланысты: Батыс Египет [[оазис]]терінен Алжир атуына дейін. Шөлдің оңтүстік бөлігіндегі платформаның шұңқыры [[кайнозой]] көлдері алып жатқан үлкен бассейндерді құрды (мысалы, [[Чад]] мега-көлі және [[Унианга]] көлдер тобы). Сахара аумағында [[мұнай]] мен [[газ]]дың ([[Хасси-Месауд]] кен орнын қоса алғанда Сахара мұнай-газ бассейні), [[темір]] ([[Иджиль]]) және [[мыс]] ([[Акжужт]]) кендерінің бай кен орындары бар. [[Алтын]], [[вольфрам]], [[уран]] және сирек металдардың кен орындары кембрийге дейінгі жертөлемен байланысты. === Рельеф === [[Сурет:Saharan topographic elements map.png|thumb|Сахара картасы]] Сахара ландшафты өте алуан түрлі болып келеді. Оның аумағының көп бөлігін (70% -ке дейін) биіктігі 500 м-ден аспайтын жай сазды сериялар, малтатас аймақтар және тасты үстірттер (хамада) алып жатыр, жағалау маңындағы аудандарда 200 м-ге дейін төмендейді. Тау жоталары Орталық Сахарадағы ең биік болып саналады - Тибести таулары (Сахарадағы ең биік шың - [[Эми-Куси]] жанартауы, 3415 м) және Ахаггар (Тахат тауы, 3003 м). Бұл жерлерде неоген мен антропогендік кезеңдегі белсенді [[вулканизм]] іздері бар және терең аңғарлармен (ені 30 км-ге дейін, ұзындығы 400 км-ге дейін) ежелгі өзендердің құрғақ қабаттарымен бөлінеді. Биік таулардың айналасында биіктігі 1000 м-ге дейінгі куеста жоталары және сатылы Адрар-Ифорас үстірттері (728 м-ге дейін), [[Аир]] (1900 м-ге дейін), Эннеди (1310 м-ге дейін), [[Тадемаит]] және т.б. Жазықтардың айрықша ерекшелігі - бұл шөлді тан, тастарды жабатын қара ферромарганец пленкасы. Сахара үстірттері негізінен Алжирдің Тадемаит үстірті сияқты ауа райының бұзылған жыныстарынан тұрады. Жазықтардан, үстірттерден және таулардан басқа Сахара көптеген таяз тұзды дренажсыз алаптармен (себхи, шотт және дайлар) және оазистер кездесетін үлкен ойпаттармен сипатталады. Төменгі аудандар - Каттара (-133 м, Сахараның ең төменгі нүктесі), Эль-Файюм, Мельгир (-26 м) және Боделе. Шұңқырлар мен үлкен вадилермен шектелген, құмды шөлдер (эргтер) мен шағылдар шөл бетінің шамамен 25% құрайды немесе шамамен 2,2 млн км². Ірі құм жинақтамалары: Игиди, Эрг-Шеш, Үлкен Западный Эрг, Үлкен Шығыс Эрг, Эрг-Шебби және т.с.с. жоталар негізінен әлсіз ксерофитті өсімдіктермен біріктірілген, сонымен қатар дөңгелек, жұлдыз тәрізді, көлденең құмыралар мен орақ-пішінді күмбездер; пирамидалы төбелер 150 м биіктікке жетеді, биіктігі 200-300 м-ге дейінгі жоталар бар.Солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктердің оңтүстігінде (Аубари, Идехан-Марзук, Тенере, Ливия шөлі) жылжымалы құмдар бар. Кейбір жерлерде құмды құбылыстар байқалады. [[Сурет:Libya 5210 Wan Caza Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|Wan Caza құм төбелерінде күн батуы. Ливиядағы Феззанның Сахара шөлді аймағы]][[File:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|Тадрарт-Акакус таулары, Ливия]] [[Сурет:24 Kamele ziehen zur Wasserstelle im Ennedi-Gebirge im Tschad.jpg|thumb|Эннеди аймағындағы Гельта, Чад]] === Су ресурстары === Сахарадан тыс жерлерде пайда болатын бірнеше өзендер шөлдің беткі және жер асты суларын толықтырады. [[Ніл]] - тұрақты транзиттік су ағысы бар жалғыз өзен. Оның негізгі салалары - [[Көк]] және [[Ақ Ніл]] - Сахараның оңтүстік-шығысында бірігеді, ал шөлдің шығыс шетінде өзен сулары [[Жерорта теңізі]]не ағады. 1964-1968 жылдары Нілде үлкен [[Насер]] су қоймасы құрылды, ол төгілген кезде [[Тошка]] көлдерін құрды, оның ауданын Египет үкіметі оазиске айналдыруды жоспарлап отыр. Сахараның оңтүстігінде бірнеше өзен Чад көліне құяды, сол жерден судың едәуір бөлігі солтүстік-шығысқа қарай ағып, жергілікті сулы қабаттарды толықтырады. Нигер өзені Сахараның оңтүстік-батыс шетімен ағып өтеді, оның ішкі атырауының жанында Фагибин, Гару, Ниангай және т.б. көлдер бар. Ағындар мен [[уәди]]лер (қатты жаңбырдан кейін сумен толтырылған құрғақ ағындар) шөлді Антиатлас, Атлас, Орес тауларынан және [[Ливия]], [[Тунис]], [[Алжир]] және [[Марокко]]ның басқа жағалық биіктіктерінен ағатын шөлді солтүстік аймақтарға жеткізеді. Осы өзендердің ішіндегі ең ірілері - Драа, Саура, Зиз. Көптеген кішігірім уәдилер [[Мельгир]]дегі [[Джеди]] сияқты тұзды батпаққа ағып кетеді. Сахараның ішінде Ахаггардан, Тассилин-Аджерден және Тибестиден байырғы ежелгі өзендер желісі - уәди Игаргар, Тафасасет, Таманрассет және т.б. Бұл уәдилердің кейбіреулері баяғы уақытта климаты ылғалды болған кезде пайда болды, ал қалғандары кенеттен табиғи апаттардан туындаған су ағындарының салдары, мысалы, 1922 жылғы тасқын Алжирдің Таманрассет қаласын қиратты. Сахараның құм төбелері жаңбыр суының едәуір қорын сақтайды, ол шөлді беткейлерде бұлақтарға еніп, сыртқа шығады. Жаңбырлар сондай-ақ гельттерді толтырады, олардың кейбіреулері кеуіп қалмайды (Аршей, Земмур және т.б.) Сахараның шетінде, сондай-ақ орталық тау жоталарында реликт көлдері, жартылай батпақты және көбінесе жоғары минералданған, сақталған , мысалы, Унианга көлдер тобынан Йоа көлі. Сахара құмының астында жер асты суларының, оның ішінде артезиандық бассейндердің үлкен алаптары бар. Бұл бассейндер негізінен континентальды төменгі бор құмдастарымен шектелген және [[оазис]]терді сумен қамтамасыз етеді. Жер асты ағындарының үлкен көлеміне байланысты Сахараның солтүстік бөлігі [[жер асты сулары]]на бай; оңтүстік бөлігінде сулар аз, ал сулы қабаттар тереңірек жатыр. Жер асты сулары суару үшін де қолданылады. [[Сурет:Ziz river (js).jpg|thumb|[[Биік Атлас]] тауларынан Сахара шөліне құятын [[Зиз]] өзені]] [[Сурет:Hoggar8.jpg|thumb|Оазис, [[Ахаггар]] таулы жерлері]] [[Сурет:GueltaCamels.jpg|thumb|[[Аршей]] [[гельта]]сындағы су ішіп тұрған түйелер]] === Топырақ === Сахараның көп бөлігінің топырағы [[тропика]]лық шөлдерге және жартылай шөлдерге (қиыршықтас, малтатас, құмды) тән. Олардың құрамында [[органикалық заттар]] аз, топырақ қабаттары нашар ажыратылған. Кейбір жерлерде азотты бекітетін бактериялар бар, бірақ топырақтың көп бөлігі биологиялық белсенді емес. Шөлдің шеттерінде топырақта органикалық заттардың жоғары концентрациясы болады; ойпаттарда топырақ көбіне сортаң болады. Байланысты емес [[карбонат]]тың болуы сілтілеудің төмен дәрежесін көрсетеді. Көбінесе шөлдің солтүстік-батыс бөлігінде қалыңдығы бірнеше см-ден 1-2 м-ге дейін тығыз әктас-гипс қабаттары (қабығы) кең таралған, олар әктас жыныстармен байланысты. Ұсақ дисперсті, оның ішінде диатомды компоненттердің таралуы дренажсыз депрессия мен депрессиямен шектеледі. Өсімдік жамылғысына немқұрайлы қарау және жеңіл құмды топырақты жырту нәтижесінде жылжымалы құмдар оазистерге аяқ басады. 1974 жылы Алжирде «Жасыл қабырға» жобасы басталды, оның барысында эвкалипт пен басқа ағаштардың тосқауыл желілері 1500 шақырымға отырғызылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сахара]] i0ae6di320upqtwmaz0qvtp5krk7w2t Мысық 0 17422 3642666 3532352 2026-08-14T05:11:04Z Mtdi20 184402 тарбия емес тарбиып 3642666 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name=Мысық |status=DOM |image=Cat poster 1.jpg |image_width=250px |image_caption=Мысық әртүрлі тұқымдарының алтысы |regnum=[[Жануарлар]] |phylum=[[Хордалылар]] |classis=[[Сүтқоретілер]] |ordo=[[Жыртқыштар]] |familia=[[Мысықтәрізділер]] |subfamilia=[[Felinae]] |genus=''[[Мысық]]'' |species='''''Үй мысығы''''' |binomial=''Felis catus'' |binomial_authority=[[Карл Линней]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] |synonyms=''[[Felis silvestris]] catus'' <small>([[subjective synonym]])</small> }} '''Мысық''' немесе '''үй мысығы''' ({{lang-la|Felis catus}}) — [[Мысықтәрізділер]]дің биологиялық түрі, типпен бірдей кең таралған үй жануары<ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|work=|publisher=Top-Ten-10.com|accessdate=2010-06-18|lang= en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67mCelchd|archivedate=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|work=|publisher=|accessdate=2010-06-18|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67mCfDgtB|archivedate=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|work=|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|accessdate=2010-06-18|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67mCfhtUh|archivedate=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|work=|publisher=WSPA|accessdate=2011-01-16|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67mCgQ7KN|archivedate=2012-05-19}}</ref>. == Биологиялық сипаттамасы == Асыранды мысықтың арғы тегі — ливиялық мысық болып саналады. Африка тұрғындары оны шамамен 5 мың жыл бұрын қолға үйреткен. Қолға үйретілген басқа жануарларға қарағанда мысық арғы тегінен онша алыстамаған, сондықтан мысық тұқымдарының саны көп емес. Мысықтың денесінен бас, мойын, тұлға, құйрық, алдыңғы және артқы аяқтарды ажыратуға болады. Аяқтары тұлғасының екі жағына тарбимай, тік көтеріп тұрады. Дене ұзындығы 46-191 см , құйрығы 15-91 см. Құйымшағы шоқтығынан жоғары. Тырнақтары тартылған (Суматра мысығынан басқаларында). Еркектері мауығу кезінде қатты таласып, ұрысып, шулайды. Кейбір түрлері жылына 2 рет тұқым береді. Марғаулары (3-4 ұялас балалары болады) дәрменсіз, соқыр туады. Жыртқыштар ұсақ омыртқалылармен, балықпен қоректенеді. <ref name="bi1">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> Мысықтың басында екі құлақ қалқаны көрінеді. Бұл - оған тән ерекшелік. Қарашығы жарық сәулесінің күшіне қарай өзгеріп тұратын бадырайған үлкен көз, қабағы мен үстіңгі ерніндегі ұзын қылшық, ешқандай түгі жоқ тақыр мұрыннан екі танау тесіктері көзге түседі. Мысық - өте саққұлақ жыртқыш. Қорегін аулағанда дыбысын сездірмей, саусақтарының ұшындағы тырнақтарын майлы табанына жасырып алып, білдіртпей жүреді. Ол алдымен жер бауырлап, лезде арқасын бүгеді және аяқтарымен қатты серпіле олжалайтын қорегіне қарай атылады. Осы тұста саусақ ұшындағы жасырылған өткір тырнақтар тарбиып ашылып, құйрығы керіледі, құйрық мысықтың бағытын реттейтін бұлқын қызметін атқарады.<ref>Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 218б., ISBN 5-625-03599-7</ref> == Дереккөздер == <references/> {{commons|Cat|Мысық}} [[Санат:Мысықтар]] [[Санат:Мысықтәрізділер]] {{Biosci-stub}} eoa1ftuv2n1fsgl9l3q6wxrtztmse6d Алтай ауданы 0 20272 3642499 3439974 2026-08-13T12:56:18Z Casserium 68287 /* */ 3642499 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Алтай ауданы |елтаңба = Coat of Zyryan.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 43 |lat_sec =52 |lon_dir = E |lon_deg = 84 |lon_min = 15 |lon_sec =40 |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |аудан орталығы = [[Алтай (қала)|Алтай]] |ауылдық округтер саны =9 |кенттік әкімдіктер саны = 4 |қалалық әкімдіктер саны = 2 |ауылдар саны = 45 |қалалар саны = 2 |әкімі = |әкімдіктің мекенжайы = Алтай қаласы, Тәуелсіздік көшесі, №20 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 10,5 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 61 411<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[орыстар]] (76,58%)}}, {{nobr|[[қазақтар]] (20,65%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,01%)}}, {{nobr|[[немістер]] (0,9%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,86%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-altai?lang=kk Алтай ауданының әкімдігі |карта = Zyryan District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = East Kazakhstan Province_Zyryan.png |ортаққордағы санаты = }} '''Алтай ауданы''' ([[2019 жыл|2019]] ж. дейін ''Зырян ауданы'') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның солтүстік жағындағы әкімшілік бөлік. Аудан орталығы – [[Алтай (қала)|Алтай]] қаласы. == Географиялық орны, жер бедері == Аудан батысында [[Глубокое ауданы]]мен және [[Риддер]] қаласымен, оңтүстігінде [[Ұлан ауданы|Ұлан]], [[Самар ауданы|Самар]] аудандарымен және [[Өскемен]] қаласымен, шығысында [[Катонқарағай ауданы]]мен, солтүстігінде [[Ресей]] Федерациясының [[Алтай Республикасы]]мен шектеседі. Аудан аумағы 10,6 мың шаршы км тең. Алтай ауданы Кенді Алтайдың орталық бөлігінде, [[Ертіс]]тің оң саласы – [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің Тұрғысын мен Қамыр (оң жағынан) және Березовка (сол жағынан) салалары құятын төменгі алабында орналасқан. Жері негізінен таулы және шоқылы келеді. Ауданның батысы мен орталық бөлігін [[Үлбі жотасы]]ның (ең биік шыңы – Быструха, 2577 м) сілемдері мен шоқылары (биіктіктері 800 – 1500 м) алып жатыр. Аудан жерінен қорғасын, мырыш, мыс, пирит, аздап алтын мен күміс, сондай-ақ әр түрлі құрылыс материалдары өндіріледі. == Тарихы == Зырян ауданы 1928 жылы 17 қаңтарда Бұқтырма уезінің Зырян және жартылай Поздняков болысы мен Өскемен уезінің Совет болысының жерінен құрылды (1928 ж. 3 қыркүйекте БОАК бекіткен). Әкімшілік орталығы — Зыряновка ауылы болды. 1931 жылы [[Киров ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Өскемен ауданының]] құрамынан Миронов, Усть-Бухтарма, Кондратьев, Поперечный ауылдық кеңестері берілді. 1935 жылы Зырян ауданының аумағы шағындалып, [[Бұқтырма ауданы]]на Гусин, Кондратьев, Мякотиха, Никольск, Поперечный, Прииртыш, Усть-Бухтарма, Черемшан; [[Үлкен Нарын ауданы|Большенарым ауданына]] Новополяков, Огнев, Сеннов ауылдық кеңестері берілді. 1937 жылы Зыряновка ауылына жұмысшы кенті мәртебесі беріліп, 1941 жылы қалаға айналды. 1951 жылы Зырян қаласына облыстық маңыздағы қала мәртебесі берілді. 1954 жылы Снегирев және Кутиха ауылдық кеңестері таратылды. Александров ауылдық кеңесі Средигорный, Верхнемякотин ауылдық кеңесі Соловьев, Богатырев ауылдық кеңесі Бұқтырма ауылдық кеңесіне қосылды. 1957 жылы Путинцево ауылына жұмысшы кенті мәртебесі берілді. [[Бұқтырма ауданы]]нан Гусин, Никольск, Черемшан ауылдық кеңестері қосылды. Бобров ауылдық кеңесі Парыгин; Средигорный, Быков ауылдық кеңестері Соловьев; Бородин, Крестов, Гусин, Черемшан ауылдық кеңестері Никольск ауылдық кеңесіне қосылды. 1957 жылы 31 желтоқсанда Зырян ауданы таратылды. Бұқтырма, Никольск, Соловьев, Тұрғысын ауылдық кеңестері, Столбуха және Путинцев кенттері Зырян қалалық кеңесіне берілді. 1963 жылы 2 қаңтарда Зырян ауылдық ауданы құрылып, оның құрамына Березов, Бұқтырма, Никольск, Парыгин, Первороссийск, Соловьев ауылдық кеңестері берілді. 1965 жылы 10 желтоқсанда Зырян ауылдық ауданы таратылып, аумағы Зырян қалалық кеңесінің қарамағына өтті. 1977 жылы 15 ақпанда Зырян ауданы қайта құрылды. Бұл жолы әкімшілік орталығы Парыгино ауылы болып, құрамына Бұқтырма, Никольск, Парыгин, Соловьев, Средигорный, Тұрғысын, Чапаев ауылдық кеңестері мен Зырян қаласының қарамағында болған Зубовка, Путинцево кенттері енді. 1977 жылы 30 желтоқсанда Березов ауылдық кеңесі құрылды. 1987 жылы Бұқтырма ауылдық кеңесі Малеев кенттік кеңесі болып құрылды. Зырян ауданы 1988 жылдың шілдесінде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесi Президиумы Жарлығының негiзiнде Зырян қаласымен бірлесті. 1997 жылы 23 мамырда Зырян ауданының құрамына [[Серебрянск]] қаласы енгізілді.<ref>[http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1549 Зыряновский район. Административно-территориальные изменения]</ref> 2014 жылы Зырян қаласы аудандық маңыздағы қала санатына жатқызылып, ауданның құрамына енді. 2019 жылы Зырян ауданы мен Зырян қаласының атауы Алтай болып өзгертілді. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Ауданның климаты тым континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы –22 – 24°С, шілдеде 18,5 – 20,5°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері таулардың биік бөлігінде 800 – 900 мм, етегінде 600 – 800 мм. Басты өзендері: Бұқтырма және оның салалары – Тұрғысын, Қамыр, Черновая, Березовка және Үлбі өзендерінің сол саласы Кіші Үлбі. 1960 – 67 жылдары Ертіс өзенінде Бұқтырма бөгені салынды. Өзен аңғарлары мен тауаралық ойпаңдарда қара, қара қоңыр, қызғылт қоңыр топырақтар, таулы өңірде қара қоңыр, сұр және күлгін топырақтар тараған. Алтай ауданы Қазақстандағы орманды аудандардың бірі. Таулардың солтүстік беткейлерінде және Березовка өзенінің бойында қайың мен терек, қылқан жапырақты ағаштар (самырсын, қара самырсын, балқарағай, майқарағай, шырша), өзен аңғарлары мен аласа беткейлерде қайың, терек, тал, мойыл, қарақат, таңқурай, долана, тобылғы, жазық жерлерде бетеге, бидайық, селеу өседі. Омарта шаруашылығына қолайлы гүлді өсімдіктердің сан алуан түрлері кездеседі. Жануарлар дүниесінен марал, арқар, елік, аю, сілеусін, қар барысы, қасқыр, түлкі, қарсақ, бұлғын, қоян, сарышұнақ; құстардан бүркіт, байғыз, үкі, кезқұйрық, қаршыға, ителгі, тоқылдақ, қаз, үйрек, тырна, ұлар, құр, шіл, кекілік, т.б. мекендейді. Ауылшаруашылығына пайдаланылатын жалпы жерінің аумағы 466 мың га, оның 75,4 мың га-сы егістік, 47,1 мың га-сы шабындық, 338,7 мың га-сы жайылым (2008). Елді мекендер арасындағы қатынас [[Өскемен]] – Зырянов темір жол, Өскемен – Рахманов қайнары автомобиль магистралі, Никольск – Зырянов – Среднегорное – Новохайруз автомобиль және Бұқтырма бөгеніндегі кеме жолдары арқылы өтеді. <br />Аудан көлiгiнiң негiзгi түрлерi: темiр жолы және автомобиль жолы. Қатты жабуымен жалпы пайдалану автомобиль жолдарының ұзындығы 387,5 км ( 2003 жылы 143,5 км иесiз санынан тапсырылды). Бұдан басқа аудан аумағында 191 км ұзындығымен Өскемен-Зырян автожолы, тұйықтама болып саналатын Защита ст. Зырян ст. дейiнгi темiр жол учаскесi өтедi.Бұқтырма су қоймасында Бұқтырма шлюзы, Бұқтырма кемежайы жұмыс iстейдi. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 50237 || {{құлдырау}}29665 || {{құлдырау}}28059 || {{өсім}}49833 || {{өсім}}77672 || {{құлдырау}}62393 |} Тұрғындары 66 374 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[орыстар]] – 76,88%, [[қазақтар]] – 20,27%, татарлар – 1,04%, басқа ұлт өкілдері – 1,81%. == Әкімшілік бөлінісі == 47 елді мекен 2 қалалық, 4 кенттік әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Алтай қалалық әкімдігі]] ||39829 ||{{құлдырау}}36727 ||92,2 ||18128 ||{{құлдырау}}16703 ||92,1 ||21701 ||{{құлдырау}}20024 ||92,3 |- | [[Жаңа Бұқтырма кенттік әкімдігі]] ||5823 ||{{құлдырау}}4674 ||80,3 ||2709 ||{{құлдырау}}2219 ||81,9 ||3114 ||{{құлдырау}}2455 ||78,8 |- | [[Зубовка кенттік әкімдігі]] ||2318 ||{{құлдырау}}1474 ||63,6 ||1159 ||{{құлдырау}}745 ||64,3 ||1159 ||{{құлдырау}}729 ||62,9 |- | [[Малеевск ауылдық округі]] ||3392 ||{{құлдырау}}1967 ||58 ||1681 ||{{құлдырау}}1033 ||61,5 ||1711 ||{{құлдырау}}934 ||54,6 |- | [[Никольск ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)|Никольск ауылдық округі]] ||1581 ||{{құлдырау}}869 ||55 ||784 ||{{құлдырау}}424 ||54,1 ||797 ||{{құлдырау}}445 ||55,8 |- | [[Октябрь кенттік әкімдігі (Шығыс Қазақстан облысы)|Октябрь кенттік әкімдігі]] ||2116 ||{{құлдырау}}1917 ||90,6 ||1016 ||{{құлдырау}}952 ||93,7 ||1100 ||{{құлдырау}}965 ||87,7 |- | [[Парыгин ауылдық округі]] ||2072 ||{{құлдырау}}1161 ||56 ||1011 ||{{құлдырау}}582 ||57,6 ||1061 ||{{құлдырау}}579 ||54,6 |- | [[Полянск ауылдық округі]] ||1345 ||{{құлдырау}}886 ||65,9 ||630 ||{{құлдырау}}449 ||71,3 ||715 ||{{құлдырау}}437 ||61,1 |- | [[Прибрежный кенттік әкімдігі]] ||988 ||{{құлдырау}}697 ||70,5 ||469 ||{{құлдырау}}336 ||71,6 ||519 ||{{құлдырау}}361 ||69,6 |- | [[Северный ауылдық округі (Алтай ауданы)|Северный ауылдық округі]] ||657 ||{{құлдырау}}477 ||72,6 ||341 ||{{құлдырау}}252 ||73,9 ||316 ||{{құлдырау}}225 ||71,2 |- | [[Серебрянск қалалық әкімдігі]] ||10129 ||{{құлдырау}}7284 ||71,9 ||4708 ||{{құлдырау}}3410 ||72,4 ||5421 ||{{құлдырау}}3874 ||71,5 |- | [[Соловьёв ауылдық округі]] ||2760 ||{{құлдырау}}1356 ||49,1 ||1286 ||{{құлдырау}}680 ||52,9 ||1474 ||{{құлдырау}}676 ||45,9 |- | [[Средигорный ауылдық округі]] ||1502 ||{{құлдырау}}885 ||58,9 ||737 ||{{құлдырау}}457 ||62 ||765 ||{{құлдырау}}428 ||55,9 |- | [[Тұрғысын ауылдық округі]] ||1256 ||{{құлдырау}}972 ||77,4 ||620 ||{{құлдырау}}503 ||81,1 ||636 ||{{құлдырау}}469 ||73,7 |- | [[Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)|Чапаев ауылдық округі]] ||1904 ||{{құлдырау}}1047 ||55 ||935 ||{{құлдырау}}533 ||57 ||969 ||{{құлдырау}}514 ||53 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||77672 ||{{құлдырау}}62393 ||80,3 ||36214 ||{{құлдырау}}29278 ||80,8 ||41458 ||{{құлдырау}}33115 ||79,9 |} == Пайдалы қазбалары == Зырян кен ауданы [[Рудный]] Алтайдың тау-кен аудандарының негiзгi және көнелерiнiң бiрi, Лениногорск-Зырян тәуелдi аймақтың солтүстiк-шығыс жағында, Ревнюшенск горстантиклинальмен аймақтық түйiседi. Ауданда жүз елуден астам полиметалдық, колчедандық-полиметалдық, мыс-колчедандық орындар, кенкөрiнiстерi мен минералдау нүктелерi белгiлi. Қорғаныс, мырыш, мыс, алтын, күмiс және басқа да құнды құрамдас бөлiктерi бар кен орындарымен ғана бай емес, аудан табиғи құрылыс материалдарымен, құм-iрi құм қоспасымен, құрылыс құмдарымен, кiрпiш саздақтарымен де бай. == Кәсіпорындар == Ауданда 43 мемлекетік кәсіпорын, 28 акционерлік қоғам, 260 серіктестік, 34 өндірістік кооператив, т.б. 200-ге жуық әр түрлі меншіктегі шаруашылық нысандары тіркелген. Өнеркәсiп өңiр экономикасының негiзi болып табылады. Пайдалы қазбалардың барлығы өнеркәсiптiң салалық бағытын белгiлейдi. Базалық сала - тау-кен өндiру саласы. Осы саланың бас кәсiпорны - "[[Қазмырыш]]" ААҚ Зырян тау-кен байыту кешенi Зырян қаласында орналасқан. Ауданда цемент өндiру бойынша Қазақстанның iрi кәсiпорны жұмыс iстейдi. "Бухтарминская цементная компания" ААҚ (Октябрьск кентi). Жеңiл өнеркәсiптi "Зыряновская швейная фабрика" ЖШС, "Рассвет" ЖШС, "Универсал Вектор" ЖШС ұсынады. Тiгiн бұйымдары, арнаулы киiм, әйелдер және балалар ассортиментi бұйымдары осы кәсiпорындардың өнiмi болып табылады. "СЗНП" ЖАҚ бума-сүзгiш материал, кәсiпорындар мен халыққа арналған демалу органдарын қорғау құралдары, ассортименте пластмастан жасалған бұйымдар өндiрiледi.<br />Электр энергиясының өндiрiмi Серебрянка қаласының маңында орналасқан "Қазмырыш" ААҚ Бұқтырма Гидроэнергетикалық кешенiнде өндiрiледi. Кешенмен бiр жылда сағатына 2,5 млрд квТ астам өндiрiледi.<br />Аудан ауыл шаруашылық өнiмдерiн өндiру саласында, оның iшiнде басқа өңiрлермен салыстырғанда, өнiмдiлiгi едәуiр жоғары дәндi дақылдарымен негiзгiлердiң бiрi болып саналады. Ауыл шаруашылық мекендердiң, табиғи жағдайларының барлығы ауыл шаруашылық дақылдарының кең спектрiн, оның экономикалық жоспарында дәндi, майлыларды артық көретiнi, өсiруге мүмкiндiк бередi. Жетекшi сала-өсiмдiк шаруашылығы (өндiрiс құрылымында 66%).<br />Ауданда мал мен құстың дәстүрлi түрлерiнен басқа "Марал-сервис" ЖШС марал өсiрумен шұғылданады. Тамақ және өңдеушi өнеркәсiпте ауыл шаруашылық өнiмдерiн өңдеу жөнiндегi шағын, орта бизнес кәсiпорындары және жеке кәсiпкерлер басым. Кәсiпорындардың өз қаражаттары және халықтың қаржысы құрылысқа қаржы салымының негiзгi көзi болып қалды. Негiзiнде аудан бюджетiнен әлеуметтiк сала объектiлерi мен жолдардың күрделi жөндеуi қаржыландырылады. == Әлеуметтік құрылымдар == Емдеу-профилактикалық мекемелер жүйесi 13 емхана-поликлиникалық ұйымдарды, оның iшiнде 12 мемлекеттiк отбасылық дәрiгерлiк емханаларды, оның 7 селолық, енгiзедi. Бұдан басқа 9 ауруханалық ұйымдар (оның 7 мемлекеттiк, оның iшiнде 1 селолық), 6 фельдшерлiк-акушерлiк пунктер және 31 фельдшерлiк пункт. <br />Аудан аумағында 12 мәдениет үйi және клубтар, оның 11 мемлекеттiк, 24 мемлекеттiк кiтапхана, бұдан басқа соқырлар мен саңырауларға арналған 2 мамандырылған кiтапхана. 50-жылдары салынған "Горняк" МҮ сәулет ескерткiштерiне жатады.123 спорт құрылысы, 3 балалар- жастар спорт мектебi жұмыс iстейдi. <br />Негiзгi республикалық және облыстық өкiмет құрылымы - құқық қорғау және фискальдық органдары ұсынылған. "Қазақстанның халық банкi" ААҚ, "Наурыз Банк Қазақстан" ААҚ филиалдары, "Валют-Транзит Банкi" ААҚ, "Тұран Әлем банкi" ААҚ, "Центркредит банкi" ААҚ, "Алматы Сауда-Қаржы банкi" ААҚ , "Альянс Банкi" ААҚ филиалдарының бөлiмдерi, сақтандыру компаниялары жұмыс iстейдi. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/33_02_07.htm ШҚО-ның мемл. мұрағат филиалдары. Зырян филиалы]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Алтай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтай ауданы]] n099n0nbu4l4271daabk2bdqipokpzb Ит 0 22610 3642682 3459223 2026-08-14T05:39:58Z Mtdi20 184402 нтері емес иттері 3642682 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = |суреті = |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = {{4 сурет|im1=Jack-Russell-Terrier.jpg|cap1=Джек-рассел-терьер|im2=KARELO FINSKAYA LAYKA.jpg|cap2=Карело-финдік лайка|im3=Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg|cap3=Алтын ретривер|im4=Hilu the Australian Kelpie dog.jpg|cap4=Австралиялық келпи}} |патшалық = Жануарлар |туыстары = Canis lupus |ранг = Кіші түр |латын = Canis lupus familiaris |автор = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = Эуметазоилер |Ұлы тип = |Тип = Хордалылар |Кіші тип = Омыртқалылар |Инфра тип = Жақ ауыздылар |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = Төртаяқтылар |Класс = Сүтқоректілер |Кіші класс = Нағыз аңдар |Инфра класс = Ұрықжолдастылар |Ұлы отряд = Laurasiatheria |Отряд = Жыртқыштар |Кіші отряд = Иттәрізділер |Ұлы рет = |Рет = |Кіші рет = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Төбеттер |Кіші тұқымдас = |Тек = Қасқырлар |Ұлы тек = |Кіші тек = |Ұлы түр = |Түр = Қасқыр |Кіші түр = Ит |син = * {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}} * {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}} * {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}} |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = | wikispecies = Canis lupus familiaris | iucn = | itis = 726821 | ncbi = 9615 | eol = 1228387 }} [[Сурет:Боксёр(собака).jpg|thumb| alt=A.| ''[[Боксёр Иті]]''.]] '''Ит''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}}) — үй жануары. Биологиялық жіктеу бойынша, ит - [[Сүтқоректілер]] класының [[Төбеттер]] тұқымдасының [[қасқыр]]лар тегіне жататын [[жыртқыш]]. Иттер шамамен б.з.б. 15 – 10 мың жыл бұрын қолға үйретілген деп есептеледі. Қазір дүние жүзінде иттердің 400 тұқымы белгілі. Қазіргі кезде Ит тұқымына қарай бірнеше топтарға бөлінеді: [[шпицетәрізділер]] бұған [[терьер]]лер мен [[доберман-пинчер]]лер жатады; [[тазы]] иттер мен [[овчарка]]лар; [[Азия]], [[Америка]], [[Австралия]] құрлығына тән иттер; [[Оңтүстік жарты шар]] иттері. Иттерді күнделікті тұрмыста пайдалануына қарай 3 топқа біріктіреді: ''аңшы иттер'', ''күзет иті'' және үйде ұсталатын ''декоративті'' (''сән үшін'') иттер. Қолға үйретілген иттерде болатын әр түрлі жұқпалы аурулар ([[құтыру]], [[саркоптоза]], [[трихофития]], т.б.) адамдарға жұғады. Сондықтан оларды үнемі [[ветеринар]]ға көрсетіп, жыл сайын үйде ұсталатын иттерді [[құтыру]]ға карсы, ал күшіктерді [[оба]]ға қарсы ектіріп отыру қажет.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Биологиялық сипаттамасы == Иттер – нағыз [[етқоректі жануарлар]]. Тістерінің ішінде ең жақсы дамығаны – азу тістер. Алдыңғы аяқтарында 5 [[башай]], артқы аяғында 4 башай болады. Иттердің [[есту]], [[көру]], [[иіс]] [[сезу мүшелері]] өте жақсы жетілген. Үйретуге өте бейім болады. Жыныстық жағынан [[төбет]]і 10 – 12 айда, қаншығы 7 – 8 айда жетіледі, жылына 1 – 2 рет ұйығады. Буаздық мерзімі 58 – 65 күн, қаншығы 1 – 2, кейде 12 – 18 соқыр, саңырау, тіссіз күшіктер табады. Құлағы 5 – 8, көзі 10 – 14 күннен кейін ашылып, [[сүт тістер]]і 20 – 30 күннен кейін шыға бастайды. Күшіктері енесін 1 – 1,5 айдай емеді. Иттер 10 – 12 жылдай тіршілік етеді. Иттің белгілі бір қызмет атқаруға, аң аулауға үйретілген, сондай-ақ үйде сәндік үшін асырайтын тұқымдары болады. Қызмет иттері тұқымдарын [[армия]], [[шекара күзеті]], [[милиция]] істерінде, әр түрлі объектілерді күзетуге, мал бағуға т. б. пайдаланады. Иттің бұл тұқымдарына [[неміс овчаркасы]] (шығыс европалық), [[Кавказ овчаркасы]], [[Орта Азия овчаркасы]], [[орыстың оңтүстік овчаркасы]], [[шотланд овчаркасы]] ([[колли]]), [[ротвейлер]], [[эрдельтерьер]], [[қара терьер]], [[ризеншнауцер]], [[Москва күзет иті]] және [[сүңгуір ит]] (ньюфаундлендтің отандық типі) жатады. [[Сурет:German Shepherds in ravine.jpg|left|200px|thumb|Неміс овчаркасы]] [[Сурет:Среднеазиатские овчарки (кобель и сука).jpg|right|thumb|Орта Азия овчаркалары]] Мұндай иттерді ұстайтын әуес-қойлар әдетте Армия, авиация және флотқа көмек көрсететін ерікті қоғамның (КСРО ДОСААФ-ы) қызметші-итін өсіретін клубтардың мүшесі болады. Клубтар қызметші итті өсіру жөніндегі көпшілік-оқу орталығы болып табылады. Клуб мүшелері спортпен шұғылданады, көрнекі жарыстарға, әскери-спорт ойындарына қатысады, көптеген ит жаттықтырып, армияға, шекара әскеріне және т. б. ведомстволарға табыс етеді. Клубтар ит өсіруді жоспармен, иттің тұлғасы мен сымбатын жетілдіру, қызметтік қабілетін арттыру, санын көбейтуді белгілі ережемен жүргізеді. Ит өсіріп, көбейтуге төртінші буынға дейінгі тегі белгілі, көрмелерде тұлғасы мен жаттықтырылуы жағынан аса жоғары баға алған иттер алынады. Неміс овчаркасы (шығыс европалық) клубтарда тіркелген барлық иттердің сан жағынан 70%-тейін алады. [[КСРО|КСРО-да]] көп жылдар бойы жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде неміс овчаркасына қарағанда сирақты, бітімі арымды әрі таразы келген, төзімді де қабілетті овчарканың жаңа тұқымы шығарылған. Овчарканың бұл тұқымы еліміздің әртүрлі климатты аймақтарында пайдалануға көнгіш келеді. Бұл ит мемлекет шекарасын орғауға, әскери және өндіріс т. б. халық шаруашылығы объект іл ерін күзетуге ұсталатын иттердің, сондай-ақ іздеусіз кесу қызметші-иттерінің негізгі тұқымы болып саналады, кен-газ іздеу, іздеу-құтқару және басқа да арнайы ([[санигария]], байланыс, мина ізден табу) жұмыстарына ойдағыдай пайдалануда. '''Кавказ, Орта Азия, орыстың оңтүстік овчаркалары, қара терьер, Москва күзет иті және сүңгуір ит''' тұқымдары күзет ісіне, мал бағуға пайдаланылуда. [[Шотланд овчаркасы]], [[эрдельтерьер]], [[ротвейлер]], [[ризеншнауцер]] көбіне үй мүлкін күзетүге және спорттық мақсатта қолданылады. Шотланд овчаркасы мен эрдельтерьер зағиптарға бағдаршы ретінде, ал шотланд овчаркасы мал бағып-жаюға пайдаланылуда. Иттің боксер, [[дог]], [[ньюфаундленд]], [[сенбернар]], [[доберман-пинчер]] тұқымдары қызметші-спорттық мақсаттағы иттерге жатады, бірақ бұлардың кейбіреулері қызметші-ит ролін де ат қара алады. Неміс (шығыс европалық) овчаркасын, колли, эрдельтерьер, қара терьер, сүңгуір, сенбернар және ризеншнауцерді үйде де, қора-жайда да ұстауға болады. Жүні тықыр иттерді (доберман, бөксер, дог) жылы жерде ұстайды. Аң иттері аңшылықтың әр түріне пайдаланылады. Бұларға: [[тазы]] ([[орыс төбеті]], [[орыс дала иті]], [[хортай]]), жүйрік иттер ([[орыс иті]], [[орыстың ала иті]], [[эстон иті]]), сақ иттер (орыс-европалық, батыс сібірлік, шығыс сібірле, карелофиндік иттер), жатаған иттер (неміс жатағаны, ирланд, ағылшын және шотланд сеттері, пойнтер), спаниел, інге салғыш иттер ([[фокстерьер]], [[такса]]) жатады. == Аңшы иттерi == Аңшы иттердің''' 100-ден астам''' тұқымы бар, бұлардың 25-ке жуық тұқымы КСРО-да өсіріледі. Қоян мен түлкі аулайтын әуесқой аңшылар жергілікті жағдайға қарай тазы немесе жүйрік ит тұқымдарын өсіреді. Құсқа салуға сеттерді, пойнтерді, неміс жатағанын немесе спаниелді, інге салуға фокстерьерді немесе таксаны пайдаланады. Сақ итпен орман құсын, қырғауыл, үйрек, ұсақ аң, аю, бұлан аулайды. Тазы, жүйрік, сақ иттерді, түгі қайратты жатағанды, түгі қайратты фокстерьерлерді салқын қора-жайда, аулада, қалған түрлерін жылы орында, не үйде ұстайды. Бұл иттерді асыраушылар аңшылық ит өсіру клубтарына мүше болады. Үйде ұсталатындары, әдетте, ірі болмайды. Бұларға: [[болонка]], [[пинчер]], [[тойтерьер]], [[шниц]], [[аффен-пинчер]], бұйра кәндек Пекин иті ([[пекинес]]), [[жапон хиндері]], [[чихуа-хуа]] және т. б. жатады. Үйде ит ұстайтындар ит өсіру әуесқойлары клубына немесе қоғамына мүшелікке кірелі. == Итті таңдап алу және оны күтіп-бағу == Ит таңдап алу үшін адам тиісті клубка барып, иттің тұқымына, жасына, жынысына байланысты күтіп-бағу және үйрету мәселелері жөнінде қажетті кеңес алады, ит өсіру әуесқойлары курсын бітіреді. Кейбір текті иттерге оның тараған тұқымы, туралы арнайы куәлік, көрмелер мен сынақтан алған медаль, дипломдары қоса беріледі. Ең жақсысы итті күшігінен асырал өсірген жөн. Барлық ит тұқымының арланы қаншығына қарағанда ірілеу, қарымдылау, қабаған келетінін ескеру қажет, қаншық ит адамға, үйге үйірсек келеді. Күшіктейтін иттерді қолда ұстағанды қолайсыз деп санау дұрыс емес. Қалада және басқа елді мекендерде ит ұстау одақтас республикаларда, өлкелер мен облыстарда қабылданған тиісті ережелерге сай болуға тиіс. Итті бір отбасы тұратын және пәтерде санитария-гигиеналық және малдәрігерлік-санитариялық ережелерді сақтаған жағдайда ғана ұстауға рұқсат етіледі. [[Коммуналдық пәтер]]лерде бұған қоса барлық көрші тұрғындардың келісімі қажет. Тұрғын үй және коммуналдық пәтерлерде итті тұрғындарға ортақ жерлерде (басқыш алаңында, үй шатыры астында, төледе, дәліздерде т. б.), сондай-ақ, балкон мен лоджияларда ұстауға болмайды. Ит несі өзінің тұрғын жеріне қарасты мал дәрігерлік мекемелерге міндетті түрде итін тіркетіп, оны жыл сайын тіркеуден қайта өткізіп отырады. Бұндай мекемелер тіркеу куәлігін және тіркеу белгісін беріп, ит иесін ит ұстау ережелерімен таныстырады. == Итке қажетті күтім == Итті сатып алуға, сатуға, басқа қалаға, ауданға алып жүруге (кез келген транспорт түрімен) итке соңғы 12 ай ішінде және алып жүруден кемінде 30 күн бұрын құтыру ауруына қарсы егілгені туралы малдәрігерлік куәлік болса ғана рұқсат етіледі. Итті үйден қысқа қарғы бау ілмек немесе тұмылдырық кигізіл, қарғысына нөмір белгісін тағып (үш айға дейінгі күшіктей басқасына) алып шығарылады да, әдейі тағайындалған алаңда, әдетте таңертең сағат 7 мен кешкі 23 сағат аралығында серуендетеді, ал бұдан ерте не кеш уақытта ит несі тыныштық сақтауды қамтамасыз етуі қажет. Пәтер ішінде итке ешкімнің маазасын алмайтын әрі оған тыныш орын тағайындалады. Орын жел өті тиетін, үй жылытатын жүйелерге жақын және қараңғы жерде болмауы қажет. Оған бөлінген жерде ит астына төсеніш төселеді және оны күн сайын қағып, желдегіп, щетка не шаң сорғышпен тазалап, жуылып отырылады. Жылыны жақсы көретін кәнден иттің астына жұмсақ, жылы төсеніш төселеді. Қора-жайы бар ит иелері итті былай ұсгауына болады: қора айналасы қоршалған, бұған бөтен адам кіре алмайтын жалпит қашып шығып кете алмайтын болса, итті бос ұстауға болады. Ит жауын - шашыннан, суықтан паналауы үшін оған дөңестеу және құрғақ жерге (лапас астына) үйшік жасау керек. Суық аудандарда үйшіктің қабырғасын қос қабаттал жасап, оның екі арасын ағаш ұнтағы не басқа бір затпен толтыруға болады. Итті қорада немесе ауыз үйде ұстауға болады, итке үйшік қойылады немесе еденнен сәл көтеріңкі етіп ағаш тапшан жасалады. Төсенішті ит ысырып түсіріп тастамауы үшін таптай ның шетіне кенере жасалады. Қыста [[үйшік]]тің ішіне, [[тапшан]]ға қалың ғыл пішен, [[сабан]] немесе ағаш жоңқасы төселеді, үйшіктің аузына қалың матадан перде ілінеді. Итті байлап ұстаған кезде шынжыры оралмас үшін белгілі бір жерге қапсырма шегелі немесе шығыршықты, биіктігі 8—10 см-ден аспайтын ағаш [[қазық]] қағылады. Шынжырдың ұзындығы 1,5—2 м болады. Итті жылжымалы байлауда ұстау үшін белгілі бір жерге шығыршықты сым немесе трос тартылады да, шығыршыққа ит шынжыры ілінеді. Сымпың биіктігі 1,5 м-ден төмен болмауы қажет. Иттің үйшігі тартылған сымпың ортасына немесе жанына орналасады. Итті үйшігі бар жеке қоршаула бос ұстаған жөн. Қоршаудың аумағы 300X300 см (неғұрлым кең болса, соғұрлым қолайлы), биіктігі 200 см-ден аласа болмауы керек. Бұны аула немесе үй, сарай қабырғасына жанастыра салған дұрыс. Қоршау ағаштан, құбырдан, темірден жасалады да, оған жуандығы 2,5— 3 мм сым тор тартыл ады. Қоршаудың есігі ішіне қарай ашылуы тиіс. Қоршау іші су тоқтамайтындай сәл еңістеу болғаны дұрыс. Иттің үйшігін қоршаудың кез келген жеріне қоюға болады, бірақ ит оның төбесіне шығып, қоршаудан секіріп шығып кетпейтіндей болуы керек. Қақпаға шарбақ ішінде ит бар екенін білдіретін ескерту жазылады. Пәтерде ит ұстағанда оны тәулігіне 2 рет, ал күшікті кемінде 4 рет далаға серуенге шығарады. == Гигиена == Ит түгін күнде щеткамен, ал [[сабалақ жүнді ит]]ті сирек тісті тарақпен тарап тазалайды. Қажет болған жағдайда даладай келген соң иттің бауырын, аяғын дымқыл шүберекпен сүртеді немесе сабынсыз жылы сумен шаяды. Ит көктемде және күзде түлей бастағанда, оны күніне бір рет тарап отырады. Иттік жүнін жуғыш заттармен жарты жылда бір рет жуады. Ол үшін сабынның көбігін немесе шампуньды пайдаланады (сабындауға болмайды, өйткені иттің жүнінде сабын қалады да, ол иттің терісін тітіркендіреді). Ит 8—10 айлығында үйіне толады. Қаншық жылына 2 рет қарығады (ол 20—30 күнге созылады). Сонда ол шамамен 58—65 күн ішінде күшіктейді. Ірі иттер әдетте 5—8 (кейде 12-ге дейін), кәндек ит 2—4 күшікке дейін табады. Көзін ашпаған күшікте есту қабілеті де болмайды, ол тек 10—14 күн толғанда ашылады, ал тісі 20 күнде шығады, ал-ғашында жылы-жұмсақ ет берілсе, кейінірек, 1—1,5 айдан соң үлкен иттің тамағын беруге болады. Күшікті енесінен осы кезде (тұқымына қарай) айырады. Тамақтандыру. Итке тамақ тәулігіне 1—2 рет, ал ауру, әлжуаз итке 3 рет беріледі. Тамақ сүйек-саяқ сорпасына пісірілген әр түрлі жармалардан жасалған бөкпен түрінде суытылып беріледі. Ет пен балықты шикілей немесе пісіріп берген жөн. Тамыр жеміс, көкөністі (сәбіз, капуста, қызылша және оның сабағы, картоп) шикідей немесе пісіріп, тамаққа қосып береді. Итке әртүрлі сүт тағамдары (сүзбе, айран, сүт), аптасына 1—2 жұмыртқа, кепкен нан да пайдалы. Негізгі тамағына қосымша [[минералдық қорек]] ретінде, аздап сүйек-саяқ тасталады. Тағам қалдықтары да пайдаланылады. Ит қасында әрдайым су құйылған ыдыс болуы қажет. Жоғарыда неміс (шығыс европалық) овчаркасы күшігіне арнал алынған тамақтандырудың үлгі раңионы келтірілген. Кәнден ит тұқы мд ары күшігіне мұнда көрсетілген мөл-шерден аздап кем алынады. Бұл келтірілген рацион үлгі, оны жергілікті жағдайға қарай пайдаланады. ==Ит жабдығы== Аң итіне, кәнден иттерге қарғы қайыстан, өрілген қайыс таспалан, жеңіл шынжырдан, мықты етіп істеледі. Ірі итке қарғы қалың былғарыдан, былғары орнына ұсталатын заттан немесе бірнеше қабат қайыстан жасалады. Оның мықтап тігілген шығыршығы және бүлдіргесі болуы керек. Қасаң қарғы (ішкі бетіне бұдырлы темір қадалған) тек жаттықтыру кезінде пайдаланылады. Мұндай қарғымен итті жетелеуге, байлап қоюға болмайды. Қарғыбау итті тек жетелеу үшін (байлауға емес) қолданылады. Жаттықтыру мен серуендетуге ұзындығы 10—15 м қарғыбау қажет, бұны әркім өзі таспалан немесе жіптен әріп жасап алады. Ит байл айтып шынжырдың үзбелері мен қарғыға жалғанатын ілме кілті берік (100—150 кг үзу күшіне сай) болуы керек. Шынжырдың ұзындығы — 2—2,5 м. Итке арналған тұмылдырықтардың бірнеше түрі бар. * а) [[тұзақ]] — ең қарапайым түрі, бірақ [[тұмылдырық]]тың бұл түрі онша сенімді болмағандықтан қабаған итке жарамайды. * ә) [[тор]] — былғарыдан немесе темірден жасалады. * б) [[тұмша]] — ит тұмсығын түгел жауып тұрады. Бұл келтірілген тұмылдырықтардың қай түрі болса да иттің басына нығыз кигізілуі керек, бірақ тұмсығын қатты қысып, тыныс алуын қиындатпауы қажет. Итті дұрыс өсіру үшін оны дұрыс тәрбиелен, жаттықтыру керек. Тәрбиелеу мен жаттықтырудың айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы — тек күшікке қарапайымдау талап қойылып, оның шартты рефлекстерін тиянақтау мен дағдыландыру үшін әртүрлі тәсіл қолданылады. Ойнату, еркелету арқылы тәрбиелейді. Күшікті өзіне қойылған атын білуге, иесі шақырғанда келуге, жетекке жүруге т. б. тапсырмаларды орындауға үйретеді. Жаттықтыру 8—10 айлығында басталатын үлкен итке бұдан күрделілеу талап қойылып, алдымен жалпы тәртіпке үйретеді де, кейін тиісті қызметке сай жалықтырады. Аң иттерін тұқымына қарай далада немесе ор-манда аң-құсқа қосуға (айтақтауға), қуып жетіп ұстауға баулиды. == Ит аурулары == Ит ауруларының белгісі: Тамақ ішпей қояды, мінезі өзгеріп, енжар тартады, жүні үрпит, көзі қызарады, жиі қасынып, денесіне жара пайда болады. Асыранды иттер адамға жұғатын көптеген аурулармен (құтыру, қышыма, ішқұрт аурулары) ауыратын болғандықтан, ит ауруы білінісімен мал дәрігерлік емханаға апарылады. Ит жыл сайын оба, құтыру ауруларына қарсы егіледі. Қазақстанда 100 мыңнан астам мал бағатын ит бар. Оларды Қазақтың мал шаруашылығы ғылыми зерттеу институттарында, ит питомниктерінде баулын, өсіреді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> === Иттерге қойылған ескерткіштертер === [[Сурет:Balto.jpg|thumb|right|200px|Балто]] Әлемде көп елдерде иттерге ескерткіш қойылған. Б.з.б. ІХ ғ-да «Коринфаның қорғаушысы және құтқарушысы» деп құрметтеп Сотер атты итке тірі кезінде ескерткіш қойылған. Нью-Йорктің Орталық паркінде Балто атты итке қола ескерткіш орнатылған. Бұл ит өте қиын жағдайдарға қарамастан Аляска штатының Ном қаласына дифтериядан вакцинасын жеткізген. Ескерткіште «Шыдамдылық, адалдық, парасаттық үшін» деп жазылған<ref>{{cite web|url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=13306P43E92P7.24632&profile=ariall&source=~!siartinventories&view=subscriptionsummary&uri=full=3100001~!302803~!9&ri=4&aspect=Browse&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Animal+--+Dog+--+Husky&index=SUBJX&uindex=&aspect=Browse&menu=search&ri=4|title=Balto (sculpture)|date=2 марта 2012|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/69Rd3SFOs|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Токиода Сибуя станциясында Хатико атты итке ескрткіш орнатылған. Бұл акита-ину породалы ит өз егесін 9 жыл бойы қарсы алуға шығып жүрген. [[Санкт-Петербург]]те [[Эксперименталды медицина институты]]ның алдында академик И.П.Павловтың бастауымен итке ескерткіш орнатылған. Ескерткіште: «Белгісіз итке қайырымды адамнан» деп жазылған. Бұл ескерткіш иттерге жалпы ғылымның дамуына үлес қосқан үшін қойылған. 2003жылы [[Тольятти]] қаласында өз егелерін 7 жыл бойы (өлгенше) апат болған жерде күтіп отырған итке «Адалдыққа ескерткіш» орнатылған. Жапонияның [[Вакканай]] және [[Сакаи (Осака)|Сакаи]] қалаларында 15 жегетін итке ескерткіш орнатылған. Бұл иттерді 2-ші Жапон аптарктикалық экспедиция барысында құтқара алмай қалған<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=919 Fushigi Nippon]</ref>. [[Париж]]да [[Сена]] өзенінің жағалауында Альпіде 40 адамды құтқарған Барри атты сенбернарға қойылған. ==Ит аттары== {{Div col|3}} # Ақтөс # Жолдыаяқ # Майлыаяқ # Саққұлақ # Бөрібасар # Таймас # Қараауыз # Алыпсоқ # Көксерек # Қойтөбет # Тұйғын # Сарықасқа # Сұркиік # Лашын # Майтабан # Төрткөз # Құтжол # Сарыала # Ақтабан # Аққұс # Ұшар {{Div col end}} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтеме == * [http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CC8QFjAB&url=http%3A%2F%2Fbookmark.kz%2Fbook.asp%3Fid%3D209803&ei=Uw76TcTiCsOZ8QPLrsSqCQ&usg=AFQjCNFdvNKR1SCLJSSYBsMsA5ruIkWQKQ Собаки] {{commons|Dog|Ит}} * [https://dogbreeds.name Ит тұқымдары] {{wikify}} [[Санат:Иттер]] 7pypvjkvnilyqzyhgzdia0vajmr6v3c 3642683 3642682 2026-08-14T05:41:19Z Mtdi20 184402 аралары ашылып тұру керек 3642683 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = |суреті = |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = {{4 сурет|im1=Jack-Russell-Terrier.jpg|cap1=Джек-рассел-терьер|im2=KARELO FINSKAYA LAYKA.jpg|cap2=Карело-финдік лайка|im3=Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg|cap3=Алтын ретривер|im4=Hilu the Australian Kelpie dog.jpg|cap4=Австралиялық келпи}} |патшалық = Жануарлар |туыстары = Canis lupus |ранг = Кіші түр |латын = Canis lupus familiaris |автор = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = Эуметазоилер |Ұлы тип = |Тип = Хордалылар |Кіші тип = Омыртқалылар |Инфра тип = Жақ ауыздылар |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = Төртаяқтылар |Класс = Сүтқоректілер |Кіші класс = Нағыз аңдар |Инфра класс = Ұрықжолдастылар |Ұлы отряд = Laurasiatheria |Отряд = Жыртқыштар |Кіші отряд = Иттәрізділер |Ұлы рет = |Рет = |Кіші рет = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Төбеттер |Кіші тұқымдас = |Тек = Қасқырлар |Ұлы тек = |Кіші тек = |Ұлы түр = |Түр = Қасқыр |Кіші түр = Ит |син = * {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}} * {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}} * {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}} |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = | wikispecies = Canis lupus familiaris | iucn = | itis = 726821 | ncbi = 9615 | eol = 1228387 }} [[Сурет:Боксёр(собака).jpg|thumb| alt=A.| ''[[Боксёр Иті]]''.]] '''Ит''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}}) — үй жануары. Биологиялық жіктеу бойынша, ит - [[Сүтқоректілер]] класының [[Төбеттер]] тұқымдасының [[қасқыр]]лар тегіне жататын [[жыртқыш]]. Иттер шамамен б.з.б. 15 – 10 мың жыл бұрын қолға үйретілген деп есептеледі. Қазір дүние жүзінде иттердің 400 тұқымы белгілі. Қазіргі кезде Ит тұқымына қарай бірнеше топтарға бөлінеді: [[шпицетәрізділер]] бұған [[терьер]]лер мен [[доберман-пинчер]]лер жатады; [[тазы]] иттер мен [[овчарка]]лар; [[Азия]], [[Америка]], [[Австралия]] құрлығына тән иттер; [[Оңтүстік жарты шар]] иттері. Иттерді күнделікті тұрмыста пайдалануына қарай 3 топқа біріктіреді: ''аңшы иттер'', ''күзет иті'' және үйде ұсталатын ''декоративті'' (''сән үшін'') иттер. Қолға үйретілген иттерде болатын әр түрлі жұқпалы аурулар ([[құтыру]], [[саркоптоза]], [[трихофития]], т.б.) адамдарға жұғады. Сондықтан оларды үнемі [[ветеринар]]ға көрсетіп, жыл сайын үйде ұсталатын иттерді [[құтыру]]ға карсы, ал күшіктерді [[оба]]ға қарсы ектіріп отыру қажет.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Биологиялық сипаттамасы == Иттер – нағыз [[етқоректі жануарлар]]. Тістерінің ішінде ең жақсы дамығаны – азу тістер. Алдыңғы аяқтарында 5 [[башай]], артқы аяғында 4 башай болады. Иттердің [[есту]], [[көру]], [[иіс]] [[сезу мүшелері]] өте жақсы жетілген. Үйретуге өте бейім болады. Жыныстық жағынан [[төбет]]і 10 – 12 айда, қаншығы 7 – 8 айда жетіледі, жылына 1 – 2 рет ұйығады. Буаздық мерзімі 58 – 65 күн, қаншығы 1 – 2, кейде 12 – 18 соқыр, саңырау, тіссіз күшіктер табады. Құлағы 5 – 8, көзі 10 – 14 күннен кейін ашылып, [[сүт тістер]]і 20 – 30 күннен кейін шыға бастайды. Күшіктері енесін 1 – 1,5 айдай емеді. Иттер 10 – 12 жылдай тіршілік етеді. Иттің белгілі бір қызмет атқаруға, аң аулауға үйретілген, сондай-ақ үйде сәндік үшін асырайтын тұқымдары болады. Қызмет иттері тұқымдарын [[армия]], [[шекара күзеті]], [[милиция]] істерінде, әр түрлі объектілерді күзетуге, мал бағуға т. б. пайдаланады. Иттің бұл тұқымдарына [[неміс овчаркасы]] (шығыс европалық), [[Кавказ овчаркасы]], [[Орта Азия овчаркасы]], [[орыстың оңтүстік овчаркасы]], [[шотланд овчаркасы]] ([[колли]]), [[ротвейлер]], [[эрдельтерьер]], [[қара терьер]], [[ризеншнауцер]], [[Москва күзет иті]] және [[сүңгуір ит]] (ньюфаундлендтің отандық типі) жатады. [[Сурет:German Shepherds in ravine.jpg|left|200px|thumb|Неміс овчаркасы]] [[Сурет:Среднеазиатские овчарки (кобель и сука).jpg|right|thumb|Орта Азия овчаркалары]] Мұндай иттерді ұстайтын әуес-қойлар әдетте Армия, авиация және флотқа көмек көрсететін ерікті қоғамның (КСРО ДОСААФ-ы) қызметші-итін өсіретін клубтардың мүшесі болады. Клубтар қызметші итті өсіру жөніндегі көпшілік-оқу орталығы болып табылады. Клуб мүшелері спортпен шұғылданады, көрнекі жарыстарға, әскери-спорт ойындарына қатысады, көптеген ит жаттықтырып, армияға, шекара әскеріне және т. б. ведомстволарға табыс етеді. Клубтар ит өсіруді жоспармен, иттің тұлғасы мен сымбатын жетілдіру, қызметтік қабілетін арттыру, санын көбейтуді белгілі ережемен жүргізеді. Ит өсіріп, көбейтуге төртінші буынға дейінгі тегі белгілі, көрмелерде тұлғасы мен жаттықтырылуы жағынан аса жоғары баға алған иттер алынады. Неміс овчаркасы (шығыс европалық) клубтарда тіркелген барлық иттердің сан жағынан 70%-тейін алады. [[КСРО|КСРО-да]] көп жылдар бойы жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде неміс овчаркасына қарағанда сирақты, бітімі арымды әрі таразы келген, төзімді де қабілетті овчарканың жаңа тұқымы шығарылған. Овчарканың бұл тұқымы еліміздің әртүрлі климатты аймақтарында пайдалануға көнгіш келеді. Бұл ит мемлекет шекарасын орғауға, әскери және өндіріс т. б. халық шаруашылығы объект іл ерін күзетуге ұсталатын иттердің, сондай-ақ іздеусіз кесу қызметші-иттерінің негізгі тұқымы болып саналады, кен-газ іздеу, іздеу-құтқару және басқа да арнайы ([[санигария]], байланыс, мина ізден табу) жұмыстарына ойдағыдай пайдалануда. '''Кавказ, Орта Азия, орыстың оңтүстік овчаркалары, қара терьер, Москва күзет иті және сүңгуір ит''' тұқымдары күзет ісіне, мал бағуға пайдаланылуда. [[Шотланд овчаркасы]], [[эрдельтерьер]], [[ротвейлер]], [[ризеншнауцер]] көбіне үй мүлкін күзетүге және спорттық мақсатта қолданылады. Шотланд овчаркасы мен эрдельтерьер зағиптарға бағдаршы ретінде, ал шотланд овчаркасы мал бағып-жаюға пайдаланылуда. Иттің боксер, [[дог]], [[ньюфаундленд]], [[сенбернар]], [[доберман-пинчер]] тұқымдары қызметші-спорттық мақсаттағы иттерге жатады, бірақ бұлардың кейбіреулері қызметші-ит ролін де ат қара алады. Неміс (шығыс европалық) овчаркасын, колли, эрдельтерьер, қара терьер, сүңгуір, сенбернар және ризеншнауцерді үйде де, қора-жайда да ұстауға болады. Жүні тықыр иттерді (доберман, бөксер, дог) жылы жерде ұстайды. Аң иттері аңшылықтың әр түріне пайдаланылады. Бұларға: [[тазы]] ([[орыс төбеті]], [[орыс дала иті]], [[хортай]]), жүйрік иттер ([[орыс иті]], [[орыстың ала иті]], [[эстон иті]]), сақ иттер (орыс-европалық, батыс сібірлік, шығыс сібірле, карелофиндік иттер), жатаған иттер (неміс жатағаны, ирланд, ағылшын және шотланд сеттері, пойнтер), спаниел, інге салғыш иттер ([[фокстерьер]], [[такса]]) жатады. == Аңшы иттерi == Аңшы иттердің''' 100-ден астам''' тұқымы бар, бұлардың 25-ке жуық тұқымы КСРО-да өсіріледі. Қоян мен түлкі аулайтын әуесқой аңшылар жергілікті жағдайға қарай тазы немесе жүйрік ит тұқымдарын өсіреді. Құсқа салуға сеттерді, пойнтерді, неміс жатағанын немесе спаниелді, інге салуға фокстерьерді немесе таксаны пайдаланады. Сақ итпен орман құсын, қырғауыл, үйрек, ұсақ аң, аю, бұлан аулайды. Тазы, жүйрік, сақ иттерді, түгі қайратты жатағанды, түгі қайратты фокстерьерлерді салқын қора-жайда, аулада, қалған түрлерін жылы орында, не үйде ұстайды. Бұл иттерді асыраушылар аңшылық ит өсіру клубтарына мүше болады. Үйде ұсталатындары, әдетте, ірі болмайды. Бұларға: [[болонка]], [[пинчер]], [[тойтерьер]], [[шниц]], [[аффен-пинчер]], бұйра кәндек Пекин иті ([[пекинес]]), [[жапон хиндері]], [[чихуа-хуа]] және т. б. жатады. Үйде ит ұстайтындар ит өсіру әуесқойлары клубына немесе қоғамына мүшелікке кірелі. == Итті таңдап алу және оны күтіп-бағу == Ит таңдап алу үшін адам тиісті клубка барып, иттің тұқымына, жасына, жынысына байланысты күтіп-бағу және үйрету мәселелері жөнінде қажетті кеңес алады, ит өсіру әуесқойлары курсын бітіреді. Кейбір текті иттерге оның тараған тұқымы, туралы арнайы куәлік, көрмелер мен сынақтан алған медаль, дипломдары қоса беріледі. Ең жақсысы итті күшігінен асырал өсірген жөн. Барлық ит тұқымының арланы қаншығына қарағанда ірілеу, қарымдылау, қабаған келетінін ескеру қажет, қаншық ит адамға, үйге үйірсек келеді. Күшіктейтін иттерді қолда ұстағанды қолайсыз деп санау дұрыс емес. Қалада және басқа елді мекендерде ит ұстау одақтас республикаларда, өлкелер мен облыстарда қабылданған тиісті ережелерге сай болуға тиіс. Итті бір отбасы тұратын және пәтерде санитария-гигиеналық және малдәрігерлік-санитариялық ережелерді сақтаған жағдайда ғана ұстауға рұқсат етіледі. [[Коммуналдық пәтер]]лерде бұған қоса барлық көрші тұрғындардың келісімі қажет. Тұрғын үй және коммуналдық пәтерлерде итті тұрғындарға ортақ жерлерде (басқыш алаңында, үй шатыры астында, төледе, дәліздерде т. б.), сондай-ақ, балкон мен лоджияларда ұстауға болмайды. Ит несі өзінің тұрғын жеріне қарасты мал дәрігерлік мекемелерге міндетті түрде итін тіркетіп, оны жыл сайын тіркеуден қайта өткізіп отырады. Бұндай мекемелер тіркеу куәлігін және тіркеу белгісін беріп, ит иесін ит ұстау ережелерімен таныстырады. == Итке қажетті күтім == Итті сатып алуға, сатуға, басқа қалаға, ауданға алып жүруге (кез келген транспорт түрімен) итке соңғы 12 ай ішінде және алып жүруден кемінде 30 күн бұрын құтыру ауруына қарсы егілгені туралы мал дәрігерлік куәлік болса ғана рұқсат етіледі. Итті үйден қысқа қарғы бау ілмек немесе тұмылдырық кигізіл, қарғысына нөмір белгісін тағып (үш айға дейінгі күшіктей басқасына) алып шығарылады да, әдейі тағайындалған алаңда, әдетте таңертең сағат 7 мен кешкі 23 сағат аралығында серуендетеді, ал бұдан ерте не кеш уақытта ит несі тыныштық сақтауды қамтамасыз етуі қажет. Пәтер ішінде итке ешкімнің маазасын алмайтын әрі оған тыныш орын тағайындалады. Орын жел өті тиетін, үй жылытатын жүйелерге жақын және қараңғы жерде болмауы қажет. Оған бөлінген жерде ит астына төсеніш төселеді және оны күн сайын қағып, желдегіп, щетка не шаң сорғышпен тазалап, жуылып отырылады. Жылыны жақсы көретін кәнден иттің астына жұмсақ, жылы төсеніш төселеді. Қора-жайы бар ит иелері итті былай ұсгауына болады: қора айналасы қоршалған, бұған бөтен адам кіре алмайтын жалпит қашып шығып кете алмайтын болса, итті бос ұстауға болады. Ит жауын - шашыннан, суықтан паналауы үшін оған дөңестеу және құрғақ жерге (лапас астына) үйшік жасау керек. Суық аудандарда үйшіктің қабырғасын қос қабаттал жасап, оның екі арасын ағаш ұнтағы не басқа бір затпен толтыруға болады. Итті қорада немесе ауыз үйде ұстауға болады, итке үйшік қойылады немесе еденнен сәл көтеріңкі етіп ағаш тапшан жасалады. Төсенішті ит ысырып түсіріп тастамауы үшін таптай ның шетіне кенере жасалады. Қыста [[үйшік]]тің ішіне, [[тапшан]]ға қалың ғыл пішен, [[сабан]] немесе ағаш жоңқасы төселеді, үйшіктің аузына қалың матадан перде ілінеді. Итті байлап ұстаған кезде шынжыры оралмас үшін белгілі бір жерге қапсырма шегелі немесе шығыршықты, биіктігі 8—10 см-ден аспайтын ағаш [[қазық]] қағылады. Шынжырдың ұзындығы 1,5—2 м болады. Итті жылжымалы байлауда ұстау үшін белгілі бір жерге шығыршықты сым немесе трос тартылады да, шығыршыққа ит шынжыры ілінеді. Сымпың биіктігі 1,5 м-ден төмен болмауы қажет. Иттің үйшігі тартылған сымпың ортасына немесе жанына орналасады. Итті үйшігі бар жеке қоршаула бос ұстаған жөн. Қоршаудың аумағы 300X300 см (неғұрлым кең болса, соғұрлым қолайлы), биіктігі 200 см-ден аласа болмауы керек. Бұны аула немесе үй, сарай қабырғасына жанастыра салған дұрыс. Қоршау ағаштан, құбырдан, темірден жасалады да, оған жуандығы 2,5— 3 мм сым тор тартыл ады. Қоршаудың есігі ішіне қарай ашылуы тиіс. Қоршау іші су тоқтамайтындай сәл еңістеу болғаны дұрыс. Иттің үйшігін қоршаудың кез келген жеріне қоюға болады, бірақ ит оның төбесіне шығып, қоршаудан секіріп шығып кетпейтіндей болуы керек. Қақпаға шарбақ ішінде ит бар екенін білдіретін ескерту жазылады. Пәтерде ит ұстағанда оны тәулігіне 2 рет, ал күшікті кемінде 4 рет далаға серуенге шығарады. == Гигиена == Ит түгін күнде щеткамен, ал [[сабалақ жүнді ит]]ті сирек тісті тарақпен тарап тазалайды. Қажет болған жағдайда даладай келген соң иттің бауырын, аяғын дымқыл шүберекпен сүртеді немесе сабынсыз жылы сумен шаяды. Ит көктемде және күзде түлей бастағанда, оны күніне бір рет тарап отырады. Иттік жүнін жуғыш заттармен жарты жылда бір рет жуады. Ол үшін сабынның көбігін немесе шампуньды пайдаланады (сабындауға болмайды, өйткені иттің жүнінде сабын қалады да, ол иттің терісін тітіркендіреді). Ит 8—10 айлығында үйіне толады. Қаншық жылына 2 рет қарығады (ол 20—30 күнге созылады). Сонда ол шамамен 58—65 күн ішінде күшіктейді. Ірі иттер әдетте 5—8 (кейде 12-ге дейін), кәндек ит 2—4 күшікке дейін табады. Көзін ашпаған күшікте есту қабілеті де болмайды, ол тек 10—14 күн толғанда ашылады, ал тісі 20 күнде шығады, ал-ғашында жылы-жұмсақ ет берілсе, кейінірек, 1—1,5 айдан соң үлкен иттің тамағын беруге болады. Күшікті енесінен осы кезде (тұқымына қарай) айырады. Тамақтандыру. Итке тамақ тәулігіне 1—2 рет, ал ауру, әлжуаз итке 3 рет беріледі. Тамақ сүйек-саяқ сорпасына пісірілген әр түрлі жармалардан жасалған бөкпен түрінде суытылып беріледі. Ет пен балықты шикілей немесе пісіріп берген жөн. Тамыр жеміс, көкөністі (сәбіз, капуста, қызылша және оның сабағы, картоп) шикідей немесе пісіріп, тамаққа қосып береді. Итке әртүрлі сүт тағамдары (сүзбе, айран, сүт), аптасына 1—2 жұмыртқа, кепкен нан да пайдалы. Негізгі тамағына қосымша [[минералдық қорек]] ретінде, аздап сүйек-саяқ тасталады. Тағам қалдықтары да пайдаланылады. Ит қасында әрдайым су құйылған ыдыс болуы қажет. Жоғарыда неміс (шығыс европалық) овчаркасы күшігіне арнал алынған тамақтандырудың үлгі раңионы келтірілген. Кәнден ит тұқы мд ары күшігіне мұнда көрсетілген мөл-шерден аздап кем алынады. Бұл келтірілген рацион үлгі, оны жергілікті жағдайға қарай пайдаланады. ==Ит жабдығы== Аң итіне, кәнден иттерге қарғы қайыстан, өрілген қайыс таспалан, жеңіл шынжырдан, мықты етіп істеледі. Ірі итке қарғы қалың былғарыдан, былғары орнына ұсталатын заттан немесе бірнеше қабат қайыстан жасалады. Оның мықтап тігілген шығыршығы және бүлдіргесі болуы керек. Қасаң қарғы (ішкі бетіне бұдырлы темір қадалған) тек жаттықтыру кезінде пайдаланылады. Мұндай қарғымен итті жетелеуге, байлап қоюға болмайды. Қарғыбау итті тек жетелеу үшін (байлауға емес) қолданылады. Жаттықтыру мен серуендетуге ұзындығы 10—15 м қарғыбау қажет, бұны әркім өзі таспалан немесе жіптен әріп жасап алады. Ит байл айтып шынжырдың үзбелері мен қарғыға жалғанатын ілме кілті берік (100—150 кг үзу күшіне сай) болуы керек. Шынжырдың ұзындығы — 2—2,5 м. Итке арналған тұмылдырықтардың бірнеше түрі бар. * а) [[тұзақ]] — ең қарапайым түрі, бірақ [[тұмылдырық]]тың бұл түрі онша сенімді болмағандықтан қабаған итке жарамайды. * ә) [[тор]] — былғарыдан немесе темірден жасалады. * б) [[тұмша]] — ит тұмсығын түгел жауып тұрады. Бұл келтірілген тұмылдырықтардың қай түрі болса да иттің басына нығыз кигізілуі керек, бірақ тұмсығын қатты қысып, тыныс алуын қиындатпауы қажет. Итті дұрыс өсіру үшін оны дұрыс тәрбиелен, жаттықтыру керек. Тәрбиелеу мен жаттықтырудың айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы — тек күшікке қарапайымдау талап қойылып, оның шартты рефлекстерін тиянақтау мен дағдыландыру үшін әртүрлі тәсіл қолданылады. Ойнату, еркелету арқылы тәрбиелейді. Күшікті өзіне қойылған атын білуге, иесі шақырғанда келуге, жетекке жүруге т. б. тапсырмаларды орындауға үйретеді. Жаттықтыру 8—10 айлығында басталатын үлкен итке бұдан күрделілеу талап қойылып, алдымен жалпы тәртіпке үйретеді де, кейін тиісті қызметке сай жалықтырады. Аң иттерін тұқымына қарай далада немесе ор-манда аң-құсқа қосуға (айтақтауға), қуып жетіп ұстауға баулиды. == Ит аурулары == Ит ауруларының белгісі: Тамақ ішпей қояды, мінезі өзгеріп, енжар тартады, жүні үрпит, көзі қызарады, жиі қасынып, денесіне жара пайда болады. Асыранды иттер адамға жұғатын көптеген аурулармен (құтыру, қышыма, ішқұрт аурулары) ауыратын болғандықтан, ит ауруы білінісімен мал дәрігерлік емханаға апарылады. Ит жыл сайын оба, құтыру ауруларына қарсы егіледі. Қазақстанда 100 мыңнан астам мал бағатын ит бар. Оларды Қазақтың мал шаруашылығы ғылыми зерттеу институттарында, ит питомниктерінде баулын, өсіреді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> === Иттерге қойылған ескерткіштертер === [[Сурет:Balto.jpg|thumb|right|200px|Балто]] Әлемде көп елдерде иттерге ескерткіш қойылған. Б.з.б. ІХ ғ-да «Коринфаның қорғаушысы және құтқарушысы» деп құрметтеп Сотер атты итке тірі кезінде ескерткіш қойылған. Нью-Йорктің Орталық паркінде Балто атты итке қола ескерткіш орнатылған. Бұл ит өте қиын жағдайдарға қарамастан Аляска штатының Ном қаласына дифтериядан вакцинасын жеткізген. Ескерткіште «Шыдамдылық, адалдық, парасаттық үшін» деп жазылған<ref>{{cite web|url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=13306P43E92P7.24632&profile=ariall&source=~!siartinventories&view=subscriptionsummary&uri=full=3100001~!302803~!9&ri=4&aspect=Browse&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Animal+--+Dog+--+Husky&index=SUBJX&uindex=&aspect=Browse&menu=search&ri=4|title=Balto (sculpture)|date=2 марта 2012|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/69Rd3SFOs|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Токиода Сибуя станциясында Хатико атты итке ескрткіш орнатылған. Бұл акита-ину породалы ит өз егесін 9 жыл бойы қарсы алуға шығып жүрген. [[Санкт-Петербург]]те [[Эксперименталды медицина институты]]ның алдында академик И.П.Павловтың бастауымен итке ескерткіш орнатылған. Ескерткіште: «Белгісіз итке қайырымды адамнан» деп жазылған. Бұл ескерткіш иттерге жалпы ғылымның дамуына үлес қосқан үшін қойылған. 2003жылы [[Тольятти]] қаласында өз егелерін 7 жыл бойы (өлгенше) апат болған жерде күтіп отырған итке «Адалдыққа ескерткіш» орнатылған. Жапонияның [[Вакканай]] және [[Сакаи (Осака)|Сакаи]] қалаларында 15 жегетін итке ескерткіш орнатылған. Бұл иттерді 2-ші Жапон аптарктикалық экспедиция барысында құтқара алмай қалған<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=919 Fushigi Nippon]</ref>. [[Париж]]да [[Сена]] өзенінің жағалауында Альпіде 40 адамды құтқарған Барри атты сенбернарға қойылған. ==Ит аттары== {{Div col|3}} # Ақтөс # Жолдыаяқ # Майлыаяқ # Саққұлақ # Бөрібасар # Таймас # Қараауыз # Алыпсоқ # Көксерек # Қойтөбет # Тұйғын # Сарықасқа # Сұркиік # Лашын # Майтабан # Төрткөз # Құтжол # Сарыала # Ақтабан # Аққұс # Ұшар {{Div col end}} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтеме == * [http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CC8QFjAB&url=http%3A%2F%2Fbookmark.kz%2Fbook.asp%3Fid%3D209803&ei=Uw76TcTiCsOZ8QPLrsSqCQ&usg=AFQjCNFdvNKR1SCLJSSYBsMsA5ruIkWQKQ Собаки] {{commons|Dog|Ит}} * [https://dogbreeds.name Ит тұқымдары] {{wikify}} [[Санат:Иттер]] f7zv4x0igcklleyivtd7z3fuxgv5ifz 3642684 3642683 2026-08-14T05:42:17Z Mtdi20 184402 жалпит емес жалпы ит болу керек 3642684 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = |суреті = |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = {{4 сурет|im1=Jack-Russell-Terrier.jpg|cap1=Джек-рассел-терьер|im2=KARELO FINSKAYA LAYKA.jpg|cap2=Карело-финдік лайка|im3=Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg|cap3=Алтын ретривер|im4=Hilu the Australian Kelpie dog.jpg|cap4=Австралиялық келпи}} |патшалық = Жануарлар |туыстары = Canis lupus |ранг = Кіші түр |латын = Canis lupus familiaris |автор = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = Эуметазоилер |Ұлы тип = |Тип = Хордалылар |Кіші тип = Омыртқалылар |Инфра тип = Жақ ауыздылар |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = Төртаяқтылар |Класс = Сүтқоректілер |Кіші класс = Нағыз аңдар |Инфра класс = Ұрықжолдастылар |Ұлы отряд = Laurasiatheria |Отряд = Жыртқыштар |Кіші отряд = Иттәрізділер |Ұлы рет = |Рет = |Кіші рет = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Төбеттер |Кіші тұқымдас = |Тек = Қасқырлар |Ұлы тек = |Кіші тек = |Ұлы түр = |Түр = Қасқыр |Кіші түр = Ит |син = * {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}} * {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}} * {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}} |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = | wikispecies = Canis lupus familiaris | iucn = | itis = 726821 | ncbi = 9615 | eol = 1228387 }} [[Сурет:Боксёр(собака).jpg|thumb| alt=A.| ''[[Боксёр Иті]]''.]] '''Ит''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}}) — үй жануары. Биологиялық жіктеу бойынша, ит - [[Сүтқоректілер]] класының [[Төбеттер]] тұқымдасының [[қасқыр]]лар тегіне жататын [[жыртқыш]]. Иттер шамамен б.з.б. 15 – 10 мың жыл бұрын қолға үйретілген деп есептеледі. Қазір дүние жүзінде иттердің 400 тұқымы белгілі. Қазіргі кезде Ит тұқымына қарай бірнеше топтарға бөлінеді: [[шпицетәрізділер]] бұған [[терьер]]лер мен [[доберман-пинчер]]лер жатады; [[тазы]] иттер мен [[овчарка]]лар; [[Азия]], [[Америка]], [[Австралия]] құрлығына тән иттер; [[Оңтүстік жарты шар]] иттері. Иттерді күнделікті тұрмыста пайдалануына қарай 3 топқа біріктіреді: ''аңшы иттер'', ''күзет иті'' және үйде ұсталатын ''декоративті'' (''сән үшін'') иттер. Қолға үйретілген иттерде болатын әр түрлі жұқпалы аурулар ([[құтыру]], [[саркоптоза]], [[трихофития]], т.б.) адамдарға жұғады. Сондықтан оларды үнемі [[ветеринар]]ға көрсетіп, жыл сайын үйде ұсталатын иттерді [[құтыру]]ға карсы, ал күшіктерді [[оба]]ға қарсы ектіріп отыру қажет.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Биологиялық сипаттамасы == Иттер – нағыз [[етқоректі жануарлар]]. Тістерінің ішінде ең жақсы дамығаны – азу тістер. Алдыңғы аяқтарында 5 [[башай]], артқы аяғында 4 башай болады. Иттердің [[есту]], [[көру]], [[иіс]] [[сезу мүшелері]] өте жақсы жетілген. Үйретуге өте бейім болады. Жыныстық жағынан [[төбет]]і 10 – 12 айда, қаншығы 7 – 8 айда жетіледі, жылына 1 – 2 рет ұйығады. Буаздық мерзімі 58 – 65 күн, қаншығы 1 – 2, кейде 12 – 18 соқыр, саңырау, тіссіз күшіктер табады. Құлағы 5 – 8, көзі 10 – 14 күннен кейін ашылып, [[сүт тістер]]і 20 – 30 күннен кейін шыға бастайды. Күшіктері енесін 1 – 1,5 айдай емеді. Иттер 10 – 12 жылдай тіршілік етеді. Иттің белгілі бір қызмет атқаруға, аң аулауға үйретілген, сондай-ақ үйде сәндік үшін асырайтын тұқымдары болады. Қызмет иттері тұқымдарын [[армия]], [[шекара күзеті]], [[милиция]] істерінде, әр түрлі объектілерді күзетуге, мал бағуға т. б. пайдаланады. Иттің бұл тұқымдарына [[неміс овчаркасы]] (шығыс европалық), [[Кавказ овчаркасы]], [[Орта Азия овчаркасы]], [[орыстың оңтүстік овчаркасы]], [[шотланд овчаркасы]] ([[колли]]), [[ротвейлер]], [[эрдельтерьер]], [[қара терьер]], [[ризеншнауцер]], [[Москва күзет иті]] және [[сүңгуір ит]] (ньюфаундлендтің отандық типі) жатады. [[Сурет:German Shepherds in ravine.jpg|left|200px|thumb|Неміс овчаркасы]] [[Сурет:Среднеазиатские овчарки (кобель и сука).jpg|right|thumb|Орта Азия овчаркалары]] Мұндай иттерді ұстайтын әуес-қойлар әдетте Армия, авиация және флотқа көмек көрсететін ерікті қоғамның (КСРО ДОСААФ-ы) қызметші-итін өсіретін клубтардың мүшесі болады. Клубтар қызметші итті өсіру жөніндегі көпшілік-оқу орталығы болып табылады. Клуб мүшелері спортпен шұғылданады, көрнекі жарыстарға, әскери-спорт ойындарына қатысады, көптеген ит жаттықтырып, армияға, шекара әскеріне және т. б. ведомстволарға табыс етеді. Клубтар ит өсіруді жоспармен, иттің тұлғасы мен сымбатын жетілдіру, қызметтік қабілетін арттыру, санын көбейтуді белгілі ережемен жүргізеді. Ит өсіріп, көбейтуге төртінші буынға дейінгі тегі белгілі, көрмелерде тұлғасы мен жаттықтырылуы жағынан аса жоғары баға алған иттер алынады. Неміс овчаркасы (шығыс европалық) клубтарда тіркелген барлық иттердің сан жағынан 70%-тейін алады. [[КСРО|КСРО-да]] көп жылдар бойы жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде неміс овчаркасына қарағанда сирақты, бітімі арымды әрі таразы келген, төзімді де қабілетті овчарканың жаңа тұқымы шығарылған. Овчарканың бұл тұқымы еліміздің әртүрлі климатты аймақтарында пайдалануға көнгіш келеді. Бұл ит мемлекет шекарасын орғауға, әскери және өндіріс т. б. халық шаруашылығы объект іл ерін күзетуге ұсталатын иттердің, сондай-ақ іздеусіз кесу қызметші-иттерінің негізгі тұқымы болып саналады, кен-газ іздеу, іздеу-құтқару және басқа да арнайы ([[санигария]], байланыс, мина ізден табу) жұмыстарына ойдағыдай пайдалануда. '''Кавказ, Орта Азия, орыстың оңтүстік овчаркалары, қара терьер, Москва күзет иті және сүңгуір ит''' тұқымдары күзет ісіне, мал бағуға пайдаланылуда. [[Шотланд овчаркасы]], [[эрдельтерьер]], [[ротвейлер]], [[ризеншнауцер]] көбіне үй мүлкін күзетүге және спорттық мақсатта қолданылады. Шотланд овчаркасы мен эрдельтерьер зағиптарға бағдаршы ретінде, ал шотланд овчаркасы мал бағып-жаюға пайдаланылуда. Иттің боксер, [[дог]], [[ньюфаундленд]], [[сенбернар]], [[доберман-пинчер]] тұқымдары қызметші-спорттық мақсаттағы иттерге жатады, бірақ бұлардың кейбіреулері қызметші-ит ролін де ат қара алады. Неміс (шығыс европалық) овчаркасын, колли, эрдельтерьер, қара терьер, сүңгуір, сенбернар және ризеншнауцерді үйде де, қора-жайда да ұстауға болады. Жүні тықыр иттерді (доберман, бөксер, дог) жылы жерде ұстайды. Аң иттері аңшылықтың әр түріне пайдаланылады. Бұларға: [[тазы]] ([[орыс төбеті]], [[орыс дала иті]], [[хортай]]), жүйрік иттер ([[орыс иті]], [[орыстың ала иті]], [[эстон иті]]), сақ иттер (орыс-европалық, батыс сібірлік, шығыс сібірле, карелофиндік иттер), жатаған иттер (неміс жатағаны, ирланд, ағылшын және шотланд сеттері, пойнтер), спаниел, інге салғыш иттер ([[фокстерьер]], [[такса]]) жатады. == Аңшы иттерi == Аңшы иттердің''' 100-ден астам''' тұқымы бар, бұлардың 25-ке жуық тұқымы КСРО-да өсіріледі. Қоян мен түлкі аулайтын әуесқой аңшылар жергілікті жағдайға қарай тазы немесе жүйрік ит тұқымдарын өсіреді. Құсқа салуға сеттерді, пойнтерді, неміс жатағанын немесе спаниелді, інге салуға фокстерьерді немесе таксаны пайдаланады. Сақ итпен орман құсын, қырғауыл, үйрек, ұсақ аң, аю, бұлан аулайды. Тазы, жүйрік, сақ иттерді, түгі қайратты жатағанды, түгі қайратты фокстерьерлерді салқын қора-жайда, аулада, қалған түрлерін жылы орында, не үйде ұстайды. Бұл иттерді асыраушылар аңшылық ит өсіру клубтарына мүше болады. Үйде ұсталатындары, әдетте, ірі болмайды. Бұларға: [[болонка]], [[пинчер]], [[тойтерьер]], [[шниц]], [[аффен-пинчер]], бұйра кәндек Пекин иті ([[пекинес]]), [[жапон хиндері]], [[чихуа-хуа]] және т. б. жатады. Үйде ит ұстайтындар ит өсіру әуесқойлары клубына немесе қоғамына мүшелікке кірелі. == Итті таңдап алу және оны күтіп-бағу == Ит таңдап алу үшін адам тиісті клубка барып, иттің тұқымына, жасына, жынысына байланысты күтіп-бағу және үйрету мәселелері жөнінде қажетті кеңес алады, ит өсіру әуесқойлары курсын бітіреді. Кейбір текті иттерге оның тараған тұқымы, туралы арнайы куәлік, көрмелер мен сынақтан алған медаль, дипломдары қоса беріледі. Ең жақсысы итті күшігінен асырал өсірген жөн. Барлық ит тұқымының арланы қаншығына қарағанда ірілеу, қарымдылау, қабаған келетінін ескеру қажет, қаншық ит адамға, үйге үйірсек келеді. Күшіктейтін иттерді қолда ұстағанды қолайсыз деп санау дұрыс емес. Қалада және басқа елді мекендерде ит ұстау одақтас республикаларда, өлкелер мен облыстарда қабылданған тиісті ережелерге сай болуға тиіс. Итті бір отбасы тұратын және пәтерде санитария-гигиеналық және малдәрігерлік-санитариялық ережелерді сақтаған жағдайда ғана ұстауға рұқсат етіледі. [[Коммуналдық пәтер]]лерде бұған қоса барлық көрші тұрғындардың келісімі қажет. Тұрғын үй және коммуналдық пәтерлерде итті тұрғындарға ортақ жерлерде (басқыш алаңында, үй шатыры астында, төледе, дәліздерде т. б.), сондай-ақ, балкон мен лоджияларда ұстауға болмайды. Ит несі өзінің тұрғын жеріне қарасты мал дәрігерлік мекемелерге міндетті түрде итін тіркетіп, оны жыл сайын тіркеуден қайта өткізіп отырады. Бұндай мекемелер тіркеу куәлігін және тіркеу белгісін беріп, ит иесін ит ұстау ережелерімен таныстырады. == Итке қажетті күтім == Итті сатып алуға, сатуға, басқа қалаға, ауданға алып жүруге (кез келген транспорт түрімен) итке соңғы 12 ай ішінде және алып жүруден кемінде 30 күн бұрын құтыру ауруына қарсы егілгені туралы мал дәрігерлік куәлік болса ғана рұқсат етіледі. Итті үйден қысқа қарғы бау ілмек немесе тұмылдырық кигізіл, қарғысына нөмір белгісін тағып (үш айға дейінгі күшіктей басқасына) алып шығарылады да, әдейі тағайындалған алаңда, әдетте таңертең сағат 7 мен кешкі 23 сағат аралығында серуендетеді, ал бұдан ерте не кеш уақытта ит несі тыныштық сақтауды қамтамасыз етуі қажет. Пәтер ішінде итке ешкімнің маазасын алмайтын әрі оған тыныш орын тағайындалады. Орын жел өті тиетін, үй жылытатын жүйелерге жақын және қараңғы жерде болмауы қажет. Оған бөлінген жерде ит астына төсеніш төселеді және оны күн сайын қағып, желдегіп, щетка не шаң сорғышпен тазалап, жуылып отырылады. Жылыны жақсы көретін кәнден иттің астына жұмсақ, жылы төсеніш төселеді. Қора-жайы бар ит иелері итті былай ұсгауына болады: қора айналасы қоршалған, бұған бөтен адам кіре алмайтын жалпы ит қашып шығып кете алмайтын болса, итті бос ұстауға болады. Ит жауын - шашыннан, суықтан паналауы үшін оған дөңестеу және құрғақ жерге (лапас астына) үйшік жасау керек. Суық аудандарда үйшіктің қабырғасын қос қабаттал жасап, оның екі арасын ағаш ұнтағы не басқа бір затпен толтыруға болады. Итті қорада немесе ауыз үйде ұстауға болады, итке үйшік қойылады немесе еденнен сәл көтеріңкі етіп ағаш тапшан жасалады. Төсенішті ит ысырып түсіріп тастамауы үшін таптай ның шетіне кенере жасалады. Қыста [[үйшік]]тің ішіне, [[тапшан]]ға қалың ғыл пішен, [[сабан]] немесе ағаш жоңқасы төселеді, үйшіктің аузына қалың матадан перде ілінеді. Итті байлап ұстаған кезде шынжыры оралмас үшін белгілі бір жерге қапсырма шегелі немесе шығыршықты, биіктігі 8—10 см-ден аспайтын ағаш [[қазық]] қағылады. Шынжырдың ұзындығы 1,5—2 м болады. Итті жылжымалы байлауда ұстау үшін белгілі бір жерге шығыршықты сым немесе трос тартылады да, шығыршыққа ит шынжыры ілінеді. Сымпың биіктігі 1,5 м-ден төмен болмауы қажет. Иттің үйшігі тартылған сымпың ортасына немесе жанына орналасады. Итті үйшігі бар жеке қоршаула бос ұстаған жөн. Қоршаудың аумағы 300X300 см (неғұрлым кең болса, соғұрлым қолайлы), биіктігі 200 см-ден аласа болмауы керек. Бұны аула немесе үй, сарай қабырғасына жанастыра салған дұрыс. Қоршау ағаштан, құбырдан, темірден жасалады да, оған жуандығы 2,5— 3 мм сым тор тартыл ады. Қоршаудың есігі ішіне қарай ашылуы тиіс. Қоршау іші су тоқтамайтындай сәл еңістеу болғаны дұрыс. Иттің үйшігін қоршаудың кез келген жеріне қоюға болады, бірақ ит оның төбесіне шығып, қоршаудан секіріп шығып кетпейтіндей болуы керек. Қақпаға шарбақ ішінде ит бар екенін білдіретін ескерту жазылады. Пәтерде ит ұстағанда оны тәулігіне 2 рет, ал күшікті кемінде 4 рет далаға серуенге шығарады. == Гигиена == Ит түгін күнде щеткамен, ал [[сабалақ жүнді ит]]ті сирек тісті тарақпен тарап тазалайды. Қажет болған жағдайда даладай келген соң иттің бауырын, аяғын дымқыл шүберекпен сүртеді немесе сабынсыз жылы сумен шаяды. Ит көктемде және күзде түлей бастағанда, оны күніне бір рет тарап отырады. Иттік жүнін жуғыш заттармен жарты жылда бір рет жуады. Ол үшін сабынның көбігін немесе шампуньды пайдаланады (сабындауға болмайды, өйткені иттің жүнінде сабын қалады да, ол иттің терісін тітіркендіреді). Ит 8—10 айлығында үйіне толады. Қаншық жылына 2 рет қарығады (ол 20—30 күнге созылады). Сонда ол шамамен 58—65 күн ішінде күшіктейді. Ірі иттер әдетте 5—8 (кейде 12-ге дейін), кәндек ит 2—4 күшікке дейін табады. Көзін ашпаған күшікте есту қабілеті де болмайды, ол тек 10—14 күн толғанда ашылады, ал тісі 20 күнде шығады, ал-ғашында жылы-жұмсақ ет берілсе, кейінірек, 1—1,5 айдан соң үлкен иттің тамағын беруге болады. Күшікті енесінен осы кезде (тұқымына қарай) айырады. Тамақтандыру. Итке тамақ тәулігіне 1—2 рет, ал ауру, әлжуаз итке 3 рет беріледі. Тамақ сүйек-саяқ сорпасына пісірілген әр түрлі жармалардан жасалған бөкпен түрінде суытылып беріледі. Ет пен балықты шикілей немесе пісіріп берген жөн. Тамыр жеміс, көкөністі (сәбіз, капуста, қызылша және оның сабағы, картоп) шикідей немесе пісіріп, тамаққа қосып береді. Итке әртүрлі сүт тағамдары (сүзбе, айран, сүт), аптасына 1—2 жұмыртқа, кепкен нан да пайдалы. Негізгі тамағына қосымша [[минералдық қорек]] ретінде, аздап сүйек-саяқ тасталады. Тағам қалдықтары да пайдаланылады. Ит қасында әрдайым су құйылған ыдыс болуы қажет. Жоғарыда неміс (шығыс европалық) овчаркасы күшігіне арнал алынған тамақтандырудың үлгі раңионы келтірілген. Кәнден ит тұқы мд ары күшігіне мұнда көрсетілген мөл-шерден аздап кем алынады. Бұл келтірілген рацион үлгі, оны жергілікті жағдайға қарай пайдаланады. ==Ит жабдығы== Аң итіне, кәнден иттерге қарғы қайыстан, өрілген қайыс таспалан, жеңіл шынжырдан, мықты етіп істеледі. Ірі итке қарғы қалың былғарыдан, былғары орнына ұсталатын заттан немесе бірнеше қабат қайыстан жасалады. Оның мықтап тігілген шығыршығы және бүлдіргесі болуы керек. Қасаң қарғы (ішкі бетіне бұдырлы темір қадалған) тек жаттықтыру кезінде пайдаланылады. Мұндай қарғымен итті жетелеуге, байлап қоюға болмайды. Қарғыбау итті тек жетелеу үшін (байлауға емес) қолданылады. Жаттықтыру мен серуендетуге ұзындығы 10—15 м қарғыбау қажет, бұны әркім өзі таспалан немесе жіптен әріп жасап алады. Ит байл айтып шынжырдың үзбелері мен қарғыға жалғанатын ілме кілті берік (100—150 кг үзу күшіне сай) болуы керек. Шынжырдың ұзындығы — 2—2,5 м. Итке арналған тұмылдырықтардың бірнеше түрі бар. * а) [[тұзақ]] — ең қарапайым түрі, бірақ [[тұмылдырық]]тың бұл түрі онша сенімді болмағандықтан қабаған итке жарамайды. * ә) [[тор]] — былғарыдан немесе темірден жасалады. * б) [[тұмша]] — ит тұмсығын түгел жауып тұрады. Бұл келтірілген тұмылдырықтардың қай түрі болса да иттің басына нығыз кигізілуі керек, бірақ тұмсығын қатты қысып, тыныс алуын қиындатпауы қажет. Итті дұрыс өсіру үшін оны дұрыс тәрбиелен, жаттықтыру керек. Тәрбиелеу мен жаттықтырудың айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы — тек күшікке қарапайымдау талап қойылып, оның шартты рефлекстерін тиянақтау мен дағдыландыру үшін әртүрлі тәсіл қолданылады. Ойнату, еркелету арқылы тәрбиелейді. Күшікті өзіне қойылған атын білуге, иесі шақырғанда келуге, жетекке жүруге т. б. тапсырмаларды орындауға үйретеді. Жаттықтыру 8—10 айлығында басталатын үлкен итке бұдан күрделілеу талап қойылып, алдымен жалпы тәртіпке үйретеді де, кейін тиісті қызметке сай жалықтырады. Аң иттерін тұқымына қарай далада немесе ор-манда аң-құсқа қосуға (айтақтауға), қуып жетіп ұстауға баулиды. == Ит аурулары == Ит ауруларының белгісі: Тамақ ішпей қояды, мінезі өзгеріп, енжар тартады, жүні үрпит, көзі қызарады, жиі қасынып, денесіне жара пайда болады. Асыранды иттер адамға жұғатын көптеген аурулармен (құтыру, қышыма, ішқұрт аурулары) ауыратын болғандықтан, ит ауруы білінісімен мал дәрігерлік емханаға апарылады. Ит жыл сайын оба, құтыру ауруларына қарсы егіледі. Қазақстанда 100 мыңнан астам мал бағатын ит бар. Оларды Қазақтың мал шаруашылығы ғылыми зерттеу институттарында, ит питомниктерінде баулын, өсіреді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> === Иттерге қойылған ескерткіштертер === [[Сурет:Balto.jpg|thumb|right|200px|Балто]] Әлемде көп елдерде иттерге ескерткіш қойылған. Б.з.б. ІХ ғ-да «Коринфаның қорғаушысы және құтқарушысы» деп құрметтеп Сотер атты итке тірі кезінде ескерткіш қойылған. Нью-Йорктің Орталық паркінде Балто атты итке қола ескерткіш орнатылған. Бұл ит өте қиын жағдайдарға қарамастан Аляска штатының Ном қаласына дифтериядан вакцинасын жеткізген. Ескерткіште «Шыдамдылық, адалдық, парасаттық үшін» деп жазылған<ref>{{cite web|url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=13306P43E92P7.24632&profile=ariall&source=~!siartinventories&view=subscriptionsummary&uri=full=3100001~!302803~!9&ri=4&aspect=Browse&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Animal+--+Dog+--+Husky&index=SUBJX&uindex=&aspect=Browse&menu=search&ri=4|title=Balto (sculpture)|date=2 марта 2012|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/69Rd3SFOs|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Токиода Сибуя станциясында Хатико атты итке ескрткіш орнатылған. Бұл акита-ину породалы ит өз егесін 9 жыл бойы қарсы алуға шығып жүрген. [[Санкт-Петербург]]те [[Эксперименталды медицина институты]]ның алдында академик И.П.Павловтың бастауымен итке ескерткіш орнатылған. Ескерткіште: «Белгісіз итке қайырымды адамнан» деп жазылған. Бұл ескерткіш иттерге жалпы ғылымның дамуына үлес қосқан үшін қойылған. 2003жылы [[Тольятти]] қаласында өз егелерін 7 жыл бойы (өлгенше) апат болған жерде күтіп отырған итке «Адалдыққа ескерткіш» орнатылған. Жапонияның [[Вакканай]] және [[Сакаи (Осака)|Сакаи]] қалаларында 15 жегетін итке ескерткіш орнатылған. Бұл иттерді 2-ші Жапон аптарктикалық экспедиция барысында құтқара алмай қалған<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=919 Fushigi Nippon]</ref>. [[Париж]]да [[Сена]] өзенінің жағалауында Альпіде 40 адамды құтқарған Барри атты сенбернарға қойылған. ==Ит аттары== {{Div col|3}} # Ақтөс # Жолдыаяқ # Майлыаяқ # Саққұлақ # Бөрібасар # Таймас # Қараауыз # Алыпсоқ # Көксерек # Қойтөбет # Тұйғын # Сарықасқа # Сұркиік # Лашын # Майтабан # Төрткөз # Құтжол # Сарыала # Ақтабан # Аққұс # Ұшар {{Div col end}} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтеме == * [http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CC8QFjAB&url=http%3A%2F%2Fbookmark.kz%2Fbook.asp%3Fid%3D209803&ei=Uw76TcTiCsOZ8QPLrsSqCQ&usg=AFQjCNFdvNKR1SCLJSSYBsMsA5ruIkWQKQ Собаки] {{commons|Dog|Ит}} * [https://dogbreeds.name Ит тұқымдары] {{wikify}} [[Санат:Иттер]] oe25m6jns24bajvo4xdx3dsfxkpeyuh 3642686 3642684 2026-08-14T05:43:40Z Mtdi20 184402 ұсгауына емес ұстауына болу қажет 3642686 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = |суреті = |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = {{4 сурет|im1=Jack-Russell-Terrier.jpg|cap1=Джек-рассел-терьер|im2=KARELO FINSKAYA LAYKA.jpg|cap2=Карело-финдік лайка|im3=Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg|cap3=Алтын ретривер|im4=Hilu the Australian Kelpie dog.jpg|cap4=Австралиялық келпи}} |патшалық = Жануарлар |туыстары = Canis lupus |ранг = Кіші түр |латын = Canis lupus familiaris |автор = [[Карл Линней|Linnaeus]], 1758 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = Эуметазоилер |Ұлы тип = |Тип = Хордалылар |Кіші тип = Омыртқалылар |Инфра тип = Жақ ауыздылар |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = Төртаяқтылар |Класс = Сүтқоректілер |Кіші класс = Нағыз аңдар |Инфра класс = Ұрықжолдастылар |Ұлы отряд = Laurasiatheria |Отряд = Жыртқыштар |Кіші отряд = Иттәрізділер |Ұлы рет = |Рет = |Кіші рет = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Төбеттер |Кіші тұқымдас = |Тек = Қасқырлар |Ұлы тек = |Кіші тек = |Ұлы түр = |Түр = Қасқыр |Кіші түр = Ит |син = * {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}} * {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}} * {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}} |типі = |туынды атауы = |туындылар = |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = | wikispecies = Canis lupus familiaris | iucn = | itis = 726821 | ncbi = 9615 | eol = 1228387 }} [[Сурет:Боксёр(собака).jpg|thumb| alt=A.| ''[[Боксёр Иті]]''.]] '''Ит''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}}) — үй жануары. Биологиялық жіктеу бойынша, ит - [[Сүтқоректілер]] класының [[Төбеттер]] тұқымдасының [[қасқыр]]лар тегіне жататын [[жыртқыш]]. Иттер шамамен б.з.б. 15 – 10 мың жыл бұрын қолға үйретілген деп есептеледі. Қазір дүние жүзінде иттердің 400 тұқымы белгілі. Қазіргі кезде Ит тұқымына қарай бірнеше топтарға бөлінеді: [[шпицетәрізділер]] бұған [[терьер]]лер мен [[доберман-пинчер]]лер жатады; [[тазы]] иттер мен [[овчарка]]лар; [[Азия]], [[Америка]], [[Австралия]] құрлығына тән иттер; [[Оңтүстік жарты шар]] иттері. Иттерді күнделікті тұрмыста пайдалануына қарай 3 топқа біріктіреді: ''аңшы иттер'', ''күзет иті'' және үйде ұсталатын ''декоративті'' (''сән үшін'') иттер. Қолға үйретілген иттерде болатын әр түрлі жұқпалы аурулар ([[құтыру]], [[саркоптоза]], [[трихофития]], т.б.) адамдарға жұғады. Сондықтан оларды үнемі [[ветеринар]]ға көрсетіп, жыл сайын үйде ұсталатын иттерді [[құтыру]]ға карсы, ал күшіктерді [[оба]]ға қарсы ектіріп отыру қажет.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Биологиялық сипаттамасы == Иттер – нағыз [[етқоректі жануарлар]]. Тістерінің ішінде ең жақсы дамығаны – азу тістер. Алдыңғы аяқтарында 5 [[башай]], артқы аяғында 4 башай болады. Иттердің [[есту]], [[көру]], [[иіс]] [[сезу мүшелері]] өте жақсы жетілген. Үйретуге өте бейім болады. Жыныстық жағынан [[төбет]]і 10 – 12 айда, қаншығы 7 – 8 айда жетіледі, жылына 1 – 2 рет ұйығады. Буаздық мерзімі 58 – 65 күн, қаншығы 1 – 2, кейде 12 – 18 соқыр, саңырау, тіссіз күшіктер табады. Құлағы 5 – 8, көзі 10 – 14 күннен кейін ашылып, [[сүт тістер]]і 20 – 30 күннен кейін шыға бастайды. Күшіктері енесін 1 – 1,5 айдай емеді. Иттер 10 – 12 жылдай тіршілік етеді. Иттің белгілі бір қызмет атқаруға, аң аулауға үйретілген, сондай-ақ үйде сәндік үшін асырайтын тұқымдары болады. Қызмет иттері тұқымдарын [[армия]], [[шекара күзеті]], [[милиция]] істерінде, әр түрлі объектілерді күзетуге, мал бағуға т. б. пайдаланады. Иттің бұл тұқымдарына [[неміс овчаркасы]] (шығыс европалық), [[Кавказ овчаркасы]], [[Орта Азия овчаркасы]], [[орыстың оңтүстік овчаркасы]], [[шотланд овчаркасы]] ([[колли]]), [[ротвейлер]], [[эрдельтерьер]], [[қара терьер]], [[ризеншнауцер]], [[Москва күзет иті]] және [[сүңгуір ит]] (ньюфаундлендтің отандық типі) жатады. [[Сурет:German Shepherds in ravine.jpg|left|200px|thumb|Неміс овчаркасы]] [[Сурет:Среднеазиатские овчарки (кобель и сука).jpg|right|thumb|Орта Азия овчаркалары]] Мұндай иттерді ұстайтын әуес-қойлар әдетте Армия, авиация және флотқа көмек көрсететін ерікті қоғамның (КСРО ДОСААФ-ы) қызметші-итін өсіретін клубтардың мүшесі болады. Клубтар қызметші итті өсіру жөніндегі көпшілік-оқу орталығы болып табылады. Клуб мүшелері спортпен шұғылданады, көрнекі жарыстарға, әскери-спорт ойындарына қатысады, көптеген ит жаттықтырып, армияға, шекара әскеріне және т. б. ведомстволарға табыс етеді. Клубтар ит өсіруді жоспармен, иттің тұлғасы мен сымбатын жетілдіру, қызметтік қабілетін арттыру, санын көбейтуді белгілі ережемен жүргізеді. Ит өсіріп, көбейтуге төртінші буынға дейінгі тегі белгілі, көрмелерде тұлғасы мен жаттықтырылуы жағынан аса жоғары баға алған иттер алынады. Неміс овчаркасы (шығыс европалық) клубтарда тіркелген барлық иттердің сан жағынан 70%-тейін алады. [[КСРО|КСРО-да]] көп жылдар бойы жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде неміс овчаркасына қарағанда сирақты, бітімі арымды әрі таразы келген, төзімді де қабілетті овчарканың жаңа тұқымы шығарылған. Овчарканың бұл тұқымы еліміздің әртүрлі климатты аймақтарында пайдалануға көнгіш келеді. Бұл ит мемлекет шекарасын орғауға, әскери және өндіріс т. б. халық шаруашылығы объект іл ерін күзетуге ұсталатын иттердің, сондай-ақ іздеусіз кесу қызметші-иттерінің негізгі тұқымы болып саналады, кен-газ іздеу, іздеу-құтқару және басқа да арнайы ([[санигария]], байланыс, мина ізден табу) жұмыстарына ойдағыдай пайдалануда. '''Кавказ, Орта Азия, орыстың оңтүстік овчаркалары, қара терьер, Москва күзет иті және сүңгуір ит''' тұқымдары күзет ісіне, мал бағуға пайдаланылуда. [[Шотланд овчаркасы]], [[эрдельтерьер]], [[ротвейлер]], [[ризеншнауцер]] көбіне үй мүлкін күзетүге және спорттық мақсатта қолданылады. Шотланд овчаркасы мен эрдельтерьер зағиптарға бағдаршы ретінде, ал шотланд овчаркасы мал бағып-жаюға пайдаланылуда. Иттің боксер, [[дог]], [[ньюфаундленд]], [[сенбернар]], [[доберман-пинчер]] тұқымдары қызметші-спорттық мақсаттағы иттерге жатады, бірақ бұлардың кейбіреулері қызметші-ит ролін де ат қара алады. Неміс (шығыс европалық) овчаркасын, колли, эрдельтерьер, қара терьер, сүңгуір, сенбернар және ризеншнауцерді үйде де, қора-жайда да ұстауға болады. Жүні тықыр иттерді (доберман, бөксер, дог) жылы жерде ұстайды. Аң иттері аңшылықтың әр түріне пайдаланылады. Бұларға: [[тазы]] ([[орыс төбеті]], [[орыс дала иті]], [[хортай]]), жүйрік иттер ([[орыс иті]], [[орыстың ала иті]], [[эстон иті]]), сақ иттер (орыс-европалық, батыс сібірлік, шығыс сібірле, карелофиндік иттер), жатаған иттер (неміс жатағаны, ирланд, ағылшын және шотланд сеттері, пойнтер), спаниел, інге салғыш иттер ([[фокстерьер]], [[такса]]) жатады. == Аңшы иттерi == Аңшы иттердің''' 100-ден астам''' тұқымы бар, бұлардың 25-ке жуық тұқымы КСРО-да өсіріледі. Қоян мен түлкі аулайтын әуесқой аңшылар жергілікті жағдайға қарай тазы немесе жүйрік ит тұқымдарын өсіреді. Құсқа салуға сеттерді, пойнтерді, неміс жатағанын немесе спаниелді, інге салуға фокстерьерді немесе таксаны пайдаланады. Сақ итпен орман құсын, қырғауыл, үйрек, ұсақ аң, аю, бұлан аулайды. Тазы, жүйрік, сақ иттерді, түгі қайратты жатағанды, түгі қайратты фокстерьерлерді салқын қора-жайда, аулада, қалған түрлерін жылы орында, не үйде ұстайды. Бұл иттерді асыраушылар аңшылық ит өсіру клубтарына мүше болады. Үйде ұсталатындары, әдетте, ірі болмайды. Бұларға: [[болонка]], [[пинчер]], [[тойтерьер]], [[шниц]], [[аффен-пинчер]], бұйра кәндек Пекин иті ([[пекинес]]), [[жапон хиндері]], [[чихуа-хуа]] және т. б. жатады. Үйде ит ұстайтындар ит өсіру әуесқойлары клубына немесе қоғамына мүшелікке кірелі. == Итті таңдап алу және оны күтіп-бағу == Ит таңдап алу үшін адам тиісті клубка барып, иттің тұқымына, жасына, жынысына байланысты күтіп-бағу және үйрету мәселелері жөнінде қажетті кеңес алады, ит өсіру әуесқойлары курсын бітіреді. Кейбір текті иттерге оның тараған тұқымы, туралы арнайы куәлік, көрмелер мен сынақтан алған медаль, дипломдары қоса беріледі. Ең жақсысы итті күшігінен асырал өсірген жөн. Барлық ит тұқымының арланы қаншығына қарағанда ірілеу, қарымдылау, қабаған келетінін ескеру қажет, қаншық ит адамға, үйге үйірсек келеді. Күшіктейтін иттерді қолда ұстағанды қолайсыз деп санау дұрыс емес. Қалада және басқа елді мекендерде ит ұстау одақтас республикаларда, өлкелер мен облыстарда қабылданған тиісті ережелерге сай болуға тиіс. Итті бір отбасы тұратын және пәтерде санитария-гигиеналық және малдәрігерлік-санитариялық ережелерді сақтаған жағдайда ғана ұстауға рұқсат етіледі. [[Коммуналдық пәтер]]лерде бұған қоса барлық көрші тұрғындардың келісімі қажет. Тұрғын үй және коммуналдық пәтерлерде итті тұрғындарға ортақ жерлерде (басқыш алаңында, үй шатыры астында, төледе, дәліздерде т. б.), сондай-ақ, балкон мен лоджияларда ұстауға болмайды. Ит несі өзінің тұрғын жеріне қарасты мал дәрігерлік мекемелерге міндетті түрде итін тіркетіп, оны жыл сайын тіркеуден қайта өткізіп отырады. Бұндай мекемелер тіркеу куәлігін және тіркеу белгісін беріп, ит иесін ит ұстау ережелерімен таныстырады. == Итке қажетті күтім == Итті сатып алуға, сатуға, басқа қалаға, ауданға алып жүруге (кез келген транспорт түрімен) итке соңғы 12 ай ішінде және алып жүруден кемінде 30 күн бұрын құтыру ауруына қарсы егілгені туралы мал дәрігерлік куәлік болса ғана рұқсат етіледі. Итті үйден қысқа қарғы бау ілмек немесе тұмылдырық кигізіл, қарғысына нөмір белгісін тағып (үш айға дейінгі күшіктей басқасына) алып шығарылады да, әдейі тағайындалған алаңда, әдетте таңертең сағат 7 мен кешкі 23 сағат аралығында серуендетеді, ал бұдан ерте не кеш уақытта ит несі тыныштық сақтауды қамтамасыз етуі қажет. Пәтер ішінде итке ешкімнің маазасын алмайтын әрі оған тыныш орын тағайындалады. Орын жел өті тиетін, үй жылытатын жүйелерге жақын және қараңғы жерде болмауы қажет. Оған бөлінген жерде ит астына төсеніш төселеді және оны күн сайын қағып, желдегіп, щетка не шаң сорғышпен тазалап, жуылып отырылады. Жылыны жақсы көретін кәнден иттің астына жұмсақ, жылы төсеніш төселеді. Қора-жайы бар ит иелері итті былай ұстауына болады: қора айналасы қоршалған, бұған бөтен адам кіре алмайтын жалпы ит қашып шығып кете алмайтын болса, итті бос ұстауға болады. Ит жауын - шашыннан, суықтан паналауы үшін оған дөңестеу және құрғақ жерге (лапас астына) үйшік жасау керек. Суық аудандарда үйшіктің қабырғасын қос қабаттал жасап, оның екі арасын ағаш ұнтағы не басқа бір затпен толтыруға болады. Итті қорада немесе ауыз үйде ұстауға болады, итке үйшік қойылады немесе еденнен сәл көтеріңкі етіп ағаш тапшан жасалады. Төсенішті ит ысырып түсіріп тастамауы үшін таптай ның шетіне кенере жасалады. Қыста [[үйшік]]тің ішіне, [[тапшан]]ға қалың ғыл пішен, [[сабан]] немесе ағаш жоңқасы төселеді, үйшіктің аузына қалың матадан перде ілінеді. Итті байлап ұстаған кезде шынжыры оралмас үшін белгілі бір жерге қапсырма шегелі немесе шығыршықты, биіктігі 8—10 см-ден аспайтын ағаш [[қазық]] қағылады. Шынжырдың ұзындығы 1,5—2 м болады. Итті жылжымалы байлауда ұстау үшін белгілі бір жерге шығыршықты сым немесе трос тартылады да, шығыршыққа ит шынжыры ілінеді. Сымпың биіктігі 1,5 м-ден төмен болмауы қажет. Иттің үйшігі тартылған сымпың ортасына немесе жанына орналасады. Итті үйшігі бар жеке қоршаула бос ұстаған жөн. Қоршаудың аумағы 300X300 см (неғұрлым кең болса, соғұрлым қолайлы), биіктігі 200 см-ден аласа болмауы керек. Бұны аула немесе үй, сарай қабырғасына жанастыра салған дұрыс. Қоршау ағаштан, құбырдан, темірден жасалады да, оған жуандығы 2,5— 3 мм сым тор тартыл ады. Қоршаудың есігі ішіне қарай ашылуы тиіс. Қоршау іші су тоқтамайтындай сәл еңістеу болғаны дұрыс. Иттің үйшігін қоршаудың кез келген жеріне қоюға болады, бірақ ит оның төбесіне шығып, қоршаудан секіріп шығып кетпейтіндей болуы керек. Қақпаға шарбақ ішінде ит бар екенін білдіретін ескерту жазылады. Пәтерде ит ұстағанда оны тәулігіне 2 рет, ал күшікті кемінде 4 рет далаға серуенге шығарады. == Гигиена == Ит түгін күнде щеткамен, ал [[сабалақ жүнді ит]]ті сирек тісті тарақпен тарап тазалайды. Қажет болған жағдайда даладай келген соң иттің бауырын, аяғын дымқыл шүберекпен сүртеді немесе сабынсыз жылы сумен шаяды. Ит көктемде және күзде түлей бастағанда, оны күніне бір рет тарап отырады. Иттік жүнін жуғыш заттармен жарты жылда бір рет жуады. Ол үшін сабынның көбігін немесе шампуньды пайдаланады (сабындауға болмайды, өйткені иттің жүнінде сабын қалады да, ол иттің терісін тітіркендіреді). Ит 8—10 айлығында үйіне толады. Қаншық жылына 2 рет қарығады (ол 20—30 күнге созылады). Сонда ол шамамен 58—65 күн ішінде күшіктейді. Ірі иттер әдетте 5—8 (кейде 12-ге дейін), кәндек ит 2—4 күшікке дейін табады. Көзін ашпаған күшікте есту қабілеті де болмайды, ол тек 10—14 күн толғанда ашылады, ал тісі 20 күнде шығады, ал-ғашында жылы-жұмсақ ет берілсе, кейінірек, 1—1,5 айдан соң үлкен иттің тамағын беруге болады. Күшікті енесінен осы кезде (тұқымына қарай) айырады. Тамақтандыру. Итке тамақ тәулігіне 1—2 рет, ал ауру, әлжуаз итке 3 рет беріледі. Тамақ сүйек-саяқ сорпасына пісірілген әр түрлі жармалардан жасалған бөкпен түрінде суытылып беріледі. Ет пен балықты шикілей немесе пісіріп берген жөн. Тамыр жеміс, көкөністі (сәбіз, капуста, қызылша және оның сабағы, картоп) шикідей немесе пісіріп, тамаққа қосып береді. Итке әртүрлі сүт тағамдары (сүзбе, айран, сүт), аптасына 1—2 жұмыртқа, кепкен нан да пайдалы. Негізгі тамағына қосымша [[минералдық қорек]] ретінде, аздап сүйек-саяқ тасталады. Тағам қалдықтары да пайдаланылады. Ит қасында әрдайым су құйылған ыдыс болуы қажет. Жоғарыда неміс (шығыс европалық) овчаркасы күшігіне арнал алынған тамақтандырудың үлгі раңионы келтірілген. Кәнден ит тұқы мд ары күшігіне мұнда көрсетілген мөл-шерден аздап кем алынады. Бұл келтірілген рацион үлгі, оны жергілікті жағдайға қарай пайдаланады. ==Ит жабдығы== Аң итіне, кәнден иттерге қарғы қайыстан, өрілген қайыс таспалан, жеңіл шынжырдан, мықты етіп істеледі. Ірі итке қарғы қалың былғарыдан, былғары орнына ұсталатын заттан немесе бірнеше қабат қайыстан жасалады. Оның мықтап тігілген шығыршығы және бүлдіргесі болуы керек. Қасаң қарғы (ішкі бетіне бұдырлы темір қадалған) тек жаттықтыру кезінде пайдаланылады. Мұндай қарғымен итті жетелеуге, байлап қоюға болмайды. Қарғыбау итті тек жетелеу үшін (байлауға емес) қолданылады. Жаттықтыру мен серуендетуге ұзындығы 10—15 м қарғыбау қажет, бұны әркім өзі таспалан немесе жіптен әріп жасап алады. Ит байл айтып шынжырдың үзбелері мен қарғыға жалғанатын ілме кілті берік (100—150 кг үзу күшіне сай) болуы керек. Шынжырдың ұзындығы — 2—2,5 м. Итке арналған тұмылдырықтардың бірнеше түрі бар. * а) [[тұзақ]] — ең қарапайым түрі, бірақ [[тұмылдырық]]тың бұл түрі онша сенімді болмағандықтан қабаған итке жарамайды. * ә) [[тор]] — былғарыдан немесе темірден жасалады. * б) [[тұмша]] — ит тұмсығын түгел жауып тұрады. Бұл келтірілген тұмылдырықтардың қай түрі болса да иттің басына нығыз кигізілуі керек, бірақ тұмсығын қатты қысып, тыныс алуын қиындатпауы қажет. Итті дұрыс өсіру үшін оны дұрыс тәрбиелен, жаттықтыру керек. Тәрбиелеу мен жаттықтырудың айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы — тек күшікке қарапайымдау талап қойылып, оның шартты рефлекстерін тиянақтау мен дағдыландыру үшін әртүрлі тәсіл қолданылады. Ойнату, еркелету арқылы тәрбиелейді. Күшікті өзіне қойылған атын білуге, иесі шақырғанда келуге, жетекке жүруге т. б. тапсырмаларды орындауға үйретеді. Жаттықтыру 8—10 айлығында басталатын үлкен итке бұдан күрделілеу талап қойылып, алдымен жалпы тәртіпке үйретеді де, кейін тиісті қызметке сай жалықтырады. Аң иттерін тұқымына қарай далада немесе ор-манда аң-құсқа қосуға (айтақтауға), қуып жетіп ұстауға баулиды. == Ит аурулары == Ит ауруларының белгісі: Тамақ ішпей қояды, мінезі өзгеріп, енжар тартады, жүні үрпит, көзі қызарады, жиі қасынып, денесіне жара пайда болады. Асыранды иттер адамға жұғатын көптеген аурулармен (құтыру, қышыма, ішқұрт аурулары) ауыратын болғандықтан, ит ауруы білінісімен мал дәрігерлік емханаға апарылады. Ит жыл сайын оба, құтыру ауруларына қарсы егіледі. Қазақстанда 100 мыңнан астам мал бағатын ит бар. Оларды Қазақтың мал шаруашылығы ғылыми зерттеу институттарында, ит питомниктерінде баулын, өсіреді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> === Иттерге қойылған ескерткіштертер === [[Сурет:Balto.jpg|thumb|right|200px|Балто]] Әлемде көп елдерде иттерге ескерткіш қойылған. Б.з.б. ІХ ғ-да «Коринфаның қорғаушысы және құтқарушысы» деп құрметтеп Сотер атты итке тірі кезінде ескерткіш қойылған. Нью-Йорктің Орталық паркінде Балто атты итке қола ескерткіш орнатылған. Бұл ит өте қиын жағдайдарға қарамастан Аляска штатының Ном қаласына дифтериядан вакцинасын жеткізген. Ескерткіште «Шыдамдылық, адалдық, парасаттық үшін» деп жазылған<ref>{{cite web|url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=13306P43E92P7.24632&profile=ariall&source=~!siartinventories&view=subscriptionsummary&uri=full=3100001~!302803~!9&ri=4&aspect=Browse&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Animal+--+Dog+--+Husky&index=SUBJX&uindex=&aspect=Browse&menu=search&ri=4|title=Balto (sculpture)|date=2 марта 2012|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/69Rd3SFOs|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Токиода Сибуя станциясында Хатико атты итке ескрткіш орнатылған. Бұл акита-ину породалы ит өз егесін 9 жыл бойы қарсы алуға шығып жүрген. [[Санкт-Петербург]]те [[Эксперименталды медицина институты]]ның алдында академик И.П.Павловтың бастауымен итке ескерткіш орнатылған. Ескерткіште: «Белгісіз итке қайырымды адамнан» деп жазылған. Бұл ескерткіш иттерге жалпы ғылымның дамуына үлес қосқан үшін қойылған. 2003жылы [[Тольятти]] қаласында өз егелерін 7 жыл бойы (өлгенше) апат болған жерде күтіп отырған итке «Адалдыққа ескерткіш» орнатылған. Жапонияның [[Вакканай]] және [[Сакаи (Осака)|Сакаи]] қалаларында 15 жегетін итке ескерткіш орнатылған. Бұл иттерді 2-ші Жапон аптарктикалық экспедиция барысында құтқара алмай қалған<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=919 Fushigi Nippon]</ref>. [[Париж]]да [[Сена]] өзенінің жағалауында Альпіде 40 адамды құтқарған Барри атты сенбернарға қойылған. ==Ит аттары== {{Div col|3}} # Ақтөс # Жолдыаяқ # Майлыаяқ # Саққұлақ # Бөрібасар # Таймас # Қараауыз # Алыпсоқ # Көксерек # Қойтөбет # Тұйғын # Сарықасқа # Сұркиік # Лашын # Майтабан # Төрткөз # Құтжол # Сарыала # Ақтабан # Аққұс # Ұшар {{Div col end}} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтеме == * [http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CC8QFjAB&url=http%3A%2F%2Fbookmark.kz%2Fbook.asp%3Fid%3D209803&ei=Uw76TcTiCsOZ8QPLrsSqCQ&usg=AFQjCNFdvNKR1SCLJSSYBsMsA5ruIkWQKQ Собаки] {{commons|Dog|Ит}} * [https://dogbreeds.name Ит тұқымдары] {{wikify}} [[Санат:Иттер]] e306ldopr0z7i5jcl8wb8uz74dwcxq4 Кітап 0 24257 3642673 3615680 2026-08-14T05:24:01Z Mtdi20 184402 фармацепт емес фармацевт 3642673 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|200px|Кітаптарға арналған ескерткіш, [[Берлин]]]] '''Кітап''' ([[Араб тілі|араб]] كتاب‎ — жазба) — мерзімсіз баспасөз басылымы; көркем-әдеби, қоғамдық-саяси, ғылыми-практикалық мазмұндағы туынды. Кітаптың алғашқы түрлері ежелгі Шығыс елдерінде, [[Грекия]]да, [[Рим]]де [[қыш]] текшелеріне, тақта тастарға [[сына жазу]]ымен жазылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 25-ғасырда Мысырда [[қыш]] текшелердің орнына [[қамыс]] ([[папирус]]) қолданылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырда қамысқа кітап жазу ісі [[Грекия]] мен Римде кең өріс алды. Осыған байланысты кітапты көшіріп жазуға машықтанған көшірушілер мен қолжазбаны көркемдеуші суретшілер пайда болды.<ref>Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы</ref> Біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырда қамыстың орнына тері жарғақ қолданыла бастады. Ежелгі Рим мәдениеті мен ғылымы өкілдерінің туындылары жарғақ кітаптарға жазылып таралды. 105 жылы қытай шебері [[Цай Лунь]] қағазды ойлап тауып, 13-ғасырда қағаз жасау өнері Шығыстан Батысқа тарай бастады. Осыған орай, Еуропада қолжазба кітап қауырт өркендеп, түрліше әріптер, бас тақырыптар (айдарлар) қолданыла бастады. Кітап мұқабалары алтын, күміс, т.б. металмен өрнектелді. 15-ғасырдың ортасында неміс өнертапқышы [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенбергтің]] баспа қалыбын ойлап табуына байланысты, жылжымалы құйма қаріппен құйылатын баспа кітап пайда болды. Осы заманғы кітап — мұқабаға дәптерлер түрінде өзара тіркестіріліп бекітілген кітап блогі үлгісінде жасалады.<ref>“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> == Кітап пен кітапхана туралы қызықты деректер == Қай елдің, қай халықтың болмасын оның мәдени деңгейі, сауаты, әрине, кітаппен байланысты. [[Америка Құрама Штаттары]]нда халықтың тең жартысы кітап оқымайтын көрінеді. Соның да салдары шығар, сұрақ-сауалнама нәтижесіне үңілгенде студенттердің 40 пайызы Израиль - араб елдерінің бірі деп жауап берген. [[Франклин Рузвельт]] АҚШ-тың Вьетнам соғысы кезіндегі президенті деп түсінеді екен. Ал сол студенттердің тең жартысы Черчилльдің кім екенін білмей шыққан... Кітап оқудың ұлт болашағы үшін маңызы зор. Білімсіз қоғам ешқашан да өрге басқан емес. Назарларыңызға кітаптар мен кітапханаларға қатысты бірнеше қызықты дерек ұсынамыз. * [[Финляндия]]да «Скепсис» деген қоғам бар. Оның мүшелері әр жылдың аяғында бас қосып, ақылдаса отырып, жылдың ең нашар кітабына «Құрмет грамотасын» беретін көрінеді. * Бұрынғы батыс [[Германия]]да шығып тұратын «Конкрет» атты журналдың жылдың ең жаман шығармасына, яки ең дарынсыз авторына беріп тұратын сыйлығы бар екен. Оны алған адам бұдан былай қарай мұндай кітап жазбауға және осы сыйлыққа келген ақшаға басқа бір мамандық алам деп уәде беруге тиіс екен. * [[Шри-Ланка]]да археологиялық қазба жұмыстарымен шұғылданған Америка ғалымдары әр парағы таза алтыннан дайындалған ғажап бір кітап тауып алыпты. Онда көне Үндістанның белгілі бір дастаны басылған дейді. * [[Франция]]ның Нанта қаласында тұратын бір дәрігер-фармацевт отыз бес жыл бойына әр елдің гимндерін жинаумен шұғылданыпты. Франс Пресс агенттігінің хабарлауына қарағанда оның коллекциясы бүгінде жүз елудің үстіне шығыпты. * Бұдан дәл он жыл бұрын (2004 ж.) [[Сирия]] ғалымдары басқа ағайындас әріптестермен біріге отырып, «Бүкіл арабтық энциклопедия» шығаруға кіріскен. Бұл жиырма томдық үлкен еңбектің әрқайсысы мың беттен тұрады. * Францияда небары сегіз сағат ішінде бір өлеңдер жинағын басып шығарған. Таңғы сағат тоғызда қолжазбасын әкеліп тапсырған автор кешкі сағат бесте жырқұмарларға қолтаңба үлестіре бастаған. * Біздің жыл санауымыздан бұрынғы үшінші ғасырдың басында тұрғызылып, жаңаша жыл санаудың басында римдіктердің шабуылы кезінде өртенген дүниенің сегізінші ғажабы – Александр кітапханасы қалпына келтірілді. Кезінде теңдесі жоқ бұл кітапханада мыңдаған папирус оралымдары болған. * Франция президенті болған [[Франсуа Миттеран]]ның артында қалған өлмес еңбегі – Парижде салынған еш жерде, еш елде болмаған теңдесі жоқ супер кітапхана. Ол осы өткен жиырмасыешы ғаырдың ғылыми-техникалық жаңалықтарының ұлы жемісі. <ref>Қадыр Мырза Әли, "Жазмыш" кітабынан. 2004 жыл.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Кітаптар|*]] a5zwfsdb5ym42rgqtetwk2zylt1dlhk Қияттар 0 29678 3642685 3506719 2026-08-14T05:42:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642685 wikitext text/x-wiki '''Қият'''– ежелгі [[ру]]. Қият этнонимі XI-XIII ғасырларда пайда болған. Қамағ [[Моңғол]] одағына кіреді. Арғы тегі Нүкүс (Нүкіс), Нирун, Қиян тайпалары. Қият-Бөржігін (Бөрі-Жиен), Қият-құралас, Қият-йүркін деген үш атаға бөлінген. XV-XVI ғасырларда [[Қазақ]], [[Қарақалпақ]] және [[Өзбек]] халықтарына құрамына енген. Хуян (қытайша: 呼延) [[Алтай]] тауындағы шайқастан кейінгі екінші ғасырда Солтүстік [[Ғұндар мемлекеті|Ғұн]]дардың соңғы қалдықтарын қазіргі Солтүстік [[Шыңжаң]]ға алып келген асыл отбасы. Хуян әулеті [[Мөде Қаған]] тұсында Ғұндардың шыңына жеткен саяси ұйым кезінде пайда болды. Қиян/Қият руының аты Хуяннан шыққан. [[Рашид әд-Дин]]нің «Жамиғ ат-Тауарих» (Шежірелер жинағы) Қияттар Моңғолдардың аңызға айналған ата қонысы [[Ергенеқон]]нан шыққан тайпалардың ішінде аталады. Қият есімі ХІІ ғасырдағы Қамағ Моңғол мемлекетінің бірінші ханы Қабыл ханның руының аты екені белгілі. [[Алтын Орда]]да қалған Қияттар мыңдаған Көке-Ноян мен Мүгеді-Қияннан шыққан Моңғолдардың ұрпақтары. Нояндар Көке-Ноян мен Мүгеді Жесікей (Есүкей) Баһадүрдің інісі Мәңгіту-Қиянның (Мүңгіту) ұлдары еді. [[Жошы Хан]]ның Қият нояндарымен тығыз қарым-қатынасы олардың ең жақын кеңесшілері және аға әскери басшылары мәртебесін айқындады. Қият тайпасының шығу тегі туралы аңыз [[Әбiлғазы Баһадүр Хан]]ның XVII ғасырдағы «[[Шежіре-и Түрк]]» (Түрік шежіресі) еңбегінде де бар. Бұл аңыз толығымен және сөзбе-сөз дерлік [[Рашид әд-Дин]]нен алынған деген болжам бар. Әбiлғазы аты аңызға айналған Оғыз Хан мен Моңғол Ханының тікелей ұрпақтарының ішінде Қиян тайпасының негізін салушыны атайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * http://serke.org/news/kazaktyn-kiyat-ruy-prezident%D1%96n-sailady {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014009/http://serke.org/news/kazaktyn-kiyat-ruy-prezident%D1%96n-sailady |date=2016-03-05 }} * http://kerekinfo.kz/blog/13548.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617102203/http://kerekinfo.kz/blog/13548.html |date=2015-06-17 }} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] 1jszls7mv35y09kewqsmwkxg2jp9zes Мектеп 0 30140 3642676 3615588 2026-08-14T05:27:03Z Mtdi20 184402 үтір қойылмаған 3642676 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Primary Student of Pakistan.JPG|thumb|right|250px|Оқушы формасы (Пәкістан)]] [[Сурет:At an Indonesian school (West Sumatra).jpg|thumb|right|250px|Ауыл мектебінде (Батыс Суматра, [[Индонезия]])]] '''Мектеп''' — жас ұрпаққа [[білім]] мен [[тәрбие]] беретін мекеме, [[білім беру]] жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны [[мұғалім]] атқарады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> == Мектептердің түрлері: == 1) [[білім]] беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік; 2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары; 3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер; 4) оқытудың тілдік нысанына қарай: :: а) ұлт мектебі; :: ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп; :: б) дінге қатысына қарай: діни, зайырлы; :: в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара [[Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі)]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == КСРО-дағы мектептер == 1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді. КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды. 1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты. Мектептерде Лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды. Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын. == Жалпы білім беретін мектеп == '''Жалпы білім беретін мектеп''' - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Жеке меншік мектеп == '''Жеке меншік мектеп''' - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Білім]] [[Санат:Оқу орындары]] cmcsjcwqmuegmzcqlgx0qxu2tdh46z7 Атырау университеті 0 37092 3642505 3279487 2026-08-13T13:00:19Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642505 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Шаянот 0 40806 3642636 2974044 2026-08-13T20:39:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642636 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Шаянот |image = Arum palaestinum flower.jpg |image_caption = ''[[Arum palaestinum]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Дара жарнақтылар]] |ordo = [[Alismatales]] |familia = [[Шаяноттар тұқымдасы|Araceae]] |subfamilia = [[Aroideae]] |tribus = Areae |genus = '''''Arum''''' |genus_authority=[[Карл Линней]] |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 60 түрі белгілі }} '''Шаянот''' ({{lang-la|Arum}}) – [[Шаяноттар тұқымдасы|шаяноттар]] тұқымдасының 113 тегінің бірі. == Биологиялық сипаттамасы == Улы, түйін тамырды, көпжылдық шөптес өсімдік. Жапырағы жебе пішіндес, гүлі бір жынысты, гүлшоғыры - собық. Жемісі - ашық қызғыл-қызыл, жұмырт қатірізді жидек. Дәні көп болады. == Таралуы == Аронниктің жер шарында 30 түрі белгілі, Оңтүстік және Орталық Еуропада ([[Дания]], [[Ұлыбритания]], [[Ирландия]], [[Швеция]], [[Аустрия]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Чехия]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Швейцария]], [[Корсика]], [[Франция]], [[Португалия]], [[Балеар аралдары]], [[Сардиния]], [[Испания]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Грекия]], [[Италия]], [[Крит]], [[Румыния]], [[Сицилия]], [[Түркия]], [[Югославия]], [[Ресей|Ресейдің Еуропалық бөлігі]]) , Азияда ([[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Түркіменстан]], [[Тәжікстан]], [[Өзбекстан]], [[Ауғанстан]], [[Кипр]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Палестина]], [[Израиль]], [[Қытай]], [[Непал]], [[Пәкістан]]) және Африкада ( [[Алжир]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Тунис]], [[Азор аралдары]], [[Канар аралдары]], [[Мадейра]]) <ref>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=16026 Arum]</ref> орманды жерде өседі. Қоныржай және субтропикалық климатта өседі. == Химиялық құрамы == Ароннктің барлық түрі улы болады, құрамында улы алколоидтар болады. Кептірген кезде улы қасиетін жоғалтады. Тамырында 25 % крахмал болады. === Түрлері === Аронниктің жер шарында 30 түрі белгілі<ref>[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Arum&page=quickSearch ] в базе</ref>: * {{Bt-latrus|Arum alpinariae|aut=(Alpinar & R.R.Mill) P.C.Boyce|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum apulum|aut=(Carano) P.C.Boyce|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum balansanum|aut=R.R.Mill|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum besserianum|aut=Schott|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum byzantinum|aut=Blume|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum concinnatum|aut=Schott|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum creticum|aut=Boiss. & Heldr.|txt=}} * {{Bt-latrus|Arum cylindraceum|aut=Gasp.|txt=|}} {{bt-latrus|Arum alpinum|aut=Schott & Kotschy|s=2}} * {{Bt-latrus|Arum cyrenaicum|aut=Hruby|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum dioscoridis|aut=Sm.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum elongatum|aut=Steven|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum euxinum|aut=R.R.Mill|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum gratum|aut=Schott|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum hainesii|aut=Riedl|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum hygrophilum|aut=Boiss.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum idaeum|aut=Coustur. & Gand.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum italicum|aut=Mill.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum jacquemontii|aut=Blume|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum korolkowii|aut=Regel|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum lucanum|aut=Cavara & Grande|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum maculatum|aut=L.|txt={{тип}}|}} * {{Bt-latrus|Arum megobrebi|aut=Lobin|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum nigrum|aut=Schott|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum orientale|aut=M.Bieb.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum palaestinum|aut=Boiss.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum pictum|aut=L.f.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum purpureospathum|aut=P.C.Boyce|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum rupicola|aut=Boiss.|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum sintenisii|aut=(Engl.) P.C.Boyce|txt=|}} * {{Bt-latrus|Arum × sooi|aut=Terpó|txt=|}} == Галерея == <gallery> PikiWiki_Israel_3663_Arum_Palaestinum.jpg|'''Arum palaestinum''' Arumpurpureospathum.jpg|'''Arum purpureospathum''' Gardenology.org-IMG 0821 hunt07mar.jpg|'''Arum pictum''' Arum maculatum 002.JPG|'''Arum maculatum''' Wild arum, seeds.jpg|'''Жемісі''' Arum italicum close-up1.jpg|'''Arum italicum''' Arum dioscoridis.JPG|'''Arum dioscoridis''' Arum hygrophilum-flower stem.jpg|'''Arum hygrophilum''' </gallery> == Дереккөздер == <references/> * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том {{Commons|Arum}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cate-araceae.org/description/10c81956-6bfc-1014-a918-dc439151c9e5/elements.html?featureTree=e3881c48-564e-4907-bc2c-f561cf2b4546 Arum]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}// www.cate-araceae.org {{ref-en}} {{V|9|11|2010}} * [http://www.agbina.com/site.xp/053050052124050053056.html Arum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225010454/http://www.agbina.com/site.xp/053050052124050053056.html |date=2008-02-25 }}// www.agbina.com {{V|10|11|2010}} * [http://flower.onego.ru/lukov/arum.html Arum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822031038/http://flower.onego.ru/lukov/arum.html |date=2014-08-22 }}// flower.onego.ru {{V|10|11|2010}} * {{cite web|url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pimg06fr.htm|title=Arum species|work=IPCS Poisons Information Monograph (PIM) G006|publisher=[[Международная программа химической безопасности|IPCS]]|lang=fr|accessdate=2014-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6O4Nmmj0i|archivedate=2014-03-14}} [[Санат:Шаяноттар]] 2pmsg6ed9kycuglxjalf97b18fs01ny Моңғол империясы 0 44249 3642590 3550673 2026-08-13T18:30:08Z Қайсар Қылышбек 121401 /* */ Шыңайы тарих айтылу керек Еке Мұғул Ұлысы.Бұл вандализм емес.Шыңғыс хан түркі-мұғул. 3642590 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = {{MogolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Могол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Моңғол тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Моңғол тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Моңғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Моңғолдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Моңғолдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Моңғолдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Моңғол қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті моңғолдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның моңғолдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі моңғол-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Моңғолияға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде моңғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Моңғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Моңғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Моңғолдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] esb24txbphle4wc5twq06sih1wvx3ua 3642591 3642590 2026-08-13T18:32:25Z Қайсар Қылышбек 121401 3642591 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = {{MogolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Могол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Түркі-мұғул тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Моңғол тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Моңғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Моңғолдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Моңғолдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Моңғолдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Моңғол қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті моңғолдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның моңғолдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі моңғол-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Моңғолияға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде моңғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Моңғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Моңғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Моңғолдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] 98zvj51qonlxqn0375tdc3kf5o0zzm4 3642592 3642591 2026-08-13T18:36:53Z Қайсар Қылышбек 121401 /* Тарихы */ Бұл вандализм емес жаңакөзқарастыағы тарих.Бұл батамасы жаңа тарих айтылу керек. 3642592 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = {{MogolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Могол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Түркі-мұғул тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Мұғул тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Мұғул тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Мұғулдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Мұғулдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Мұғулдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Мұғул қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті мұғулдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның мұғулдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі мұғул-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Мұғулстанға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде моңғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Моңғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Моңғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Моңғолдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] 9lf3l0f6g7o03hxi5wmbps3ohim0hxk 3642594 3642592 2026-08-13T18:38:50Z Қайсар Қылышбек 121401 /* Отырар шайқасы */ 3642594 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = {{MogolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Могол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Түркі-мұғул тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Мұғул тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Мұғул тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Мұғулдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Мұғулдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Мұғулдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Мұғул қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті мұғулдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның мұғулдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі мұғул-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Мұғулстанға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде мұғул жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Мұғулдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Мұғулдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Мұғулдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] twfg8zhcuovgt3nxmo9683wtoi5alyn 3642596 3642594 2026-08-13T18:41:05Z Қайсар Қылышбек 121401 /* Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі */ бұл вандализм емес 3642596 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = {{MogolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Могол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Түркі-мұғул тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Мұғул тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Мұғул тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Мұғулдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Мұғулдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Мұғулдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Мұғул қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті мұғулдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның мұғулдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі мұғул-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Мұғулстанға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде мұғул жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Мұғулдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Мұғулдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Мұғулдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Еке Мұғул империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Еке Мұғул империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] kuzunmexbj0ep15tt9t3xgnxumason7 3642604 3642596 2026-08-13T18:45:29Z Қайсар Қылышбек 121401 /* */ 3642604 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Еке Мұғул империясы |өз атауы = Еке Мұғул Ұлысы |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Еке Мұғул империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг могол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Түркі-мұғул тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Мұғул]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Еке Мұғул империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Еке Мұғул империясы''' — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Мұғул тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Мұғул тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Мұғулдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Мұғулдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Мұғулдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Мұғул қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті мұғулдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның мұғулдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі мұғул-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Мұғулстанға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде мұғул жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Мұғулдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Мұғулдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Мұғулдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Еке Мұғул империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Еке Мұғул империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] od46yss5dtsjlwmqrw63hiunak6i9wq 3642624 3642604 2026-08-13T19:09:29Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Қайсар Қылышбек|Қайсар Қылышбек]] ([[User talk:Қайсар Қылышбек|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-89049-7|~2026-89049-7]] соңғы нұсқасына қайтарды 3550673 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Моңғол империясы |өз атауы = {{MongolUnicode |ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br />''Их Монгол Улс'' |статусы = [[Шыңғыс хан әулеті]] басқарған [[империя]] |p5=Таңғұт|flag_p5=Song-Liao-Xixia-1111.png|p6=Аббасилер халифаты|flag_p6=Abbasid_banner.svg|p7=Киев Русі|flag_p7=Rus-1015-1113.png|құрылуы = [[1206 жыл|1206]]<ref name="Taagepera499">{{cite journal |date= September 1997 |title= Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal= [[International Studies Quarterly]] |volume= 41 |issue= 3 |pages= 475–504 |doi= 10.1111/0020-8833.00053 |author= Rein Taagepera |author-link= Rein Taagepera |jstor= 2600793 |url= http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |access-date= 8 December 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date= 19 November 2018 |url-status=live| issn=0020-8833 }}</ref> |ыдырауы = [[1368 жыл|1368]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |ұраны = «Мәңгі ел!» |карта = Mongol Empire map.gif |сипаттамасы = Моңғол империясының кеңеюі (1206–1294жж)<br />қазіргі [[Еуразия]] саяси картасында |p1 =Хамаг моңғол |flag_p1 =Mongol_Empire_c.1207.png |p2=Қырғыз қағандығы|flag_p2=Кыргызский_каганат.png|p3=Қарақытай мемлекеті|flag_p3=Western_Liao.png|p4=Цзинь әулеті (1115 — 1234)|flag_p4=JinmapAD1200.png|s1 =Шағатай қағанаты |flag_s1 =Flag_of_Chagatai_Khanate.svg |s2=Алтын Орда|flag_s2=Golden_Horde_flag_1339.svg|s3=Елхан мемлекеті|flag_s3=Flag_of_Ilkhanate.svg|s4=Юань Империясы|flag_s4=Yuen_Dynasty_1294_-_Goryeo_as_vassal.png|астана = [[Аварга]] (1206–1235)<br>[[Қарақорым]] (1235–1260)<br>[[Ханбалық]] (1271–1368) |қалалары = |тілі = [[Моңғол тілі]]<br>[[Түркі тілдері]]<br> [[Қытай тілі]]<br>[[Парсы тілі]] тб. |діні = [[Тәңіршілдік]]<br> Өңірлерде: <br>[[Шаманизм]] <br>[[Буддизм]] <br>[[Несторян діні]] <br>[[Ислам]] |аумағы = 4000000км² (1206)<br> 24000000км² (1309) |халқы = 110 миллион<br> Әлем халқының 25% |басқару_формасы = Құрылтай<br />[[Сайлаулы монархия]].<br />Кейінірек [[Династия|Мұрагерлік]] |династиясы =[[Шыңғыс хан әулеті]] |басқарушылар_титулы = [[Ұлы хан]] (император) |басқарушы1 = [[Шыңғыс хан]] |басқарушы_жылы1 = 1206–1227 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Үгедей хан]] |басқарушы_жылы2 = 1229–1241 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Күйік хан]] |басқарушы_жылы3 = 1246–1248 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Мөңке хан]] |басқарушы_жылы4 = 1251–1259 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[Құбылай хан]] |басқарушы_жылы5 = 1260–1294 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = [[Тоғон Темір хан]] |басқарушы_жылы6 = 1333–1368 |басқарушылар_титулы7 = |басқарушы7 = |басқарушы_жылы7 = |басқарушылар_титулы8 = |басқарушы8 = |басқарушы_жылы8 = |басқарушылар_титулы9 = |басқарушы9 = |басқарушы_жылы9 = |басқарушылар_титулы10 = |басқарушы10 = |басқарушы_жылы10 = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |валютасы = [[Дирхам]], күміс және жібек [[қағаз ақша]], кейін Қытай чаосы, [[Юань Империясы]] қағаз ақшасы |дейін = |д1 = Еділ бұлғарлары |д2 = Хорезмшах мемлекеті |д3 = Қыпшақ даласы |д4 = Алания |д5 = Дали патшалығы |д6 = Қимақ қағанаты |д7 = Рүм сұлтандығы |ескерту = }} [[File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|alt=Painting of Genghis Khan|Тайвань мұражайындағы [[Шыңғыс хан]] суреті.]] [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Хамаг Моңғол]] [[File:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|left|alt=Map of Eurasia showing the different states|Моңғол империясы кезіндегі Еуразия картасы, ''c.'' 1200.]] '''Моңғол империясы''' ({{lang-mn|Их Монгол Улс}} немесе {{lang-mn|Монголын эзэнт гүрэн}}) — [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекет, әлемнің ең ірі [[Империя|империяларының]] бірі. == Тарихы == 1189 – 1206 ж. аралығында болған қиян-кескі соғыстардан кейін Шыңғыс хан Алтайдан [[Қытай]] қорғанына дейінгі аймақта тіртұтас мемлекет құрды және ол өз мемлекетін әрі қарай кеңейте бастады. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан далаларындағы саяси жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа тайпаларға өз үстемдігін орнату жолындағы күрестің күшеюімен сипатталады. Осы күрестің барысында Моңғол тайпасының өкілі Темучин (Шыңғысхан) Орталық Азия тайпаларың біріктірді, сөйтіп ол Орталық Азия даласындағы ең құдіретгі жаулап алушыға айналды. Керейіт- тер ханының наймандармен, Моңғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучиннің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғысхан белсене қатысты. 1207 ж. ол Сібірдегі орман жұртын бағындырғаннан кейін, 1207 – 09 ж. [[Таңғұт]] (Си Ся) мемлекетіне үш дүркін шабуыл жасап, жаулап алды. Шығыс Түркістандағы ұйғырлар мен қарлұқтар Шыңғыс ханға қарсылықсыз бағынды. 1211 ж. өзінің ежелгі ата жауы Алтын ([[Цзин]]) еліне қарсы аттанып, бес жылдың ішінде бұл елдің басты бекіністерін басып алып, мол олжаға батты. Алайда бұл жорық соңына дейін жеткізілмеді. Жалайыр Мұқылай ноян бастаған 60 мыңдық әскерді Қытайға қалдырып, Шыңғыс ханның өзі 1216 ж. Қарақорымға қайтып оралды. Көп ұзамай батысқа қарай жорықтар ұйымдастырылды. [[Жебе ноян]] бастаған әскер найман ханы Күшлікті өлтіріп, [[Іле]], [[Жетісу]] аймағын билеп тұрған Қарақытайлар мемлекетін бағындырды. 1211 жылы Жетісуға Моңғолдардың алғашқы келуі сол оқиғалардың салдарынан болған еді. Бірақ олар ұзақ уақыт болған жоқ, ейткені Шыңғысхан оларды солтүстік Қытай жеріндегі Цзинь империясымен соғысуға кері шақырып алды. 1216 жылы бұл науқан ойдағыдай аяқталғаннан кейін Моңғолдар Батысқа қарай жылжуын қайтадан бастады. [[Шыңғысхан]] өзінің үлкен ұлы [[Жошы]]ға қыпшақтарға қашып барған меркіттерді қыруға, ал сенімді қолбасшыларының бірі [[Жебе-ноян]]ға [[Күшлік-хан]]ды жазалауға бұйырды. 1218 жылы Күшлік-хан талқандалды да, Моңғолдар оның Жетісудағы иеліктеріне кірді, оларды христиан наймандар мен буддистердің қысымынан қатты зардап шеккен жергілікті мұсылман тұрғындары қуана қарсы алды. Күшліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін Моңғол қолбасшысы Жебе-ноян жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал мұсылмандарға найман билеушілерінің тоқтатқан жария түрде құдайға құлшылық ету құқығы қайтарылсын деп бұйрық берді. Қашып кеткен Күшлікті моңғолдар Бадахшанда қуып жетіп, басынн алды. Сөйтіп, Шыңғыс иеліктері Хорезмшах мемлекетіне таяп келді. Жошы хан Қазақстанның Торғай далаларында меркіттермен шайқасып, оларға күйрете соққы бере ыдыратып жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мындық әскері шабуыл жасады, ол Сырдарияның төменгі ағысындағы [[Женттен]] қазіргі қазақ далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. Бірақ жалпы алғанда бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтің пікірінше, Шыңғысхан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның моңғолдармен ашық шайқаска неліктен шықпаған себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі моңғол-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты.Шыңғысханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда алуан түрлі пікірлер туғызды. [[Хорезмшах]] Моңғолияға бірінен соң бірін екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан [[Шыңғысхан]] да елшілік жіберді. 1218 жылдын көктемінде хорезмшах [[Мұхаммед]] осы елшілікті қабылдады. ==Отырар шайқасы== Содан көп кешікпей [[Шыңғысхан]] [[Орта Азия]]ға сауда керуенін жіберді. 500 түйеден тұратын керуенде моңғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам болатын. Көп адамы бар керуен 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ Ғайыр-хан Иналшық көпестерді тыңшылық жасады деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. [[Шыңғысхан]] [[Қайыр-хан]]ды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен бірге елшілерді өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғысханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды Моңғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны жүзеге асыруы екіталай еді. [[Ан-Нисави]]дің айтуынша, «ол оған (Шыңғысханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердің көп бөлігі мен жоғары дәрежелі әскербасылар соның (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Онын кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың мемлекетінде орта ғасырлардағы Қазақстан далаларынан шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғысханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінін дәл саны белгісіз, одақтастарымен - Жетісу қарлуқтарымен және [[Шығыс Түркістан]] ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. Жорық 1219 жылдың қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге қарағанда, Шыңғысхан әскерін [[Ертіс]]тен [[Сырдария]]ға дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен — [[Жетісу]] арқылы алып өткен. Отырарға таянғанда Шыңғысхан оны қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] баскарған әскерлерді қалдырып, [[Жошы-хан]]ды Сырдарияның төменгі ағысына - Жент жөне [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] қалаларына жіберді, үшінші топ [[Сырдария]]ның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғысханның өзі негізгі күштерімен [[Бұхара]]ға аттанды. Отырардың билеушісі Қайыр-хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды коршау бес айдай уақытқа созылды. Қаһармандық қорғаныстың бесінші айы бітуге айналғанда хорезмдік әскербасы Қаража-хаджиб он мындық колымен Моңғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да табандылықпен қорғана береді. «Арыстандай айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, Моңғолдарға оны алу үшін тағы бір ай уақыт керек болды. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға түсіп, Шыңғысханның алдына апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59 ISBN 978-601-282-026-3</ref> == Мемлекеттің ұлыстарға бөлінуі == Шыңғыс хан басып алынған жерлерді өз ұлдарына: қыпшақ даласын Жошыға, Іле, Жетісу, [[Мауераннахр]] өлкелерін Шағатайға, Шығыс Түркістан, Алтайды Үгедейге бөліп берді. Батысқа қарайғы жерлерді басып алуды Жошыға тапсырып, өзі 1224 ж. Қарақорымға қайтып оралды. 1226 ж. таңғұттарға қарсы соңғы жорығын жасады. Шыңғыс хан империясы Ляодун түбегінен Кавказға, Байкалдан Тұрпанға дейінгі алып кеңістікті алып жатты. Шыңғыс хан өлерінде балаларына Корея түбегіне дейінгі өлкені жаулап алу мен батысқа қа-райғы шабуылдарды жалғастыра беруді өсиет етті. Әкесінен кейін “ұлы хан” тағына отырған Үгедей Алтын елін біржолата жаулап алды. Мөңке Қытайға қарсы жорыққа аттанды, Төленің тағы бір ұлы Хулагу Иранды бағындырды. 1235 ж. [[Бату]] бастаған қол батысқа қарай жорық жасап, Шығыс Еуропаның көпшілік бөлігі мен Русьтің шығысын жаулап алды. Нәтижесінде 1245 – 46 ж. әйгілі Жошы-Қыпшақ ([[Алтын Орда]]) державасының негізі қаланды. Бұл держава шығысынан батысына дейінгі аралығы шамамен 6160 км, солтүстігінен оңтүгіне дейінгі аралығы 4400 км алып өлкені қамтыды. Қытайға қарсы аяқталмай қалған жорықты Құбылай одан әрі жалғастырды. Бұл жорық 30 жылға (1260 – 90) созылды. [[File:Genghis khan empire at his death.png|thumb|left|alt=Map of Asia showing the divisions of the Mongol Empire|1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейінгі Азия картасы.]] Нәтижесінде бүкіл Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері Моңғол империясы билігіне өтіп, Құбылай Қытайда Юань әулетінің негізін қалады. Ол империя астанасын Қарақорымнан Кайпинге ([[Пекин]]) көшірді. 1271 ж. жаңа астана салғызып, оны “Хан қаласы” (Ханбалық) деп атады. Бірақ көшпелілердің ат жалында жүріп күшпен жаулап алынған қоғамдық, экон. даму дәрежесі әр түрлі елдер мен халықтарды бір орталықтан басқару оңай емес еді. Моңғолдар жаулап алған елдерінде өздерінің ұлыстық әскери-бюрократ. билік жүйесін орнатты. Осыған байланысты ұлыс билеушілері өздерін орталықтан дербес, жеке билік иесі ретінде сезіну үшін жергілікті ақсүйектермен жақындасып, солардың салт-дәстүрлерін қабылдады. Бұл өз кезегінде империяның ыдырауын тездетті. Дегенмен, Моңғол империясы арқылы Батыс пен Шығыс арасындағы қарым-қатынастар дамып, [[Ұлы Жібек жолы]] қайта жандана бастады. Сонда да жаулап алынған әрбір халық, әрбір аймақ мүдделерін бір орталықтан реттеп отыру мүмкін болмады. Империя астанасы Кайпинге көшірілгеннен кейін онда бір-бірімен терезесі тең үш ортаға: Юань, Жошы-Қыпшақ және Ирандағы ильхандар мемлекеттері пайда болды. Юань билігі 108 жылға, ильхандар билігі 120 жылға созылса, Жошы-Қыпшақ державасы 240 жылға жуық өмір сүрді. Кейіннен бұл державалардың орнында көптеген ұлттық мемлекеттер өсіп шықты. Солардың бірі Алтын Орда, Ақ Орданың тікелей мұрагері – Қазақ хандығы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:1368 жылы жойылғандар]] [[Санат:1206 жылы құрылғандар]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Тәжікстан тарихы]] [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Азия тарихы]] [[Санат:Орталық Азия]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Империялар]] [[Санат:Азия империялары]] 7lb96qg8uc614rl0iqx2oiq6xe7n9y6 Әліби Қабыкенұлы Шапауов 0 46277 3642617 3642229 2026-08-13T19:02:32Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/~2026-44295-07|~2026-44295-07]] ([[User talk:~2026-44295-07|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620387 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Шапауов Алиби Кабыкенович Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР-і, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филология ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендиясын алған. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} 2ukuerx72o8x3o2p9mmojikwfln7jul Досмұрат Қызылбиұлы Айтқұлов 0 46453 3642496 3404262 2026-08-13T12:51:18Z ~2026-44485-34 184556 жұмыс орындары және ғылыми еңбек саны жайлы мәліметтер. 3642496 wikitext text/x-wiki '''Досмұрат Қызылбиұлы Айтқұлов''' (8.2.[[1958]] , [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Көксәйек|Көксаяқ]] ауылы) – инженер, техника ғылымдарының докторы ([[2002]]), профессор ([[2004]]), Халықаралық инженерлер ([[2006]]) және ҚР Ұлттық инженерлерлік ([[2008]]) академияларының мүшесі. [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институты]]н бітірген ([[1982]]). Осы институтта кафедра инженері, ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан (1983–97), «Балқаш» білім консорциумының атқарушы директоры (2003), «[[БГТИ]]» АҚ ректоры (2003–09), «[[ОҚТМИ]]» АҚ ректоры (2009), А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті (2011), М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті (2013) және Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеттерінде (2014) бірінші проректоры, ҚР Білім және ғылым министрлігінде департамент директоры (2012-2013) қызметтерін атқарады. Қ.Сәтпаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университетінде ректор аппарат басшысы (2014-2016) және Қ.Сәтпаев атындағы Геология ғылымдары институтының директорының ғылыми-инновациялық жұмыстары бойынша орынбасары (2016-2019) қызметтерін атқарды. 2019 жылдан ҚР Минералды шикізатын кешенді өңдеу Ұлттық орталығында қызметте, 2025 жылдан Ұлттық орталық бас директорының бірінші орынбасары қызметінде. Ғылыми жұмысының бағыты – [[түсті металдар]]дың тотықты, сульфидті және хлоридті қосылыстарының күрделі жүйелері бойынша физика-химия зерттеулер жүргізу. Айтқұлов 250-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 31 авторлық куәліктермен патент, 9 монография, 9 оқу құралының («Өзін бақылауға арналған физикалық химиядан сұрақтар мен есептер жинағы», Шымкент, 2003; «Охрана труда. Безопасность жизнедеятельности», Қарағанды, 2008) авторы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Шығармалары: == *Физико-химические основы и технология переработки бедных шлаков цветной металлургии хлоридной продувкой (1996); *Физико-химические закономерности получения и хлорирования оксохлоридов цветных металлов (2003); *Физико-химические закономерности хлоридовозгонки меди, цинка и свинца из поликомпонентных оксидных, сульфидных и оксидно-сульфидных систем (2004).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.karoblmaslihat.kz/ru/dep_aytkulov.html Айткулов Досмурат Кызылбиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305093131/http://www.karoblmaslihat.kz/ru/dep_aytkulov.html |date=2016-03-05 }} {{ru icon}} ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:8 ақпанда туғандар]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Халықаралық инженерлер академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан инженерлік академиясының академиктері]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Бұзұлұқ гуманитарлық-технологиялық университетінің ректорлары]] [[Санат:Бұзұлұқ гуманитарлық-технологиялық университетінің профессорлары]] [[Санат:Орталық Қазақстан технология және менеджмент институтының ректорлары]] 71xqv27i0ra7g5cusr8t2laodn3r7n9 Әбілқайыр Баймолдин 0 48601 3642711 3563370 2026-08-14T08:07:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642711 wikitext text/x-wiki '''Әбілқайыр Баймолдин''' ([[1909 жыл|1909]], [[Павлодар облысы]] [[Аққулы ауданы]] Тақыр ауылы — [[4 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Невель]]) — [[әскер]]и қайраткер, [[подполковник]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2678115/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrad Учетно-послужная картотека Баймульдин Абильхаир]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1944). == Өмірбаяны == * [[Жоғары офицерлік атты әскер мектебі]]н * [[Мәскеудегі әскери-саяси академия]]ны бітірген.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> * [[Ұлы Отан соғысы]]нда [[Мәскеу]] түбіндегі ұрыстарға қатысты. * 1941 жылдың 22 желтоқсанынан бастап Чкалов қаласында (қазіргі [[Орынбор]]) полк командирінің міндетін уақытша атқарды, ал 1942 жылдың 5 мамырынан бастап полк комиссары болды. [[Невель]] қаласын азат етуге қатысып, оның бірінші әскери коменданты болып бекітілді. == Марапаттары == * Екі рет [[Қызыл Ту]] * [[Қызыл Жұлдыз]] ордендерімен марапатталған. == Есте сақтау == * [[Невель]] қаласындағы бір көшеге * [[Тақыр]] аулындағы мектепке * бұрынғы “[[Восточный]]” кеңшарына оның есімі берілген.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1909 жылы туғандар]] [[Санат:Аққулы ауданында туғандар]] [[Санат:4 қаңтарда қайтыс болғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Невельде қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО полковниктері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] [[Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] 2s96nnyb5kx1crjzntz2mx2cfih4m3j Атырау педагогика институты 0 53937 3642502 3279488 2026-08-13T12:59:49Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642502 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Қадыр Өтегенұлы Жүсіп 0 57441 3642648 3581636 2026-08-14T02:35:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642648 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Қадыр Өтегенұлы Жүсіп |Суреті = |Туған күні = 10.01.1937 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[ақын]], [[Филология|филолг]], [[Педагогика|педагог]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{!}}- {{!}}{{Мәдениет қайраткері}}{{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = }} '''Қадыр Өтегенұлы Жүсіп''' ([[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да туған) — [[ақын]], [[Филология|Филология ғылымдарының докторы]] ([[1996 жыл|1996]]), [[профессор]] ([[1998 жыл|1998]]).[[Педагогика]] қызметкері. Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан Жазушылар Одағының және Журналистер Одағының мүшесі. [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. == Толығырақ == Қадыр Өтегенұлы [[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да дүниеге келген. Руы [[Адай]], бөлімі [[Сүйіндік (Кіші жүз)|Сүйіндік]]. Қаланың Жамбыл атындағы орта мектебін тәмамдап, 1961 жылы [[Атырау педагогика институты|Атырау мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген. 1961–1982 жылдары Гурьев қаласының Абай атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып еңбек етеді. Содан кейін Алтынсарин атындағы №11 орта мектеп директорының орынбасары, №2 мектеп-интернатта аға тәрбиеші, облыстық халық шығармашылығы үйінің директоры, М.Әуезов атындағы №7, Қ.Сәтбаев атындағы №19 орта мектептерде мектеп директоры болды.<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/debiet-lemini-tola-ayyi/ Атыраудың Қадыры]</ref> 1960-1975 жылдары облыстық радиода дикторлық қызмет атқарды. 1982 жылы [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогика институтына]] қазақ әдебиеті пәнінен дәріс беру үшін жұмысқа шақырылады. Мұнда бастауыш білім және бала тәрбиесі бөлімінде, кейіннен жаңадан ашылған қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде қазақ әдебиеті, әдебиет теориясы пәндерінен дәріс оқиды. 1988-2003 жылдары қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушілік жұмысын атқарды. 1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетіне ғылыми ізденуші болып тіркеледі. Ғылыми жетекшілікке академик-жазушы, профессор [[Зейнолла Қабдолов]] тағайындалады. 1988 жылы «[[Жұмекен Нәжімеденов]]тың лирикасы» деген тақырыпта кандидаттық, 1996 жылы «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болды. 1999 жылы Қазақстан Республикасы ЖАК-тің шешімімен профессор ғылыми атағы берілді. 2001 жылы Әлеуметтік ғылымдар академиясының корреспондент мүшелігіне сайланды. 2016 жылы Қазақстан Республикасы педагогика ғылымдарының академигі атағына ие болды. Қазіргі таңда [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры. == Шығармашылығы == «Өлке» баспасынан «Естелік» (1993), «Ғылым» баспасынан «Асау Атырау» (1997) өлең жинақтары жарық көрген. «Әдебиет сабағында оқушылардың творчестволық ізденістерін қалыптастыру» (Әдістемелік құрал, 1993), «Орта мектепте лириканы талдау» (Әдістемелік құрал, 1994), «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» (Монография, 1995), «Жыр жиһазы» (Монография, 1995), академик-жазушы З.Қабдоловтың шығармашылығына арналған монография — «Жазушы. Ғалым. Ұстаз» (1997), жазушы Ә.Кекілбаевтың творчествосына арналған монография — «Шың мен шыңырау» (2000), «Таңғажайып Бейбарыс» (2000), «Алмас жыр» (2003), «Әдеби толғамдар» (2004), «Махамбеттану мәселелері» (2005), «Қазақтың Қабдоловы» (2005), «Жұмекен жұмбағы» (2006) сияқты кітаптар мен монографиялардың авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Академик Зейнолла Қабдоловтың 5 томдық шығармалар жинағының соңғы үш томын құрастырушы. == Марапаттары == * КСРО "Еңбек ардагері" медалі. * Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасының мемлекеттік [[Ерен еңбегі үшін медалі]]. * 2001 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 10 жыл" медалі. * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]. * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 25 жыл" медалі. * Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгі иегері. * Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. * 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды. * 2021 жылдың 29 қыркүйекте өткен Атырау облыстық мәслихатының VII сессиясы шешімімен «[[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы» атағы берілді.<ref>https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123824/https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata |date=2021-10-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]] 373nv22ezt8k9zg8qeudsdxzt5zc0rj Хосе Марти 0 58757 3642532 3489745 2026-08-13T14:59:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642532 wikitext text/x-wiki [[Сурет:MartiJohnManuel K TRestauration.jpg|thumb|right|300px|Марти Хосе Хулиан]] '''Хосе Хулиан Марти-и-Перес''' (исп. ''José Julián Martí y Pérez'', 28 қаңтар 1853<ref>https://www.britannica.com/biography/Jose-Julian-Marti</ref> — 19 мамыр 1895<ref>https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?22661</ref>) — Кубалық ақын, жазушы, публицист, аудармашы, философ және революционер, Кубаның Испаниядан азаттық қозғалысының жетекшісі. Отанында ол ұлттық қаһарман болып саналады, «Тәуелсіздік елшісі» деген лақап атқа ие. Әдеби ортада модернизмнің атасы ретінде танымал. == Өмірбаяны == Хосе Марти, Валенсиядан Мариано Мартидің және Тенерифеден (Канар аралдары) Леонор Перес Кабрера отбасының ұлы, 1853 жылы 28 қаңтарда Гаванада дүниеге келген. Марти төрт жасында отбасы Валенсияға көшті, бірақ екі жылдан кейін Кубаға оралды, ол Санта-Клара ауданындағы мектепте алғашқы білімін алды. 1865 жылы Хосе «Сан-Пабло» мектебіне оқуға түсті, оның директоры, Рафаэль Мария де Мендиве, Кубаның реформалары мен тәуелсіздігінің жақтаушысы<ref name=":0">Григулевич И. Р. Хосе Марти — М.: Наука, 1979, 288 с.</ref>, оның саяси философиясының қалыптасуына үлкен әсер етті. Авраам Линкольнді өлтіру туралы жаңалықтардан білген Хосе және басқа шәкірттер АҚШ президентінің құлдықты жоюдағы сіңірген еңбегін құрметтеу үшін аза тұтты. 15 жасында Хосе Марти өзінің бірнеше өлеңдерін жариялады, ал 16 жасында «La patria libre» («Еркін Отан») халықтық-патриоттық газетін құрды. 1868 жылы Кубада басталған революциялық көтеріліс кезінде (он жылдық соғыс деп аталатын — Кубаның Испаниядан тәуелсіздігі үшін соғысқан үшеуінің біріншісі) ол көтерілісшілерге ашық жанашырлық танытты, содан кейін директор Мендиве қамауға алынып, 1869 жылы 21 қазанда сотқа тартылды. 1870 жылы 4 наурызда Марти «Сан-Ласаро» карьерлерінде алты айға ауыр жұмысқа сотталды, Пинос тұтқындар аралында біраз уақыт өткізді. 1871 жылы 15 қаңтарда Испанияға жер аударылды. Онда ол репетиторлықпен өмір сүріп, білімі мен әдеби жұмысын жалғастырды, Мадрид университетінде оқыған әдебиет, құқық және философия ғылымдарының дәрежесін алды, сонымен қатар саяси қызметпен байланысын үзбеді (Мадридте алғаш рет балконынан Кубаның туы ілінді). Мартидтің алғашқы публицистикалық брошюрасы — «Кубадағы саяси түрме» — ауыр түрме тұтқындары туралы дәл Мадридте жарияланып, Кортес депутаттарына жіберілді. 1873 жылы алғашқы Испания Республикасының жариялануына оның тағы бір «Куба революциясы алдында Испания Республикасы» брошюрасы арналды. 1874 жылы Марти Сарагоса университетінде өнер магистрі және заңгер дәрежесін (азаматтық және канондық құқық лицензиясы) алды, содан кейін Испаниядан кетті. Ол келесі бірнеше жылды Францияда, Мексикада, Гватемалада және Венесуэлада өткізді. 1875 жылы Мексика Үкіметінің «Revista Universal» («Жалпыға шолу») журналында ақпарат бөлімін басқарды. 1877 жылы қаңтарда Хосе Марти Мексикадағы әскери төңкеріске байланысты (өзінің бөліктерінен — Джулиан Перес) Кубаға оралды, бірақ 48 күннен кейін Гватемалаға көшуге мәжбүр болды, онда ол жергілікті Астананың орталық мектебінде философия тарихы мен Батыс Еуропа әдебиетінен сабақ берді. 1878 жылы 31 тамызда Мексикада әйелі болған жерлесі Кармен Сайяс Басан и Идальгомен бірге Кубаға қайта оралып, адвокаттық қызметтен бас тартты, Гуанабакоа лицейінің әдебиет бөлімінің хатшысы болып жұмысқа орналасты және Испанияның отаршыл әкімшілігіне қарсы көтеріліс дайындауға қатысты, ол үшін 1879 жылы 25 қыркүйекте Испанияға тағы да жер аударылды<ref name=":0" />. 1880-1895 жылдары ол АҚШ-та болды (1881 жылы Венесуэлаға қоныс аударған кезеңді қоспағанда, ол екі елордалық колледжде сабақ берді және өзінің «la revista Venesolana» басылымының екі нөмірін шығарды, бұл жергілікті диктатор Антонио Гузман Бланконың ашуын туғызды, бұл Мартиді Нью-Йоркке оралуға мәжбүр етті), онда ол Латын Америкасының корреспонденті болды. Газеттер, мақалалар, кітаптар жазды және оқытушылық қызметпен айналысты. Генерал Каликсто Гарсия Кубаға кеткеннен кейін Нью-Йорктегі революциялық Куба комитетінің президенті болып сайланды. Кубада жаңа көтеріліс дайындау бойынша белсенді қызметті бастады. 1882 жылы шілдеде генерал Максимо Гомес пен Антонио Масеоға Отан бостандығы үшін күресті жалғастыруға шақырған хаттар жіберді<ref>Марти Х. ''Избранное. Стихотворения, статьи, очерки — М.: Худ. лит., 1974, 384 с.''</ref>. Әр түрлі эмигрант ұйымдарының ішінен Марти Кубада 1895 жылы 24 ақпанда басталған ұлт-азаттық көтерілісті ұйымдастыруда шешуші рөл атқарған әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдерін біріктірген Куба революциялық партиясын (КРП, 1892) құрды. КРП-ның орталық баспа органы Марти негізін қалаған «Pátria» («Отан») газеті болды. «Революцияның елшісі» деп танылған патриот және интернационалист Хосе Мартидің беделі көтерілісші Куба халқының бірігуіне ықпал етті, ол ''«Тәуелсіздік соғысында Әли бүкіл халықтың сұраныстары мен талаптарын қанағаттандыратын мемлекеттік құрылымның формаларын табуы керек»'' болды<ref>Слёзкин Л. Ю. История кубинской республики — М.: Наука, 1966, 468 с., — сс. 25-26, 307</ref>. 1895 жылы 25 Наурызда КРП жетекшісі Хосе Марти және көтерілісшілер күштерінің қолбасшысы генерал Максимо Гомес Монте-Кристи ауылында (Доминикан республикасы) Кубаның тәуелсіздігі, бүкіл халықтың құқықтары мен бостандықтары үшін күресті негіздейтін және олардың отанында және басқа елдерде жарияланған бірлескен «Монте-Кристи Манифестіне» қол қойды. Онда ол тәуелсіздікке қол жеткізу үшін Куба қандай саясат жүргізуі керек екенін атап өтті: * Негрлер соғысына қатысу жеңіс үшін өте маңызды; * Кубаның күшеюіне қарсы емес испандықтар зардап шекпеуі керек; * Жеке ауылдық жерлер бүлінбеуі немесе тоналмауы керек; * Революцияның басты міндеті-Кубаға жаңа экономикалық өмір әкелу. 1895 жылы сәуірде Марти көтеріліске тікелей қатысу үшін Кубаға оралды, Ориенте провинциясындағы партизандардың шағын тобымен қонды. 15 Сәуірде Хосе Мартиге азаттық армиясының генерал-майоры атағы берілді, ал бір айдан кейін, 19 мамырда ол Контрамаэстре мен Кауто өзендерінің түйіскен жеріне жақын дос Риостағы испан әскерлерімен шайқаста қаза тапты. Оның денесі испандықтардың қолына түсті, олар оны жерледі, бірақ содан кейін эксгумацияланды. Хосе Марти көзі тірісінде испан билігіне ғана емес, АҚШ-тың Кубаға экспансионизм қаупіне де қарсы болды; оның қорқынышы ол қайтыс болғаннан кейін аралды 1898 жылы американдық күштер басып алған кезде ақталды. Қазіргі Кубада Хосе Марти Куба революциясының бастаушысы ретінде қарастырылады. Монкада казармасына шабуыл қарсаңында, 1953 жылы 25 шілдеде Фидель Кастро жолдастарына: «Егер біз ертең жеңсек, Марти армандаған нәрсе жақын арада орындалады, егер біз Жеңіліп қалсақ, туын көтеріп, Отан үшін өлуге дайын жаңа адамдар шығады», — деді<ref>Слёзкин Л. Ю. История кубинской республики — М.: Наука, 1966, 468 с., — сс. 25-26, 307</ref>. == Ресейге қызығушылығы == Хосе Марти Ресейдегі Орыс мәдениеті мен әлеуметтік оқиғаларға қызығушылық танытты, ол туралы жазған А. С. Пушкиннің поэзиясын зерттеді<ref>http://interaffairs.ru/read.php?item=9102 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402094843/http://interaffairs.ru/read.php?item=9102 |date=2015-04-02 }}</ref>:<blockquote>''Пушкин шынымен де Ресейдің ақыны, бұл мақтан тұтатын және Белгісіз Ел оны оятқан халықты шынымен де халыққа айналдырды.''</blockquote>1888 жылы Нью-Йоркте өткен Василий Верещагин шығармаларының алғашқы көрмесі туралы мақалада ол Ресей халқының өзіндік поэтикалық бейнесін жасады:<blockquote>''Орыс халқы өзімен бірге жаңаруды алып жүр. Патриархалдық, бала сияқты аңғал, рухы жоғары, ол қан шығаратын тас, содан кейін тас тырнақтары бар қанатты тіршілік иесі. Ол қалай сүюді біледі және қалай өлуді біледі орыс тілінде жарықтық пен құмарлық, ашуланшақтық пен неганың сыбыры, рухани ашықтық пен күш бар.''</blockquote> == Естелік == * Хосе Марти пионер ұйымы (Куба). * 1925 жылы Гаванада Хосе Марти үй мұражайы ашылды. * «Хосе Марти» қоғамдық-саяси және көркем әдебиет баспасы (Куба) — 1984 жылы қаңтарда құрылған<ref>Куба // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1985 (вып. 29). М., «Советская энциклопедия», 1985. стр.280-282</ref>. * 1951 жылы 30 Маусымда (президент Карлос Прионың кезінде) Санта-Ифигения зиратында (Сантьяго-Де-Куба) Хосе Марти кесенесі салтанатты түрде ашылды. Әр жарты сағат сайын оның етегінде құрметті қарауыл өзгереді. * 1953 жылы Кубада «Хосе Мартидің туғанына 100 жыл» деген жазуы бар 1 песо мерейтойлық монета айналымға шығарылды. * 1962 жылы Мәскеуде Спиридоновка көшесі, 28-де мүсінші П.Е. Шапироның Хосе Марти ескерткіші орнатылды<ref>http://www.moskvichi.name/questions_and_answers/06.php</ref>. * 2015 жылғы 22 наурызда Ресейдегі Куба Республикасының Елшілігі сыйға тартқан Хосе Мартидің бюсті «Этномир» Калуга этнографиялық парк-мұражайында орнатылды<ref>http://www.regnum.ru/news/cultura/1907553.html</ref>. * Хосе Марти дәстүрлі түрде 1 купюрадағы барлық ақша реформаларында бейнеленген Кубалық песо режимі болғанына қарамастан американдық Батиста немесе коммунистік Фидель Кастро. * Куба Конституциясында Хосе Мартидің идеялары марксистік-лениндік философиямен қатар мемлекеттің жетекші идеологиялық негізі ретінде бекітілген<ref>http://russian.people.com.cn/31521/6346727.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142049/http://russian.people.com.cn/31521/6346727.html |date=2015-04-02 }}</ref>. * Меркурийдегі кратер Хосе Мартидің құрметіне аталған. * Марти 1973 жылы Венгрияның пошта маркасында бейнеленген. * 2013 жылы № 91 Минск орта мектебіне Хосе Марти есімі берілді<ref>http://www.belta.by/regions/view/minskoj-srednej-shkole-91-prisvoeno-imja-kubinskogo-geroja-hose-marti-66354-2013</ref>. Мартидің шығармаларын орыс тіліне Леонид Мартынов, Валерий Сергеевич Столбов, Овадий Савич, Инна Юрьевна Тынянова, Беларусь тіліне — Микола Метлицкий, украин тіліне — Дмитрий Павличко, словак тіліне — Руфус Милан аударды. * Киевте Хосе Мартидің бюсті Украинадағы Куба елшілігінің аумағында және кенасса ғимаратындағы ескерткіш тақта орналасқан<ref>http://cubaua.info/gallery.html?gal_id=2008Vseykrainskaya_konferenciya_solidarnosti_s_Kyboi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917143252/http://cubaua.info/gallery.html?gal_id=2008Vseykrainskaya_konferenciya_solidarnosti_s_Kyboi |date=2018-09-17 }}</ref>. * 2017 жылдың 3 шілдесінде Сантьяго-де-Чили орталығында Хосе Марти ескерткіші ашылды<ref>https://regnum.ru/news/2296930.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917143426/https://regnum.ru/news/2296930.html |date=2018-09-17 }}</ref>. * 1927 жылдан 1954 жылға дейін Хосе Мартидің есімімен Иваново — Қазіргі палехская көшесі аталды. * «Хосе Марти» есімін Латвия теңіз пароходының танкері алып жүрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Куба ақындары]] [[Санат:Куба жазушылары]] [[Санат:Модернист жазушылар]] [[Санат:Куба аудармашылары]] [[Санат:Куба журналистері]] [[Санат:Куба саясаткерлері]] bpojerr0kzonul1lddj503lgawv2165 Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы 0 61837 3642736 3627172 2026-08-14T09:32:53Z Casserium 68287 3642736 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы |қысқартылған атауы = ''ҚР ПІБ'' |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{KAZ}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1995 жыл |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті]] |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 87,6 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] |басшылықтың лауазымы1 = Президенттің Іс Басқарушысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://qr-pib.kz |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы''' (''ҚР ПІБ'') – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] басқарады. == Қызметі == Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады: * ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді. * ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді; * Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету, санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару. == Тарихы == 1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді. 1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N940001884_ Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы туралы]</ref> 1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002600_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң Iс Басқармасы туралы]</ref> == Басшылық == * Президент Іс басқарушысы: [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Абай Алтай (2023 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап)<ref>[https://qr-pib.kz/p/2299 Басшылық туралы мәлімет]</ref> === Президент Іс Басқарушыларының тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президенті аппаратының Іс басқармасы (1990—1992)<br>Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы (1992—1994)<br>Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Шаруашылық басқармасы (1994—1995)''' | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 10 мамыр 1990 || 20 қазан 1995 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы (1995—)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 20 қазан 1995 || 8 қараша 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]]<br>{{small|(1936—1998)}} || 8 қараша 1995 || шілде 1996 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || қыркүйек 1996 || қыркүйек 1998 |- | 4 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 2 қыркүйек 1998 || 16 маусым 2003 |- | 5 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 16 маусым 2003 || 20 наурыз 2004 |- | 6 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 20 наурыз 2004 || 27 наурыз 2006 |- | 7 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|99px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 28 наурыз 2006 || 11 желтоқсан 2008 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 11 желтоқсан 2008 || 13 сәуір 2011 |- | 9 || [[Сурет:Serik Umbetov.jpg|99px]] || [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} || 13 сәуір 2011 || 21 қыркүйек 2012 |- | 10 || [[Сурет:Бисембаев Абай Айдарханович.jpg|99px]] || [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} || 21 қыркүйек 2012 || 19 наурыз 2019 |- | 11 || [[Сурет:Battakov (cropped).jpg|99px]] || [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<br>{{small|(1969 туған)}} || 21 наурыз 2019 || 11 қаңтар 2022 | rowspan="3"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- | 12 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 11 қаңтар 2022 || 6 ақпан 2024 |- | 13 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1987 туған)}} || 7 ақпан 2024 || — |} == Ведомстволық бағынышты ұйымдар == {| class="wikitable" |- ! Ұйым !! Сипаттамасы !! Қарамағындағы ұйымдар !! Сайты |- | «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаменті» ММ || [[Қазақстан Құрылтайы|Қазақстан Республикасы Құрылтайы]] қызметін материалды-техникалық, транспорттық, әлеуметтік-тұрмыстық, сондай-ақ қаржылық жағынан қолдауды қамтамасыз етеді. 1990 жылдың бас кезінде Жоғары Кеңес аппаратының құрамындағы бөлім, кейін басқарма ретінде жұмыс істеді. 1995 жылы ҚР Парламентінің Іс басқармасы, 1996 жылы ҚР Парламентінің Шаруашылық басқармасы, 2016 жылы Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасы болып өзгерді, 2026 жылы қазіргі атауына ие болды. || 1. {{URL|https://auto-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің автошаруашылығы» ШЖҚ РМК}}<br> 2. {{URL|https://agd-mtqb.qr-pib.kz/|«ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің әкімшілік ғимараттар дирекциясы» ШЖҚ РМК}}<br> 3. {{URL|https://io-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің инженерлік орталығы» ШЖҚ РМК}}<br> 4. {{URL|https://parlaminst-mtqb.qr-pib.kz/ «ҚР Құрылтайының қызметін шаруашылық қамтамасыз ету департаментінің «Парламентаризм институты» ШЖҚ РМК}} | {{URL|https://mtqb.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Медициналық орталығы» ММ || Медициналық санаторийлік-курорттық қамтуды ұйымдастыру, халық денсаулығын нығайту және сақтау, санитариялық-эпидемиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, өңірлерге заманауи технологияларды трансферттеу, медициналық туризмді дамыту, ғылыми және клиникалық ынтымақтастықты кеңейтумен айналысады. || 1. {{URL|https://bmcudp.kz/|«ҚР ПІБ Медициналық орталығының ауруханасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 2. {{URL|https://oka.qr-pib.kz/ «ҚР ПІБ Медициналық орталығының Ұлттық госпиталі» ШЖҚ РМК}} (Алматы қ.)<br> 3. {{URL|https://okzhetpes-burabay.kz/|«Оқжетпес» емдеу-сауықтыру кешені» АҚ}} (Щучинск-Бурабай курорттық аймағы)<br> 4. {{URL|https://almatyresort.kz/|«Almaty Resort» санаторийі}} (Алматы қ.)<br> 5. {{URL|https://moseso.qr-pib.kz/|«Санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 6. {{URL|https://mtazho.qr-pib.kz/|«Корпоративтік дамыту орталығы» АҚ}} (Астана қ.)<br> 7. {{URL|https://qarlygash.qr-pib.kz/|«Қарлығаш» балабақшасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қаласында 3 филиал)<br> 8. «Қазақстан» санаторийі (Қырғызстан, [[Ыстықкөл]] көлі)<br> 9. {{URL|https://kazakhstan-kmv.ru/|«Қазақстан» санаторийі}} («Астана» ЖШҚ, Ресей, Ессентуки қ.) | {{URL|https://mo.qr-pib.kz/}} |- | [[Бурабай ұлттық паркі|«Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі» ММ]] || Ақмола облысының аумағында орналасқан «Бурабай» ұлттық паркі 2000 жылы тамызда құрылды. || — || {{URL|https://burabaypark.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Автошаруашылығы» РМК || Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына автокөлікпен қызмет көрсету, ресми іс-шараларға, шетелдік делегацияларға, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғаларға көлік қызметін көрсетумен айналысады. 1997 жылы елорданың Ақмола қаласына көшуiне байланысты құрылған.<ref>[https://auto.qr-pib.kz/about Кәсіпорын туралы]</ref> || — || {{URL|https://auto.qr-pib.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» ШЖҚ РМК]] || Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін 1996 жылы құрылған арнаулы медиа-ресурс. || 1. [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі]]<br> 2. [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly/Silk Way» телеарнасы]]<br> 3. Деректі фильмдер орталығы | {{URL|https://ptrk.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі мен Үкіметінің әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК || Дирекция 7 ғимаратқа қызмет көрсетеді, олардың қатарында «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясы, Үкімет Үйі, Министрліктер Үйі, Қаржы министрлігі, Тұңғыш Президент мұражайы, Орталық сайлау комиссиясының әкімшілік ғимараты бар. || Дирекцияның Алматы филиалы || {{URL|https://agd.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Инженерлік-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК || Әкімшілік ғимараттарда орналасқан мемлекеттік органдар үшін ақпараттық-коммуникациялық қызметтердің операторы және Іс Басқармасы жүйесіндегі кәсіпорындардың ақпараттық бағдарламаларын әзірлейтін, сүйемелдейтін жүйелік интегратор. || — || {{URL|https://ito.qr-pib.kz/}} |- | «Мемлекеттік резиденциялар дирекциясы» ШЖҚ РМК || 1997 жылы құрылған. Қазақстан Президенті мен оның отбасы мүшелерінің, өзге де қызмет көрсетілетін адамдардың қызметін материалдық-техникалық, әлеуметтік-тұрмыстық қамтамасыз етеді, Қазақстан Президенті қатысатын ресми және басқа да іс-шараларға қызмет көрсетеді, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру қызметтерін көрсетеді. || — || {{URL|https://mrd.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» РММ || Қазақстан Президентінің музей жинағы мен жеке кітапханасының, Қазақстан экс-президенттерінің музей жинақтарының, жеке кітапханаларының және жеке архивтерінің жұмысын қамтамасыз етеді. || — || {{URL|https://po.qr-pib.kz/}} |- | «Алатау» қонақ үйі» АҚ || Түркияның Кемер қаласындағы Бельдиби ауданында орналасқан «Rixos Beldibi» қонақүйін басқаруды жүзеге асырады. 2001 жылы құрылған. || — || {{URL|https://alatau.qr-pib.kz/}} |- | «Бүркіт» мемлекеттік авиакомпаниясы» ШЖҚ РМК || 2000 жылы арнайы рейстер ұйымдастырып, Президент пен мемлекеттiң өзге де лауазымды тұлғаларының ұшу қауiпсiздiгін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. || — || {{URL|https://airberkut.kz}} |- | «Қазқұрылысжүйесі» ЖШС || Қазақстан территориясында және одан тыс жерде орналасқан объектілерде құрылыс-монтаждық жұмыстардың барысын және сапасын техникалық тұрғыдан қадағалауды қамтамасыз етумен айналысады. 2001 жылы Елорданы Алматыдан Астана қаласына көшіру кезінде техникалық қадағалауды тиімді жүргізу ету үшін «ҚР ПІБ Салынып жатқан объектілерін техникалық қадағалауды жүзеге асыру жөніндегі дирекция» Жабық акционерлік қоғамы болып құрылған. 2009 жылы ребрендинг жүргізіліп, «Қазқұрылысжүйесі» АҚ болып өзгерді.<ref>[https://qazqurylys.qr-pib.kz/about Біз туралы]</ref> || — ||{{URL|https://qazqurylys.qr-pib.kz/}} |- | «Бурабай даму» ЖШС || Щучье-Бурабай курорттық аймағының аумағында ҚР Президенті Іс басқармасының объектілерін күтіп-ұстау және пайдалану, Бурабай және AQBURA курорттарын дамытуды, сондай-ақ туристік-операторлық қызметті жүзеге асырады. || — || {{URL|https://burabaydamu.qr-pib.kz/}} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] 5aysph794q1wvab1s4ql0od2fa625xs Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы 0 63954 3642650 3591142 2026-08-14T03:21:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642650 wikitext text/x-wiki {{Ғылыми ұйым |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы |қысқаша атауы = ҚР Президентінің жанындағы ҚР ҰҒА |халықаралық атауы = {{lang-en|National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan under the President of the Republic of Kazakhstan}} |логотипі = |бұрынғы атауы = Қазақ КСР Ғылым академиясы (1946-1991) <br/>ҚР Ғылым академиясы (1991-1993) |ұран = |құрылды = [[1946 жыл]] |қайта құрылды = |қайта құрылған жыл = [[2022 жыл]] |түрі = Жоғары ғылыми ұйым |басшы = |президент = [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] |ғылыми басшы = |директор = |қызметкер = |ғылыми қызметкер = |нобель лауреаты = |академик = 17 |корреспондент-мүше = |ғылым докторы = |ғылым кандидаты = |докторантура = |аспирантура = |түс = |орналасқан жер = {{KAZ}}, [[Алматы]] |метро = |мекенжай = 050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28 |еншілес ұйым = |сайт = {{URL|https://qazscience.gov.kz/}} |марапат = }} [[Сурет:The Academy of Science of Kazakhstan in Almaty.jpg|нобай|ҚР Ұлттық ғылым академиясының ғимараты]] [[Сурет:Qazaqstan_Gylym_Akademiasyna_qarama_qarsy_ornalasqan_Qylym_ordasynyn_artky_zagy.jpg|нобай|оңға|Бірнеше институт (соның ішінде Пәлсапа, Археология, Тарих, этнография, Тіл білімі институттары) орналасқан «Ғылым ордасы» ғимараты. Алматы]] '''Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы''' — Қазақстан Республикасындағы жоғары ғылыми ұйым, ғылыми-зерттеу жұмыстарының үйлестірушісі. Іргесі 1946 жылы 1 маусымда қаланған. Бас кеңсесі Алматы қаласында орналасқан. ==Тарихы== 1946 жылғы 31 мамырда КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің 1945 жылғы 26 қазандағы қаулысына сәйкес Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі және Қазақстан КП(б) ОК «Қазақ КСР Ғылым академиясын құру туралы» №439 қаулы қабылдады. Осы қаулыға сәйкес Қазақ КСР Ғылым Академиясының құрылған күні – 1946 жылғы 1 маусым. КСРО Ғылым Академиясының және ҚазКСР Ғылым Академиясының академигі Қаныш Имантайұлы Сәтбаев Ғылым Академиясының тұңғыш президенті болып сайланды. [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Президентінің]] 1993 жылғы 21 қаңтардағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ғылым академиясының атауы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы болып өзгертілді.<ref>"Республиканың ғылымын ұйымдастыруды және ғылыми-техникалық қуатын дамытуды жетілдіру жөніндегі шаралар туралы" ҚР Президентінің 1993 ж. 21 қаңтардағы № 1090 Жарлығы</ref> 1994 жылы 9 ақпанда Президент Жарлығымен Ұлттық ғылым академиясына қызметiн өзiн-өзi басқару принциптерi негiзiнде жүзеге асыратын жоғары мемлекеттiк ғылыми мекеме мәртебесi берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001556_ Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының мәртебесi және ғалымдарды мемлекеттiк қолдау шаралары туралы]</ref> 1996 жылы 11 наурызда Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы және Қазақстан Республикасының Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі Үкімет құрамына кіретін '''Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы''' деп аталатын орталық атқарушы органға біріктірілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002895_ Қазақстан Республикасында ғылымды мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Министрлік басшысы әрі Ғылым академиясының президенті болып [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]] тағайындалды. Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы Ұлттық ғылым академиясының ізбасары ретінде құрамына бұрынғы академияның толық мүшелерiн (академиктерін), корреспондент мүшелерiн, шетелдік және құрметті мүшелерін біріктірді. 1999 жылы 12 ақпанда Президент Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы республикалық мемлекеттік мекеме түрінде қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000034_ Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы туралы]</ref> Академияның бұрынғы ғылыми-зерттеу институттары сол жылы қаңтарда құрылған Ғылым және жоғары білім министрлігінің қарамағында қалды. 2003 жылы 31 наурызда Президент Жарлығымен Білім және ғылым министрлігінің «Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясына қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U030001051_ "Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы" республикалық мемлекеттік мекемесін қайта ұйымдастыру туралы]</ref> 2003 жылы 21 қазанда Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстанның жетекші ғалымдарының «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» қоғамдық бірлестігін құру туралы бастамасы мақұлданып, «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» республикалық мемлекеттік мекемесі таратылды. Академия мемлекеттік мәртебеден айырылып, қоғамдық ұйымдардың қатарында жұмыс істей бастады.<ref>"Қазақстан Республикасында ғылыми қызметті ұйымдастыру жүйелерін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы" ҚР Президентінің 2003 ж. 21 қазандағы № 1208 Жарлығы (Ағымдағы мұрағат).</ref> 2003 жылы 30 қазанда химик ғалым, бұрынғы Білім министрі, Яссауи университетінің тұңғыш ректоры [[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Мұрат Жұрынов]] академия президенті болып сайланды. 2022 жылы Ұлттық ғылым академиясына мемлекеттік мәртебесі қайтарылды. Бұл туралы Қазақстан Республикасының Президенті Қ. Тоқаев 2022 жылғы 1 маусымда Ұлттық ғылым академиясының 75 жылдығына арналған мерейтойлық сессиясында сөйлеген сөзінде мәлімдеді. Осылайша, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 14 желтоқсандағы №1003 қаулысымен жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы құрылды. 2023 жылы 27 наурызда Президент Қ. Тоқаевтың Жарлығымен «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып өзгертілді. 2023 жылы 11 сәуірде Үкімет Президенттің Жарлығын орындау үшін «Коммерциялық емес акционерлік қоғамды қайта атау туралы» қаулы шығарды.<ref>[https://qazscience.gov.kz/about-us/history-science-academy/ ҚР ҰҒА тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124141409/https://qazscience.gov.kz/about-us/history-science-academy/ |date=2024-01-24 }}</ref> 2023 жылы 12 сәуірде биология ғылымдарының докторы, қазақстандық өнертапқыш, биотехнолог ғалым [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды.<ref>[https://baq.kz/ulttyq-gylym-akademiyasynyn-prezidenti-tagayyndaldy-301933/ Ұлттық ғылым академиясының президенті тағайындалды]</ref> 2024 жылы 22 қаңтарда ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, академик, бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/356578-qr-ulttyq-ghylym-akademiyasynynh-dganha-prezidenti-taghayyndaldy ҚР Ұлттық ғылым академиясының жаңа президенті тағайындалды]</ref> 2024 жылы 1 шілдеде «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заң қабылданды. Жаңа заңда Ұлттық ғылым академиясы Қазақстан Республикасының жалғыз жоғары ғылыми ұйымы болатыны бекітілді. 2024 жылы 30 желтоқсанда Үкімет қаулысымен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясының [[кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысандары|ұйымдық-құқықтық нысаны]] коммерциялық емес акционерлік қоғамнан жоғары ғылыми ұйымға ауысты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400001142 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының кейбір мәселелері туралы]</ref> 2025 жылы 27 наурызда ғалымдарды ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясына шоғырландыру мақсатында «ҚР Ұлттық ғылым академиясы» республикалық қоғамдық бірлестігін тарату туралы шешім қабылданды.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/208842/ Ұлттық ғылым академиясы таратылды]</ref> == Қызметі == # әлеуметтік-экономикалық даму басымдықтарына сәйкес ғылыми және ғылыми-техникалық қызметтің басым бағыттарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасындағы стратегиялық, іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулердің басым бағыттарын айқындау жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау; # Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңеске уәкілетті орган ұсынған ғылым мен технологияларды дамытудың стратегиялық басым бағыттарына талдау жүргізеді; # бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру үшін Жоғары ғылыми-техникалық комиссияға ұсынылған ғылыми-техникалық тапсырмаларға сараптама жүргізеді; # ғылымды дамыту бойынша форсайттық (болжамдық) зерттеулерді дайындауды және жүргізуді үйлестіру; # ғылым саласында атаулы сыйлықтар мен стипендиялар алуға конкурстар өткізу; # ғылым мен техниканың әртүрлі салаларында ғылыми зерттеулер жүргізу; # ғылыми журналдар шығару; # халықаралық ғылыми және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамытуға қатысу; # ғылымды танымал етуге қатысу<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103 Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 1 шілдедегі № 103-VIII "Ғылым және технологиялық саясат туралы" Заңы]</ref> == Академия президенттері == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№||Басқарған жылы||Аты-жөні||Саласы |- |1||1946—1952||[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]]||[[тау-кен ісі]] |- |2||1952—1955||[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]||[[металлургия]] |- |3||1955—1964||[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]]||[[тау-кен ісі]] |- |4||1964—1967||[[Шапық Шөкіұлы Шөкин|Шапық Шөкин]]||[[энергетика]] |- |5||1967—1974||[[Шахмардан Есенұлы Есенов|Шахмардан Есенов]]||[[геология]] |- |6||1974—1986||[[Асқар Меңдіахметұлы Қонаев|Асқар Қонаев]]||[[металлургия]] |- |7||1986—1988||[[Мұрат Әбенұлы Айтхожин|Мұрат Айтхожин]]||[[биология]] |- |8||1988—1994||[[Өмірзақ Махмұтұлы Сұлтанғазин|Өмірзақ Сұлтанғазин]]||[[математика]] |- |9||1994—1996||[[Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев|Кенжеғали Сағадиев]]||[[экономика]] |- |10||1996—1999||[[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]||[[ядролық физика]] |- |11||1999—2002||[[Нағима Әбенқызы Айтхожина|Нағима Айтхожина]]||[[биология]] |- |12||2002—2003||[[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев|Серікбек Дәукеев]]||[[геология]] |- |13||2003—2025||[[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Мұрат Жұрынов]]||[[химия]] |- |14||2023—2024||[[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]]||[[биология]] |- |15||2024 бастап||[[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]]||[[ауыл шаруашылығы]] |} == Академия ғимараты == Ғылым академиясының ғимараты соғыстан кейінгі кезеңде Мәскеуде жобаланған. Эскиздік жобаны Мәскеудегі Ленин кесенесінің авторы, әйгілі сәулетші Алексей Щусев жасаған. Академия ғимараты 1951 жылдан 1957 жылға дейін салынды. Үйлестірулер мен дизайнды сәулетші Николай Простаков басқарды. 1980 жылы Ғылым академиясының ғимараты республикалық маңызы бар ескерткіштер тізіміне енгізілген.<ref>[https://qazaqstroy.kz/kz/novosti-i-akcii/kak-prohodit-remont-nacionalnoj-akademii-nauk-v-almaty Алматыдағы Ұлттық Ғылым Академиясының жөндеу жұмыстары қалай жүріп жатыр?]</ref> Ғимаратта Ұлттық ғылым академиясынан бөлек, бұрын академияның басқаруында болған, қазір [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті|Ғылым комитетінің]] меншігіндегі бірнеше мекеме жұмыс істейді: * [[Ғылым ордасы]] ** [[Орталық ғылыми кітапхана]] ** Табиғат музейі ** [[Археология мұражайы|Археология музейі]] ** [[Сирек кездесетін кітаптар мұражайы|Сирек кездесетін кітаптар музейі]] ** Қазақстан ғылымының тарихы музейі * [[Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы|Академик Қ.И. Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы]] * [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты]] * [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] * [[Тарих және этнология институты|Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты]] * [[Философия, саясаттану және дінтану институты]] * [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты|Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты]] * [[Шығыстану институты|Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты]] * [[Механика және машинатану институты|Академик Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты]] * Математика және математикалық модельдеу институты * [[Экономика Институты|Экономика институты]] * Ақпараттық және есептеу технологиялары институты == Басқару органдары == 2024 жылғы 1 шілдедегі №103-VIII Қазақстан Республикасының "Ғылым және технологиялық саясат туралы" Заңына сәйкес Ұлттық ғылым академиясының басқару органдары: # жоғары орган – қамқоршылық кеңес; # өкілді орган – Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің жалпы жиналысы; # консультативтік-кеңесші орган – төралқа; # атқарушы орган – басқарма. === Қамқоршылық кеңес === Кеңес төрағасын Қазақстан Үкіметі тағайындайды. Кеңес мүшелерінің саны 5 адамнан кем болмауға тиіс. Атқарушы органның мүшелері кеңеске сайлана алмайды. Кеңес отырысы жылына кемінде 1 рет өткізіледі. Кеңестің айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының стратегиясы мен даму жоспарын бекіту, Ұлттық ғылым академиясының оларды іске асыру барысы туралы есептерін қарау; # ғылым және ғылыми-технологиялық саясат саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға жәрдемдесу; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің тиімділігін арттыру жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясының қызметін жүзеге асыру, Ұлттық ғылым академиясының басқару органдары қабылдаған шешімдерді орындау мәселелері жөніндегі ақпаратты қарау, сондай-ақ Ұлттық ғылым академиясының қамқоршылық кеңесінің отырыстарында мәселелерді қараудың қорытындылары бойынша Ұлттық ғылым академиясының өзге де басқару органдарына арналған ұсынымдарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің нәтижелері туралы ақпаратты қарау, осындай ақпаратты қараудың қорытындылары бойынша ұсынымдарды тұжырымдау. === Академиктердің жалпы жиналысы === Жиналыс Ұлттық ғылым академиясының қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы жиналыс төрағасы болып табылады. Жиналысты төраға жарғыда белгіленген мерзімдерде шақырады. Жиналыс ұсынымдарын төралқа мен басқарма қарауға міндетті. Жиналыстың айрықша құзыретіне мыналар жатады: # өтпелі төралқа мүшелерін қоспағанда, Ұлттық ғылым академиясының академиктерін, Ұлттық ғылым академиясы төралқасының мүшелерін сайлау; # құрметті атақтар мен наградалар беру; # Ұлттық ғылым академиясының стратегиясы мен даму жоспары жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясының ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет жобаларына қатысуы жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің ғылыми және ғылыми-техникалық қызметі нәтижелерін, Ұлттық ғылым академиясының құрылымдық бөлімшелері басшылары мен жекелеген ғалымдардың баяндамаларын тыңдау және талқылау; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің тиімділігін арттыру жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау. === Төралқа === Жиналыстың қызметін төралқа қамтамасыз етеді. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы төралқа төрағасы болып табылады. Төралқа жиналыс отырысында кемінде 3 жыл мерзімге сайланады және қызметін жиналыс атынан жүзеге асырады. Төралқа құрамына сайланған адамдар қатарынан 2 реттен артық қайта сайлана алмайды. Төралқа отырыстары тоқсанына кемінде 1 рет шақырылады. Төралқаның айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының академиктерін сайлау рәсімдерін ұйымдастыру; # кеңес, жиналыс қабылдаған шешімдердің орындалуын қамтамасыз ету; # Ұлттық ғылым академиясының академигі бағдарламасының орындалуына мониторингті жүзеге асыру; # Ұлттық ғылым академиясы басылымдарының (журналдарының, монографияларының) жоспарын қарау және бекіту; # Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің төсбелгілерін, ғылыми сыйлықтар, құрметті атақтар, наградалар (медальдар) және куәліктер бекітуге ұсынымдарды тұжырымдау; # ғылым жөніндегі жыл сайынғы ұлттық баяндаманың орындалуын үйлестіру. === Басқарма === Ұлттық ғылым академиясының ағымдағы қызметіне басшылықты басқарма жүзеге асырады. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы басқарма төрағасы болып табылады. Басқарма кеңес, жиналыс және төралқа шешімдерінің негізінде және оларды орындау үшін әрекет етіп, оларға есеп береді. Басқарманың айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының ұйымдық құрылымы мен штат санын әзірлеу және кеңестің бекітуіне ұсыну; # Ұлттық ғылым академиясының даму жоспарын және оның орындалуы туралы есептерді әзірлеу және кеңестің бекітуіне ұсыну; # кеңестің, жиналыстың, төралқа шешімдерінің орындалуын ұйымдастыру; # Ұлттық ғылым академиясының ғылыми жетістіктері және қызметінің өзге де нәтижелері туралы басқарма есебін бекіту; # Ұлттық ғылым академиясының филиалдары мен өкілдіктерін құру және жабу туралы шешімдер қабылдау және олардың қызметі туралы ережелерді бекіту. == Бөлімшелері == * Жер, ғарыш және коммуникациялар туралы бөлімше (төрағасы: физика-математика ғылымдарының докторы [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев|Асқар Жұмаділдаев]]) * Агробиоресурстар және экология туралы бөлімше (төрағасы: биология ғылымдарының кандидаты [[Ерлан Кеңесбекұлы Тұрысбеков|Ерлан Тұрысбеков]]) * Өмір және денсаулық туралы бөлімше (төрағасы: медицина ғылымдарының докторы [[Вячеслав Нотанович Локшин|Вячеслав Локшин]]) * Білім мен қоғамдық даму туралы бөлімше (төрағасы: PhD докторы [[Дархан Нұрланұлы Біләлов|Дархан Біләлов]]) == Басшылығы == Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының басқарма құрамы: * [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] — ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті, [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің Басқарма төрағасы – ректоры, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор * [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев|Асқар Жұмаділдаев]] — вице-президент, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор * [[Абай Серікқанұлы Серікқанов|Абай Серікқанов]] — вице-президент, физика-математика ғылымдарының кандидаты * [[Шевченко Елена Валериевна|Елена Шевченко]] — вице-президент, экономика ғылымдарының кандидаты<ref>[https://qazscience.gov.kz/board-of-administration ҚР ҰҒА басқармасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260425072336/https://qazscience.gov.kz/board-of-administration |date=2026-04-25 }}</ref> == Академиктер тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Аты-жөні<ref>[https://qazscience.gov.kz/registered-academicians-2024/ Академиктер тізілімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125123458/https://qazscience.gov.kz/registered-academicians-2024/ |date=2025-01-25 }}</ref> !! Сайланған жыл !! Ғылыми атағы |- | 1 || [[Серік Қуандықұлы Ақшолақов|Ақшолақов Серік Қуандықұлы]] || [[2024 жыл]] || медицина ғылымдарының докторы |- | 2 || Әбдірахманов Сәрсенбай Қадырұлы || [[2026 жыл]] || ветеринария ғылымдарының докторы |- | 3 || Батырбеков Ерлан Ғабитұлы || [[2024 жыл]] || физика-математика ғылымдарының докторы |- | 4 || Бәкенов Жұмабай Бекболатұлы || [[2024 жыл]] || техника ғылымдарының докторы, PhD докторы |- | 5 || Біләлов Дархан Нұрланұлы || [[2024 жыл]] || PhD докторы |- | 6 || [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев|Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]] || [[2024 жыл]] || физика-математика ғылымдарының докторы |- | 7 || Здоровец Максим Владимирович || [[2024 жыл]] || физика-математика ғылымдарының кандидаты |- | 8 || [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]] || [[2024 жыл]] || ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы |- | 9 || Қайдарова Диляра Радикқызы || [[2024 жыл]] || медицина ғылымдарының докторы |- | 10 || [[Айдархан Қалтаев|Қалтаев Айдархан Жүсіпбекұлы]] || [[2024 жыл]] || физика-математика ғылымдарының докторы |- | 11 || Локшин Вячеслав Нотанович || [[2024 жыл]] || медицина ғылымдарының докторы |- | 12 || Орынбаев Мұхит Бармақұлы || [[2024 жыл]] || ветеринария ғылымдарының кандидаты |- | 13 || Пя Юрий Владимирович || [[2024 жыл]] || медицина ғылымдарының докторы |- | 14 || [[Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов|Рамазанов Тілекқабыл Сәбитұлы]] || [[2024 жыл]] || физика-математика ғылымдарының докторы |- | 15 || Сұраған Дөрбетхан || [[2024 жыл]] || PhD докторы |- | 16 || [[Жәкен Қожахметұлы Таймағанбетов|Таймағамбетов Жәкен Қожахметұлы]] || [[2024 жыл]] || тарих ғылымдарының докторы |- | 17 || [[Бағдат Бұрханбайұлы Телтаев|Телтаев Бағдат Бұрханбайұлы]] || [[2024 жыл]] || техника ғылымдарының докторы |- | 18 || Тұрысбеков Ерлан Кеңесбекұлы || [[2024 жыл]] || биология ғылымдарының кандидаты |} == Бұрынғы құрылымы == 1980 жылдардың соңынан 1999 жылға дейін Ғылым академиясы құрылымында ғылым салалары бойынша 5 бөлімше және 1 аймақтық бөлімше болған: ;[[Физика-математикалық ғылымдар]] бөлімшесі: * [[Ядролық физика институты]] * Жоғары энергия физикасы институты (1996 жылға дейін) * Теориялық және қолданбалы математика институты * [[Астрофизика институты|В.Г. Фесенков атындағы Астрофизикалық институт]] ** Каменское плато обсерваториясы ** [[Асы-түрген обсерваториясы|Асы-Түрген обсерваториясы]] ** Тянь-Шань астрономиялық обсерваториясы * [[Ионосфера институты]] * [[Физика-техника институты]] * [[Механика және машинатану институты]] * [[Ғарыштық зерттеулер институты]] * Информатика және басқару проблемалары институты (1991 жылдан бастап) ;[[Жер туралы ғылымдар]] бөлімшесі: * [[Геологиялық ғылымдар институты|Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты]] * [[Гидрогеология және геоэкология институты|У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және гидрофизика институты]] * [[Сейсмологиялық байқау және зерттеу ұлттық ғылыми орталығы|Сейсмология институты]] * [[Тау-кен институты|Тау-кен істер институты]] * [[География институты]] ;Химия-технологиялық ғылымдар бөлімшесі: * [[Металлургия және кен байыту институты]] * [[Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты|А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты]] * [[Органикалық катализ және электрохимия институты|Д.В. Сокольский атындағы Органикалық катализ және электрохимия институты]] * [[Мұнай химиясы және табиғи тұздар институты]]. ;Биологиялық ғылымдар бөлімшесі: * [[Жалпы генетика және цитология институты]] (1995 жылы құрылды) * [[Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты|Топырақтану институты]] * [[Ботаника және фитоинтродукция институты|Ботаника институты]] (1995 жылдан бастап Ботаника және фитоинтродукция институты) * [[Зоология институты]] (1995 жылдан бастап Зоология және жануарлар генофонды институты) * [[Микробиология және вирусология институты]] * Эксперименттік биология институты (1995 жылға дейін) * Физиология институты (1995 жылдан бастап Адам және жануарлар физиологиясы институты) * [[Молекулалық биология және биохимия институты|М.А. Айтхожин атындағы Молекулалық биология және биохимия институты]] * [[Алматы ботаникалық бағы|Бас ботаникалық бақ]] (1995 жылға дейін) * [[Қазақстан Республикасының тағамтану институты|Аймақтық тағамтану мәселелері ғылыми орталығы]] (1995 жылдан бастап Тағамтану институты). ; [[Әлеуметтік ғылымдар|Қоғамдық ғылымдар]] бөлімшесі: * [[Философия Институты|Философия институты]] * Мемлекет және заң институты * [[Экономика Институты|Экономика институты]] * Социология және саясаттану институты (1995-1996) * [[Тарих және этнология институты|Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты]] * [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] * [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты]] * Ғ.С. Сәдуақасов атындағы Ұйғыртану институты (1996 жылға дейін) * [[Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты|Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты]] * Сыртқы экономика орталығы * [[Шығыстану институты]] (1996 жылдан бастап). ;[[Қарағанды]]дағы Орталық Қазақстан бөлімшесі: * [[Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты|Химия-металлургия институты]] * [[Органикалық синтез және көмір химиясы институты]] * [[Физиология және еңбек гигиенасы институты]] * [[Қолданбалы математика институты]] * [[Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институты]]. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ғылыми институттар]] [[Санат:Ғылымтану]] [[Санат:Ғылым тарихы]] [[Санат:Қазақстанның мемлекеттік ұйымдары]] [[Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Алматы сәулеті]] 22aldc6prckynw6in7r81amo3az978x Биахмет Шигедекұлы Сәрсенов 0 71624 3642558 3632256 2026-08-13T18:05:38Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3465176 wikitext text/x-wiki '''Биахмет Сәрсенұлы''' ([[1885 жыл|1885 жылы]] [[Семей облысы]], [[Зайсан уезі]], Нарын болысында (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ақсуат ауданы]]) - [[1921 жыл|1921 жылы]]) - Алаш қозғалысының қайраткері. === Өмірбаяны === *1905-1909 жылдары [[Семей]] [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|мұғалімдер семинариясында]] оқиды. Мұны бітірген соң 5 жыл мұғалім, 3 жыл болыстық кеңесте қызметкер болады. *1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін ол [[Семей]] облыстық Қазақ комитетіне мүше болып сайланып, [[Павлодар]] уезінде жергілікті комитеттер кұруға атсалысады. *1917 жылы [[Алаш]] партиясы құрылатын бірінші жалпықазақ сиезінің де, [[Алаш автономиясы]] жарияланатын екінші жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене катысады. Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесі анықталатын екінші сиез құрамында [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаев]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е.Омаров]], [[Телжан Шонанов|Т.Шонанұлылармен]] бірігіп Білім комиссиясына кіреді. *1919 жылы [[Семей]] облыстық жер басқармасы халық ағарту бәлімінің қазақ бәлімшесіне басшы болып тағайындалады. Осы кезде Семейде жаңадан ашылған мұғалімдер курсында, әзі оқыған мұғалімдер семинариясында әр түрлі пәннен сабақ береді. Қаладағы мәдени ұйымдардың жұмысына атсалысады. «Қазақ», «[[Сарыарқа]]» газеттеріне мақала жазып тұрады. Оның «Автономия кеңесі», «Біріккен елде береке бар», «Азық-түлік», «Русияда осы күнде зор мәселе - азық-түлік» т.б жарияланымдары сол шақта қазақ қоғамына үлгілі істерді нұсқады. *1920 жылы [[Орынбор]]да [[Қазақ автономиялы республикасы]] жарияланғанда, оны жаңа астанаға қызметке шақырды. Алғаш [[Соғыс]] комиссариатының саяси білім бөлімін басқарды. Сонан кейін Халық ағарту комиссары А.Байтұрсынұлының шақыруымен білім саласына ауысып, комиссариат алқасының мүшесі, әлеуметтік тәрбие бәлімінің басшысы, мектеп істері бөлімінің меңгерушісі секілді сол уақыттың жауапты қызметтерін абыроймен атқарды. Осы уақытта Орынбордағы мұғалімдер курсында, Қазақ халыққа білім беру институтында (КИНО) ұстаздық етеді. Мұрағат деректерінде қайраткерге физика, математика пәндерінен мектеп оқулығын жазуға ұсыныс жасалғаны көрсетілген. Ғалым- ұйымдастырушы ретінде ол Қазақ ғылым комиссиясының, Академиялық орталықтың негізін қалауға атсалысты. Сол кездегі мерзімді басылымдардан қайраткердің отандық мектеп жүйесін калыптастыруға аянбай күш-жігер жұмсағанын, өлкеде алғашқы әскери және кәсіптік оқу орындарын ашуға бастамашы болғанын оқимыз. === Соңғы күндері === Қазақта кеңестік-пролетарлық асыра сілтеу саясаты салдарынан 1931-1932 жылдардағы қырғынға дейін [[1921 жыл]]ы алапат [[ашаршылық]] болғаны мәлім. Осы кезде елді түрлі індеттер жусатып кетті. Қайраткер 1921 жылдың 17 шілдесінде [[Орынбор]]да халыққа тиген оба ауруынан қайтыс болды. Оның қазасына [[Алаш]] қайраткерлері «бір жұлдызымыз сөнді» деп қатты қайғырды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> Сонымен қатар б ұл азаматтың қайтыс болғандығын Семей, Ақмола қазақтарына хабарлай отырып, оның халқы үшін істеген қызметін «Қазақ тілі» газетінің 1921 жылғы 22 тамыздағы нөміріне «Бияш» деген мақала басумен танытқан зиялылар [[Жүсіпбек Аймауытов]] пен [[Мәннан Тұрғанбаев]] болды. «… ол қызметке жүйріктігімен көзге түсіп, ауызға ілінетін, санаулы қазақ азаматтарының ішінде маңдай алды жігіттің бірі еді», – деп жазған еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1885 жылы туғандар]] [[Санат:1921 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Күршім ауданында туғандар]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] {{stub}} {{Bio-stub}} lfqmh8sjkks8oiu5ya536mat5o5t6o7 Сабыр Сарығожин 0 71641 3642614 3642238 2026-08-13T19:02:21Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3481537 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Сабыр Сарығожин | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = Мүмкін 1888 | place_of_birth = [[Қаратөбе ауданы]] | date_of_death = 1925 | place_of_death = [[Ұлыбритания]], [[Лондон|Лондон қаласы]] | occupation = Қоғам | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] | spouse = }} '''Сабыр Сарығожин''' (туған жылы белгісіз, [[Қаратөбе ауданы]] - [[1925 жыл]], [[Лондон]]) - Алашорда әскери комиссары. == Өмірбаяны == Байұлы тайпасының [[Алаша (ру)|Алаша]] руынан <ref>{{Cite web|url=https://bugin.kz/25573-resey-patsha-askerinde-qyzmet-etken-alashordalyq-sabyr-saryghodgin-turaly-bilesi|title=Ресей патша әскерiнде қызмет еткен алашордалық Сабыр Сарығожин туралы білесіз бе?|lang=en|website=bugin.kz|access-date=2025-06-20}}</ref> Сабыр бала кезінде [[Орал]]дағы реалды әскери мектебіне түсіп, оны аса жақсы нәтижемен бітіріп, [[Мәскеу]]дегі жоғары әскери мектепке жолдама алады. Осы арада айта кететін жайт, С.Сарығожиннің аталған оқу орындарына қай жылдары түскені, қашан бітіргені белгісіз. С.Сарығожин Мәскеудің жоғары X әскери мектебін үздік бітіреді. Бірақ бұл оған пайда бермейді. Оның алғырлығы мен тапқырлық талантына қызыққан патша [[жандарм]]дары Сабырды елге қайтармай, өздері үшін қызмет істетудің қамын жасап, Мәскеуге алып қалады. Сонымен, ол көп жылдар Мәскеуде [[Ресей патшасы]] әскерінде қызмет етеді. С.Сарығожиннің елге қашан оралғаны да анық емес.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> [[1918 жыл]]ы [[Жымпиты]]дағы [[Алашорда]] үкіметінің әскери комиссары болып тағайындалады. Ол жұмысты бір жыл атқарады. Сол кезде [[Алаш]] әскерінің кәсіби деңгейін көтеру үшін барын салып жұмыс істесе керек. Алашорда таратылып, қызыл үкімет орнай бастаған кезде бұрын ақ патша әскерінің құрамында жұмыс істеген, кейін Алашорданың әскери комиссары болған адамды қызыл үкіметтің аяусыз жазалайтынын сезсе керек, [[1919 жыл]]дың күзінде [[Қара теңіз]] арқылы шетел асып, [[Ұлыбритания]]ға жетеді. Лондонда не істеді, қалай өмір сүрді - ол жағы бізге белгісіз. [[1925 жыл]]ы қайтыс болғаны туралы ғана дерек бар.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]] [[Санат:1925 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері]] qlgf8ed96bxkwacpegtsts6tj51u88g Нажиб Махфуз 0 72609 3642538 3097176 2026-08-13T15:36:37Z IvanScrooge98 56144 /* */ img 3642538 wikitext text/x-wiki [[Image:Naguib Mahfouz HR.jpg|thumb|right|Нажиб Махфуз]] '''Нажиб Махфуз''' (11 желтоқсан, 1911 – 30 тамыз, 2006) 1988-жылы [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]]н жеңіп алуға қайраты жеткен [[Мысыр]] жазушысы. Ол [[Тауфиқ әл-Хаким]]мен бірге қазіргі заманның араб әдебиетінің көшбасшыларынан болып есептеледі. Ол өзінің 70-жылдары жазушылық ғұмырында 50- ден аса роман, 350-ден аса қысқа мысалдар, көптеген киноға арналған сценарийлер жәнe 5 пьeса жазып қалдырған. Оның ең атақты жұмысы - "Каир трилогиясы" болып табылады. Нагиб Махфуз – [[Египет]]тің ірі жазушысы, драматург және сценарийші. Оның шығармаларының жартысынан көбіне кино түсіріледі. Олар араб әлемінде жақсы танымал.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%84%D1%83%D0%B7,_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B1</ref> Каирдегі Мухандисин ауданында, Нагиб Махфуздың тірі кезінде қоладан жасалған ескерткіш тұрғызылады. Ол 2006 жылы 29 тамызда қайтыс болады. ==Өмірбаяны== Нагиб Махфуз [[1911 жыл]]ы [[Каир]]де шенеуніктер отбасында дүниеге келген. [[Каир университеті]]нде философия және әдебиетті оқыған. [[1934 жыл]]ы Каир университетінде философия факультетін тәмамдайды. [[1972 жыл]]ы мемлекеттік қызметкер болып қызмет атқарады. Бастапқыда министрлікте (''Ministryof Mortmain Endowments''), кейін Мәдениет министрлігінде мәдениет жөніндегі кеңесші болады. ==Романдар тізімі== *«Дуновение безумия» (1938) *«Игры судьбы» (в русском переводе сохранено оригинальное название — «Мудрость Хеопса») (1939) *«Родопис» (1943) *«Борьба Фив» (1944) *«Новый Каир» (1945) *«Хан аль-Халили» (1946) *«Улица Миддак» (1947) *«Начало и конец» (1949) *«Среди дворцов» — первый роман трилогии, опубликованной в 1956—1957 жж. *«Дворец мечты» — второй роман трилогии *«Сахарный дом» — третий роман трилогии *«АвладХаратина» (1959) *«Осенние перепела» (1964), русский перевод В. Э. Шагаль и Н.Рабиновичем. — М., 1965. *«Болтовня над Нилом» (1966) *«Пансион Мирамар» (1966) *«Зеркала» (1972) *«Уважаемый господин» (1975) *«Эпопея харафишей» (1977) *«Торжество возвышенного» (1981) *«Ночи тысячи ночей» (1982) *«Мудрость Хеопса» ==Новеллалар жиынтығының тізімі== *«Дуновение безумия» (1938) *«Божий мир» (1963) *«Дом с дурной славой» (1965) *«Таверна черной кошки» (1968) *«Под навесом» (1969) == Дереккөздер == <references/> {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:Әл-Қаһира университеті түлектері]] [[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мысыр жазушылары]] [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:1911 жылы туғандар]] csobitxiay09q5c25rogsqn6efnkj12 Шоколад 0 81431 3642680 3419666 2026-08-14T05:37:54Z Mtdi20 184402 бас әріптік қате, 1 т артық қате кетіп қалған 3642680 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chocolate.jpg|thumb|right]] [[Сурет:Chocolate_melanger.jpg|thumb|right]] '''Шоколад''' — [[какао]] ұнтағына оның дәмін және хош иісін келтіретін, жұмсақ консистенция беретін компоненттер қосып дайындалынған кондитерлік өнімдер. Қазіргі кезде шоколад түрлеріне какао ұнтағынан басқа [[қант]], какао-майы, майсыздандырылған құрғақ сүт ұнтағы, глюкоза қою шырыны, [[ваниль]] немесе [[ванилин]], этиль спиртінің қою шырыны, инвертті қант, өсімдік майлары, жаңғақтар, лецитин, пектин, табиғи немесе жасанды хош иіс беретін заттар, консервілеу қоспалары, лимон қышқылы, апельсин майы, жалбыз майы қолданылады. Қалыптасқан шоколад түрлерінен басқа қазір тұздалған, ащы, қуысты шоколадтар өндіріледі. Барлық шоколад өнімдері 15°С жоғары емес температурада және бөтен иістері жоқ бөлмелерде сақталынады. Шоколад көптеген десертті тағамдарға (киселдерге, бламанжеге, желелерге, мусстарға, суфлелерге, кремдерге) жағымды иіс және дәм беретін қолайлы өнім. Сонымен бірге шоколад пирожный, торттардың қамырына да қосылады. Кондитер өндірісінде шоколад кәмпит, пряник, зефир, мармелад өнімдерін глазурлеуге пайдаланылады. Шоколад сыртының "сұрлануы" және қатты құрғақ болуы оның тағамға жарамсыздығын көрсетеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref> == Түрлері == * Қара шоколад * Сүтті шоколад * Ақ шоколад * Рубиндік шоколад * Диабеттік шоколад * Вегетериандық шоколад ==Шоколадтың пайдасы== [[Америка Құрама Штаты]]ндағы [[Гарвард Университеті|Гарвард университеті]]нің зерттеушілері 8000 ер адамға тәжірибе жасап, оларды шоколад жеушілер қатарында екенін атап, олар шоколад жемеушілерге қарағанда жылына үш ай артық өмір сүретінін анықтайды.[[Какао]]ның құрамындаңы анти оксидтер полипенол деп аталады. Антиоксидтер бізге белгілі болатындай рак ауруларына қарама қарсы қорғану үшін қолданады. Қышқылды валерина жанға жұмсақтық береді. Қант стрессті төмендетеді және қанттың ауруды жеңілдететін әсері кішкентай балаларға қолдану кезіндегі зеттеуде табылған. Себебі тәтті дәмдер наша сияқты әрекет етеді. Осы сияқты ғылыми негіздер бар.<ref>Марк Аллен, Дебра Повелл, Дикки Долби, ISBN 971405080750</ref> Шоколад иісі долдану әрекеттерін жояды, өзімізді жақсы сезінуге себепші болады. Дегенмен көптеген жасөспірімдерге шоколадтың әсерінен безеу-бөртпелер пайда болады деген пікірлер бар, бірақ бұл ғылыми нақты дәлел емес. Бұған [[Миссури университеті]]нің ғалымдары былай дейді шоколад жеп тұрған сәттерде оның кейбір бөліктері үстімізге түсіп дақ қалатын сәттер болады сол дақтарды дене екі апта ұстағанда денеде ештеңе болмағандығын айтады.Шоколадтың құрамында төменгі деңгейде глисемик индикс '''glycaemig index''' бар, яғни бұл ұзақ уақыттық энергияны береді. Мысалы үшін бір бөлік шоколадта 70 грамм кездеседі, яғни бұл дегеніміз ұзақ уақыт өмір сүруіңізге себепші. Сонымен қатар шоколад хромның негізгі көзі болып табылады. 50 грамм шоколад құрамында 1.2 мгр темір,45 мгр магниумбар. Сүтті шоколад кальциийдің негізгі көзі. 50 гр шоколад 110 гр құраммен толтырылады, дегенменде бізге күніне жеті бөлік шоколад жеу керек. Өйткені оның құрамы минералдарға бай. {{wikify}} ==Дереккөздер== <references/> {{Шоколад}} [[Санат:Шоколад]] [[Санат:Кондитер өнімдері]] qyvpbeisc0elhzv8zrnkn4jzp6uuz8n Шашыратқы 0 94487 3642635 3619544 2026-08-13T20:39:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642635 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Шашыратқы |image = Cichorium_pumilum.jpg |image_caption = ''[[Cichorium pumilum]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]] |subfamilia = [[Cichorioideae]] |tribus = [[Cichorieae]] |subtribus = [[Cichoriinae]] |genus = '''''Cichorium''''' |genus_authority=[[L.]] |type_species_authority=[[L.]] |type_species=''[[Cichorium intybus]]''<ref>lectotype designated by Green, Prop. Brit. Bot.: pg 178. 1929</ref><ref name=h>[http://www.tropicos.org/Name/40008964 Tropicos, ''Cichorium'' L.]</ref> |synonyms_ref=<ref name=b>[http://dixon.iplantcollaborative.org/CompositaeWeb/default.aspx?Page=NameDetails&TabNum=0&NameId=22d4880b-3bae-4f88-9245-8dfb3c31095f Flann, C (ed) 2009+ Global Compositae Checklist ]</ref> |synonyms= * ''[[Acanthophyton]]'' <small>Less.</small> * ''[[Endivia]]'' <small>Hill</small> |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 10 түрі белгілі }} [[Сурет:Cichorium pumilum.jpg|thumb|right]] '''Шашыратқы''' ({{lang-la|Cichorium}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>. Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 8 — 10 түрі белгілі. == Табиғатта таралуы. == Шашыратқының отаны болып Жерорта теңізі аймақтары болып есептеледі. Өсімдік Еуразии, Солтүстік Африкада, Оңтүстік Америкада, Аустралияда, Солтүстік Америка және Жаңа Зеландияда кездеседі. [[Қазақстан]]да барлық облыстардағы шалғынды жерлерде, жолдардың жиегінде, тоғайларда, ашық алаңдар мен егістік жерлерде өсетін 1 түрі — [[Кәдімгі шашырақты]] ({{lang-la|Cichorium іntybus}}) бар. == Ботаникалық сипаттамасы. == Шашыратқы тегінің өсімдіктері – көп жылдық немесе екі жыфлдық, сабағының бойы 1,4 метрге дейін жететін, шөп тектес өсімдік. Сабақтары тік өседі, оның әр жерін түк басып тұрады. Тамыры жерге терең бойлайды. Оның ұзындығы 90 – 100 сантиметрге дейін жетеді. Жапырақтары сопақша, ал шеттерінде малдың құлағына салатын сырға секілді ойықтары болады. Сабақ – жапырақтары жіңішке, отырмалы, шеттері – тегіс. Жапырақтарының қуысында екі – үштен орналасқан гүлдерінің түсі көк және көкшілдеу болады. Өсімдік мауысым айынан қыркүйек айына дейін біртіндеп гүлдеп тұрады. == Химиялық құрамы. == Шашыратқы тамырының құрамында ащы илік заттар, нәруіз, май, инсулин, аскорбин қышқылы, қант, В дәрумені болады. == Пайдалануы == # Салаттық көкөніс және тамыр жемістілер ретінде өсіріледі. Шашыратқы тамырын кептіріл, қуырып және ұнтақтап үгітілген күйінде [[кофе]] сусынын әзірлеуге пайдаланады. Бұл сусын түнбасының тіл үйіретін дәмі және қоңырқай түсі болады. # Шашыратқыны кофеге де қосады (бір стақан суға 2 шай қасық кофе, 1/2 шай қасық шашыратқы ұнтағы). Жапырақты ( салаттық) шашыратқы ашқылтым салат өсімдігіне жатады; сәл ашқылтымдау, сүйкімді дәмі бар. Жапырағын көк салат жасауға пайдаланылады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> # Дәрілік шикізат ретінде шашыратқының тек тамыры ғана пайдаланылады. Оны күз айларында жауын – шашынсыз күндері қазып алады да, топырақтан, жапырақтарынан тазалап, көлеңке жерде кептіреді. Ағаш жәшіктерге, ол болмаса қағаз қапшықтарға салып, құрғақ жерде сақтайды. Тамыр тұнбасының малд азыққа деген тәбетін ашатының , өт жүргізетін, қатты ауырсынуды басатын және зиянды микробтарды өлтіретін қасиеттері бар.Мал дәрігерлік практикасында оны ірі қара, жылқы, қойлардың ас қорыту бездерінің бірқалыпты жұмыс істеуін қалыптастыру үшін, асқазан мен тоқ ішектің қабынуын, бауыр ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Мал терісінде пайда болған іріңді бөртпелерді тамыр тұнбасымен емдейді. Ал медицинада қант диабетімен ауыратын адамдарға осы өсімдік тамырының тұнбасы ішкізіледі. Мал дәрігерлігі практикасында малдың тері қотырын , ұзақ уақыттан бері жазылмай жүрген [http://vlanamed.com/ekzema/ экземаларды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528221736/http://vlanamed.com/ekzema/ |date=2015-05-28 }}, есекжемді шашыратқының тамыр тұнбасы дайындалады: 40 грамм ұнтақталған тамырды қайнатылған жарты литр суға салып 25 – 30 минут тұндырады да, ірі қараға – 100 – 120 мл, жылқыға 90 – 100 мл, қойға – 20 – 30 мл, бұзауға 30 – 40 мл, қозыға 5 – 10 мл мөлшерінде күніне 3 – 4 рет ішкізеді. Шашыратқының спирттік тұнбасын жасау үшін оның тамырының 40 грамы 200 мл спиртке салынып, 8 – 10 күн қараңғы жерде тұндырылады. Бұзауға күніне 3 рет 150 мл суға араластырылған бір ас қасық спирттік тұнба ішкізіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{кітап |авторы = Шәріпбаев Н. |бөлімі = Малдың асқазан - ішек ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдіктер |бөлімсілтемесі = |тақырыбы = Шашыратқы |шынайыатауы = Шашыратқы |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = "Қайнар" |жыл = 1988 |томы = |беттері = 47-49 |барлықбеті = 242 |сериясы = Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану |isbn = 5 - 629 -00074 - 5 |тиражы = 5700 }} {{wikify}} [[Санат:Күрделігүлділер]] [[Санат:Еуразия флорасы]] iaqfiscoefuffkd4rj20qnwflx5b21h Сүбебек Нұрбаев 0 97198 3642551 3641668 2026-08-13T18:00:41Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3359781 wikitext text/x-wiki (3.1.1898, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Қандыағаш]]а - 10.3.1974, Шығыс Қазақстан облысы, [[Қандыағаш|Аягөз ауданы]]) - [[ақын]]. Найман тайпасы [[Қаракерей]] руы Ақымбет бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> Жастайынан өлең шығарып, [[айтыс]]қа түскен. '''''"Октябрь таңы", "Шындық", "Жас өмір", "Алтай тауына", "Өмір", "Шопандар туралы", "Домбыра туралы", "Ақын туралы", "Халқыма"''''', т.б. өлеңдердің [[автор]]ы. Ақынның көлемді шығармаларының бірі - '''''"Батырлар жорығы"'''''. Ақынның '''''"Сарыарқама", "Ой толқыны", "Жан сырым"''''' т.б. күйлері бар. [[Шығармалар]]ы '''''"Еңбек күйі"''''' (1972), '''''"Шүғыла"''''' (1977) топтама жинақтарында, '''''"Қорқыт күйі"''''' (1987) атты жеке кітабында басылып шықты.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ ақындары]] expuhr7akqb24tolmrlgawxuuj44rcp Қазақтың 100 әні 0 100512 3642658 3548078 2026-08-14T04:43:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642658 wikitext text/x-wiki {{Байқау | name = "Қазақтың 100 әні" теледуманы | native_name = | image = Logo100an.png‎ | imagesize = 200px | caption = ''"Қазақтың 100 әні" теледуманының логотипі'' | begins = [[26 ақпан]] [[2011 жыл]] | ends = [[9 шілде]] [[2011 жыл]] | date = | organised = [[Қазақстан (корпорация)|"Қазақстан" РТРК АҚ]] | location = [[Алматы]], {{KAZ|Қазақстан}} | genre = Барлық | slogan = ''Қазақ әні жасасын!'' | participants = | attendance = | website = [http://100an.kaztrk.kz/ 100an.kaztrk.kz], [http://100.pm.kz/ 100.pm.kz] }} [[Сурет:Қазақтың 100 әні.jpg‎|thumb|right|250px|"Ән аманат сіз үшін"]] [[Сурет:100an2.png‎‎|thumb|right|200px|Жүлде ұсыну кезі]] [[Сурет:Қазақтың 100 әні 6.jpg‎‎|thumb|right|200px|Жүргізушілер]] '''«Қазақтың 100 әні»''' — бұл [[Qazaqstan (телеарна)|Қазақстан]] телеарнасында көрсетілген теледуман. [[Қазақстан]]ның ән мұрасын бір жүйеге келтіру мақсатында пайда болған жоба. Ол бірнеше кезеңнен тұрады. Тележоба [[2011 жыл]]дың [[26 ақпан]]ында тұсауы кесіліп, ақтық мәресі [[9 шілде]] күні үздік әндерді шырқаумен аяқталды.<ref name="100an.kaztrk.kz">http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Kazaktin_100_ani_teledumani_oz_maresine_zhetti.html#go {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209083738/http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Kazaktin_100_ani_teledumani_oz_maresine_zhetti.html#go |date=2012-02-09 }} "Қазақтың 100 әні" теледуманы өз мәресіне жетті.</ref> == Жоба барысы == Алғашқы кезеңде [[қазақстан]]дықтар өздерінің сүйікті қазақша әндерін жіберді. Содан кейін, осы әндердің ішінен жиі орындалып жүрген жүздеген композиция іріктеліп алынды. Бұл тізімге әр уақыт кезеңін қамтитын ән үлгілері енді: [[Абай Құнанбайұлы]]ның және басқа да классиктердің халық әндеріне айналып үлгерген шығармаларынан бастап кеңестік кезең мен заманауи шлягерлерге дейін.<ref name="ReferenceA">http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Zhoba_turali.html#go {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209083803/http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Zhoba_turali.html#go |date=2012-02-09 }} Жоба туралы</ref> Осыдан кейін жобаның телевизиялық бөлімі басталып, бұл кезең бірнеше айға созылады.<ref name="ReferenceA"/> Тележоба [[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» телеарнасынан]] аптасына бір рет көрсетіліп тұрды. Жобаның сұрақ-жауап сайысы арқылы әндердің шығу тарихы жөнінде мағлұмат алу мүмкіндігі болды, және де бұл сайыста барлық сұрақтарға дұрыс жауап берген қонақ жобаның жеңімпазы атанып отырды. Сонымен қатар, әр бағдарламадан соң, көрермендердің СМС дауыстары арқылы бес ең танымал ән анықталып, олар қорытынды жүздікке еніп отырды.<ref name="ReferenceA"/> 9 шілде күні бес айға созылған ауқымды жоба өз мәресіне жетті және жобаның қорытындысы бойынша 100 танымал ән енген [[CD]] және [[DVD]] жинақтары жарық көрді.<ref name="ReferenceB">http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Madeni_mura__Ar_ujge.html#go {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209083758/http://100an.kaztrk.kz/kaz/projects/Madeni_mura__Ar_ujge.html#go |date=2012-02-09 }} Мәдени мұра - Әр үйге!</ref> == Бұқаралық Ақпарат құралдары == [[Қазақстан Республикасы]]ның [[Үкімет]] басшысы [[Кәрім Мәсімов]] ''Zakon.kz'' ақпараттық порталындағы бейне-онлайн конференцияда «Қазақтың 100 әні» тележобасын жоғары бағаланған болатын: {{cquote |«Қазақстан» телеарнасында «Қазақтың 100 әні» атты өте қызықты бағдарлама циклі өтті. Қоғамда бұл жоба үлкен қызығушылық тудырды. Меніңше, бұл өте маңызды жоба. Мен бағдарламадағы барлық 100 әнді тыңдап шықтым<ref>[http://www.inform.kz/kaz/article/2393514 Кәрім Мәсімов «Қазақтың 100 әні» атты теңдесі жоқ ірі тележобаны жоғары бағалады]</ref>, }} «Қазақтың 100 әні» жобасының [[студия]]сы 110 дауыс беру [[терминал]]дарымен жабдықталып, бұл терминалдар арнайы бағдарламаның негізінде жүзеге асатын компьютерлерге қосылған болатын. Соның арқасында жобаға қатысушы әрбір ойыншының жауабы дәл сол сәтте тіркеліп, қорытыланып отырды. Бұл жобаға үздік отандық мамандармен қатар, [[Eurovision ән байқауы]] сынды басқа да ірі тележобаларды жасап жүрген шетелдік мамандар шақырылды. «Қазақтың 100 әні» жобасы «Қазақстан» Ұлттық арнасында 26 ақпаннан басталған болатын.<ref name="inform.kz">[http://www.inform.kz/kaz/article/2393514 Кәрім Мәсімов «Қазақтың 100 әні» атты теңдесі жоқ ірі тележобаны жоғары бағалады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327213130/http://www.inform.kz/kaz/article/2393514 |date=2014-03-27 }}</ref> == Қазақ мәдениетіндегі үлесі == «Қазақтың жүз әні» [[телевизия]]лық жобасы [[қазақ халқы]]ның бай [[ән]] мұрасын насихаттауға бағытталған. Бағдарлама барысында халықтың көмегімен ең танымал 100 туынды іріктеліп алыну қажет болатын.<ref name="ReferenceB"/> == Үздік 100 ән тізіміне кірген әндер == Жеңімпаз болып табылған 100 үздік ән қазақ тыңдарманына арнайы жинақ болып шықты. Үздік жүз әннің тізіміне теледуманның 19 жеңімпазы өз таңдауларымен қосқан 19 ән және көрермен дауыс берген 81 ән енді. Олардың тізімі төмендегідей:<ref name="100an.kaztrk.kz"/> ===Жеңімпаздардың таңдауымен үздік 100 әнге енген 19 ән:=== #«Шақырады көктем» (Әсет Бейсеуов) - [[Роза Рымбаева]] #«Өз елім» (Нұрғиса Тілендиев) - [[Нұрғали Нүсіпжанов]] #«Ғашықтар жыры» (Мұрат Құсайынов) - [[«Дос-Мұқасан» ансамблі]] #«Ойжайлау» (Кенен Әзірбаев) - [[Нұрлан Албан]] #«Айттым сәлем қаламқас» (Абай Құнанбаев) – [[Джаз-бенд «Талисман»]] #«Алтынай» (Құралай Сатмұхаметова) - [[Ұлықпан Жолдасов]] #«Неткен өмір?» (Ержан Серікбаев) - [[«НұрМұқасан» дуэті]] #«Әлия» ([[Сейдолла Бәйтереков]]) - Роза Рымбаева #«Ғашықтар әні» (Кеңес Дүйсекеев) - [[Мақпал Жүнісова]] мен [[Сембек Жұмағалиев]] #«Гүлсезім» (Ескендір Хасанғалиев) - [[Маржан Арапбаева]] мен [[Еркін Мәулен]] #«Той жыры» (Досым Сүлеев) - «Дос-Мұқасан» ансамблі #«Сәлем саған, туған ел» (Кеңес Дүйсекеев) - Маржан Арапбаева, Еркін Мәулен #«Наурыз –думан» (Талғат Сарыбаев) - Роза Рымбаева #«Жәриямайдай» (Халық әні) - [[«Қоңыр» тобы]] #«Мен – қазақпын!» (Ерболат Құдайбергенов) - [[Ерболат Құдайбергенов]] #«Жанарым» (Ескендір Хасанғалиев) - [[Ескендір Хасанғалиев]] #«Әнім сен едің» (Шәмші Қалдаяқов)- [[Рамазан Сатмғазиев]] пен [[Ұлту Қабаева]] #«Қараторғай» (Үкілі Ыбырай) - [[Әлішер Каримов]] #«Мөлдір тұнық көздерің» (Ілияс Байбосынов) - [[Қайрат Түнтеков]]<ref name="100an.kaztrk.kz"/> ===Көрермендердің дауысы бойынша үздік 100 ән қатарына қосылған 81 әннің тізімі:=== #«Сыған серенадасы» ([[Шәмші Қалдаяқов]]) 43.3% #«Балқадиша» ([[Ақан сері]]) 41.5 % #«Күрең күз» ([[Гүлнар Дәукенова]]) 38.5% #«Мен, мен едім» ([[Махамбет Өтемісұлы]]) 27,4 % #«Жүрегім менің» ([[Нұрғиса Тілендиев]]) 27.3% #«Армандастар» (Әсет Бейсеуов) 23.7% #«Достарым» (Оспанхан Көшеров) 23.0% #«Сағындым Алматымды» ([[Алтынбек Қоразбаев]]) 22.9% #«Бұлбұл құсым» (Ахметжан Рабжан) 22.2% #«Тоғжанның гөй-гөйі» (Тоғжан) 20.6% #«Алматының алмасы» ([[Ескендір Хасанғалиев]]) 19.5% #«Жұбайлар жыры» ([[Мұхтар Шаханов]]) 19.4% #«Ана туралы жыр» ([[Шәмші Қалдаяқов]]) 19.4% #«Бір бала» ([[Халық әні]]) 18.6% #«Жас калам» (Қорабай Есенов) 18.6% #«Жас қайың» (Алмахан Кенжебекова) 18.5% #«Сарыарқа» (Мейрамбек Жанболатов) 18.5% #«Неге солай?» (Жақсыгелді Сейілов) 18.1% #«Қорқыт-қобыз» (Рамазан Тайманов) 17.9% #«Нүрикамал» (Тұрдығылыш Ізтай) 17.9% #«Әсел» (Ілия Жақанов) 17.8% #«Айқаракөз» (Халық әні) 17.4% #«Үшқоңыр» (Алтынбек Қоразбаев) 17.2% #«Қаракөз» (Жібек Оспанова) 17.2% #«Жарығым-ай» (Болат Есмұханов) 17.1% #«Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» (Шәкәрім Құдайбердиев) 17.1% #«Егіз-лебіз» (Жұмағұл Қыдырәлиев) 17.0% #«Сен сұлу» (Шәмші Қалдаяқов) 16.7% #«Махаббат – мәңгі ертегі» (Бауыржан Тұрғараев) 16.7 % #«Қоштасудың қиыны-ай» (Алтынбек Қоразбаев) 16.6% #«Алтыным» (Әсет Бейсеуов) 16.5% #«Ақерке-Ақжайық» (Шәмші Қалдаяқов) 16.4% #«Қарағым- ай» (Кеңес Дүйсекеев) 16.0% #«Алтайдын ар жағынан» (Тынышбай Рахым) 15.8% #«Гүлдәурен» (Мұхтар Шаханов) 15.3% #«Асыл әже» (Нұрғиса Тілендиев) 15.3% #«Алғашқы махаббат» (Марат Омаров) 15.0% #«Аппақ гүлдер» (Құралай Сәтмұхаметова) 14.5% #«Бүлдірген» (Халық әні) 14.4% #«Тұмарым» (Рамазан Елібаев) 14.0% #«Назқоңыр» (Халық әні) 14.0% #«Ақтамақ» (Садық Кәрімбаев) 11.4% #«Сүгірдің қоштасуы» (Сүгір Бегендікұлы) 13.1% #«Айхай, 25!» (Алтынбек Қоразбаев) 12.9% #«Нақ-нақ» (Халық әні) 12.7% #«Іздедім сені» (Мыңжасар Маңғытаев) 12.7% #«Мама» (Александр Зацепин) 12.7% #«Өкінбе сен» (Кеңес Дүйсекеев) 12.5% #«Жолың болсын, жолаушы» (Әсет Бейсеуов) 12.5% #«Аңшының әні» (Халық әні) 12.4% #«Әлі есімде» (Әбілахат Еспаев) 12.1% #«Іңкәрім-ай» (Төлеген Мұхамеджанов) 12.0% #«Атамекен» (Ескендір Хасанғалиев) 11.9% #«Аяулым» (Ерлан Белғозиев) 11.6% #«Анашым» (Марат Омаров) 11.6% #«Қаздар қайтқанда» (Теміржан Базарбаев) 11.6% #«Атамекен» (Жанбота Тұяқбаев) 11.3% #«Айналайын» (Ескендір Хасанғалиев) 10.9% #«Кешікпей келем деп ең» (Шәмші Қалдаяқов) 10.9 % #«Қайықта» (Шәмші Қалдаяқов) 10.7% #«Япур-ай» ([[Мағжан Жұмабаев]]) 10.6% #«Кешір мені» (Қуат Шілдебаев) 10.3% #«Туған жер» (Бәкір Тәжібаев) 10.1% #«Ақбаян» (Халық әні) 10% #«Кеш мені» (Ерболат Беделхан) 10% #«Ақсаусақ, бұраң бел» (Халық әні) 9.8% #«Алматым жүрегімде» (Әсет Бейсеуов) 9.8% #«Саржайлау» (Нұрғиса Тілендиев) 9.8% #«Гәкку» ([[Үкілі Ыбырай]]) 9.6% #«Қарайкөзім» (Халық әні) 9.6% #«Қысмет» ([[Әсет Найманбаев]]) 9.6% #«Көкшолақ» ([[Кенен Әзірбаев]]) 9.5% #«Бақыт деген» (Б.Жұмалин) 9.5% #«Дудар-ай» (Өлебай ақын) 9.3% #«Есіңе мені алғайсың» (Елена Әбдіхалықова) 9.1% #«Тау ішінде» ([[Сәкен Сейфуллин]]) 9.0% #«Асыл ана» (Кеңес Дүйсекеев) 8.9% #«Кетсең де шалғай» (Сейітқали Қайырғалиев) 8.8% #«Көзімнің қарасы» ([[Абай Құнанбайұлы]]) 8.8% #«Анаға сәлем» (Ескендір Хасанғалиев) 8.7% #«Куә бол» (Нұрғиса Тілендиев) 8.6%<ref name="100an.kaztrk.kz"/> ==Фототоптама== <center><gallery perrow=5 widths="190px" heights="190px"> Сурет:Қазақтың 100 әні 1.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 2.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 3.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 4.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 5.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 6.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 7.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 8.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 9.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 10.jpg Сурет:Қазақтың 100 әні 11.jpg‎‎ Сурет:Редактор.JPG Сурет:1_женимпаз.jpg‎ Сурет:1_финалист.jpg‎‎ Сурет:1_хабар.jpg‎ Сурет:1_шоу-сурак.jpg‎ Сурет:3_бестик.JPG Сурет:3_женимпаз.JPG Сурет:3_финалист.JPG‎ Сурет:8_бестик.JPG‎ Сурет:8_женимпаз.JPG‎ Сурет:8_финалист.JPG‎ Сурет:9_женимпаз.JPG‎ Сурет:9_финалист.JPG Сурет:9_шоу-сурак.JPG Сурет:10_женимпаз.JPG‎ Сурет:10_финалист.JPG Сурет:10_шоу-сурак.JPG‎ Сурет:Бас_редактор.jpg Сурет:Гульназ.JPG‎ Сурет:Дауыс_беруди_есептеу.JPG Сурет:Джаз_бенд.JPG Сурет:Пико.jpg Сурет:Редакторлар.JPG Сурет:Фото-0214.jpg‎ Сурет:Фото-0216.jpg‎ </gallery></center> ==Эпизодтар== {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |- ! style="background:#FFFF00"|'''Эпизод<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/#go {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519100136/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/#go |date=2011-05-19 }} Эпизодтар</ref>''' !! style="background:#F0E68C"| '''Көрсетілім күні''' !! style="background:#00CED1"| '''Эпизод жеңімпаздары''' !! style="background:#ADD8E6" |Шырқалған әндер мен орындаушылар тізімі |- |style="background:#FFCC00" | 1<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034353/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod1/ |date=2012-02-09 }}</ref> || style="background:#87CEEB"|26 ақпан 2011 (алғашқы көрсетілімі) || style="background:#87CEEB"|«Жігер» ансамблінің жетекшісі - Камчат Киезбаев || style="background:#87CEEB"|1 «Шақырады көктем», Роза Рымбаеваның орындауында 2 «Сонда сен мені есіңе ал», Ескендір Хасанғалиевтің орындауында 3 «Көзімнің қарасы», Бауыржан Исаевтың орындауында 4 «Су тасушы қыз әні», Дос Мұқасан тобының орындауында 5 «Ақ маңдайлым», Жеңіс Ысқақованың орындауында 6 «Бүлдірген», Қарақат Әбілдинаның орындауында 7 «Жайдарман», Дос Мұқасанның орындауында 8 «Дудар ай», Жұбаныш Жексенұлының орындауында 9 «Бір бала», Мәдина Сәдуақасованың орындауында 10«Сүгірдің қоштасуы», Қыдырәлі Болмановтың орындауында 11 «Қазақ елі», Роза Рымбаеваның орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 2<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034429/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod2/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 5 наурыз 2011 || музыкант - Роман Майғазиев || 1 «Алатау», орындаушы Нұрғали Нүсіпжанов 2 «Нақ-нақ», орындаушы «Қоңыр» тобы 3 «Әке туралы жыр», орындаушы Гүлнұр Оразымбетова 4 «Мен, мен едім», орындаушы Ерболат Құдайбергенов 5 «Сыр сұлуы», орындаушы Жеңіс Ысқақова 6 «Әдемі-ау», орындаушы Ескендір Хасанғалиев 7 «Қысмет», орындаушы Гауһар Қаспақова 8 «Сағындым Алматымды», «МузАРТ» тобы 9 «Ауылға», орындаушы Бақтияр Тайлақбаев 10 «Еділ мен Жайық», орындаған Байқадамов атындағы мемлекеттік хор капелласы 11 «Өз елім», орындаушы Нұрғали Нүсіпжанов |- | style="background:#FFCC00"| 3<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod3/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040114/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod3/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 12 наурыз 2011 || хореограф - Гүлнар Разуанова || 1 «Ауылым-әнім», орындаушы Ескендір Хасанғалиев 2 «Көз салма», орындаушы топ «Әжелер» 3 «Маралдым», орындаушы Алтай Әліпқайыр 4 «Саржайлау», орындаушы Бейбіт Қорған 5 «Жүрегім менің», орындаушы ВИА «МузАрт» 6 «Әгугай домбыра», орындаушы Алтынбек Қоразбаев, Қанат пен Айткүл Құдайбергеновтер 7 «Ғашықтар жыры», орындаушы ВИА «Дос-Мұқасан» 8 «Алтыным», орындаушы Бейбіт Сейдуәлиева 9 «Тамшылар», орындаушы топ «АБК» 10 «Сарыарқа», орындаушы Бағдат Сәмединова 11 «Атамекен», орындаушы Ескендір Хасанғалиев |- |style="background:#FFCC00"| 4<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod4/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040119/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod4/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 19 наурыз || мектеп оқушысы - Ақерке Түркебаева || 1 «Әттең тонның келтесі-ай», орындаушы Болат Құсайынов 2 «Қайықта», орындаушы Жеңіс Ысқақова 3 «Қыздар-ай», орындаушы Ақжол Мейірбеков 4 «Сағындым сені», орындаушы Шахизада 5 «Армандастар», орындаушы Мақпал Жүнісова 6 «Әсел», орындаушы Мақсат Базарбаев 7 «Іңкәрім-ай», «Тарлан» тобының орындауында 8 «Тағдыр», «Орда» тобының орындауында 9 «Ойжайлау», орындаушы Нұрлан Албан 10 «Бақыт деген», орындаушы Айжан Нұрмағамбетова 11 «Мұңайма», орындаушы Бақтияр Тайлақбаев |- |style="background:#FFCC00"| 5<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040224/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod5/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 26 наурыз 2011 || мектеп оқушысы - Салтанат Ерғазиева || 1 «16 қыз», «Дос-Мұқасан» 2 «Қайдасың», Шахизада 3 «Той базар» Нұрлан Албан 4 «Арыс жағасында», Нұржамал Үсенбаева 5 «Аңшының әні», Рамазан Стамғазиев 6 «Айттым сәлем қаламқас», Николай Орлов 7 «Сен сұлу», «НұрМұқасан» 8 «Асыл арман», Индира Расылхан 9 «Назқоңыр», Медеу Арынбаев 10 «Балқадиша», Жігіттер 11 «Куә бол», Ақбота Керімбекова |- |style="background:#FFCC00"| 6<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod6/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040231/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod6/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 2 сәуір 2011 || әртіс - Әнуар Шымырқұлов || 1. «Алматым сұлу - Астанам», Бақыт Шадаева, музыка авторы: Алпысбай Оңдасынов. 2. «Ағажан, Ләтипа», Халық әні. Ерболат Құдайбергенов пен «Талпын» тобы 3. «Егіз-лебіз», «Арнау» дуэті, авторы Жұмағұл Қыдырәлиев. 4. «Анашым шалқып күлсе», орындаушы Марат Омаров, музыка авторы: Марат Омаров. 5. «Қарағым-ай», орындаушы Ақылбек Жеменей, музыка авторы: Кеңес Дүйсекеев. 6. «Қимай сені барамын», орындаушы: Меруерт Түсіпбаева, музыка авторы: Төлеген Мұхамеджанов. 7. «Алтынай», орындаушы: Ұлықпан Жолдасов, музыка авторы: Құралай Сатмұхаметова. 8. «Аяла сен мені», орындаушы: Жеңіс Ысқақова, музыка авторы: Жеңіс Сейдоллаұлы. 9. «Алтайдың ар жағынан келген ару», орындаушы: Сәкен Қалымов, музыка авторы: Тынышбай Рахым. 10. «Дедімай-ау», орындаушы: Тамара Асар. Халық әні. 11. «Асылым», орындаушы: Жеңіс Ысқақова, музыка авторлары: Алтай Әліпқайы, Ілия Жақанов. |- |style="background:#FFCC00"| 7<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040236/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod7/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 9 сәуір 2011 || студент - Ұлпан Өмірзақова || 1. «Деме сен», орындаушы Мақпал Жүнісова 2. «Қарайкөзім», орындаушы Әлия Әбікенова 3. «Құралай қыз», орындаушы Жеңіс Сейдолла 4. «Алғашқы көктем», орындаушы Гауһар Қаспақова 5. «Өкінбе сен», орындаушы Жұбаныш Жексенұлы 6. «Жас қалам», «Жігіттер» тобының орындауында 7. «Неткен өмір», «НұрМұқасан» тобының орындауында 8. «Жан сырым», орындаушы Құрмаш Маханов 9. «Мен деп ойла», орындаушы Айжан Нұрмағамбетова 10. «Жарығым-ай», «Каспий» тобының орындауында 11. «Туған жер», «НұрМұқасан» тобының орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 8<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040241/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod8/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 16 сәуір 2011 || Тұрсынхан Үмбеталиева || 1. «Әлия», Роза Рымбаеваның орындауында 2. «Бурылтай», Майра Ілиясованың орындауында 3. «Айқаракөз», «Жігіттер» тобының орындауында 4. «Желсіз түнде жарық ай», Толқын Забированың орындауында 5. «Неге солай», Лұқпан Жолдасовтың орындауында 6. «Айгөлек», Ақжол Мейірбековтің орындауында 7. «Іздедім сені», Тоқтар мен Бейбіттің орындауында 8. «Айхай, 25!», Алтынбек Қоразбаевтың орындауында 9. «Қара бауыр қасқалдақ», Болат Құсайыновтың орындауында 10. «Шолпан», Байқадамов атындағы Мемлекеттік хордың орындауында 11. «Атамекен», Роза Рымбаеваның орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 9<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod9/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040246/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod9/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 23 сәуір 2011 || Бибінұр Құдайбергенова || 1. «Іңкәр жүрек», Ақжол Мейірбековтің орындауында 2. «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», Тамара Асардың орындауында 3. «Ағаларым», Бақтияр Тайлақбаевтың орындауында 4. «Асыл әже», Қарақат Әбілдинаның орындауында 5. «Япурай», Нұржан Халжанның орындауында 6. «Жан досым», Жеңіс Сейдолланың орындауында 7. «Жас қайың», Индира Расылханның орындауында 8. «Отырардағы той», Бағдат Самединованың орындауында 9 «Қарлығаш», «Дауыс Инт» тобының орындауында 10. «Ғашықтар әні», Мақпал Жүнісова мен Сембек Жұмағалиевтің орындауында 11. «Қайдасыңдар, достарым», Майра Ілиясованың орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 10<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod10/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040053/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod10/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 30 сәуір 2011 || Ерғали Артықов || 1. «Бақыт құшағында», Қайрат Түнтековтің орындауында 2. «Қаздар қайтқанда», Айгүл Қосанова мен Ақылбек Жеменейдің орындауында 3. «Маған арман», Бейбіт Қорғанның орындауында 4. «Туған күн», «Қоңыр» тобының орындауында 5. «Махаббат жалыны», Мадина Садуақасованың орындауында 6. «Үшқоңыр», «МузАРТ» тобының орындауында 7. «Аяулым», Бауыржан Исаевтың орындауында 8. «Ардағым», Медеу Арынбаевтың орындауында 9. «Гүлсезім», Маржан Арапбаева мен Еркін Мәуленнің орындауында 10. «Белгісіз жан», «Орда» тобының орындауында 11. «Қыз сыны», Қайрат Түнтековтің орындауында |- | style="background:#FFCC00"| 11<ref name="ReferenceC">http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod11/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034358/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod11/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 7 мамыр 2011 || мұғалім - Гүлнар Тайбекова || 1. «Той жыры», «Дос-Мұқасан» тобы 2. «Жұбайлар жыры», Жазира мен Жанболат 3. «Жұлдызым», «Аламан» тобы 4. «Асыл ана», Бақыт Шадаева 5. «Тамаша», Аллаберген Жақсыбаев 6. «Туған ел», «Ақнай» тобы 7. «Сен ғана», Жеңіс Ысқақова 8. «Құралай», Досымжан Таңатаров 9. «Айналайын», Қарақат мен Қыдырәлі 10. «Ақерке-Ақжайық», «Каспий» тобы 11. «Құстар әні», Медеу Арынбаев |- |style="background:#FFCC00"| 12<ref name="ReferenceC"/> || 14 мамыр 2011 || Рашид Кульбатыров || 1. «Сәлем саған, туған ел», Маржан Арапбаева, Еркін Мәулен 2. «Алматым менің», Ақжол Мейірбеков 3. «Ахау, керім», Баян Нұрмышева 4. «Сәлем, Қазақстан», Нұрлан Албан 5. «Мама», Жанна Орынбасарова 6. «Көп қарадым суретіңе», Рамазан Стамғазиев 7. «Сырласу вальсі», Майра Нүркенова 8. «Тұмарым», Лұқпан Жолдасов 9. «Кетсең де шалғай», Мақпал Жүнісова 10. «Аулың сенің іргелі», Сембек Жұмағалиев 11. «Ана туралы жыр», «Жігіттер» тобы |- |style="background:#FFCC00"| 13<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod13/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034403/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod13/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 21 мамыр || Жайнагүл Махметова || 1. «Наурыз-думан», Роза Рымбаеваның орындауында 2. «Сезім», Сүлеймен Ибрагимовтің орындауында 3. «Алматы жүрегімде», Айгүл Қосанованың орындауында 4. «Аулым көшіп барады», Құдайберген Бекіштің орындауында 5. «Әлі есімде», Гүлнұр Оразымбетованың орындауында 6. «Алғашқы махаббат», Марат Омаровтың орындауында 7. «Қалқам-ай», Бағдат Сәметдинованың орындауында 8. «Ақтамақ», Болат Құсайыновтың орындауында 9. «Қоштасудың қиыны-ай», Толқын Забированың орындауында 10. «Гәкку», Медеу Арынбаевтың орындауында 11. «Кешір мені», Ақжол Мейірбековтің орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 14<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod14/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040104/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod14/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 28 мамыр || Асхат Азжанов пен Гүлмира Мамырбаева || 1. "Ақсиса", "Дос-Мұқасан" ансамблінің орындауында 2. "Аққулар", Жеңіс Ысқақова мен Гүлнәр Дәуірбекованың орындауында 3. "Жариямайдай", "Қоңыр" тобының орындауында 4. "Гүлдәурен", Мәдина Сәдуақасованың орындауында 5. "Тоғжанның гөй-гөйі", Өмірқұл Әйниязовтың орындауында 6. "Ақбаян", Тамара Асардың орындауында 7. "Жарапазан", "Ақынай" тобының орындауында 8. "Жолың болсын, жолаушы", Қанат пен Айткүл Құдайбергеновтердің орындауында 9. "Майраның әні", Майра Дәулетбақованың орындауында 10. "Сағыныш сазы", Майра Нүркенова мен Махмуд Тойкеновтың орындауында 11. "Анаға сәлем", Сембек Жұмағалиевтің орындауында |- |style="background:#FFCC00"| 15<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod15/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034408/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod15/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 4 маусым 2011 || Сымбат Әбдірахман || 1. "Мен - қазақпын", Ерболат Құдайбергенов 2. "Қорқыт-қобыз", Гүлнұр Оразымбетова 3. "Туған жер", "Жігіттер" квартеті 4. "Жаңбырлы түн", Роза Рымбаева 5. "Ойлап сені таптым мен", Жеңіс Сейдоллаұлы 6. "Құс жолы", Гаухар Қаспақова 7. "Бұлбұл құсым", Нұржан Қалжан 8. "Аппақ гүлдер", Ақбота Керімбекова 9. "Арманым-ай, анашым", Болат Құсайынов 10. "Кеш мені", "Орда" тобы 11. "Ақ бантик", Бауыржан Исаев |- | style="background:#FFCC00"| 16<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod16/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034413/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod16/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 11 маусым || Еркін Шымырқұлов || 1."Жанарым", Ескендір Хасанғалиев 2. "Ақмаржан", "Айнұр мен Бақыт" дуэті 3. "Жеңеше-ай", "Аламан" тобы 4. "Аяулым", Қарақат пен Қыдырәлі 5. "Шилі өзен", Айжан Нұрмағанбетова 6. "Есіңе мені алғайсың", Елена Әбдіқалықова, Жұбаныш Жексенұлы 7. "Сағындым ғой", Ұлту Қабаева 8. "Сыған серенадасы", Тоқтар Серіков 9. "Аңса, жаным", Бақыт Шадаева 10. "Ата дәстүр", Бақтияр Тайлақбаев 11. "Аңсағаным", Ескендір мен Біржан Хасанғалиевтер |- |style="background:#FFCC00"| 17<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod17/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034418/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod17/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 18 маусым 2011 || Мария Жылқыбаева || 1. "Анажан", Батырхан Шүкенов 2. "Әнім сен едің", Рамазан Стамғазиев пен Ұлту Қабаева 3. "Алматының алмасы", Қарақат Әбілдина 4. "Сағыныш саздары", "Тарлан" дуэті 5. "Үкілім-ай", Гүлбаршын Тергеубекова 6. "Көкшолақ", Саят Медеуов 7. "Бір тамаша ән үшін", Бағдат Сәмединова 8. "Қаракөз", Бақтияр Тайлақбаев 9. "Қызылқұмда ауылым", Жанна Орынбасарова 10. "Ақсаусақ, бұраң бел", Ерболат Құдайбергенов 11. "Махаббат мұңы", "Тарлан" дуэті |- |style="background:#FFCC00"| 18<ref name="ReferenceD">http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod18/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209040109/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod18/ |date=2012-02-09 }}</ref> || 25 маусым || Сәбит Бураев || 1. "Отан-ана", Батырхан Шүкенов 2. "Ақ сәуле", Інжу және "Жебе" тобы 3. "Әйкен-ай", Өмірқұл Әйниязов 4. "Шилі өзен", "Апашки" тобы 5. "Тау ішінде", Төлеутай Серіков 6. "Ғашықтар мұңы", Баян Нұрмышева 7. "Махаббат мәңгі ертегі", Сәкен Қалымов 8. "Кездер-ай", Қарлығаш Нұртазина 9. "Күрең күз", "Жігіттер" квартеті 10. "Қараторғай", [[Әлішер Кәрімов]] 11. "Құсни қорлан", Қайрат Түнтеков |- |style="background:#FFCC00"| 19<ref name="ReferenceD"/> || 2 шілде 2011 || Келбет Дәулет || 1. "Аққұм", Аллаберген Жақсыбаев 2. "Ақ көгершін", Бауыржан Исаев 3. "Мерекем сен", Гүлнар Сиқымбаева 4. "Мөлдір тұнық көздеріңде", Қайрат Түнтеков 5. "Кешікпей келем деп ең", Мәдина Садуақасова 6. "Сарыарқа", Майра Ілиясова 7. "Ақбақай", Медеу Арынбаев 8. "Мен саған ғашық едім", Шахизада 9. "Достарым", Жанар Айтжанова 10. "Қырманға кел, қалқатай", Жеңіс Ысқақова және "АЗИЯ" тобы 11. "Нүрикамал", Жұбаныш Жексенұлы |- |style="background:#FFCC00"| 20<ref>http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod20/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209034448/http://100an.kaztrk.kz/kaz/episodes/episod20/ |date=2012-02-09 }}</ref> || style="background:#FFE4B5"|9 шілде 2011 (ақтық мәре) || style="background:#FFE4B5"|Жеңімпаз анықталмайды || style="background:#FFE4B5"|Үздік әндер шырқалды "ӘЛИЯ", Роза Рымбаева "БАЛҚАДИША", "Жігіттер" квартеті "ДУДАР-АЙ", Жұбаныш Жексенұлы "ҚЫСМЕТ", Гаухар Қаспақова "КӨЗІМНІҢ ҚАРАСЫ", Бауыржан Исаев "ЖОЛЫҢ БОЛСЫН, ЖОЛАУШЫ", Қанат-Айткүл Құдайбергеновтер "ІҢКӘРІМ-АЙ", "Тарлан" тобы "АҚТАМАҚ", Болат Құсайынов "БІР БАЛА", Мәдина Сәдуақасова "НАЗҚОҢЫР", Медеу Арынбаев "ІЗДЕДІМ СЕНІ", Тоқтар Серіков, Бейбіт Сейдуалиева "АЛТАЙДЫҢ АР ЖАҒЫНАН КЕЛГЕН АРУ", Сәкен Жақсылықұлы "ГҮЛСЕЗІМ", Маржан Арапбаева, Еркін Мәулен "КӨКШОЛАҚ", Саят Медеуов "ЖҮРЕГІМ МЕНІҢ", "МузАрт" ансамблі "СЫҒАН СЕРЕНАДАСЫ", Тоқтар Серіков "НАҚ-НАҚ", "Қоңыр" тобы "ҚАРАҒЫМ-АЙ", Ақылбек Жеменей "СҮГІРДІҢ ТЕРМЕСІ", Қыдырәлі Болманов "ҮШҚОҢЫР", "МузАрт" ансамблі |} == Сілтемелер == * [http://100an.kaztrk.kz/ «Қазақтың 100 әні» теледуманының жеке веб-сайты.] * [http://kaztrk.kz/ Қазақстан телерадиокорпорациясының ресми веб-сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809231328/http://www.kaztrk.kz/ |date=2014-08-09 }} == БАҚ == *http://baq.kz/kaz/news/cat/7/4870?PHPSESSID=ac899e3f9e4294d845a684d7591dbd2a ''Кәрім Мәсімов «Қазақтың 100 әні» атты теңдесі жоқ ірі тележобаны жоғары бағалады.'' *http://art.gazeta.kz/news/?id=6601{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''На телеканале «Казахстан» стартует новый телепроект «Қазақтың 100 әні» - «100 казахских песен».''{{ref-ru}} *http://www.kerekinfo.kz/tag/ҚАЗАҚТЫҢ%20100%20ӘНІ/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607043551/http://www.kerekinfo.kz/tag/%D2%9A%D0%90%D0%97%D0%90%D2%9A%D0%A2%D0%AB%D2%A2%20100%20%D3%98%D0%9D%D0%86/ |date=2012-06-07 }} ''Қазақтын жүз әні.'' *http://www.inform.kz/kaz/article/2393514 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327213130/http://www.inform.kz/kaz/article/2393514 |date=2014-03-27 }} ''Кәрім Мәсімов «Қазақтың 100 әні» атты теңдесі жоқ ірі тележобаны жоғары бағалады.'' *http://www.internews.kz/newsitem/23-02-2011/14285 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121033126/http://www.internews.kz/newsitem/23-02-2011/14285 |date=2013-01-21 }} ''На телеканале «Казахстан» стартует новый телепроект «Қазақтың 100 әні» - «100 казахских песен».'' {{ref-ru}} *http://kaztrk.kz/rus/news/100_songs/Novij_televizionnij_proekt_na_NTK_-_Kazaktin_zhuz_ani.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129181801/http://kaztrk.kz/rus/news/100_songs/Novij_televizionnij_proekt_na_NTK_-_Kazaktin_zhuz_ani.html |date=2011-01-29 }} ''Новый проект "Казахстан" РТРК АО.''{{ref-ru}} *http://www.ktk.kz/kz/news/line/2011/07/15/103832{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Кәрім Мәсімов «Қазақтың 100 әні» атты теңдесі жоқ ірі тележобаны жоғары бағалады.'' *http://forum.turan.info/showthread.php?t=7155{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''26 ақпан состоялась премьера телешоу «Қазақтың жүз әні».'' {{ref-ru}} *http://vse.kz/index.php?/topic/380357-azati-100-n/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''«Қазақтың 100 әні» телепроект.''{{ref-ru}} *http://yvision.kz/community/Фотография/tag/қазақтың%20100%20әні/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229011321/http://yvision.kz/community/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/tag/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3%20100%20%D3%99%D0%BD%D1%96/ |date=2011-12-29 }} ''«Қазақтың 100 әні».'' == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} [[Санат:Қазақстан телеарнасы бағдарламалары]] e70b74ys29z1421qes60336rfoydk26 2001 жыл 0 128148 3642734 3632557 2026-08-14T09:22:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642734 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2001}} {{Жыл үшін навигация|2001}} {{Ғасыр үшін навигация|21}} {{Басқа күнтізбелер|2001}} {{Жыл туралы|2001}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Грекия]] [[еуроаймақ]]тағы 12-ші ел болды.<ref>«[https://www.theguardian.com/business/2001/jan/01/emu.theeuro Грекия еуроаймаққа қосылды]».</ref> * [[7 қаңтар]] ** [[Сенегал]] конституциялық референдумы өтті. ** [[Гана]]да Джон Куфуор Гана президенті болып ант берген [[1979 жыл|1979]] жылдан бері алғаш рет билік бейбіт жолмен ауысты. * [[9 қаңтар]] – [[Apple Inc.|Apple Inc]]. медиа ойнатқыш және медиа кітапхана ретінде қызмет ететін [[iTunes]] бағдарламалық жасақтамасын іске қосты.<ref>[https://www.apple.com/newsroom/2001/01/09Apple-Introduces-iTunes-Worlds-Best-and-Easiest-To-Use-Jukebox-Software/ Apple Introduces iTunes — World’s Best and Easiest To Use Jukebox Software]</ref> * [[15 қаңтар]] - айында [[Джимми Уэйлс]] мен [[Ларри Сэнгер]] тұңғыш рет «[[Уикипедия]]ны» іске қосты. * [[17 қаңтар]] – [[Холокост]]тан аман қалған [[еврейлер]] [[Аустрия]] билігінен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік билік]] кезінде тәркіленген мүліктері үшін өтемақы алды. * [[19 қаңтар]] - [[Бельгия]]да [[марихуана]]ны қолдану және сақтау заңды бола бастады. * [[25 қаңтар]] – [[Армения]] мен [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] қосылды.<ref>[https://www.rferl.org/a/1095594.html Кавказ: Армения мен Әзірбайжан Еуропа Кеңесіне қосылды]</ref> * [[29 қаңтар]] – [[Индонезия]] президенті Абдуррахман Вахидке қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалдары мыңдаған наразылық білдірушілерді Индонезия парламентінің ғимаратына басып кіруге мәжбүр етті. === Ақпан === [[Сурет:PIA02467 NEAR's First Whole-Eros Mosaic from Orbit.jpg|нобай|Орбиталық ғарыш кемесінен түсірілген Эростың бейнесі.]] * [[8 ақпан]] – [[Өзбекстан]] мен [[Мьянма]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.<ref name=":0">[https://gov.uz/oz/mfa/ru/cooperation/country Өзбекстан Республикасы дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан елдердің тізімі.]</ref> * [[9 ақпан]] - Таксин Чинаватра [[Тайланд|Таиландтың]] премьер-министрі болды. * [[12 ақпан]] - [[NEAR Shoemaker]] ғарыш кемесі Жерге жақын орналасқан 433 Эрос нысанының ершік тәрізді аймағына қонды, бұл [[астероид]]қа қонған алғашқы ғарыш кемесі болды.<ref>''[[iarchive:annualregister200000unse/|The Annual Register: A Record of World Events 2001.]]''</ref> * [[16 ақпан]] - Британдық және американдық күштер [[Ирак]]тың әуе қорғанысын істен шығару үшін бомбалау шабуылдарын бастады.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/feb/16/iraq «Американдық және британдық ұшақтар Иракқа шабуыл жасады».]</ref> * [[19 ақпан]] – [[Ұлыбритания]]да [[Аусыл (ящур) вирусы|аусыл]] ауруының өршуі басталды.<ref>Моррис, Дуг «[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/2016461.stm Фермердің немқұрайлылығы]» BBC жаңалықтары.</ref> === Наурыз === [[Сурет:Taller Buddha of Bamiyan before and after destruction.jpg|нобай|Биіктігі 55 метр болатын Будда мүсіні, қиратуға дейін және қиратылғаннан кейін.]] * [[2 наурыз]] – Халықаралық қауымдастықтың мейірімділік танытуына қарамастан, Ауғанстандағы [[Талибан]] үкіметі Бамияндағы [[Будда]] мүсіндерін қиратып, оларды [[Паганизм|пұттар]] деп жариялады.<ref>«[https://www.usatoday.com/news/science/archaeology/2001-03-22-afghan-buddhas.htm Талибан Будда мүсіндерін қиратты]». Usatoday.com</ref> * [[7 наурыз]] - Ариэль Шарон [[Израиль]]дің премьер-министрі болып сайланды. * [[14 наурыз]] – [[Тетово]]да албан көтерілісшілері мен македон әскерлері арасында қақтығыс басталды.<ref>[https://www.rferl.org/a/1095959.html Македония: Албан этникалық зорлық-зомбылығы кең таралуда.] Азат Еуропа/Азаттық радиосы.</ref> * [[24 наурыз]] – [[Apple Inc.]] Mac компьютерлеріне арналған [[Mac OS|Mac OS X]] операциялық жүйесін шығарды.<ref>[https://www.wired.com/2010/03/macos-x-released/ 2001 жылдың 24 наурызы: Apple компаниясы Mac OS X жүйесін шығарды.]</ref> * [[28 наурыз]] – Америка Құрама Штаттары [[Киото хаттамасы]]на қатысуын тоқтату ниетін жариялады.<ref>«[https://www.theguardian.com/environment/2001/mar/29/globalwarming.usnews Буш жаһандық жылыну туралы келісімді бұзып жатыр]».</ref> === Сәуір === * [[1 сәуір]] – [[Югославия]]ның бұрынғы президенті Слободан Милошевич полиция операциясы кезінде [[Белград]]тың Дединье ауданындағы вилласында тұтқындалды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1254263.stm Милошевич қамауға алынды]. ''BBC''</ref> * [[7 сәуір]] – [[НАСА]]-ның Mars Odyssey орбита аппараты Delta II зымыранымен ұшырылды.<ref>[https://science.nasa.gov/mission/odyssey/ 2001 Mars Odyssey.]</ref> * [[17 сәуір]] - [[Израиль]] [[Газа секторы]]ндағы аумақты басып алып, екі адамның өмірін қиды. Израиль әскерлері Америка Құрама Штаттары шабуылды айыптағаннан кейін сол күні шегінді.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/04/17/mideast.violence.06/ Израиль Газадан әскерлерін шығарды.]</ref> * [[20 сәуір]] - [[Қытай]] гомосексуализмді психикалық аурулар тізімінен алып тастады. * [[26 сәуір]]: ** Дзюнитиро Коидзуми [[Жапония премьер-министрі|Жапонияның]] 86-шы премьер-министрі болды.<ref>[https://edition.cnn.com/world/asia/junichiro-koizumi-fast-facts Дзюнитиро Коидзуми туралы қысқаша деректер].CNN</ref> ** [[Украина]] парламенті премьер-министр [[Виктор Андреевич Ющенко|Виктор Ющенконы]] қызметінен босату туралы шешім қабылдады.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/04/26/world/ukrainian-parliament-votes-to-oust-prime-minister.html Украина парламенті премьер-министрді қызметінен босату туралы шешім қабылдады.]</ref> * [[29 сәуір]] - [[Ұлыбритания]]да халық санағы жүргізілді.<ref>[https://www.ons.gov.uk/census/2001censusandearlier 2001 Census and earlier - Office for National Statistics].</ref> === Мамыр === * [[18 мамыр]] - [[Израиль қалалары|Израильдің]] Нетанья қаласында [[Хамас|ХАМАС]] жанкештісінің шабуылы салдарынан алты адам қаза тапты. Израиль үкіметі [[1967 жыл|1967]] жылдан бергі алғашқы [[Палестина]]дағы әуе шабуылдарымен жауап берді.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1340003.stm Израильдегі шабуыл].</ref> * [[24 мамыр]] – 15 жасар Шерпа Темба Тшери [[Джомолунгма|Эверест]] шыңына жеткен ең жас адам атанды.<ref>[https://www.heraldscotland.com/news/12246591.boy-of-15-is-youngest-to-climb-everest-young-sherpa-lost-five-fingers-to-frostbite-in-earlier-attempt-on-summit/ 15 жасар бала Эверестті бағындырған ең жас адам атанды. Ол алдыңғы шыңға шығу әрекеті кезінде үсіктен бес саусағынан айырылған болатын.] ''Herald Scotland''</ref> * [[25 мамыр]] – [[Грузия]]да Ұлттық гвардияның көтерілісі болды.<ref>[https://ria.ru/20060302/43873865.html ТМД елдеріндегі мемлекеттік төңкеріс әрекеттері. Анықтама.]</ref> * [[26 мамыр]] – Африка бірлігі ұйымының орнына құрылған [[Африка одағы]] құрылды. Ол келесі жылы жұмысын бастайды.<ref>Адении, Олатунбосун; Опара, Нгози Мерси; Адейемо, Тойоси; Экерия, Августина Иреносен; Фейт-Лоис, Болорундуро (2016) «https://www.jstor.org/stable/26893815<nowiki/>».</ref> * [[29 мамыр]] – Анатолий Кинах Украинаның премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/347/2001#Text Про призначення А. Кінаха П… | від 29.05.2001 № 347/2001]</ref> * [[31 мамыр]] - [[Литва]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]на қосылды.<ref>«[https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lithuania_e.htm Литва Дүниежүзілік сауда ұйымына кіргенінің 20 жылдығын атап өтуде]».</ref> === Маусым === * [[1 маусым]] - Непал корольдік отбасына қарсы қырғын [[Непал]] монархтарының резиденциясы Нараянхити сарайында болды.<ref>[[iarchive:time2002annual00edit|Time журналының жылнамасы.]]</ref> * [[3 маусым]] - Алехандро Толедо [[Перу]] президенті болып сайланды. * [[5 маусым]] – Франция мемлекетке діни секталардың қызметін бақылауға мүмкіндік беретін заң жобасын мақұлдады<ref>[http://www.calendar.am/index.php?page=year_events&year=2001 2001 жылғы маңызды оқиғалар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222130924/http://www.calendar.am/index.php?page=year_events&year=2001 |date=2014-02-22 }} ''www.calendar.am''.</ref> * [[7 маусым]]: ** Ұлыбританиядағы парламент сайлауы, [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партияның]] екінші рет қатарынан жеңісі.<ref>CNN.com - [https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/06/08/uk.election.05/index.html Блэр тарихи сайлаудағы жеңісін тойлап жатыр] - 2001 жылғы 8 маусым</ref> ** Өзбекстан мен [[Коста-Рика]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.<ref name=":0" /> * [[15 маусым]] – [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]н құру туралы декларацияға қол қойылды.<ref>[https://eng.sectsco.org/about_sco/ Шанхай ынтымақтастық ұйымы].</ref> * [[19 маусым]]: ** [[Сирия]] Ливанның [[Бейрут]] қаласындағы ұзақ уақыт бойы әскери қызметінен мыңдаған әскерін шығарып алды.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/06/20/world/after-decades-thousands-of-syrian-troops-leave-beirut.html Ондаған жылдар өткен соң, мыңдаған сириялық сарбаз Бейруттан кетіп жатыр]. The New York Times.</ref> ** [[Германия]] құл еңбегіне ұшыраған [[Холокост]]тан аман қалғандарға өтемақы төлеу бағдарламасын қабылдады.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/06/19/germany.slaves.1601/index.html?related БЕРЛИН, Германия — Германия парламенті төлемдерді мақұлдағаннан кейін нацистік мәжбүрлі еңбек режимінен аман қалған 1,5 миллионға дейін адам өтемақы алады]. CNN 2001 жылғы 19 маусым.</ref> * [[28 маусым]] – Слободан Милошевич соғыс қылмыстары үшін айыпталып, бұрынғы [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] бойынша [[Халықаралық қылмыстық сот|Халықаралық қылмыстық трибуналға]] жасырын түрде [[экстрадиция]]ланды. === Шілде === * [[3 шілде]] – Слободан Милошевич трибунал алдында алғаш рет пайда болды. * [[13 шілде]] – [[Бейжің]] [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала болып жарияланды.<ref>[https://www.nytimes.com/2001/07/13/sports/beijing-is-selected-as-2008-host-city.html Бейжің 2008 жылғы Олимпиада ойындарын өткізу үшін таңдалды]. The New York Times.</ref> * [[23 шілде]] - Мегавати Сукарнопутри [[Индонезия]]ның бірінші әйел президенті ретінде қызметіне кірісті.<ref>[https://www.merdeka.com/politik/presiden-megawati-dan-pelantikan-dalam-sunyi.html Президент Мегавати мен Пелантикан Далам Суни].''merdeka.com''</ref> * [[26 шілде]] – [[Молдова]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]на қосылды.<ref>[https://mfa.gov.md/en/content/republic-moldova-marks-20-years-joining-world-trade-organization Молдова Республикасы Дүниежүзілік сауда ұйымына кіргеніне 20 жыл толуын атап өтті]. Молдова Республикасының Сыртқы істер және еуропалық интеграция министрлігі.</ref> * [[28 шілде]] - Алехандро Толедо Перу президенті болды.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/americas/07/28/peru.toledo/ Перулік Толедо президент ретінде ант беріп, кедейшілікпен күресуге ант берді]. CNN. 2001 жылғы 28 шілде.</ref> === Тамыз === [[Сурет:Радислав Крстић.jpg|нобай|Радислав Крстич әскери қызмет кезінде.]] * [[1 тамыз]] - [[Германия]]да [[Серіктестік|тіркелген азаматтық серіктестіктер]] туралы заң күшіне енді. * [[2 тамыз]] – Бұрынғы [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] бойынша [[Халықаралық қылмыстық сот|халықаралық қылмыстық трибунал]] босниялық серб генералы Радислав Крстичті Босния соғысы кезіндегі Сребреница қырғынына қатысы үшін кінәлі деп таныды. Ол қала мен оның айналасында 8000-нан астам босниялық мұсылман ерлері мен балаларының өліміне әкеп соққан [[геноцид]]ті ұйымдастырғаны үшін сотталды.<ref>[https://www.icty.org/en/press/radislav-krstic-becomes-first-person-be-convicted-genocide-icty-and-sentenced-46-years Радислав Крстич бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналда геноцид үшін сотталған алғашқы адам болды және 46 жылға бас бостандығынан айырылды]. Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибунал. 2001 жылғы 1 тамыз.</ref> * [[8 тамыз]] - Албан көтерілісшілері [[Солтүстік Македония]]ның [[Тетово]] қаласы маңында Македония Республикасы армиясының керуеніне шабуыл жасап, 10 сарбазды өлтірді.<ref>[https://balkaninsight.com/2016/08/08/macedonia-marks-karpalak-massacre-anniversary-08-08-2016/ Македония Карпалак қырғынының жылдығын атап өтуде]. Balkan Insight .</ref> * [[9 тамыз]] – [[Хамас|ХАМАС]]-тан шыққан террорист [[Иерусалим]]дегі Sbarro мейрамханасын бомбалап, 15 бейбіт тұрғын қаза тауып, 130 адам жарақат алды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=tAxlAAAAMAAJ&redir_esc=y Қатыгез әлем: Таяу Шығыстағы террор мен соғыс туралы теледидар жаңалықтарының кадрлары].</ref> * [[10 тамыз]] - Американдық және британдық ұшақтарға жасалған шабуылдарға жауап ретінде [[Америка Құрама Штаттары]] мен Ұлыбритания [[Ирак]]тағы әуе күштерінің нысандарын бомбалады.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/08/10/iraq.strike/index.html Одақтастар Ирактың үш әуе қорғаныс нысанына шабуыл жасады]. CNN. 2001 жылғы 10 тамыз</ref> * [[27 тамыз]] – [[Өзбекстан]] мен [[Парагвай]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] ** [[Украина]]да [[өлім жазасы]]н өмір бойы [[бас бостандығынан айыру]]мен алмастырған жаңа Қылмыстық кодекс күшіне енді. ** Тәуелсіздік алғаннан бері [[Өзбекстан]]да салынған алғашқы [[Ташкент метросы|Ташкент метрополитенінің]] Юнусабад желісі іске қосылды. * [[9 қыркүйек]] - [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] екінші мерзімге [[Беларусь]] президенті болып қайта сайланды. * [[10 қыркүйек]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Югославияға қарсы санкцияларды тоқтату туралы шешім қабылдаған 1367 қарарды бірауыздан қабылдады.<ref>[https://docs.un.org/ru/S/RES/1367(2001) S/RES/1367(2001) - R - S/RES/1367](2001). ''undocs.org''</ref> * [[11 қыркүйек]] — [[АҚШ|АҚШ-тың]] [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілер|ланкестік актілері]] нәтижесінде 2977 адам қаза тапты, тағы 24 із-түссіз жоғалып кетті.<ref>Дейл Андерсон (2003 жылғы шілде). [https://books.google.kz/books?id=97g_zXNWidQC&redir_esc=y 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдар]. Дүниежүзілік альманах кітапханасы.</ref> * [[19 қыркүйек]] – [[Палестина]] көсемі [[Ясир Арафат]] палестиналық сарбаздарға өзін-өзі қорғау үшін де [[Израиль]] күштеріне оқ атуға тыйым салды. Израиль атысты тоқтатуға келісті.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/09/18/arafat.cease/index.html Екі тарап Таяу Шығыста атысты тоқтату туралы мәлімдеме жасады]. CNN. 2001 жылғы 19 қыркүйек.</ref> * [[20 қыркүйек]] – [[АҚШ президенті]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] Конгрестің бірлескен отырысында сөйлеген сөзінде терроризмге қарсы соғысты, ресми түрде жаһандық терроризмге қарсы соғысты жариялады.<ref>Брюс Хоффман (2021 жылғы 18 наурыз). [https://institute.global/insights/geopolitics-and-security/war-terror-20-years-crossroads-or-cul-de-sac Терроризмге қарсы соғыс 20 жылдан кейін: жол қиылысы ма, әлде тұйыққа тірелу ме]? Тони Блэрдің жаһандық өзгерістер институты.</ref> * [[27 қыркүйек]] – Швейцарияның [[Цуг (қала)|Цуг]] қаласында қарулы адам 32 адамды атып өлтіріп, сонын ішінде 14 парламент мүшесі болды, содан кейін өзіне қол жұмсады.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1566321.stm Швейцария парламентінде қарулы адам 14 адамды өлтірді]. BBC News. 2001 жылғы 27 қыркүйек.</ref> * [[28 қыркүйек]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] терроризмге қарсы күрес туралы №1372 қарарын қабылдады. === Қазан === [[Сурет:011007-N-1523C-001 First Strike into Afghanistan.jpg|нобай|2001 жылдың 7 қазанында USS Philippine Sea Ауғанстандағы «[[Әл-Қағида]]ның<nowiki/>» жаттығу лагерлері мен [[Талибан]] әскери нысандарына соққы беру аясында Tomahawk қанатты зымыранын ұшырды.]] [[Сурет:U.S. Marines humping in Afghanistan, November 2001.jpg|нобай|15-ші теңіз экспедициялық күштерінің теңіз жаяу әскерлері Рино лагерін Талибаннан басып алғаннан кейін қауіпсіздік позициясына қарай бет алды, 2001 жылғы 25 қараша.]] [[Сурет:011013-M-9933D-009 Cobra Helicopter Operations.jpg|нобай|AH-1W Super Cobra тікұшақтары 2001 жылдың 13 қазанында Араб теңізінің солтүстігінде USS Peleliu ұшақ тасығышынан көтеріліп жатыр.]] * [[1 қазан]] - [[Бангладеш]]тегі парламент сайлауында оппозициялық партиялар жеңіске жетті.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1574000/1574521.stm Бангладеш: Оппозиция билікті басып алды]. news.bbc.co.uk (2 қазан 2001 ж.).</ref> * [[3 қазан]] – Владимир Путин [[НАТО]]-ның Бас хатшысы Джордж Робертсонмен кездесіп, [[Ресей]]дің НАТО-мен серіктестік орнатуға дайын екенін мәлімдеді.<ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/40460 Владимир Путин мен НАТО Бас хатшысы Джордж Робертсон арасында кездесу өтті].</ref> * [[4 қазан]] - Siberia Airlines компаниясының 1812 рейсі Украина әуе күштерінің [[Қара теңіз]] үстіндегі ұшағы [[Тель-Авив]]тен Ресейдің [[Жаңасібір]] қаласына ұшып бара жатқанда кездейсоқ атып түсірілді; борттағы 78 адамның барлығы қаза тапты.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-28361223 MH17 апаты: Құлаған жолаушылар ұшақтарының тарихы].</ref> * [[7 қазан]] – [[11 қыркүйек]]тегі шабуылдарға жауап ретінде АҚШ бастаған [[Коалициялық қарулы күштер|коалиция]] [[Ауғанстан]]ға басып кіріп, Ауғанстандағы соғысты бастады. * [[13 қазан]] – Американдық ғалымдар адам [[эмбрион]]ының алғашқы сәтті [[Клондау|клонын]] жасады.<ref>«[https://www.scientificamerican.com/article/the-first-human-cloned-em/ Алғашқы клондалған адам эмбрионы]». Scientific American. 2001 жылғы 24 қараша.</ref> * [[16 қазан]] – Американдық ұшақтар Ауғанстандағы [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крест]] нысанын қателесіп анықтап, бомбалады.<ref>«[https://www.nytimes.com/2001/10/27/nyregion/a-nation-challenged-the-bombing-us-planes-bomb-a-red-cross-site.html Ұлтқа қауіп төніп тұр: Бомбалаулар; АҚШ ұшақтары Қызыл Крест нысанын бомбалады]». The New York Times.</ref> * [[23 қазан]] – [[iPod]] ойнатқышының бірінші буыны таныстырылды.<ref>[https://www.apple.com/newsroom/2001/10/23Apple-Presents-iPod/ Apple Introduces iPod]. Apple Inc. October 23, 2001</ref> * [[24 қазан]] – «Марс Одиссеясы 2001» [[Марс]]қа қонды.<ref>[https://science.nasa.gov/mission/odyssey/ 2001 Mars Odyssey]. NASA Марсты зерттеуі. 2017 жылғы 4 желтоқсан.</ref> * [[25 қазан]] ** [[Руанда]] үкіметі Руандадағы геноцидпен байланысты болдырмау үшін елдің жаңа ұлттық туын қабылдады.<ref>«[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1735405.stm Руанда жаңа туы мен әнұранын таныстырды]». BBC.</ref> ** [[Microsoft]] компаниясы [[Windows XP]] операциялық жүйесін бөлшек саудаға шығарады.<ref>[https://www.computerhistory.org/tdih/october/25/ Microsoft Windows XP шығарады]. Компьютер тарихы мұражайы.</ref> * [[26 қазан]] - [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] елдің құқық қорғау органдарына терроризммен күресу үшін кең өкілеттіктер берген «Патриоттық заңға» қол қойды. * [[30 қазан]] – [[Еуропа одағы|Еуропа]] және [[Орталық Азия]] елдері үшін қоршаған орта туралы ақпаратқа және экологиялық әділеттілікке құқықты белгілейтін [[Орхус конвенциясы]] күшіне енді.<ref>«[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9388.00332 Орхус конвенциясы және оның Еуропалық қауымдастықтың «институттары» үшін салдары]». Еуропалық қауымдастыққа және халықаралық қоршаған ортаны қорғау құқығына шолу.</ref> === Қараша === [[Сурет:Exoplanet Comparison HD 209458 b.png|нобай|HD 209458 b өлшемін Юпитермен салыстыру (сол жақта).]] * [[7 қараша]] – [[Бельгия]]ның ұлттық әуе компаниясы Sabena банкротқа ұшырағанын жариялады.<ref>[https://www.aviation24.be/do-you-remember/20-years-ago-sabena-declared-bankrupt/ Жиырма жыл бұрын Сабена банкрот деп жарияланды]. Aviation24.be .</ref> * [[8 қараша]] – [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмонға]] қастандық жасалды. Жанкешті-терроршы сөйлеп тұрған мінбердің жанында қолдан жасалған құрылғыны жарып жіберді, бірақ ешкім зардап шеккен жоқ.<ref>Виктория Панфилова (15 қараша 2007 ж.). [https://www.ng.ru/cis/2007-11-15/7_dushanbe.html Душанбеде ұстап алу жоспары жарияланды]. «Независимая газета».</ref> * [[14 қараша]] - [[НАТО|Солтүстік Альянс күштері]] Ауғанстан астанасы [[Кабул]]ды басып алды.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2001/nov/13/afghanistan.terrorism15 Солтүстік Альянс Кабулды басып алды]. The Guardian. 2001 жылғы 13 қараша.</ref> * [[15 қараша]] – [[Microsoft]] компаниясы Америка Құрама Штаттарында алтыншы буын ойын консолі [[Xbox]] шығарылымымен ойын консолі нарығына кірді.<ref>«[https://web.archive.org/web/20130612000737/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2001/nov01/11-14midnightmadnesspr.aspx Xbox бүгін кешке Нью-Йорк қаласында Таймс-сквердегі Toys "R" Us дүкенінде қолжетімді болады]».</ref> * [[17 қараша]] – [[Ауғанстан|Ауғанстан Ислам мемлекетінің]] бұрынғы президенті Бурхануддин Раббани [[Талибан]] билігінен құлатылғаннан кейін бес жылдан соң [[Кабул]]ға оралды. * [[27 қараша]] – [[Хаббл ғарыш телескопы|Хаббл]] ғарыштық телескопы Осирис лақап атымен аталған HD 209458 b [[экзопланета]]сында [[сутегі]] атмосферасын ашты. Бұл экзопланетада ашылған алғашқы [[атмосфера]].<ref>[https://science.nasa.gov/missions/hubble/hubble-makes-first-direct-measurements-of-atmosphere-on-world-around-another-star/ Хаббл телескопы басқа жұлдыздың айналасындағы планетаның атмосферасын алғашқы тікелей өлшеулерді жасады.] HubbleSite.org.</ref> === Желтоқсан === [[Сурет:Crisis 20 diciembre 2001.jpg|нобай|Аргентина полициясының қақтығысқа араласуы.]] [[Сурет:North-Korean spy-vessel front viwe.JPG|нобай|Йокогамадағы Жапония жағалау күзетінің базасында батқан Солтүстік Кореяның барлау кемесі.]] * [[1 желтоқсан]] - Халықаралық араласу және мемлекеттік егемендік жөніндегі комиссия қорғау жауапкершілігі туралы есеп жариялады.<ref>[https://www.globalr2p.org/resources/the-responsibility-to-protect-report-of-the-international-commission-on-intervention-and-state-sovereignty-2001/ Қорғау жауапкершілігі: Халықаралық араласу және мемлекеттік егемендік жөніндегі комиссияның 2001 жылғы есебі]. Қорғау жауапкершілігі жөніндегі жаһандық орталық. 2001 жылғы 1 желтоқсан.</ref> * [[5 желтоқсан|5]]-[[14 желтоқсан]] – [[Украина]]да халық санағы өтті. * [[7 желтоқсан]] – [[НАТО|Солтүстік Альянс күштері]] Талибанның соңғы бекінісі [[Қандағар]]ды басып алды.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/300938 Талибтер Қандағардан қашты]. Kommersant.</ref> * [[8 желтоқсан]] – [[Габон]]да [[Эбола ауруы|Эбола]] індеті расталды.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15571171/ Эбола геморрагиялық қызбасының өршу(лер), Конго және Габон, 2001 жылдың қазаны – 2002 жылдың шілдесі.] Relevé Épidémiologique Hebdomadaire.</ref> * [[11 желтоқсан]] – [[Қытай]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ға кірді.<ref>«[https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/china_e.htm Қытай және ДСҰ]». Дүниежүзілік сауда ұйымы.</ref> * [[15 желтоқсан]] – [[Пиза мұнарасы|Пизаның еңкейген мұнарасы]] 12 жылдық [[Реконструкция|қайта құрудан]] кейін көпшілікке қайта ашылды.<ref>[https://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/12/15/pisa.tower/ Пизаның еңкейген мұнарасы қайта ашылды]. CNN. 2001 жылғы 15 желтоқсан.</ref> * [[21 желтоқсан]] – [[Аргентина]] президенті Фернандо де ла Руа Аргентинадағы экономикалық дағдарыстан туындаған тәртіпсіздіктер кезінде қызметінен кетті.<ref>«[https://www.nytimes.com/2001/12/21/world/argentine-leader-his-nation-frayed-abruptly-resigns.html Елінің жағдайы қиын Аргентина көшбасшысы кенеттен отставкаға кетті]». The New York Times.</ref> * [[22 желтоқсан]] - [[Шығыс Қытай теңізі]]ндегі Амами Ошима аралының маңында [[Жапония]] жағалау күзетінің кемесі мен қарулы [[Солтүстік Корея]] кемесі қақтығысты. Соқтығысу нәтижесінде Солтүстік Корея кемесі батып кетті, кейінірек Жапония билігі оны тыңшылық кемесі деп таныды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1727867.stm Жапония «тыңшылық кемесі» зымырандарды атқанын мәлімдеді]. BBC News .</ref><ref>[https://www.findarticles.com/news/ Жапония батқан кеме Солтүстік Кореяның тыңшылық кемесі болғанын мәлімдеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204001452/https://www.findarticles.com/news/ |date=2025-12-04 }}. BNET</ref> * [[27 желтоқсан]] - [[Қытай]]ға [[Америка Құрама Штаттары әнұраны|Америка Құрама Штаттарымен]] тұрақты қалыпты сауда мәртебесі берілді.<ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/12/20011227-2.html Президент Қытайға тұрақты сауда мәртебесін берді]. georgebush-vnitenuse.archives.gov.</ref> * [[31 желтоқсан]] – [[Windows 95|Windows 1.0x]] қолдауының аяқталуы. === Қазақстанда === * [[21 ақпан]] - [[Павлодар]]да елдегі жалғыз грампластинкалар мұражайы ашылды, оның негізінде музыкаушы және композитор Наум Шафердің жеке жинағы болды. * [[26 наурыз]] - Алғаш рет қазақстандық мұнайды КҚК-Каспий құбыр консорциумының 1500 шақырымдық құбырының айдауы басталды. Мұнай [[Теңіз мұнай кен орны|Теңіз]] – [[Новороссийское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Новороссийск]] бағыты бойынша жолға шықты. * [[25 сәуір]] - [[Астана]]ның сол жағалауында ауқымды құрылыс басталған күні. * [[17 мамыр]] - [[Сығандар|Сыған]] баронының қызы Роксан Боровская алматылық кәсіпкер Бақыт Дүйсембаевты дұрыс қойылмаған көлік туралы оған ескерту жасағаны үшін атып өлтірді. * [[19 маусым]] - [[Ақсу]]-[[Дегелең]] темір жол тармағының салтанатты ашылуы өтті, маршрут тек Қазақстан аумағы бойынша салынды. Сол күні пойыз өзінің алғашқы бағытына [[Астана]] — [[Лениногор кенді ауданы|Лениногорск]] қатынасымен аттанды. * [[13 шілде]] - Бұрынғы Премьер-Министр [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажегелдиннің]] айыптауы бойынша қылмыстық іс аяқталуға жақындалды. Айыптаулар: билік пен қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану, бопсалау және миллиондаған долларды құрайтын бірнеше рет пара алу. Ол сондай-ақ қару-жарақ пен оқ-дәрілерді заңсыз сатып алды, және салық төлеуден жалтарды деп айыпталды. * [[29 тамыз]] - "[[Air Astana]]" акционерлік қоғамы құрылды. * [[23 қыркүйек]] - Кездесу барысында [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] пен Рим Папасы [[Иоанна Павел II]] ынтымақтастықтың табысты дамуын атап өтті. * [[10 қазан]] - Мәжіліс депутаты [[Төлен Мұхамедиұлы Тоқтасынов|Төлен Тоқтасынов]] [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиевті]] лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалануды және [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ҰҚК]] саяси қуғын сүргін құралына айналды деп айыптады. * [[қараша]] - [[Қазақстан]] және [[Өзбекстан]] арасындағы 2159 км шекараны сипаттайтын келісім жасасты. [[Оңтүстік Қазақстан]]дағы [[Бағыс]], [[Түркістан]] және [[Арнасай]] және [[Қарақалпақстан]]дағы [[Нсан]] ауылдарының айналасындағы 3 даулы учаске реттелмеген күйінде қалды. Барлығында қазақтар өмір сүрді. Бірақ әкімшілік жағынан олар Өзбекстанға қатысты болды. * [[18 қараша]] - '''[[Қазақстанның демократиялық таңдауы]]"'' партиясы құрылды.[[Сурет:Dvk2001.jpg|нобай|Партияның негізін қалаушылар Мұхтар Әблязов, Ғалымжан Жақиянов, және саяси кеңес мүшесі Ораз Жандосов.]] * [[20 қараша]] - "[[Хабар (телеарна)|Хабар]]" телеарнасының эфирінде Министрлер кабинетінің басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] барлық оппозициялық мемлекеттік қызметшілерді үкіметтен шығаруды талап етіп жүгінді * [[желтоқсан]] - [[Бағыс]] пен Түркістан тұрғындары Президент пен парламентті сайлап, тәуелсіз [[Бағыс Қазақ республикасы]]н жариялады. * [[15 желтоқсан]] - Астана [[Алматы]]дан келген алғашқы "Астана-экспресс" жүрдек пойызын қарсы алды. Мұндай сыйлықты "[[Қазақстан темір жолы]]" РМК Елорданың туған күніне орай жасады. * [[16 желтоқсан]] - Ұлттық банк Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай тиын шығарды. [[Сурет:10 zhyl.webp|нобай|ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай шығарылған естелік тиын .]] == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:2001 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|2001}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|2001}} [[Санат:2001 жыл|*]] lzjdsv6f3w9ulkhzwwb8xlgl7yipyvw Азов суару каналы 0 145145 3642667 3258036 2026-08-14T05:16:49Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 Сәлеметсіздерме? Менің өңдеулерімді тексерулеріңізді сұраймын 3642667 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Азов суару каналы |шынайы атауы = {{lang-ru|Азовский оросительный канал}} |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 92 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Дон]] [[Солтүстік Дон]] өзенінің құйылысынан [[Сал (өзен)|Сал өзені]] және [[Маныч]] өзендерін қоспағанда сағасына дейін |өзендердің су алабы = Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Веселов суқоймасынан ағып шығып, суландыру жүйесіне тармақталады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ростов облысы |commons = }} '''Азов суару каналы''' — [[Ресей]]дегі канал. Ростов облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Веселов суқоймасынан ағып шығып, суландыру жүйесіне тармақталады орналасқан. Өзен ұзындығы 92 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Дон су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Дон]] [[Солтүстік Дон]] өзенінің құйылысынан [[Сал (өзен)|Сал өзені]] және [[Маныч]] өзендерін қоспағанда сағасына дейін . Өзен саласы — Солтүстік Дон құйылысынан төмен Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Канал Азовский оросительный}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 05010500912107000017588 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 107001758 * Су алабының коды — 05.01.05.009 * ГЗ томының нөмірі — 07 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 Азов суару каналының міндеттері Азов қаласының су арнасы (водоканал) мынадай міндеттерге жауап береді: сумен жабдықтау және кәріз жүйелерінің жай-күйіне, пайдаланылуына және қызмет көрсетілуіне; сумен жабдықтау және кәріз жүйесіне қосылуға техникалық шарттар беруге; ауыз және техникалық суды беру, сондай-ақ ағынды суларды қабылдау жөніндегі шарттар жасауға; ауыз судың сапасын қамтамасыз етуге. Су арнасы қалалар мен елді мекендердің қалыпты тіршілігін қамтамасыз ететін аса маңызды мемлекеттік және коммуналдық мекемелердің бірі болып табылады. Су арнасының жұмысы су құбыры мен кәріз жүйесін ұйымдастырудан басталады. Су құбыры – су көздерінен немесе орталық су қоймаларынан тұтынушыларға ауыз суды жеткізетін құбырлар жүйесі. Ал кәріз – тұрғын үйлер мен басқа да ғимараттардан шығатын ағынды суларды жинап, оларды тазарту құрылыстарына жеткізетін құбырлар жүйесі. Су арналары суды тазартумен де айналысады. Бұл – суды ауызсуға және тұрмыстық әрі өндірістік мақсаттарға пайдалануға жарамды ету үшін оны сүзу және ластаушы заттардан тазарту процесі. Суды тазарту әртүрлі технологиялар арқылы жүзеге асырылады, оның ішінде химиялық өңдеу, залалсыздандыру және сүзгілеу әдістері қолданылады. Бұдан бөлек, су арналары ағынды суларды тазарту және кәдеге жаратумен айналысады. Олар тазарту құрылыстарында ағынды суларды өңдеп, қоршаған ортаға қауіпсіз түрде шығарылуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ ағынды суларды тазарту барысында пайда болатын тұнбаларды қайта өңдеу жұмыстарын да жүргізуі мүмкін. Су арнасының қызметі қалалық инфрақұрылымның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол қала және елді мекен тұрғындарын таза ауыз сумен қамтамасыз етеді, сондай-ақ ағынды суларды қауіпсіз тазартуды жүзеге асырады. Сонымен қатар су арналары су ресурстарының ластануына жол бермей, өнеркәсіптік қалдықтардың табиғатқа тигізетін әсерін азайту арқылы қоршаған ортаны қорғауда маңызды рөл атқарады. Алайда су арнасының қызметі бірқатар мәселелер мен қиындықтарға да тап болуы мүмкін. Мысалы, ескірген жабдықтар, жеткіліксіз қаржыландыру және сұраныстың маусымдық өзгерістері су ресурстарының тапшылығына және судың сапалы жеткізілуінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сондай-ақ халықтың суды тұтыну мәдениетінің төмен болуы судың артық жұмсалуына және су арнасына түсетін жүктеменің артуына себеп болады. Жалпы алғанда, су арнасының қызметі қалалар мен елді мекендердің өмірінде өте маңызды орын алады. Тұрғындарды сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету және қоршаған ортаны сақтау мақсатында сумен жабдықтау және кәріз инфрақұрылымын үнемі жетілдіріп, жаңғыртып отыру қажет. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} {{hydro-stub}} [[Санат:Каналдар]] 1e3489dap08syekv06kxz8unsu6j8z9 3642773 3642667 2026-08-14T09:46:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Тұран|Тұран]] соңғы нұсқасына қайтарды 3258036 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Азов суару каналы |шынайы атауы = {{lang-ru|Азовский оросительный канал}} |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 92 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Дон]] [[Солтүстік Дон]] өзенінің құйылысынан [[Сал (өзен)|Сал өзені]] және [[Маныч]] өзендерін қоспағанда сағасына дейін |өзендердің су алабы = Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Веселов суқоймасынан ағып шығып, суландыру жүйесіне тармақталады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ростов облысы |commons = }} '''Азов суару каналы''' — [[Ресей]]дегі канал. Ростов облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Веселов суқоймасынан ағып шығып, суландыру жүйесіне тармақталады орналасқан. Өзен ұзындығы 92 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Дон су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Дон]] [[Солтүстік Дон]] өзенінің құйылысынан [[Сал (өзен)|Сал өзені]] және [[Маныч]] өзендерін қоспағанда сағасына дейін . Өзен саласы — Солтүстік Дон құйылысынан төмен Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Канал Азовский оросительный}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 05010500912107000017588 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 107001758 * Су алабының коды — 05.01.05.009 * ГЗ томының нөмірі — 07 * ГЗ бойынша шығарылуы — 0 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} {{hydro-stub}} [[Санат:Каналдар]] 69mzq1fb4y6lr0xwv56ttlek8ndvazi Үлгі:Кітап/doc 10 156797 3642607 3642099 2026-08-13T18:56:46Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Сапар Назгүл|Сапар Назгүл]] ([[User talk:Сапар Назгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3310726 wikitext text/x-wiki {{warning}} Бұл үлгі кітап туралы жазғанда емес, бір кітапқа сілтеме бергенде қолданылады! <pre>{{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = |жыл = |томы = |беттері = |барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</pre> ;Бір жолдағы үлгісі <pre>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</pre> <includeonly>[[Санат:Үлгілер:Кітаптар]] [[Санат:Санат:Үлгілер:Дереккөздеріне сілтемелер]] </includeonly> eyfzbwwzhddd6mpzwdgw4i2ae39ctwg 1-Марыль-Кы 0 160819 3642681 3591699 2026-08-14T05:38:25Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 3642681 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = 63°40′ солтүстік ендік және 80°10′ шығыс бойлық жердегі балшықты бастаудан алады. |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] 2v38tzw8fm6i5gfjhlt94stcx92bau8 3642772 3642681 2026-08-14T09:46:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3591699 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] spxvqhye2ksvd9xfeni211l567n58qz 1-Грязнушка 0 167869 3642675 3617822 2026-08-14T05:26:33Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 3642675 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 24 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін.Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref> * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] 3nchbl4t6zytx5avd145lz4s3yxdoez 3642775 3642675 2026-08-14T09:46:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3617822 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 12 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін.Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref> * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] kirw5jgoh6249hjpoj1955l4nqwpzu5 1-Карагачка 0 167887 3642678 3617823 2026-08-14T05:29:22Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 3642678 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Карагачка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Карагачка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186817|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Карагачка}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200004478 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200447 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] 6jpd7irjcl8dcrysvdg14hn794km7jy 3642774 3642678 2026-08-14T09:46:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3617823 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Карагачка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 10 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Карагачка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186817|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Карагачка}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200004478 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200447 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] 5mg26d61urppqdyb2ihm6xi918r9ngx 1-Грязнуха 0 169520 3642672 3617821 2026-08-14T05:23:39Z Ақсуат тарихи-өлкетану музейі 183256 3642672 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Грязнуха (балка Грязнуха) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 53 |су алабының ауданы = 217 |су алабы = [[Чамлык]] |өзендердің су алабы = Кубань |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Краснодар өлкесі |commons = }} ''' Грязнуха (балка Грязнуха)''' — [[Ресей]]дегі өзен. Краснодар өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Чамлык]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.<ref name='Ресей МСР'/> [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=172396|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Грязнуха (балка Грязнуха)}}</ref> * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000812108100003921 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100392 * Су алабының коды — 06.02.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 08 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]] ipwhvyh2vjgivh7cnjabnw0x5jfhkxp Git 0 196250 3642783 3638042 2026-08-14T10:22:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642783 wikitext text/x-wiki '''Git''' (айтыл. "гит") — үлестірілген [[Версияларды басқару жүйесі|нұсқаларды басқару жүйесі]]. Жобаны [[Линус Торвалдс]] [[Linux (өзек)|Linux]] өзегін басқару үшін енгізген, бірінші нұсқасы [[2005 жыл]]дың [[7 сәуір]]інде шықты. Бүгінгі күні [[Джунио Хамано]] ({{lang-en|Junio C. Hamano}})дан қолдау алады. Git пайдаланатын жобалар мысалдарына Linux ядросын, Swift, [[Android]], [[Drupal]], Cairo, GNU Core Utilities, Mesa, Wine, [[Chromium]], Compiz Fusion, FlightGear, jQuery, [[PHP]], NASM, MediaWiki, DokuWiki, Qt және кейбір [[Linux]] дистрибутивтері (төменнен қараңыз). Бағдарлама еркін және GNU GPL 2 нұсқасы лицензиясы астынан шығарылды. == Мүмкіншіліктері == Жүйе бағдарламалар жиынтығы ретінде жобаланған, оларды [[Сценарийлер тілі|скрипттерде]] пайдаланылуын ескере отырып арнайы әзірленген. Бұл Git негізінде ыңғайлы мамандандырылған нұсқаларды бақылау жүйесін немесе пайдаланушылық интерфейстерді жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, Cogito дәл осындай - Git репозиторийлеріне үлгі қабық болып табылады, ал StGit түзетулер коллекцияларын (патчтарды) басқару үшін Git пайдаланады. Git жылдам бөлу және нұсқаларын біріктіруді қолдайды, визуалдауға арналған құралдар және бейсызық әзірлеу тарихын шарлауды қамтиды. Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaar және [[:en:Monotone (software)|Monotone]] сияқты, Git әрбір әзірлеушіге әзірлеудің бүкіл тарихының жергілікті көшірмені ұсынады, өзгертулер бір репозиторийден басқасына көшірмесі жасалады. Git репозиторийлеріне қашықтан қол жеткізу git-daemon, [[SSH]]- немесе [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]]-сервер арқылы қамтамасыз етіледі. git-daemon TCP-сервисі Git дистрибутивіне кіреді және SSHбен қатар, ең көп тараған және сенімді қол жеткізу әдісі болып табылады. HTTP әдісі бойынша қатынау бірқатар шектеулерге қарамастан, бақыланатын желілерде өте танымал болып табылады, өйткені қолда бар желілік сүзгілер конфигурациясын пайдалануға мүмкіндік береді. == Іске асыру ерекшеліктері == Ядро Git жиынтығы утилит командалық жолдың параметрлері. Барлық параметрлері сақталады мәтіндік файлдарда конфигурациясы. Мұндай іске асыру ж / е Git оңай портируемым кез-келген платформа мүмкіндік береді оңай біріктіруге Git басқа жүйелер (атап айтқанда, құруға, графикалық git-клиенттер кез келген қалаулы интерфейсі). Репозиторийі Git каталогы файлдық жүйе орналасқан файлдар конфигурациялық репозиториясы, файлдар, журналдар, сақтайтын орындайтын операциялар үстінен репозиторием, индексі сипаттайтын файл орналасуы мен қоймасы бар жеке файлдар. Құрылымы қоймасының файлдарын көрсетеді емес, нақты құрылымы сақталып репозиторийін файлдық ағашы, ол жоғарылатуға жылдамдығын операцияларды орындауды репозиторием. Кезде ядро өңдейді командасын өзгерту (ол маңызды емес, кезінде жергілікті өзгерістер немесе алған кезде патча басқа торабының), ол жасайды жаңа файлдар қоймасы, тиісті жаңа состояниям өзгертілген файлдар. Айтарлықтай, бұл ешқандай операция өзгертпейді мазмұнды қолданыстағы қоймада файл. Әдепкі бойынша репозиторийі сақталады подкаталоге ".git" түбірлік каталогында ұстап жұмыс көшірмелері ағаш файлдар сақталатын репозиторийін. Кез келген ақпаратты беру тәсілі файлдық ағашы жүйесінде айналдыруға болады репозиторийі git беріп командасын құру репозиториясы келген түбірлік каталогына бұл ағаштың (немесе көрсетіп түбірлік каталог параметрлері бағдарламасы). Репозиторийі мүмкін импортталған басқа торап, қол жетімді желі. Импорттау кезінде жаңа репозиториясы автоматты түрде құрылады және жұмыс көшірмесі, тиісті соңғы зафиксированному жағдай импортталатын репозиториясы (яғни дәптерлерінің көшірмелері жасалады өзгеріс жұмыс көшірмелері бастапқы торабының, оның ішінде торабында орындалмады командасы commit). == Сәулет == Төменгі деңгейі git болып т. ғ. к. файлдық жүйе жолданған ішіндегісі бойынша (content-addressed file system). Құрал командалық жолдың <code>git</code> құрамында бірқатар команда бойынша тікелей манипуляциялар осы репозиторием төмен деңгейде. Бұл командалар қажет емес, қалыпты жұмыс git ретінде бақылау жүйесімен нұсқалары, бірақ қажет іске асыру үшін күрделі операцияларды (жөндеу, бүлінген репозиториясы және т. б.), сондай-ақ мүмкіндік береді базасында құру репозиториясы git қандай да бір өз-қосымша. Әрбір объект репозиторийін тасымайтын, SHA-1 хеш, және ол айналады атымен файлдың осы объектіге директорияның .git/objects. Жұмысты оңтайландыру үшін файл жүйелерімен, пайдаланатын ағаштар үшін, қалталарды шолыңыз, бірінші байт хеша айналады атымен поддиректории, ал қалғандары — файл атымен, онда санын азайтады файлдарды бір директорияның (шектейтін фактор өнімділігінің осындай ескірген файлдық жүйелерде). Барлық сілтемелер объектілері репозиториясы сілтемелер қоса алғанда, объект орналасқан ішіндегі басқа объекті болып табылады SHA-1 хешами. Сонымен қатар, репозиторийін бар директориясы refs мүмкіндік береді қою оқылатын адам аттары қандай да бір объектілерді git. Топтарда git екі түрі де сілтеме — оқылатын адам refs және нижележащие SHA-1 — толық бірін-бірі алмастырады. Классикалық әдеттегі сценарий репозиторийін git бар үш нысан түрі — файл, ағаштар және коммит. Файл бар болса, онда бұл нұсқа болса, онда пайдаланушы файлды, ағаш жиынтығы файлдар түрлі поддиректорий, коммит — ағаш + әлдебір қосымша ақпарат (мысалы, ата-ана(е) коммит(лар), сондай-ақ пікір). "Репозиторийін кейде жүргізіледі жинау, қоқыс, ескірген файлдарды ауыстырылады "аңғарды" олардың арасындағы өзекті файл (дәл солай! өзекті нұсқасы файл сақталады-инкрементально, инкременты үшін ғана пайдаланылады шагания бұрын), одан кейін деректер "аңғарды" қалыптасып, бір үлкен файл, оған құрылады индексі. Бұл төмендетеді талаптар жері бойынша диск. Репозиторийі git кейде жергілікті және қашықтағы. Жергілікті репозиторийі — бұл поддиректория .git құрылады (бос күйінде) командасымен git init және (непустом түрде дереу көшіруді мазмұн ата-аналар қашықтан репозиториясы және қоюмен сілтемелер ата-анасының) командасымен git clone. Іс жүзінде барлық жай операциялар бақылау жүйесімен нұсқалары сияқты коммит және біріктіру ғана жүргізіледі, жергілікті репозиторием. Қашықтан репозиторийі тек синхрондау, жергілікті "жоғары" (push), сондай-ақ "төмен" (pull). Болуы толығымен барлығы репозиториясы жобаны жергілікті әрбір әзірлеуші береді git алдында бірқатар артықшылықтар [[Apache Subversion|SVN]]. Сонымен, мысалы, барлық операциялар сонымен push және pull, жүзеге асыруға болады жағдайда Интернет-қосылыс. Өте қуатты мүмкіндігімен git болып табылады бұтақтары, сатылған қайда толық, SVN. Жаңа бұтағы сияқты оңай жасауға және коммит. Шын мәнінде, бұтағы git бар аспайтын көп оқылғандар адам аты, "навешенное" әлдебір коммит " репозиторийін (пайдаланылады поддиректория refs). Коммит құрмай, жаңа бұтақтары ғана передвигает сілтемені өзіне, ал коммит құрумен бұтақтары қалдырады ескі сілтемені орнында, бірақ жасайды жаңа жаңа коммит, және оның ағымдағы жариялайды. Деген жергілікті девелоперлік файлдарды файлдар жинағы өзге бұтағы, сол арқылы ауыса отырып, онда — сондай-ақ, соншалықты болмашы нәрсе бұл. Команда push деп хабарлайды <url> барлық жаңа деректер (сол жоқ қашықтағы репозиторийін) жергілікті репозиториясы " репозиторийі алыстан. Орындау үшін осы команданың қажет қашықтағы репозиторийі болмаған жаңа коммитов-өзіне басқа да клиенттер, әйтпесе push аяқталады қате, және істеу керек pull және біріктіру. Команда pull — обратна командасы push. Егер бір бұтағы бар тәуелсіз даму тарихы қандай-онда сәттен жергілікті және қашықтан көшірмелері, pull дереу ауысады біріктіру. Біріктіру шегінде әр түрлі файлдар автоматты түрде жүзеге асырылады (бұл мінез-құлқы теңшеледі), ал бір файлдың стандартты трехпанельным салыстыра отырып файлдар. Кейін бірігу керек жариялауға қақтығыстар ретінде рұқсат етілген. Сонымен бірігу, git қолдайды және rebase. Бұл операция бар алу жиынтығының барлық өзгерістер бұтақтары Ал, кейіннен оларды "накатом" бұтағы B. нәтижесінде бұтағы B жылжып дейінгі жай-күйін AB. Айырмашылығы бірігу, тарих бұтағы AB қалмайды ешқандай аралық коммитов бұтақтары A (тек қазақстан тарихы тармағының (B) және жазу туралы ең rebase, бұл біріктіруді жеңілдетеді, ірі және өте ірі жобаларды). Сондай-ақ, git бар уақытша оқшау индексі файлдар. Бұл — аралық қоймасы арасындағы жеке файлдармен және кезекті коммитом (коммит жасалады, тек осы индексінің). Көмегімен осы индексінің жүзеге асырылады қосу жаңа файл (git add қосады, оларды индексі, олар түсіп келесі коммит), сондай-ақ коммит БАРЛЫҚ өзгертілген файл (коммит жасалады ғана файлдарға, олар жасалды git add). Кейін git add редакциялауға болады файл бұдан әрі-аналардан үш көшірмесі бір файлдың соңғы индексінде (та бар екенін, осы кезде git add), және соңғы коммите. Аты бұтақтары әдепкі бойынша: master. Аты алыстан репозиториясы әдепкі бойынша, құрылатын git clone кезінде типтік операциялар "взять қолда бар жоба болса, онда сервер өзіне машинаға": origin. Осылайша, жергілікті репозиторийін әрқашан бар бұтағы master, ол бар, соңғы жергілікті коммит, бұтағы origin/master, ол бар соңғы күйін қашықтықтан репозиториясы кезінде орындауды аяқтаудың соңғы команда pull немесе push. Команда fetch (ішінара pull) — берет отырып, қашықтағы сервер барлық өзгерістер origin/master және санаққа оларды жергілікті репозиторийі ілгерілете отырып, белгісін origin/master. Егер осыдан кейін master және origin/master тарады тараптар, қажет қосу, орнатып master нәтиже бірігу (команда pull бар fetch+merge). Бұдан әрі мүмкін жасауға push жіберіп, нәтижесі қосылу керек және анықтай отырып, оған origin/master. == Windows-те іске асыру туралы толығырақ == Windows нұсқасы (ресми Windows-нұсқасы деп аталады mSysGit) пайдаланылады пакет mSys — қамтамасыз эмулятор POSIX-үйлесімді командалық жолдың үстінде Windows (туынды жылғы MinGW, шамамен баламасы Cygwin). Астында mSys ауыстырылды барлық қажетті git кітапхана мен құралдары, сондай-ақ өзі git. Жұмыс кезінде алыстағы репозиториями бойынша хаттама SSL пайдаланылатын болады қоймасы сертификаттардың mSys емес, Windows. Бар көптеген графикалық қабықшалар үшін Git, мысалы, TortoiseGit. Барлық олар жүзеге асырылды арқылы сын mSysGit талап етеді, оны орнату машинаға. Ерекшелік емес және SourceTree компанияның шешімі Atlassian, бірақ mSysGit ол құрамында өз ішінде, өз артықшылықтары мен кемшіліктері (орнату терең поддиректорию қиындатады қосу mSys қажетті SSL-сертификаттар). == Желілік мүмкіндіктерін және серверлік шешімдер == git пайдаланады желісі үшін ғана операцияларды алмасу алыстағы репозиториями. Пайдаланылуы мүмкін келесі хаттамалар: * git:// ашылған хаттамасы талап ететін болуы, серверде іске қосылған демона (жеткізіледі бірге git). Хаттама жоқ аутентификация құралдарын пайдаланушылар. * ssh:// Пайдаланады сәйкестендіру пайдаланушылар көмегімен жұп кілт, сондай-ақ ендірілген UNIX-жүйесі "негізгі" SSH-сервер (sshd). Тарапынан сервер құру талап етіледі аккаунттардың шеллом олар бір команда git. * http(s)://. Пайдаланады өз ішіндегі құрал curl (Windows бірге жеткізіледі git), және оның мүмкіндіктері HTTP аутентификация және оны қолдау үшін SSL сертификаттары. Соңғы жағдайда қажет болуы серверінде қазанның БОЙЫНША веб-қосымшалар, ол орындауға рөлі дәнекерден командалары арасында git серверінде және HTTP-сервер. Мұндай дәнекерден бар сияқты, Linux және Windows (мысалы, WebGitNet әзірленген ASP.NET MVC 4). Сонымен қолдау серверлік тараптар команда push және pull, мұндай веб-қосымшалар, сондай-ақ мүмкін беруге қол жеткізу тек қана оқу - репозиторию веб-браузер арқылы. == Артықшылықтары мен кемшіліктері == Артықшылықтары мен кемшіліктері git салыстырғанда орталықтандырылған басқару жүйесімен нұсқаларының (мысалы, мысалы, [[Apache Subversion|Subversion]]) тән кез келген тарату жүйесі және сипатталған-бапта "[[Версияларды басқару жүйесі|басқару Жүйесі нұсқаларының]]". Егер салыстыратын болсақ git "туыстық" оған бөлінген жүйелерімен, бұл git бастапқыда идеологиялық бағытталған жұмысты өзгерту емес, файлдармен, "бірлік өңдеу үшін оған болып табылады жиынтығы өзгерістер, немесе патч. Бұл ерекшелік байқалады құрылымында жүйенің (атап айтқанда — құрылымында репозиториясы), сондай-ақ құру принциптері командалары; ол өнімділігін көрініс жүйесінің әр түрлі нұсқада пайдалану және артықшылықтары мен кемшіліктері git салыстырғанда басқа [[Версияларды басқару жүйесі|DVCS]]. Жиі деп аталатын артықшылықтары git басқа DVCS: * Жоғары өнімділік. * Дамыған экономикалық басқа [//ru.wikipedia.org/wiki/VCS символына vcs], атап айтқанда, [//ru.wikipedia.org/wiki/CVS CVS], [//ru.wikipedia.org/wiki/SVN SVN] және [//ru.wikipedia.org/wiki/Mercurial Mercurial]. Басқа бағыттағы конвертерлер репозиторий қорына, қолда бар жиынтықтағы бағдарламалық құралдар мүмкіндік әзірлеушілерге пайдалануға git орналастыру кезінде орталық репозиториясы " SVN немесе CVS, сонымен қатар, git мүмкін имитировать cvs-сервер қамтамасыз ете отырып, арқылы клиенттік қосымшалар және қолдау орталарда әзірлеу, арнайы қолдайтын git. * Ойластырылған командалар жүйесі, мүмкіндік беретін ыңғайлы встраивать git " скриптілер. * Сапалы веб-интерфейс "қораптар". * Репозиторийін git қолданылуы мүмкін және жаңартылуы общесистемными файл утилитами мұрағаттау және жаңарту сияқты [//ru.wikipedia.org/wiki/Rsync rsync], арқасында, тіркеу және өзгерістер синхрондау өзгертпейді қазіргі бар файлдар ғана емес, оған жаңа (қоспағанда кейбір қызметтік файлдар, мүмкін автоматты түрде жаңартылады көмегімен құрамындағы қолда бар жүйесін утилит). Тарату үшін репозиториясы желісі бойынша жеткілікті кез-келген веб-сервер. * Болмауы өтпелі нөмірлеу коммитов монотонно үздіксіз дамитын бүтін сандар. Көптеген жобаларда пайдаланылады автоматты түрде алу нөмірлері осы нұсқасы (мысалы, команда svnversion) құру .H-файлдың негізінде осы саннан және одан әрі оны пайдалану құру кезінде мөртабан нұсқасы орындалатын файл, кейбір вшитых оған жолдарының және сондықтан бұдан әрі. * Болмауы переносимой басқа операциялық жүйелер қолдау жолдарын кодтау Unicode Microsoft Windows ''үшін нұсқалары msysgit дейін 1.8.1)''. Егер жолы құрамында рәміздер ерекшеленетін, [[Америкалық ұлттық стандарттау институты|ANSI]], онда оларды қолдау пәрмен жолынан талап етеді ерекше параметрлерін, кепілдік береді дұрыс бейнелеу файл аттарын пайдалану кезінде сол репозиторием басқа ОС. Тәсілдерінің бірі проблемасын шешу үшін git 1.7 пайдалану болып табылады арнайы пропатченного консольного клиенттің. Тағы бір нұсқа — пайдалану графикалық утилит жұмыс істейтін тікелей арқылы APIсияқты TortoiseGit. * Біраз қолайсыздықтар үшін пайдаланушылардың, ауыспалы басқа символына vcs. Команда git бағдарланған жиынтықтары өзгерістер емес, файлдар, тудыруы мүмкін недоумение пайдаланушылардың, привыкших - файл-бағдарланған символына vcs сияқты SVN. Мысалы, команда "add", ол көп жағдайда басқару жүйесінің нұсқаларының жүргізеді қосу файл жобасына, git дайындайды тіркеу жасалған файлдарда өзгерістер. Бұл ретте сақталады емес, патч, сипаттайтын өзгерістер, жаңа нұсқа мақсатты файл. * Пайдалану сәйкестендіру үшін ревизия хешей SHA1, қажеттілігіне алып келуін ұзын жолдармен орнына қысқа нөмірлерді нұсқаларын, көптеген басқа жүйелерінде (алайда командаларда пайдалануға толық емес хеш-жол). * Үлкен үстеме шығыстар жұмыс кезінде жобалары жасалады, көптеген байланыссыз бір-бірімен өзгерту файлдар. Жұмыс кезінде мұндай режимде өлшемдері жиынтығын өзгерістер болуда жеткілікті және жылдам жүреді көлемінің өсуі репозиторий қорына. * Үлкен шығындар уақыты, салыстырғанда файл-бағдарлы жүйелер, қалыптастыру, тарих нақты файлды, тарих правок нақты пайдаланушы үшін, іздеу өзгерістер жататын, берілген орны, белгілі бір файл. * Болмауы жеке команданың атауын өзгерту/жылжыту файлы, отображалась еді тарих ретінде тиісті бірыңғай қолданысқа енгізіледі. Қазіргі скрипт git mv іс жүзінде орындайды, атын өзгерту, файлды көшіру және жою, оны ескі орны, талап арнайы талдау анықтау үшін, бұл шын мәнінде файл жай ғана кейінге қалдырылды (бұл талдау автоматты түрде орындалады командалар тарихын қарау). Алайда, фактіні ескере отырып, болуы арнайы командалар атауын өзгерту/жылжыту файлдар техникалық мәжбүрлейді пайдаланушының пайдалану, оның (және, соның салдары ретінде, бұл жағдайда болуы мүмкін алшақтықты тарихы), мінез-git болып саналуы мүмкін артықшылығы. * Жүйе жұмыс істейді, тек файлдармен және олардың мазмұнды және қадағалайды бос каталогтар. Бірқатар басылымдар жататын артықшылықпен 2005-2008 жылдар кездестіруге болады сондай-ақ, ашуын қатысты құжаттама git, болмаған ыңғайлы windows-нұсқасы және ыңғайлы графикалық клиенттер. Қазіргі уақытта бұл сын неактуальна: бар нұсқа git негізінде MinGW ("туған құрастыру" Windows"), және бірнеше жоғары сапалы графикалық клиенттердің әр түрлі операциялық жүйелер, атап айтқанда, Windows бар клиент TortoiseGit, идеологиялық өте жақын, кеңінен таратылған TortoiseSVN — клиентке SVN, встраиваемому " қабықшасына Windows. == Графикалық интерфейстер == * [https://www.gitkraken.com/ GitKraken] — кросс-платформалы тегін клиенттік Git. * [http://www.syntevo.com/smartgit/index.html SmartGit] — Java-да Git үшін кросс-платформалы интерфейс. * [http://gitk.sourceforge.net/ gitk] — [[Tcl]]/[[Tk]] жазылған жеңіл және тез бағдарлама, Git өзі таратады. * [http://digilander.libero.it/mcostalba/ QGit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118015253/http://digilander.libero.it/mcostalba/ |date=2007-11-18 }}, [[Qt]] пайдалана жазылған интерфейс , Ол көп жағдайда gitk ұқсас, бірақ біршама басқаша жиынтық ерекшеліктері бар. Қазіргі уақытта, Qt3 және Qt4да жүзеге асырулары бар. * [http://live.gnome.org/giggle Giggle] — [[Gtk+]] арналған вариант. * [http://trac.novowork.com/gitg/ gitg] — [[gtk+]]/[[GNOME]] үшін тағы бір интерфейс * [http://gitextensions.github.io/ Git Extensions] — [[.NET Framework|.NET]] бойынша кросс-платформалы вариант. * [[TortoiseGit]] — [[Windows Explorer|Windows Explorer]] кеңейту ретінде іске интерфейс. * [http://sourcetreeapp.com/ SourceTree] — Windows және Mac тегін Git клиент. * [http://git-cola.github.com/ Git-cola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228044536/http://git-cola.github.com/ |date=2012-02-28 }} — [[Python]] кросс-платформалы интерфейс. * [http://gitx.frim.nl/ GitX] — [[Cocoa]] интерфейсімен [[Mac OS X]] орауыш, gitk интерфейсімен ұқсас. * [http://gittiapp.com/ Gitti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228014110/http://www.gittiapp.com/ |date=2012-02-28 }} — [[Cocoa]] интерфейсімен [[Mac OS X]] орауыш. * [http://gitboxapp.com/ Gitbox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221011857/http://gitboxapp.com/ |date=2012-02-21 }} — [[Cocoa]] интерфейсімен [[Mac OS X]] орауыш. * [[Github]]-клиент * [http://www.procode.org/stgit/ StGit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929101333/http://www.procode.org/stgit/ |date=2007-09-29 }} — [[Python]] жазылған патчтар жинағын басқару жүйесі (Catalin Marinas) * [https://www.git-tower.com/ GitTower] — Mac және Windowsке арналған коммерциялық Git клиент. === Web үшін фронтендтері === {| class="sortable wide" |- !Атауы||class="unsortable" | Функциялар||Тіл||Белсенділік||Нұсқалар||Лицензия |- |[https://github.com/mcka-dev/GitWebAdmin/ GitWebAdmin] || Репозиторийлерді басқару.|| PHP || иә || 1.0.1 (15 қазан 2016) || [https://github.com/mcka-dev/GitWebAdmin/blob/master/LICENSE MIT] |- |[http://gitlab.org/ GitLab] || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау, репозитарийлерді басқару. Рұқсат құқығы. үздіксіз тестілеу жүйесі || Ruby || иә || 8.8.1 (23 мамыр 2016) || [https://gitlab.com/gitlab-org/gitlab-ce/blob/master/LICENSE MIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702034129/https://gitlab.com/gitlab-org/gitlab-ce/blob/master/LICENSE |date=2019-07-02 }} |- |[http://gitblit.com/ Gitblit] || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау, репозитарийлерді басқару. Рұқсат құқығы || Java || иә ||1.7.1 (23 қараша 2015) || Apache License 2.0 |- |[[Gerrit]]|| Бірлесіп [[код инспекциясы|кодты қарау]] үшін репозиторийлермен интеграциялану || Java || иә || 2.12.2 (11 наурыз 2015) || Apache License 2.0 |- |[https://git.wiki.kernel.org/index.php/Gitweb Gitweb]|| Репозиторий шолу. Бұл веб-серверде CGI cкрипт ретінде жұмыс істей алады || Perl || иә ||поставляется с git || GPLv2 |- |[http://git.zx2c4.com/cgit/about/ cgit] || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау || C || иә || 0.12 (14 қаңтар 2016) || GPLv2 |- |[http://sourceforge.net/projects/viewgit/ ViewGit] || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау|| PHP || иә || 0.0.7 (март 2013) || [[GNU Affero General Public License|GNU AGPLv3]] |- |[https://github.com/klaussilveira/gitlist GitList] || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау|| PHP || жоқ || маусым 2006 || New BSD license |- |[http://github.com/josegonzalez/git-php git-php] || Бірдей [http://code.google.com/p/git-php/ атаумен] қараусыз қалған жобаның басқа өзгертілген нұсқасы. || PHP || нет || 2011 || GPLv2 (?) |- |[http://www.absolutegiganten.org/wit/ wit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424091632/http://www.absolutegiganten.org/wit/ |date=2017-04-24 }} || ??? || Python || жоқ || 0.0.4 (қыркүйек 2005) || GPLv2 |- |[http://flameeyes.is-a-geek.org/projects#gitarella gitarella] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109200835/http://flameeyes.is-a-geek.org/projects#gitarella |date=2008-01-09 }} || Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау|| Ruby || жоқ || 0.003 (маусым 2006) || GPLv2 |- |[http://gogs.io/ Gogs] |Репозиторийлерді және өзгерістер тарихын қарау, репозитарийлерді басқару. Рұқсат құқығы |Go |иә |0.9.13 (19 наурыз 2016) |MIT License |} == Басқа нұсқаларды бақылау жүйелермен өзгерістермен алмасу == * CVS — импорт және экспорттау, стандартты жеткізуде CVS-серверін эмуляциялау * [[Apache Subversion|Subversion]] — импорт және экспорт (ішінара), стандартты жеткізу * .tar.gz, .tar.bz2 (версияланған файлдар сериялары) — импорт және экспорт, стандартты жеткізу == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сондай-ақ, == Басқа үлестірілген нұсқаларды басқару жүйесі: * Mercurial * Bazaar * Darcs git-репозиторийлер үшін хостинг ұсынатын қызметтер: * GitHub * Codebase * SourceForge * Gitorious * Google Code * Bitbucket == Сілтемелер == * [http://git-scm.com/ Домашняя страница Git](ағылш.) * [http://www.youtube.com/watch?v=BtAlN4MaBr8 Линус Торвальдс о git] {{Ref-ru}}(орыс.) (YouTube) * [http://geektimes.ru/post/248744/ Десять лет Git: интервью с создателем — Линус Торвальдс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221164046/https://geektimes.ru/post/248744/ |date=2016-12-21 }} * [http://githowto.com/ru/ Интерактивный тур Git How To]{{Ref-ru}}(орыс.) * [http://freesource.info/wiki/RuslanHihin/gitusermanual?v=b7s& Руководство пользователя GIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210013855/http://freesource.info/wiki/RuslanHihin/gitusermanual?v=b7s& |date=2017-02-10 }} {{Ref-ru}}(орыс.) * [http://schacon.github.com/git/user-manual.html Git User’s Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128182638/http://schacon.github.com/git/user-manual.html |date=2013-01-28 }} (ағылш.) (также распространяется вместе с исходным текстом программы: <code>Documentation/user-manual.txt</code>) * [http://kernel.org/pub/software/scm/git/ Страница Git на kernel.org](ағылш.) * [http://schacon.github.com/git/everyday.html Everyday Git] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128230413/http://schacon.github.com/git/everyday.html |date=2013-01-28 }}(ағылш.) («Git на каждый день») — набор из примерно 20 команд (на самом деле их будет около 5-6), которые пригодятся в повседневном использовании системы. * [http://www.youtube.com/watch?v=4XpnKHJAok8 Linus Torvalds on Git](ағылш.) — рассказ [[Линус Торвалдс|Линуса Торвальдса]] о git и других [[Версияларды басқару жүйесі|системах контроля версий]] (YouTube) * [http://youtube.com/watch?v=8dhZ9BXQgc4 Randal Schwartz on Git](ағылш.) — рассказ Рэндела Шварца о git (YouTube) * [http://www.youtube.com/watch?v=j45cs5_nY2k Contributing with Git](ағылш.) — Google Talks 27.10.2008 (YouTube) * [http://gitcasts.com GitCasts.com](ағылш.) — сайт, посвящённый скринкастам по использованию git. * [http://code.google.com/p/support/wiki/DVCSAnalysis Сравнение Git и Mercurial в FAQ сайта Google Code](ағылш.) * [http://www.eqqon.com/index.php/GitSharp C#-реализация Git — системы контроля версий для .NET и Mono](ағылш.) * Учебник [http://git-scm.com/book/ru/ Pro Git] на русском языке (Creative Commons Attribution-Non Commercial-Share Alike 3.0 license). * [https://habrahabr.ru/post/68341/ Git на пальцах]{{Ref-ru}}(орыс.) * [https://habrahabr.ru/post/106912/ Удачная модель ветвления для Git]{{Ref-ru}}(орыс.) * [http://marklodato.github.com/visual-git-guide/index-ru.html Git — наглядная справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127190349/http://marklodato.github.com/visual-git-guide/index-ru.html |date=2013-01-27 }}{{Ref-ru}}(орыс.) [[Санат:Алфавит бойынша программалық жасақтамалар]] h7qdwxcqhh9kpr4yzeef1a18gq8irq5 Халықаралық стандарттау ұйымы 0 199978 3642520 2973476 2026-08-13T14:18:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642520 wikitext text/x-wiki '''Халықаралық Стандарттау Мекемесі''' ({{lang-fr|'''Organisation internationale de normalisation'''}}, {{lang-rus|Международная организация по стандартизации|r=Myezhdunarodnaya organizatsiya po standartizatsii}}), '''ISO''' деген акрониммен белгілі халықаралық стандарттарды бекіту мекемесі. Ақпанның 23, 1947, [[Женева]], [[Швейцария]]да негізі қаланды. == Аталуы және аббревияциясы == Халықаралық Стандарттау Мекемесі үш тіл ресми түрде бекітілген [[Ағылшын]], [[Француз]], және [[Орыс тілі]]. == Тарихы == [[Сурет:Memory plaque of founding ISA in Prague cropped.jpg|thumb|Прагадағы еске сақтау платасы ISA]] Мекеме ISO атымен белгілі 1926-жылы халықаралық федерация және ұлттық стандарттау ассоцияциясы ретінде жұмыс атқарады. (ISA). Бұл мекеме [[механикалық инжиниринг]] мамандығы ерекше көңіл бөлді. 1942-жылы Екінші Дүниежүзілік Соғыс уақытында өзін өзгертіп, 1946-жылы Халықаралық Стандарттау Мекемесі (ISO) деген атпен жұмысын жалғастырады. == Мүше елдер == [[Сурет:ISO Members.svg|450px|thumb|right|Халықаралық Стандарттау Мекемесінің ISO мүше елдер картасы<br />Key:<br />{{legend|#008000|мүше елдер}} {{legend|#C0C000|корреспондент мүшелер}} {{legend|#FF0000|жазылушы елдер қатары}} {{legend|#000000|ISO 3166-1 стандартты кодын қолданушы, бірақ мүше емес елдер}}]] == Тағы қараңыз == * [[Америкалық ұлттық стандарттау институты]] * [[Deutsches Institut für Normung]], Германиялық стандартизациялау институты * [[BSI Group|British Standards Institution]] (BSI) * [[Countries in International Organization for Standardization]] * [[Canadian Standards Association]] * [[European Committee for Standardization]] (CEN) * [[GOST|Commonwealth of Independent States (CIS) set of standards (GOST)]] * [[International Classification for Standards]] * [[International Electrotechnical Commission]] (IEC) және ISO/IEC стандарттары * [[International healthcare accreditation]] * [[International Telecommunication Union]] (ITU) * [[Institute of Environmental Sciences and Technology]] (IEST) * [[ISO A4]] * [[ISO country code]] * [[List of International Organization for Standardization standards]] {{col-break}} * ISO divisions ** [[ISO/TC 37]] ** [[ISO/TC 68]] ** [[TC 46/SC 9]] ** [[ISO/TC 211]] ** [[ISO/TC 215]] ** [[ISO/TC 223]] * [[Standardization]] * [[Standards Australia]] * [[Standards organization]] * [[Terminology planning policy]] * [[The International Customer Service Institute]] (TICSI) * [[AP Stylebook]] (Associated Press Style) * [[Interface 2010]] (Interface Marketing Supplier Integration Institute) == Арғы оқылым == {{refbegin}} * JoAnne Yates & Craig N. Murphy: [http://web.mit.edu/iandeseminar/Papers/Fall2006/Yates.pdf Coordinating International Standards: The Formation of the ISO], ''MIT Innovations and Entrepreneurship Seminar Series'' [http://web.mit.edu/iandeseminar/index2006.html], Fall 2006. {{refend}} == Сыртқы сілттемелер == * {{Official website|http://www.iso.org}} (free access to the catalogue of standards only, not to the contents) <!-- This just leads to a container shipping company. Is this intended??? Temporarily commented out. * [http://www.exportacion-importacion.com/contenido.php Available Standards] (free access to a small subset of the standards) --> * [http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/index.html Publicly Available Standards] (free access to a small subset of the standards) * [[ISO/TC 37]] "Terminology and other language and content resources", a fundamental committee for all ISO standardization projects * [http://www.jtc1.org/ ISO/IEC JTC1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105163230/http://jtc1.org/ |date=2009-01-05 }} * [http://www.iso.org/iso/search/extendedsearchstandards.htm?formKeyword=&displayForm=true&published=true ISO Advanced search for standards and/or projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131126055928/http://www.iso.org/iso/search/extendedsearchstandards.htm?formKeyword=&displayForm=true&published=true |date=2013-11-26 }} * [http://cdb.iso.org ISO Concept Database] (terminology database of ISO standards) [[Санат:Стандарттау]] h45scrgk87nm6nfx4brb64gh65ln1a3 Хаулдың кезбе қамалы 0 201528 3642525 3111346 2026-08-13T14:36:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642525 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Хаулдың кезбе қамалы |Шынайы атауы = {{lang-ja|ハウルの動く城}} |Суреті = 14648.jpg |Сурет ені = |Жанры = фэнтези <br /> романтика <br /> драма <br /> стимпанк |Режиссёрі = [[Хаяо Миядзаки]] |Продюсері = Тосио Судзуки |Сценарист = Хаяо Миядзаки <br /> Даяна Уинн Джонс |Актерлер = |Операторы = |Композиторы = Дзё Хисаиси |Компания = [[Studio Ghibli]] |Бюджеті = [[Жапон йенасы|¥]]2.4 billion<br>[[АҚШ доллары|$]]24 million |Түсім = ¥23.2 billion<br>$231,711,096 (worldwide)<ref>{{cite web| url= http://www.imdb.com/boxoffice/alltimegross?region=world-wide| title= All-Time Worldwide Box office|date= |year= |month= | publisher= Internet Movie Database| accessdate= May 8, 2008 }}</ref> |Мемлекет = {{flagcountry|Жапония}} |Тілі = Жапон тілі |Ұзақтығы = 119 мин. |Жыл = 2004 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''«Хаулдың кезбе қамалы»''' ({{lang-ja|ハウルの動く城}}; {{lang-en|Howl’s Moving Castle}}) — [[2004 жыл]]ы «Ghibli» студиясы ұсынған толықметражды аниме фильм. Жапон режиссері [[Хаяо Миядзаки]]дің, ағылшын жазушысы Даяна Уинн Джонстың ертегі романына негіздеп шығарылған туындысы. «Үздік толықметражды анимациялық фильм» номинациясы бойынша 78-ші «Оскар» сыйлығына ұсынылған, алайда «Уоллес пен Громитттің: Құбылғыш-қоянның қарғысы» мультфильмі үздік деп танылған. == Желісі == Фильм әрекеті ХІХ ғасырдың соңында Еуропада, сиқыр мен техникалық прогресс астасып жатқан параллельді әлемде орын алады. Қыздардың жүректерін «ұрлаумен» әйгілі болған жұмбақ сиқыршы Хаулдың кезбе қамалы, ерте жетім қалған шляпа тігуші [[#Софи Хаттер|Софидің]] қаласында пайда болысымен-ақ, оның қарапайм өмірі тұтас өзгереді. Екі әскердің мазалауынан құтқарған көгілдір көзді серіні бір көргеннен — ақ ұнатып қалады, алайда онымен өткізген серуені Софи үшін қымбатқа түсті, іші тар қызғаншақ, [[#Хаул|Хаулға]] ғашық болған [[#Жалмауыз Пустоши|жалмауыз Пустоши]] жас тігіншіні жастығы мен сұлулығынан айырады. Оның қарғысынан Софи 18 дегі қыздан қартайған кемпірге айналады. Осы оқиға Софиді үйін тастап, адамдардан таса, басы ауған жақа кетуге мәжбүр етеді. Жол бойында оған кенеттен даланы кезіп жүрген егістік қарақшысы (пугало) — [[#Қарақшы-шалқан|Қарақшы-шалқан]] жолығады. Ол осы келеңсіз оқиғаға орай оған таңқаларлық түсініксіз қамалды әкеледі. Софи «әжей» иесінен сұрамай қамалға кіріп, өзін осы болаттан жасалған «әтеш аяқтары» бар түсініксіз ғаламат үйдің қызметшісі етіп тағайындап, әр алуан мүшесі бар отбасыға келіп қосылады. Қамал тұрғындары — Хаул, қайшылықты әрі теңдессіз сиқыршы; оның шәкірті — [[#Маркл|Маркл]], сонымен қатар от перісі — [[#Кальцифер|Кальцифер]]. Софи жалмауыздың қарғысын бойынан аластатқысы келеді, алайда қарғыс салған жалмауыздың өзі, оған жастығын қалай қайтып берерін білмейді. Сонымен қатар Хаулда, Кальцифер де, Қарақшы-шалқанда, жалмауыз Пустошидің өзі де сиқырланғаны белгілі болады. == Негізгі кейіпкерлер == === Софи Хаттер === [[Сурет:Софи Хаттер.jpeg|thumb| Софи]] Софи Хаттер (''Софи: Хатта:'', {{lang-ja|ソフィー・ハッター}}) — фильмнің бас кейіпкері, шляпалар дүкенінде жұмыс істейтін еңбекқор әрі сыпайы он сегіз жасар қыз. Ол өзін өте қарапайым деп, сұр тышқанға теңеп, ал өмірін мұңға толы деп есептейтін. Оның өжет сіңлісі Лэтти қаладағы ең керемет наубахана-кафе Чезариде жұмыс істейтін. Софидің өміріндегі барлық өзгерістер жұмбаққа толы сиқыршы Хаулды кездестіргеннен кейін болады. Жалмауыз Пустоши оны 90 жастағы кемпірге айналдырып жібереді. Ол тек ұйықтап жатқанда және жүрегі махаббатқа толғанда ғана шынайы өз келбетіне оралатын. Хаулдың жылжымалы қамалы жаңа өмірге жол ашады, жаңа қызықтарға кездестіреді. Софи – Миядзакидің соңғы фильмдерінің типтік кейіпкері: асқан сұлу емес бірақ күшті жігері мен қайраты арқасында басына түскен сәтсіздіктер мен қасіретті жеңе білген мінезді қыз. Рольді дыбыстаған Тиэко Байсё. === Хаул === [[Сурет:Хаул.jpg|thumb|Хаул]] Хаул (''Хауру'', {{lang-ja|ハウル}}) — Кезбе Қамалдың жұмбақ әрі көрікті қожайыны. Адамдардың айтуы бойынша ол сұлу қыздардың жүрегін жалмайды, ал шындығында ол – от перісі Кальцифермен құпия келісім шарт жасасқан жалғыз басты құдіретті сиқыршы. Софи «әжей» оның өміріне басып кіріп әуелі оның қамалын ретке келтіріп тазалап, сонан соң Хаулдың өміріне әсер етіп, оның жеке перісіне ықпал ете бастайды. Хаул алғаш қарағанда өзін өте жоғары, асқақ ұстайды, Софиді өзінің алғашқы жетекшісі құдіретті сиқыршы Салиманға жібереді. Шындығында, ол Софидің адалдығын тексеріп көрмекші болады, өйткені бір кездері оны сатып кетушілер болған, содан бері ол адамдарға сенімсіздікпен қарап келеді. Фильмде Хаулдың қандай сиқыршы – мейірімді не жауыз екендігі туралы айтылмайды. Балалық шағында ол жүрегінен айырылған және қазір тек өзі үшін өмір сүреді. Сұлу, сұңғақ, көрікті сонымен қатар нәзік әрі қорқақ. Ол ақылға сенбестей өте күшті, бірақ тек соңында ғана осы өмірдің құндылығы мен махаббаттың шынайы құдіретін түсінеді. Уақыт өте келе ол Софимен ешкімге сенбеген қазына құпияларымен бөліседі. Ол Софиге бауыр басып қалады, алайда басында мұны жасырады. Соңында бәбібір екеуі қосылып жаңа үйге қоныстанады. Рольды дыбыстаған Такуя Кимура. === Кальцифер === [[Сурет:Кальцифер.jpg|thumb|Кальцифер]] Кальцифер (''Карусифа:'', {{lang-ja|カルシファー}}) — кішкентай от перісі. Ол Хаулдың қамалын басқарып, барлық бөліктеріне күш қуат береді. Келісімшартқа байланысты Хаулдың пешіне «байланып» қалған ол, соған қарамастан Софимен шартқа келіседі: өзінің Хаулға деген құлдығының сырын ашып берсе, Софиге өз келбетін қайтарып беруге көмектесетініне уәде береді. Ол жақсы әзілдей алады сонымен бірге ренжігіш жәнеде Софи қамалды тазалай бастаса болды Хаулға шағымданғанды ұнатады. Бәрібір ашу үстінде әзәзілге сай қорқынышты және өз уәдесінде тұрады. Ол Хаулдан басқа ешкімге бағынбайды алайда Софи екеуінің келісім жасасқандарын үнемі ескертіп оған айтқанын жасатқыза алатын. Кітаптың түпнұсқасында ол көк түсті (көк жалын). Рольды дыбыстаған Тацуя Гасюин. === Жалмауыз Пустоши === [[Сурет:The_Witch_of_the_Waste.jpg|thumb|Жалмауыз Пустоши]] Жалмауыз Пустоши (''Арэти но мадзё'', {{lang-ja|荒地の魔女}}) — Король Сарайына қызмет еткен таңғажайып сиқыршы болатын. Жастық шағын жоғалтқысы келмей қызғаныш әзәзілімен мәңгілік бұзылмайтын шартқа отырып соның құрбанына айналады. Ол өзінің бар күшін өзінің жүрегін жаулаған Хаулды іздеуге арнайды. Өзінің ізденіс жолында ол ештеңені жолда қалдырмайды, қиратып зұлымдықтар жасайды. Салиманмен кездесуде, Салиман оның әзәзілмен жасасқан келісімшартын бұзып өзінің шын келбетіне қайтып оралтады. Жалмауыз Пустоши қаусаған кемпірге айналады, ол солай болуы тиіс болатын. Жалмауыз Софиге жармасып алады, Софи оның жасаған зұлымдықтарына қарамастан Мадам Салиманның құзіретіне қалдырғысы келмей өзімен бірге алып кетеді. Түпнұсқа кітапта Батпақ Жалмауызы деп аталып, сұлу жас әйел ретінде сипатталады. Рольды дыбыстаған Акихиро Мива. == Қосымша рольдегілер == [[Сурет:Кезбе_қамал_(Хинн,_Маркл,_Шалқан).jpg|thumb|Солдан оңға қарай: Хинн, Маркл, Шалқан]] === Маркл === Маркл (''Марукуру'', {{lang-ja|マルくル}}) — Хаулдың қамалында тұратын бала. Оны Хаулдың шәкірті деп атаса да болады. Мейірімді әрі жақсы бала. Софи келіп реттемегенше Қамал ішіндегі тәртіпсіздік пен тамақтың жоқтығына шыдамдылықпен төзіп жүре берген. Бірақ Софиді қуана қарсы ала қоймайды, алайда оған үйреніп қалады. Софидің Қамалды тастап кетуге мүмкіндігі туғанда, ол жалынып кетпеуін сұрайды. Түпнұсқадағы аты Майкл, және ол бала емес он бестегі жасөспірім. Рольды дыбыстаған Рюноскэ Камики. === Қарақшы-шалқан === Қарақшы-шалқан (''Кабу'', {{lang-ja|カブ}}). Соғысушы корольдіктің сиқырланған ханзадасы. Софиге ғашық болуы ықтимал және оған көмектесуге тырысып бағады. Софидің сүйюі, оған салынған қарғысты кетіріп адам қалпына қайтарады. Ханзада сарайға қайта оралып, соғысты тоқтатады. Рольды дыбыстаған Ё Ооидзуми. === Хинн === Хинн (''Хинн'', {{lang-ja|ヒン}}) — қысқа аяқты күшік, Мадам Салиманның көмекшісі, Софиді және Хаулды бақылау үшін Софиге жіберілген. Бірақ кейіннен Салиманға қызмет етуін доғарып, Софиге көмектеседі. Софи Мадам Салиманға бара жатқанда қасына ерген Хиннды көріп ит кейпіне енген Хаул деп ойлап оның ауырлығына қарамастан үлкен баспалдақтың ең жоғарғы сатысына көтеріп шығады. Жалмауыз Пустошидің ең сүйікті күшігі. Рольды дыбыстаған Дайдзиро Харада. === Мадам Салиман === [[Сурет:Howl’s_Moving_Castle_-_Saliman.jpg|thumb|мадам Салиман]] Мадам Салиман (''Сариман'', {{lang-ja|サリマン}}) — Кингсберидегі Королдік сиқыршы. Корольдік сарайда бұл жұмбақ әйелдің құзіреті мол. Хаулдан сиқырлық мүмкіндіктерін әскерге көмек ретінде пайдалануын сұраған корольге Хаулдың бас тартуы Мадам Салиманмен кездесуіне алып келеді. Ол Хаулды тексеріп, Софиге оның перілік келбетін көрсетуге тырысады. Шындығында Салиман Хаулға бар қиындықтан шығуға көмектескісі келеді. Кітаптың түпнұсқасында Салиман – ер адам. Рольды дыбыстаған Харуко Като. Ингария королі (''Кокуо:'', {{lang-ja|国王}}). Рольды дыбыстаған Акио Ооцука. == Жүлделер мен номинациялар == * 2004 — Венециандық кинофестифальде берілген Golden Osella сыйлығы. * 2004 — Сиджестағы Каталон фестифаліндегі көрермендердің ең үздік фильм үшін сыйлығы. (Хаяо Миядзаки) * 2005 — ең үздік аниме фильм Tokyo Anime Awards сыйлығы. * 2006 — ең үздік анимациялық фильм үшін «MTV- Russia»сыйлығы * 2006 — ең үздік анимациялық фильм ретінде «Оскар» сыйлығына үміткер (Хаяо Миядзаки) * 2006 — ең үздік анимациялық фильм ретінде «Сатурн» сыйлығына үміткер * 2006 — «Энни» сыйлығына үш номинация бойынша: үздік анимациялық фильм, үздік режиссура(Хаяо Миядзаки), үздік сценарий(Хаяо Миядзаки, Дональд Хьюитт, Синди Дэвис Хьюитт) * 2006 — үздік режиссура үшін "Nastro d'argento" сыйлығына номинация(Хаяо Миядзаки) * 2007 — ең үздік сценарий номинациясы бойынша "Небьюла" сыйлығы == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kinopoisk.ru/level/1/film/49684/ Хаулдың кезбе қамалы kinopoisk.ru сайтында]{{ref-ru}} * [http://www.imdb.com/title/tt0347149/ Хаулдың кезбе қамалы imdb.com сайтында]{{ref-en}} * [http://www.dianawynnejones.com/dwjflash Даяна Уинн Джонстың кітабы жайлы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} * [http://www.ghibli.jp Ghibli студиясының сайты]{{ref-ja}} * [http://www.kerekinfo.kz/tag/Хаулдың%20жылжымалы%20сарайы/ Хаулдың кезбе қамалы kerekinfo.kz сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531181133/http://www.kerekinfo.kz/tag/%D0%A5%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3%20%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B/ |date=2012-05-31 }} [[Санат:Аниме]] [[Санат:Аниме-фильмдер]] a497cv91va6omlkg9forqao8i9dxrdw Қазмедиа орталығы 0 204590 3642660 3515912 2026-08-14T04:49:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642660 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Қазмедиа орталығы | шынайы аты = | балама аты = Astana Media Center | суреті = | орналасуы = {{KAZ}}, [[Астана]] | құрылысы басталды = 8 желтоқсан 2010 | құрылысы аяқталды = 17 сәуір 2012 | ашылған уақыты = 1 қыркүйек 2012 | қабаттар саны = 22 | басқарушы орган = «Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС | салушы = Сембол құрылыс компаниясы | сайты = {{URL|http://qazmedia.kz/}} | қолданылуы = Телерадио хабарларын тарату }} '''Қазмедиа орталығы''' — медиаконтентті үздіксіз өндіру және [[Қазақстан]] халқына сапалы хабар таратуды қамтамасыз ету үшін инфрақұрылыммен қамтамасыз етілген заманауи іскерлік технологиялық кешен. 22 қабатты телеорталық ғимараты медиаконтентті үздіксіз өндірудің толық циклін қамтамасыз ету және Қазақстан аумағына ұлттық медиа хабарларды сапалы тарату үшін арнайы жабдықталған. Бұл 15 бірегей аппараттық-студиялық блоктар, оның ішінде Астананың панорамалы көрінісі бар Sky-студия, виртуалды студия, көп функциялы киноконцерт залы, жайлы үлкен көрме холдары, коворкинг аймағы, дыбыс жазу студиялары.<ref>https://qazmedia.kz/</ref> 5 телеарна мен 3 радиостанцияны тарату «Қазмедиа орталығы» технологиялық базасында жүргізіледі. Медиаорталықтың техникалық мүмкіндіктері 7 еуропалық (немесе азиялық) спутникке дейін және 10 қазақстандық спутникке дейін сигналдарды бір уақытта жоғары сапада қабылдауға мүмкіндік береді. Осылайша, «Қазмедиа орталығы» телеарналардың өтінімдері бойынша бүкіл әлем бойынша кез келген трансляцияларды қабылдауды толық қамтамасыз етеді. == Тарих == Медиа орталықтың пайда болу идеясы [[2007 жыл]]дан бастап дами бастады. Телеорталықтың архитектуралық жобасын Tabanlioglu түрік компаниясы әзірледі, бас мердігер Sembol түрік құрылыс компаниясы болды, ал технологиялық жабдықтаумен АKFA түрік компаниясы айналысты. === Хронология === * 2010 жылғы 8 желтоқсанда – кешен құрылысының басталуы. * 2011 жыл – [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы»]] ұлттық компаниясы» АҚ-на тиесілі аумақта «Sembol construction» АҚ «Астана медиа орталық» жұмыс атауымен телерадиокешен ғимаратының құрылысын жүргізді. * 2011 жылғы 17 наурыз – «Телерадиокешеннің басқарушы компаниясы» ЖШС тіркелді. * 2012 жылғы 17 сәуір – Мемлекеттік қабылдау комиссиясы актісінің бекітілген күні. * 2012 жылғы 25 сәуір – [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметінің]] №518 қаулысымен «Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС құрылды, оның негізгі қызмет түрі [[Астана|Астана қаласында]] «Қазмедиа орталығы» ғимаратының жұмыс істеуі болып айқындалды (атауы – Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаевтың]] бастамасы). * 2012 жылғы 1 қыркүйек – медиаорталықтың ресми ашылуы еліміздің алғашқы тәулік бойы жұмыс істейтін [[24KZ|«24KZ»]] телеарнасының іске қосылуымен болды. ==«Қазмедиа орталығы» бүгін== Ғимаратта елдің 5 телеарнасы және 3 радиостанциясы орналасқан: * [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] * [[Balapan (телеарна)|Balapan]] * [[Еуразия бірінші арнасы|Еуразия 1 арнасы]] * [[Хабар (телеарна)|Хабар]] * [[24KZ]] * [[Қазақ радиосы]] * [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]] * [[Астана (радио)|Астана радиосы]] == Студиялар == [[Сурет:14 съемочный павильон.jpg|солға|нобай|320x320px|«Қазмедиа орталығы»-ның «14-ші студия » түсірілім павильоны]] Ғимаратта 15 түсірілім студиясы бар, оның ішінде: * 3 жаңалықтар студиясы; * Әрқайсысы 800 шаршы метрден асатын 4 ұлкен түсірілім павильоны; * Виртуалды және толықтырылған нақтылық жүйесі бар студия (72,4 ш. м.); * ОКҚ брифингі-орталығы; * [[Сурет:Аппаратно-студийный блок 3.jpg|нобай|Аппараттық-студиялық блок 3]]Үлкен дыбыс жазу студиясының (БЗС) базасындағы гибридті студия, ауданы 417,5 ш. м. * Ауданы 52-ден 415 ш. м. дейінгі бағдарламаларды шығаруға арналған 5 студия. Барлық студиялардың жалпы ауданы 6 534 ш. м. құрайды. 10 студия 1-қабатта, 4 студия 3-қабатта, 1 студия ғимараттың 22 қабатында орналасқан. Сондай-ақ, 1-қабатта телеарналардың контентті дыбыстау үшін пайдаланатын 2 шағын дыбыс жазу студиясы орналасқан. Телевизиялық контентті өндіру үшін 73 монтаждық аппараттық, ал радио контент үшін – 4 аппараттық студия (оның 3-і жұмыста, 1-і резервте) және 9 монтаждық аппараттық жұмыс істейді. === Виртуалды және Толықтырылған шынайылық студиясы (АСБ-3) === VizRT Virtual Studio графикалық дизайн жүйесі – бұл теледидар контентін өндіруге виртуалды және толықтырылған шындық құралдарын енгізуге ықпал ететін жабдықтар мен бағдарламалық жасақтама жиынтығы. Бүгінгі таңда бұл жүйені әлемнің 120 елінен 800 телеарна пайдаланады, олардың ішінде «FoxNews», «Discovery channel», «CCTV», «Aljazeera», «Eurosport 1» және басқалары. Бұл жүйе web-интерфейс арқылы қашықтан басқаруға, виртуалды декорацияларды үнемі ауыстыруға (тіпті түсіру процесі кезінде), көлемді және қымбат декорациялар мен бейне қабырғаларды сатып алудан, салудан және сақтаудан бас тартуға, өндірісті автоматтандыруға мүмкіндік береді. === Аппараттық-студиялық блок 11 === «Хабар24» телеарнасының роботтандырылған және автоматтандырылған жаңалықтар студиясы – Қазақстанда теңдесі жоқ студия. [[Сурет:Аппаратно-студийный блок 11.jpg|нобай|Аппараттық-студиялық блок 11]] Жаңалық контентін өндіруге роботтандыру мен автоматтандыруды енгізудің арқасында 2017 жылы «Қазмедиа орталығы» аудио- және бейне контентті өндіру мен шығаруда айтарлықтай жақсартуға алып келген технологиялар мен инженерлік шешімдерді дамыту саласындағы ерен еңбегі үшін Владимир Зворыкин атындағы сыйлыққа ие болды.. Студияда 4 роботтандырылған камера орнатылған. Сынақ тесттік іске қосу – 2017 жылдың наурызы. Студияны автоматтандыру (эфирді және роботтандырылған камераларды басқару) «адами факторды» болдырмауға, сондай-ақ механикалық еңбектен процесті автоматтандыруға көшуге мүмкіндік береді. Басқару «батырманы бір рет басу» арқылы жүзеге асырылады, яғни News-room-да жазылған командалар мен оқиғалар бар тізім жасалады. Режиссердің жұмысы әдеттегі пернетақтадағы бір түймені басу және тізіміндегі командалар мен оқиғалардың барысын бақылауға дейін азаяды. Басқаша айтқанда, режиссер бір рет басу арқылы келесіліерді басқарады: бейнекамералардың қозғалысы, дыбыс, суфлер, студия жарығы, декорацияны жарықтандыру, графика, бейне сюжеттер, сыртқы қабылданған сигналдар. Роботтандыруды енгізу күрделі, тартымды кадр жасауға мүмкіндік береді (бұл қозғалыстарды үнемі қолдануға мүмкіндік беретін алгоритм құру – адам қайталай алмайтын нәрсе). Автоматтандыру және роботтандыру жүйесі «Виртуалды 3D графиканы нақты студиямен біріктіру» процесін пайдалануға мүмкіндік береді (яғни, нақты декорациялар аясында жүргізуші толықтырылған нақтылық объектілерін, мысалы, KASE қор биржасынан кестені қаржылық талдау кезінде пайдалана алады немесе ауа райын болжау кезінде студияда жаңбыр тудыруы мүмкін). Концерттерді, спектакльдерді, кинокөрсетілімдерді, форумдарды, конференцияларды өткізу үшін ғимаратта: * 888 орындық киноконцерт залы; * ауданы 1335 ш. м. көрме (батыс) холлы; * қаланың панорамалық көрінісі бар, ауданы 225 ш. м., 21 қабатта орналасқан конференц-зал. == Серіктестік жетістіктері == 2012 жылғы 14 желтоқсанда «Қазмедиа орталығы» Азия-Тынық мұхит хабар тарату одағының (The Asia-Pacific Broadcasting Union, ABU) мүшесі болды.<ref>https://www.inform.kz/kz/kazmedia-ortalygy-aziya-tynyk-muhit-habar-taratu-odagynyn-mushesi-boldy_a2518894</ref> 2019 жылғы 11 қазанда «Қазмедиа орталығы» республикалық «Жасыл офис-2019» байқауында жеңімпаз атанды.<ref>http://greenoffice-kaz.org/?p=1815 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210051820/http://greenoffice-kaz.org/?p=1815 |date=2022-02-10 }}</ref> 2020 жылғы 15 қыркүйекте «Қазмедиа орталығы» телекомпаниялардың, радиостанциялардың, киностудиялардың және бейне платформалардың технологиялық дамуы бойынша «TKT International Awards 2020» халықаралық сыйлығының «Қазақстандағы жыл жобасы» номинациясында жеңіске жетті.<ref>https://tkt-awards.com/blog/2020/09/17/tkt_international_awards_2020_kazmedia/</ref> == Бас директор == * Қанат Ақылбайұлы Сахария (18 маусым 2012 – 19 қараша 2014) * Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев (30 желтоқсан 2014 – 16 ақпан 2015) * [[Мейір Ғариполлаұлы Ескендіров]] (16 ақпан 2015 – 4 тамыз 2015) * Мирболат Хайратұлы Аюпов (5 тамыз 2015 – 28 ақпан 2018) * Ләззат Олжабайқызы Жүнісова (5 мамыр 2018 жылдан бері) == Іс-шаралар == '''«Astana Media Week»''' – бұл отандық медиасаланы дамытуға және өңірлік деңгейде индустриядағы іскерлік қатынастарды ілгерілетуге бағытталған жыл сайынғы оқиға. Алғаш рет 2017 жылы өткізілді, дәстүрлі түрде күзде өтеді, ұзақтығы 2-3 күн. 2020 жылы пандемияға байланысты онлайн форматқа шықты, соның арқасында ол аудиторияны кеңейтіп, 10 000-ға жуық көрерменді жинады.<ref>https://astanamediaweek.kz/kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208083851/https://astanamediaweek.kz/kz |date=2022-02-08 }}</ref> '''«Тұмар»''' – телевизиялық шеберлік саласындағы жоғары жетістіктері үшін Ұлттық телевизиялық сыйлық, 2017 жылы [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]]нің бастамасымен құрылған. '''«Үркер»''' – баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы үздік жетістіктері үшін берілетін Ұлттық Сыйлық, журналистиканың беделін арттыруға, кәсіби стандарттарды бекітуге бағытталған. Бұл сыйлық [[2017 жыл]]дан бері өткізіліп келеді. == Дереккөздер == <references/> == Сілтемелер == * [https://strategy2050.kz/news/23189/ «Қазмедиа орталығы» ең соңғы үлгідегі құралдармен жабдықталған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210211738/https://strategy2050.kz/news/23189/ |date=2022-02-10 }} * [https://ult.kz/post/-kazmedia-ortalygynyn-bas-direktory-tagayyndaldy «Қазмедиа орталығының» бас директоры тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210085151/https://ult.kz/post/-kazmedia-ortalygynyn-bas-direktory-tagayyndaldy |date=2022-02-10 }} * [https://www.inform.kz/kz/kazmedia-ortalygynyn-zhumysy-katan-rezhimge-koshirildi_a3652715 «Қазмедиа орталығының» жұмысы қатаң режимге көшірілді] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары]] 774yjcf1n3whq0re61qfc38z1mx6tpo Кирхгайм 0 207972 3642619 3642338 2026-08-13T19:04:55Z Kasymov 10777 3642619 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхгайм |шынайы атауы = Kirchheim (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Kirchheim (Amt Wachsenburg) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=52 |lat_sec=55 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=1 |lon_sec=10 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Леман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1215 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036200 |пошта индексі = 99334 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 031 |ортаққордағы санаты = Kirchheim (Thüringen) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Кирхгайм''' ({{lang-de|Kirchheim (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1215 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,22 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 031''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Леман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] fxeboz0nrahfrmfg7l6trwm41xx4m8j Штайндорф (Швабия) 0 208796 3642642 2540481 2026-08-13T23:19:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642642 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Штайндорф (Швабия) |шынайы атауы = Steindorf (Schwaben) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Steindorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=13 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=00 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Айхах-Фридберг |кестедегі аудан = Айхах-Фридберг (аудан){{!}}Айхах-Фридберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Пауль Веккер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 538 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 891 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08202 |пошта индексі = 82297 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AIC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 7 71 168 |ортаққордағы санаты = Steindorf (Schwaben) |сайты = http://www.steindorf-online.de/ |сайт тілі = de }} '''Штайндорф (Швабия)''' ({{lang-de|Steindorf (Schwaben)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Швабия (округ)|Швабия]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Айхах-Фридберг (аудан)|Айхах-Фридберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 891 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,19 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 7 71 168''. Муниципалитеттің басшысы — Пауль Веккер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.steindorf-online.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928061836/http://www.steindorf-online.de/ |date=2007-09-28 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Айхах-Фридберг ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] plybfc72glcnust8fqz8t95yantfuy4 Штютцербах 0 211835 3642620 3642369 2026-08-13T19:05:23Z Kasymov 10777 3642620 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Штютцербах |шынайы атауы = Stützerbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Stützerbach COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=51 |lon_sec=44 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Франк Юффа |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 620 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1473 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036784 |пошта индексі = 98714 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 049 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.stuetzerbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Штютцербах''' ({{lang-de|Stützerbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1473 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 049''. Муниципалитеттің басшысы — Франк Юффа. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stuetzerbach.de/ Ресми сайты] {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] l90solvrq7ct4afjmcjgkl6pcgfc3ze Хардхайм 0 214692 3642521 2907943 2026-08-13T14:28:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642521 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хардхайм |шынайы атауы = Hardheim |сурет = [[Сурет:Hardheim schloss.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hardheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=36 |lat_sec=38 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=26 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Неккар-Оденвальд |кестедегі аудан = Неккар-Оденвальд (аудан){{!}}Неккар-Оденвальд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хериберт Фоуквет |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 87,03 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7223 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06283 |пошта индексі = 74736 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MOS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 2 25 032 |ортаққордағы санаты = Hardheim |сайты = http://www.hardheim.de |сайт тілі = de }} '''Хардхайм''' ({{lang-de|Hardheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Неккар-Оденвальд (аудан)|Неккар-Оденвальд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7223 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 87,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 25 032''. Муниципалитеттің басшысы — Хериберт Фоуквет. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hardheim.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030426082722/http://www.hardheim.de/ |date=2003-04-26 }} {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Неккар-Оденвальд ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 5sdsoy8o8260s7g90l0ctiahbhddldt Шляттер дерті 0 486638 3642639 2167311 2026-08-13T22:32:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642639 wikitext text/x-wiki '''Осгуда'''-'''Шлаттер дерті''' дегеніміз адамның тізе сүйегінің остеохондропатиялық гідірлігі. Шляттер дертімен көбінесе оннан он сегіз жасқа дейінгі балалар ауырады. Дертпен ауру мүмкіндігі жынысқа байланысты емес, бірақ көбінесе ер адамдардың ағзаға көп күш түсіретін жумыстармен шұғылдануына байланысты, олар Шлаттер дертімен жиірек ауырады. Осгуда-Шлаттер дертімен аурудын факторлары көбінесе: [[баскетбол]], хоккей, футбол, акробатика, волейбол, шаңғы жарысы, жеңіл атлетика, ауыр атлетика, ирланд биі, балет, кикбоксинг, тау шаңғысы, спорттық туризм, үлкен теннис, дзюдо, самбо гимнастикамен шұғылдану болып табылады. ''' Шляттер Дертінің паталогиясы.''' Шляттер Дертімен ауру процесі адамның тізе сүйегінде стресттік күш түсірілгендіктен пайда болады. Жас баланың тез өсуі кезенінде ағзаға стесстік күш түсілілген жағдайда, баланын тізе сүйегінде [[шеміршек]]тік өспелер пайда болып кейін қозғалыстағы қатты аурулық сезімдерге алып кеп соқтырады. ''' Аурудың белгілері.''' Тізе сүйегіндегі тіпті аз қозғалыстағы аурулық сезімдер. Тізе маңындағы бұлшык ет пен терінің ісінуі. '''Аурудың диагностикасы.''' [[Рентген]]ттік тексеріс. Радиоизотоптық тексеріс. Ультрадыбыстық тексеріс. '''Аурудың емдеулері'''. Мүшенің қозғалысын гипсптеу немесе бинтпен орау арқылы шектеу. Физиотерапия. Екпiндi - толқындық терапия. http://www.narmed.ru/bolezni/zabolevanija_sustavov_i_pozvonochnika/shlatter#obscaya_informatsiya http://vlanamed.com/bolezn-shlyattera/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412234947/http://vlanamed.com/bolezn-shlyattera/ |date=2013-04-12 }} [[Сурет:Rhe12|нобай]] {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Медицина]] m9gu4uz8643alumvv46md0yo40miahz Яндекс 0 489539 3642647 3558820 2026-08-14T02:19:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642647 wikitext text/x-wiki {{Otheruses4|компании|аттас іздеу жүйесін|Яндекс.Іздеу}} {{Компания |company_name=Yandex N.V. |company_logo=Yandex logo 2021 Russian.svg |company_type=[[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі={{NASDAQ|YNDX}}, {{MOEX|YNDX}} |қызметі=[[Іздеу жүйесі|іздеу жүйесі]], [[интернет-портал]] |foundation=2000 жыл |founders=[[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] <br>[[Илья Валентинович Сегалович|Илья Сегалович]] |location={{flagicon|Ресей}}: [[Мәскеу]] |key_people=[[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] ([[CEO]]), Александр Шульгин ([[COO]])<ref name="management_team">{{cite web|url=http://company.yandex.com/general_info/management_team/|title=Yandex: Management team|publisher=Yandex|lang=en|accessdate=2015-02-21}}</ref>; Джон Бойнтон (Директорлар кеңесінің Төрағасының міндетін атқарушы) |industry=[[Интернет]] |меншікті капиталы=367 млрд рублей (2017) |revenue={{Өсім}} 75,92 млрд [[ресей рублі|руб.]] (2016 жыл, [[US GAAP]])<ref name=autogenerated1>[https://yandex.ru/company/press_releases/2017/0216 Яндекс объявляет финансовые результаты за IV квартал 2016 года и 2016 год]</ref>|operating_income={{Өсім}} 12,84 млрд руб. (2016 жыл, US GAAP)<ref name=autogenerated1 /> |net_income={{Құлдырау}} 6,783 млрд руб. (2016 жыл, US GAAP)<ref name=autogenerated1 />|num_employees=6271 (2016) |homepage={{URL|https://yandex.ru/company}} }} '''Яндекс''' — ресейлік [[Ақпарат технологиясы|IT]] [[Трансұлттық корпорация|трансұлттық компаниясы]], желідегі аттас бірыңғай [[іздеу жүйесі]]н меңгерген, [[Веб-портал|интернет-порталдары]] және бірнеше елдерде қызметтері бар. Украина, Ресей, Түркия, Белоруссия және Қазақстанның нарығында неғұрлым елеулі орын алады.<ref>{{Cite web|title=NASDAQ welcomes leading Russian internet company YANDEX|url=http://www.nasdaqbaltic.com/?id=3797227|publisher=[[NASDAQ]]|accessdate=2016-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=YANDEX|url=http://baring-vostok.com/projects/hitech/yandex/|publisher=[[Baring Vostok Capital Partners]]|accessdate=2016-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|title='Russian Google' Launches Internet Radio|url=http://www.billboard.com/articles/news/7445741/bruce-springsteen-manager-jon-landau-the-river-tour|publisher=[[Billboard]]|accessdate=2016-07-22}}</ref> [[Сурет:Yandex_logo_en.svg|нобай|Яндекс латын қарпіндегі логотипі]] "Яндекс" іздеу жүйесі әлемде өңделген іздеу сұраныстары саны бойынша арасында төртінші іздеу жүйесі<ref>{{Cite news|title=«Яндекс» обошел Microsoft по числу поисковых запросов|url=http://lenta.ru/news/2013/02/07/yandex/|accessdate=2017-07-14}}</ref> (2014 жылдың басына айына 6,3 млрд). 2016 жылдың11 желтоқсан жағдайы бойынша Alexa.com рейтингіне сәйкес, yandex.ru сайты танымалдылығы жағынан бойынша 27-ші орында және Ресейде бірінші орын алады.<ref>{{Cite web|title=Рейтинг yandex.ru на alexa.com|url=http://www.alexa.com/siteinfo/yandex.ru}}</ref><ref name="autogenerated3">{{Cite web|title=Yandex.ru|url=http://alexa.com/siteinfo/yandex.ru|archiveurl=http://webcitation.org/617rM3Hhk|archivedate=2011-08-22|work=[[Alexa Internet|Alexa]]|year=2016|accessdate=2016-08-26}}</ref> Yandex.ru іздеу жүйесі ресми түрде [[1997 жыл|1997 жылы]] [[23 қыркүйек|23 қыркүйекте]] жарияланды, алғашқы уақытта компания CompTek International шеңберінде дамыды. Бөлек компания ретінде "Яндекс" [[2000 жыл|2000 жылы]] құрылды. 2011 жылғы мамырда Яндекс [[IPO|акцияларын бастапқы орналастыруға]] өткізді, бұл Google - 2004 жылғы IPO-іздеу жүйесі заманынан бергі Интернет-компаниялардың қол жеткізген қандай да бір сандарынан артық болды.<ref>{{Cite news|title=«Яндекс» привлек на бирже $1,3 млрд: кто продал и кто сохранил акции - СХЕМА|url=http://biz.cnews.ru/news/top/index.shtml?2011/05/24/441195|work=CNews.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|title=Yandex Shares Soar 55% in Market Debut|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/05/24/yandex-shares-surge-on-debut/|author=Evelyn M. Rusli|publisher=DealBook|date=2011-05-24|accessdate=2017-07-14}}</ref> Компанияның басым бағыты — іздеу механизмін әзірлеу, бірақ "Яндекс" жұмыс істеген жылдары мультипорталға айналды. 2016 жылы "Яндекс" 50-ден астам қызмет көрсетті<ref>{{Cite web|title=Все сервисы Яндекса|url=https://www.yandex.ru/all|publisher=Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Олардың кейбіреулері — Яндекс.Іздеу, Яндекс.Карта, Яндекс.Маркет, блог бойынша Іздеу, Яндекс.Кептелістер — нарықта айқын басымдыққа ие бола алды.<ref>{{Cite web|title=Участников международной SEO-конференции научили эффективно использовать инструменты «Яндекса»|url=http://www.kzn.ru/old/ispolkom/news/show/17642|publisher=www.kzn.ru|date=2010-09-29|accessdate=2017-07-14}}</ref> Бас компания [[Нидерланд|Нидерландыда]] Yandex N. V. деген атпен акционерлік қоғамы 2004 жылы тіркелген холдинг<ref name="YNDX.O">{{cite web|url=http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?rpc=66&symbol=YNDX.O|title=Yandex NV (YNDX.O)|publisher=[[Reuters]]|lang=en|accessdate=2015-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kamer van Koophandel: Handelsregister : Kiezen informatieproduct|url=https://server.db.kvk.nl/TST-BIN/FU/TSWS001@?BUTT=27265167|publisher=server.db.kvk.nl|accessdate=2017-07-14}}</ref>, оның акциялары негізінен [[NASDAQ|NASDAQ-қа]] жүгінеді<ref>{{Cite web|title=Yandex N.V. Class A Ordinary Shares (YNDX)|url=http://www.nasdaq.com/symbol/yndx|lang=en|publisher=NASDAQ.com|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>С 3 июня 2014 года на «Московской бирже» [http://moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&code=YNDX торгуются как] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221231248/http://moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&code=YNDX |date=2015-02-21 }} «акции иностранного эмитента».</ref> 2014 жылы 50%-дан аса [[Free-float|free float]] . Ресейде "Яндекс" ЖШҚ еншілесі ұсынылған, бас офис [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Лев Толстой көшесінде, 16 үйде орналасқан <ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Москва|url=http://company.yandex.ru/contacts/redrose/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Компания кеңселері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Санкт-Петербург|url=http://company.yandex.ru/contacts/spb/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Екатеринбург|Екатеринбургте]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Екатеринбург|url=http://company.yandex.ru/contacts/ekaterinburg/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Новосібір|Новосибирск]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Новосибирск|url=http://company.yandex.ru/contacts/nsk/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Төменгі Новгород|Нижний Новгородта]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Нижний Новгород|url=https://yandex.ru/company/contacts/nnovgorod/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, Симферополде<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Симферополь|url=http://company.yandex.ru/contacts/simferopol/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Қазан (қала)|Қазан]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Казань|url=https://yandex.ru/company/contacts/kazan/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite news|title=Яндекс в Татарстане: ставка на малый бизнес|url=http://business-gazeta.ru/article/25934/18/|work=БИЗНЕС Online|accessdate=2017-07-14}}</ref>, Ростов-на-Дону<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Ростов-на-Дону|url=https://yandex.ru/company/contacts/rostov/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite news|title=Найти на юге|last=Ведомости|url=http://vedomosti.ru/newspaper/article/260630/najti_na_yuge|date=2011-05-23|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Минск|Минскіде]]<ref>[http://company.yandex.ru/contacts/minsk/ Контакты «Яндекса»] ([http://it.tut.by/278386 «Яндекс» открыл офис в Минске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314161624/http://it.tut.by/278386 |date=2012-03-14 }})</ref><ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Минск|url=https://yandex.ru/company/contacts/minsk/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Алматы]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Алматы|url=https://yandex.ru/company/contacts/almaty/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Ыстанбұл|Стамбулда]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Стамбул|url=https://yandex.ru/company/contacts/istanbul/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Яндекс» сел по-турецки|url=http://gazeta.ru/business/2011/09/20/3775145.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Берлин]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Берлин|url=https://yandex.ru/company/contacts/berlin/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Люцерн|Люцернде]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Люцерн|url=https://yandex.ru/company/contacts/lucerne/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>, [[Амстердам]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Амстердам|url=https://yandex.ru/company/contacts/amsterdam/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref> және [[Шанхай|Шанхайда]] орын тепкен<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Шанхай|url=https://yandex.ru/company/contacts/shanghai/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Шанхае открылся офис "Яндекса"|url=http://russian.people.com.cn/n/2015/0914/c31518-8949298.html|publisher=«Жэньминь Жибао»|date=2015-09-14|accessdate=2017-07-14}}</ref>. 2008 жылы маусым айының ортасында компания Yandex Labs — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]], [[Калифорния]] [[АҚШ әкімшілік бөлінуі|штат]]<nowiki/>ында [[Офис|офисінің]]<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Контакты — Ньюберипорт|url=https://yandex.ru/company/contacts/newburyport/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref> ашылуы туралы жариялады<ref name="ved_06_08">[http://vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2008/06/20/612576 Анастасия Голицына. «Яндекс» открыл офис в Калифорнии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322210244/http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2008/06/20/612576 |date=2009-03-22 }} // Ведомости, 20.06.2008</ref>. == Статистика және қаржылық көрсеткіштері == 2013 жылдың басында "Яндекс" 4,84 млрд іздеу сұранымдарымен планета төртінші іздеуіші. Бұл көрсеткіш бойынша ол тек Google, Baidu және [[Yahoo!|Yahoo!-дан]] ғана артта. Бұл ретте айта кету керек, "Яндекс" бірінші бестіктегі ең жылдам өсіп келе жатқан іздеуіш, жылына 28%-дан 2012 жылы. Рунет нарығындағы үлесі 60,5 % құрайды<ref name="первый">{{Cite news|title=«Яндекс» обогнал Microsoft по числу поисковых запросов|last=«Ведомости»|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/8830851/yandeks_obognal_microsoft|date=2013-02-07|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Саны күнделікті іздеу сұраныстары 250 миллион құрайды (2013 жылдың соңындағы жағдай бойынша) <ref name="цифры2013">[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fvk.com%2Fwall-11283947_31698&tld=ru&lang=ru&text=https%3A%2F%2Fvk.com%2Fwall-11283947_31698&l10n=ru&mime=html&sign=07624d334a8112c4cdcb1b4de75a8890&keyno=0 Число запросов в день]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+2002 және 2012 жылғы көрсеткіштері<ref name="нашёл">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2065978|title=Все нашел|subtitle=|author=Николай Гришин|date=2012-12-03|work=|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ! Жыл ! Түсім ! Серверлер саны ! Қызметкерлер саны ! Интернет-жарнама нарығының көлемі ! Бәсекелестер |- ! 2002 | 60 млн. руб. | 160 | 100 | 10 млн. долл. | Рамблер, Апорт, Лайкос |- ! 2012 | 28 млрд. руб. | 10 мың | 4,5 мың. | 1,7 млрд. долл. | Google, Іздеу@Mail.Ru |} Мәліметтер бойынша 2010 жылдың басында, "Яндекс" 10 млрд беттерді индекстеген<ref>{{Cite news|title=Яндекс запустил поиск по зарубежным сайтам|last=Korrespondent.net|url=http://korrespondent.net/tech/1077518-yandeks-zapustil-poisk-po-zarubezhnym-sajtam|accessdate=2017-07-14}}</ref>. 2012 жылғы берген сұхбатында компания басшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] іздеу бойынша әлемдік интернет және іске қосу технологиясы мүмкіндік береді "индекстеу бірнеше ондаған миллиард беттен" масштабтау туралы жариялады<ref>{{Cite web|title=«Яндекс» намерен напрямую конкурировать с Google и Bing на зарубежных рынках - Новости Медиа Атлас|url=http://www.media-atlas.ru/news/?id=31690&cat=r_internet|publisher=www.media-atlas.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Бетті іздеу нәтижелері бойынша 2012 жылы пайдаланушылар 130-дан астам миллион рет жүктеген<ref>{{Cite news|title=Эксперимент со страницей результатов поиска|url=http://habrahabr.ru/company/yandex/blog/149327/|accessdate=2017-07-14}}</ref>. 2008 жылы "Яндекс" әлемде тоғызыншы іздеуіш болған<ref>{{Cite news|title=«Яндекс» — девятый поисковик мира|url=http://habrahabr.ru/post/19283/|accessdate=2017-07-14}}</ref>, 2009 — жетінші<ref>{{Cite news|title=Яндекс – седьмой поисковик в мире|author=Сергей Петренко|url=http://www.searchengines.ru/news/archives/007976.html|work=Searchengines.ru|date=2011-04-01|accessdate=2017-07-14}}</ref>, 2013 — төртінші. <center>'''Іздеу сұраныстарының арасынан Яндекс.Іздеу күнделікті динамикасы'''<ref name="цифры2001-2">{{Cite news|title=Компания Яндекс — Главные новости — Количество ежедневных запросов к поисковой машине Яндекс превысило 2 миллиона|url=http://company.yandex.ru/press_releases/2002/04-12_00/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="цифры2003">{{Cite web|url=http://www.i2r.ru/news.shtml?count=30&id=19057|title=Новые Яндекс.Новости можно использовать в качестве зеркала СМИ|publisher=www.i2r.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="цифры2008">{{Cite web|url=http://webmaster.ya.ru/replies.xml?item_no=594|title=Яндекс исправляет ошибки в запросах — Блог Яндекса для вебмастеров|publisher=webmaster.ya.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="цифры2009">{{Cite news|title=Исследования Яндекса — Поиск в интернете: что и как ищут пользователи|url=http://company.yandex.ru/researches/reports/ya_search_2009.xml|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="цифры2011">{{Cite news|title=Исследования Яндекса — Поисковые запросы и жизнь|url=http://company.yandex.ru/researches/figures/ya_search_2011.xml|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref name="цифры2012-13">{{Cite web|url=http://blog.yandex.ru/post/75265/|title=Новые и уходящие слова в поиске — Блог Яндекса|publisher=blog.yandex.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|title=Алгоритм «Палех»: как нейронные сети помогают поиску Яндекса|url=https://yandex.ru/blog/company/algoritm-palekh-kak-neyronnye-seti-pomogayut-poisku-yandeksa|work=Блог Яндекса|date=2016-11-02}}</ref></center> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.96,0.3,0.3) ImageSize = width:1100 height:250 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10 DateFormat = x.y Period = from:0 till:300 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2016 text:2016 PlotData= color:barra width:100 align:center bar:2001 from:0 till:1 text:1 млн bar:2002 from:0 till:2 text:2 млн bar:2003 from:0 till:4.5 text:4-5 млн bar:2008 from:0 till:25 text:25 млн bar:2009 from:0 till:85 text:85 млн bar:2010 from:0 till:100 text:100 млн bar:2011 from:0 till:150 text:150 млн bar:2012 from:0 till:200 text:200 млн bar:2013 from:0 till:250 text:250 млн bar:2016 from:0 till:280 text:280 млн </timeline> Игорь Ашмановтың айтуынша, "қазір Рунетте "Яндекс" Google-ге қарағанда жақсырақ іздейді"<ref>{{Cite news|title=«Чтобы раскрутить бизнес, нужно не останавливаться»|url=http://habrahabr.ru/company/rma/blog/46716/|accessdate=2017-07-14}}</ref>. "Ашманов и партнеры" 6 сәуір 2011 жылғы аналитикалық есеп компаниясының зерттеулері түрінде ұсынылған <ref>{{Cite web|title=Качество поиска и поисковые системы в Рунете|url=http://www.ashmanov.com/misc/file/arc/pir/ashmanov-search-analytics-2010.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413141348/http://www.ashmanov.com/misc/file/arc/pir/ashmanov-search-analytics-2010.pdf|archivedate=2016-04-13|author=И. Ашманов, К. Рощупкин, Л. Кудрявцева|format=pdf|publisher=«Ашманов и партнеры»|description=Аналитический отчёт|quote=Рассматриваются доли поисковых систем, отличия аудиторий разных поисковых систем, изменения показателей качества поиска, основные события в мире поисковых систем Рунета за 2010 год и начало 2011 года}}</ref>, "Яндекс" Ресей нарығында жөніндегі навигациялық және тақырыптық индекстелген құжаттардың іздеу саны бойынша, өңірлік, іздеу сапасы бойынша, спамды іздестіру деңгейі бойынша бірінші<ref>{{Cite news|title=Самый качественный поиск Рунета - кто он? Google поиск? Яндекс?|url=http://www.seonews.ru/analytics/samyiy-kachestvennyiy-poisk-runeta-kto-on-google-poisk-yandeks/|accessdate=2017-07-14}}</ref>. 2016 жылдың ақпанында ресейлік [[Forbes]] компанияның құнын 4,3 млрд долларға қойып, Рунеттің ең қымбат компаниялар тізімінде екінші (кейін [[VK (компания)|VK]]) орынға бағалады<ref>{{Cite web|title=20 самых дорогих компаний Рунета: рейтинг Forbes|url=http://www.forbes.ru/rating-photogallery/313529-20-samykh-dorogikh-kompanii-runeta-reiting-forbes/photo/2|publisher=www.forbes.ru|accessdate=2016-02-29}}</ref>. 13 шілдеде 2017 жылы Яндекс.Такси және [[Uber]] бизнестерін біріктіретінін жарияланғаннан кейін<ref>{{Cite web|title=Яндекс.Такси и Uber поедут вместе — Блог Яндекса|url=https://yandex.ru/blog/company/130717|publisher=yandex.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>, Яндекстің [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] [[NASDAQ]] қор биржасында 10,73 млрд [[АҚШ доллары|долларға]] дейін өсті, ал акциялар құны қағаз үшін Яндекс 15,99 % - дан 31,7 [[АҚШ доллары|долларға]] өсті<ref>{{Cite news|title=Рыночная стоимость Яндекса возросла до $10,73 млрд за один день|author=Оксана Мамчуева|url=https://www.searchengines.ru/rynochnaya-stoimost-yandeksa-vozrosla.html|work=Searchengines.ru|date=2017-07-14|accessdate=2017-07-14}}</ref>. == Меншік иелері және басшылығы == Компания "Яндекс" ЖШҚ ретінде тіркелген, 100 % жарғылық капиталын өкілдігі [[Нидерланд|Нидерландыда]] ''Yandex N. V.'' акционерлік қоғамына тіркелген, Аркадий Волождың айтуынша шетелдік компанияның құру туралы шешімді Ресей акционерлік қоғамдар заңнамасының тұрақсыздығымен негізделді <ref>[http://www.company-express.com/news/view/yandex_in_netherlands_has_registered_affiliated_company_called_yandex_europe_b_v?id=641 Company Express news — Yandex in Netherlands has registered affiliated company called Yandex Europe B.V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611145528/http://www.company-express.com/news/view/yandex_in_netherlands_has_registered_affiliated_company_called_yandex_europe_b_v?id=641 |date=2011-06-11 }}</ref>. «Яндекс» компаниясының негізін қалаушылардың бірі [[Илья Валентинович Сегалович|Илья Сегалович]] [[Голландия|Голландияда]] тіркелу фактісіне жауап берді<ref>[http://www.plam.ru/bislit/runetologija_kto_upravljaet_russkim_internetom/p17.php Илья Сегалович в аналитической программе «Рунетология»]</ref>: {{start citation}} — Сіз голландиялық компаниясыз ба. — Жоқ, біз ресейлік компаниямыз. Ал «Газпром-Медиа» — кипрлік пе? Ал Google — делавэрлік компания, сонда олар тіркелген? <…> Осы ұқсастықты түсіндіріп берейін. Мәскеуде жұмыс істейтін ресейлік ақшаға ресейлік адамдар құрған компания бар, онда 2500 жұмысшы жалақы төлейді, осы жалақыдан салық төлейді; Ресейде жұмыс істеп, Ресейге өнім шығарады. Бұл компания ресейлік деп аталады. Бұл жағдайда, ол шетелде тіркелген. Шетелдік акционерлер, Ресейдегі акционерлік қоғамдар туралы дұрыс заң болмағандықтан, мұнда заңды тұлға құруға қорқады. {{end citation}} Яндексте шетелдік капиталдың қатысу фактісі [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] 24 сәуір 2014 жылғы "Жалпыресейлік халық майданы" медиафорумда сын объектісіне айналды ұшырады<ref name="lookatme">{{Cite news|title=«Яндекс» объяснил слова Путина об интернете и ЦРУ|url=http://www.lookatme.ru/mag/live/experience-news/203475-yandex-putin|work=Look At Me|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Яндекс компаниясының ресми мәлімдемесіне сәйкес, "инвесторлардың қаржы мүдделерін және "Яндексте" компанияны басқару әрқашан бөлінген". === Меншік иелерінің құрылымы === Yandex N. V. капиталы акцияларның екі түрі бар — 273 945 528<span id="cxmw6A" tabindex="0"></span><span id="cxmw6A" tabindex="0"></span> A класы (бір акцияға бір дауыс) және 45 597 969<span id="cxmw6Q" tabindex="0"></span> B класы (бір акцияға он дауыс) тұрады. Yandex N. V. компания иелерінің құрылымы 2015 жылғы соңындағы жағдай бойынша: * Аркадий Волож — 34 459 684<span id="cxmw7Q" tabindex="0"></span> акциялар, B класы — акциялардың 10,78 %-ы (47,21 % дауыс). * Baillie Gifford & Co. — 22 308 791<span id="cxmw7w" tabindex="0"></span> акциялар, A класы — 6,98 % (3,06 % дауыс). * Capital Research Global Investors — 18 341 000<span id="cxmw8Q" tabindex="0"></span> акциялар, A класы — 5,74 % (2,51 % дауыс). * Владимир Иванов — 9 512 491<span id="cxmw8w" tabindex="0"></span><span id="cxmw8w" tabindex="0"></span> акциялар, A класы және 3 318 884<span id="cxmw9A" tabindex="0"></span> акциялар, B класы — 4,02 % (5,85 % дауыс). * Елена Ивашенцева — 3 025 085<span id="cxmw9g" tabindex="0"></span> акциялар, A класы — 1,10 %. Барлығы менеджменттің қолында 12,72 % акциялар және 49,78 % дауыс шоғырланған. Мажоритарлық акционерлермен бірге олар 29,46 % акцияларды меңгерген және 61,20 % дауысты бақылайды. === Басшылық === [[Сурет:Arkadii_volozh.jpg|нобай|[[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] — Яндексті құрушы және бас директоры ]] [[Сурет:Segalovich_Ilya_at_MIPT_2010_DSC5517.jpg|нобай|Илья Сегалович технологиялар мен әзірлеу жөніндегі директоры ]] * Джон Бойнтон ({{Lang-en|John Boynton}}) — директорлар Кеңесінің Төрағасы уақытша міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|title=Компания Яндекс — Главные новости — Яндекс сообщает о кончине председателя совета директоров компании Альфреда Феноти|url=https://yandex.ru/company/press_releases/2016/0328|author=Ася Мелкумова, Очир Манджиков|work=Пресс-служба компании «Яндекс»|date=2016-03-28|accessdate=2017-07-14}}</ref>. * [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] — бас директоры. * Илья Сегалович (1964-2013) технологиялар мен әзірлеу жөніндегі директоры. == Бренді == === Атауы === "Яндекс" іздеу өнімі 1993 жылы пайда болды<ref name="био">{{Cite web|url=http://www.webplaneta.de/topic.php?topic=106|title=Аркадий Волож: основатель Яндекс|publisher=www.webplaneta.de|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Жүйенің атауы — Яндекс, Яndex, — [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] және Илья Сегалович бірге ойлап тапқан<ref name="интервьюру">[http://runetologia.podfm.ru/118 Аналитическая программа «Рунетология» // Сооснователь и директор по технологиям и разработке компании «Яндекс» Илья Сегалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823105653/http://runetologia.podfm.ru/118/ |date=2013-08-23 }} ([http://www.plam.ru/bislit/runetologija_kto_upravljaet_russkim_internetom/p17.php Текст] ([http://hghltd.yandex.net/yandbtm?text=%22являются%20более%202500%20человек%22&url=http://www.plam.ru/bislit/runetologija_kto_upravljaet_russkim_internetom/p17.php&fmode=inject&mime=html&l10n=ru&sign=78a3e2da208deae31233e5200e12cabd&keyno=0 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720193621/http://www.plam.ru/bislit/runetologija_kto_upravljaet_russkim_internetom/p17.php |date=2017-07-20 }}))</ref>. Шығу тегінің бірнеше нұсқалары бар: * "Яндекс" деген сөз немесе [[Латын әліпбиі|латынша]] "Yandex", '''Y'''et '''an'''other in'''dex'''er ({{Tr-en|тағы бір индексатор|кезекті индексатор}}) дегенді білдіреді. Содан кейін Волож "Ya"-ны "Я"-ға ("Яndex" деген сөз шығарып) брендтің [[ресей|ресейлік]] шығу тегін баса көрсету мақсатында алмастырды. * "Яndex" деген сөз "Index" деген сөзде бірінші әріпті ауыстырудың нәтижесінде. * "Яндекс" деген сөз "Тілдік индекс" дегенді білдіреді<ref name="компбилд">[http://www.computerbild.ru/content//yandeks-naydyotsya-vsyo «Яндекс»: Найдётся всё]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Яндекс атауы іздестіру және өзге де өнімнің атауы ретінде хатта тырнақшаға алынбауы тиіс<ref name="какпишется">{{Cite web|url=http://blog.yandex.ru/post/71993/|title=Почему сервис Яндекса, а не сервис «Яндекса»? — Блог Яндекса|publisher=blog.yandex.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Мұндай жазу бастапқыда Яndex гибридті атауымен байланысты, оған [[орыс тілі|орыс тілінің]] ережелері таралуы мүмкін емес еді. Сонымен қатар, осы жылдар ішінде іздеуші жалпы есімге айналды және оны кішкентай әріптермен — ''яндекс'' іздеу деген сөздің синонимі сияқты қолдануға мүмкіндік береді (салыстыру үшін ''ксерокс'', ''мерседес'', ''браунинг'' және т. д.). Керісінше, заңды тұлғаның мәні — ООО "Яндекс" — деген сөз ұйымның атауы ретінде тырнақшаға алынуы тиіс. === Яндекс жарнамалық науқаны === Көптеген жылдар бойы "Яндекс" үшінші тараптың жарнама агенттіктерінің қызметтеріне, тапсырыс берушінің де, орындаушының рөлінде де жүгінген емес. Жағдай мыңжылдықтың екінші жартысында өзгерді. === Жоба дизайны === "Яндекс" құрылған сәтінен бастап Артемий Лебедевтің студиясымен ынтымақтасады. Студияның мамандары сайттардың [[Дизайн|дизайнын]], полиграфия және іскерлік графикасын әзірлейді. Көп жұмыстар Рома Воронежбен орындалды, алайда "Яндекс" қатысты жұмыстарға студияның барлық дерлік жетекші дизайнерлері қатысты. Бұл ереженің құқығы көзделген ерекшеліктері бар: "Яндекс.Игрушки" жобасының бірінші нұсқасы дизайнын "Город-Инфо" компаниясы дайындаған, "Яндекс.Лето" жобасының дизайнын — "Болоtov.ru", ал "Яндекс.Деньги" 2009 жылғы үлгідегі дизайнын — фрилансер Александр Павлов жасаған<ref>{{Cite web|title=Яндекс.Деньги, 2009|url=http://www.free-lance.ru/users/sunalex/viewproj.php?prjid=1604681|publisher=www.free-lance.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Қазіргі уақытта көптеген жобалар Артемий Лебедев студиясының қатысуынсыз іске қосылады, мысалы, жаңартылған "Яндекс.Новости" дизайны немесе Яндекстің жаңа дизайны — "Острова"<ref>{{Cite web|title=Яндекс обновил дизайн Яндекс.Новостей без участия Студии Лебедева (+ комментарий Яндекса) → Roem.ru|url=https://roem.ru/20-05-2013/116342/yandeks-obnovil-dizayn-yandeksnovostey-bez-uchastiya-studii-lebedeva-kommentariy-yandeksa/|date=2013-05-20|accessdate=2017-07-14}}</ref>. === Яндекс логотипі === "Яндекстің" бірінші логотипі, аттас іздеу жүйесі жарияланбай тұрып,<ref name="история">{{Cite web|url=http://clubs.ya.ru/company/replies.xml?item_no=13145|title=Когда мы говорим Яndex, мы подразумеваем Яндекс — Блог Яндекса|publisher=clubs.ya.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref> Яndex.Site және Яndex.CD өнімдерінде 1996 жылы пайда болды. 1997 жылдан бастап, "Яндекс" үшін логотиптерді Артемий Лебедев студиясы салады. Содан бері оның төрт нұсқасы шығарылды<ref>{{Cite web|title=Логотип Яндекса 4.0|url=http://www.artlebedev.ru/everything/yandex/identity4/|publisher=www.artlebedev.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>, әрі бренд 3.0-нен бастап кириллицада терілсе ("Яndex"-ті "Яндекс"-ке ауыстырды). Яндекс логотипі өз дизайнын кейбір атаулы күндер құрметіне өзгерте алады, мысалы, Владимир Высоцкийдің 75-жылдығына орай музыкалық логотипі арналды<ref>{{Cite news|title=«Яндекс» посвятил Высоцкому музыкальный логотип|url=http://lenta.ru/news/2013/01/25/yandex/|accessdate=2017-07-14}}</ref>. === Яндекс кубогы === 2001 жылдан 2009 жылға дейін Яндекс Интернетте жылдам іздеу бойынша үнемі жарыстар өткізген. Кубок үш айналымда өтті: сырттай екеу және көзбе-көз финал. Бірінші турда кез-келген адам қатыса алады, тек Кубок сайтында тіркелу керек. Екінші турға ең көп балл жинаған 100 ойыншылар қатысады. Финалға екінші турда жеңімпаз 8 ойыншы қатысады. 9-ші ойыншы жеребемен, екінші турда келесі 20 орынды ойыншылардың ішінен арасында анықталады. Финал екі бөлімнен тұрады: көпсайыс және жүлдегерлердің жүгіруі. == Яндекс іздеуіші == Яндекс [[Орыс тілі|орыс]], [[Татар тілі|татар]], [[Украин тілі|украин]], [[Беларус тілі|белорус]], [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Түрік тілі|түрік]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Неміс тілі|неміс]] және [[Француз тілі|француз]] тілдерінде, осы тілдердің [[Морфология (лингвистика)|морфологиясын]] және сөйлемдегі жақын сөздерді ескере отырып, құжаттарды іздеуге мүмкіндік береді. 2006 жылдың басынан бастап 2009 жылға дейін "Яндекстің" іздеуіші [[Mail.Ru|Mail.ru]] порталында орнатылған болатын<ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Главные новости — Mail.Ru и Яндекс договорились о стратегическом партнерстве|url=https://yandex.ru/company/press_releases/2006/0116/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>. 2011 жылғы 23 маусымда "Яндекстің" іздеуіші Rambler порталында орнатылды<ref>[http://company.yandex.ru/news/press_releases/2011/0623/index.xml Компании Рамблер и «Яндекс» заключили соглашение, согласно которому Рамблер начинает использовать на своих службах поисковые технологии Яндекса и присоединяется к Рекламной сети Яндекса (РСЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827000309/http://company.yandex.ru/news/press_releases/2011/0623/index.xml |date=2011-08-27 }}</ref>. === Қамту форматтары === Дәстүрлі [[HTML]] форматындағы веб-беттерден басқа, Яндекс [[Portable Document Format|PDF]] (Adobe Acrobat), [[Rich Text Format]] (RTF), екілік форматтағы [[Microsoft Office Word|Word]] (<tt>.doc</tt>), [[Microsoft Excel|Excel]] (<tt>.xls</tt>), PowerPoint (<tt>.ppt</tt>), [[RSS]] ([[Блог|блогтар]] мен форумдар) форматындағы құжаттарды индекстейді. === [[Мәліметтер базасының тілі|Іздеу сұраныстар тілі]] === Яндекстің ерекшелігі — іздеу сұранысын нақты баптау мүмкіндігі. Бұл икемді сұраныс тілінің есебінен іске асады<ref>{{Cite web|title=Язык запросов — Поиск — Яндекс.Помощь|url=http://yandex.ru/support/search/query-language/qlanguage.html|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Мысалы, ерекшелеу операциясы үшін қолданылу аумағын көрсетуге болады: <code>A ~~ B</code> сұрауы арқылы <code>A</code> бар, бірақ <code>B</code> жоқ құжаттарды (парақтар) табады, ал сұрау <code>А ~ Б</code> — онда <code>Б</code> сөзі қатыспайды дегенмен <code>А</code> бір сөйлемде кездесетін құжаттар. Сол сияқты, <code>&</code> операторы сөйлемдегі ұштасатын кіліт сөздердің іздейді, ал <code>&&</code> — барлық құжатта. <code>!</code> операторы нақты сөздер үшін [[Морфология (лингвистика)|морфологияны]] өшіруге мүмкіндік береді. Егер сөздің бір немесе бірнеше нұсқасы басқа сөздермен сәйкес келетін болса, басқаша айтқанда, іздеу артық беттерді табуы мүмкін. Сөздердің қалыпты формасын <code>!</code><code>!</code> оператордың көмегімен көрсетіп, көптеген қажетсіз беттерді алып тастауға болады<ref>{{Cite web|title=Язык запросов — Поиск — Яндекс.Помощь|url=http://yandex.ru/support/search/query-language/qlanguage.html|accessdate=2017-07-14}}</ref>. [[Сурет:Yandex-tt.svg|нобай|Яндекс татар тілінде]] === Іздеу нәтижелері === Әдепкі бойынша, Яндекс әрбір бетте 10 сілтемеге дейін нәтижелерін береді, іздеу нәтижелері баптауларында <ref>{{Cite web|title=Настройка результатов поиска|url=http://www.yandex.ru/cgi-bin/customize.pl|publisher=www.yandex.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref> беттің өлшемін 20, 30 немесе 50-ге дейін табылған құжаттарға өзгертуге болады. Кейде беттегі сайттар тәртібі әр түрлі болуы мүмкін, өйткені осы нәтижелер үшін базаны жаңарту бір мезгілде жүрмеуі мүмкін. Іздеу беруде Яндекстің Жарнамалық Желі жарнамасын да ескеру керек. Кейде мұндай жарнама құрамында, әр түрлі сайттарға жетелейтін жеті хабарландыруларға дейін болуы мүмкін. Хабарландырулардың өздері іздеу нәтижелерінен төмен, астында және бүйірінен орналастырылады. Егер іздеу бойынша көптеген сілтемелер табылған болса, нәтижелер беті іздеу диапазонын шектеуді ұсынады — аймақ бойынша (яғни IP диапазоны бойынша) немесе күні бойынша. 2012 жылы тағы бір мүмкіндік пайда болды — іздеу мақсат бойынша ұқсас кеңестер (интентті іздеу)<ref>{{Cite web|title=Интентный поиск: от ответов на вопросы к решению задач — Блог Яндекса|url=http://clubs.ya.ru/company/55417|publisher=clubs.ya.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Сонымен қатар, егер қандай да бір нақты сөзге немесе сөздерге ештеңе табылмаған болса, оны/оларды ұқсас сөзбен ауыстыру ұсынылады (өйткені ұсынылып отырған нұсқалары ұқсас сөздердің кездесу жиілігіне тәуелді, кейде қызық жағдай туындайды<ref>[http://company.yandex.ru/blog/?msg=100027&month=8&year=2005 опечатка?]</ref>). Сондай-ақ бұрыс пернетақтада терілген сөздерге түзету ұсынылады. === Сапасы іздеу === Уақыт өткен сайын релеванттыққа жауап беретін Яндекс [[Алгоритм|алгоритмдері]], өзгереді, бұл іздеу сұранымдарының нәтижелерінде өзгерістерге әкеледі. Мұндай өзгерістер фактісі бойынша әрдайым іздеу нәтижелерін жақсартпайды. Ресми түрде жарияланған, мұндай өзгерістер, мысалы, 2004 жылдың наурыз айында орын алған<ref name="algorithm2004">{{Cite web|title=Я СПРОСИЛ У «ЯНДЕКСА»: «ГДЕ МОЯ ЛЮБИМАЯ?»|url=http://company.yandex.ru/press/2004/04-24_02.xml|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071114074311/http://company.yandex.ru/press/2004/04-24_02.xml|archivedate=2007-11-14|author=Анастасия Тойшина|publisher=Яндекс|date=2004-04-22|accessdate=2014-03-16}}</ref>, 2005 жылғы тамызда<ref>{{Cite web|title=А у нас новое ранжирование результатов поиска — Блог Яндекса — я.ру|url=http://company.yandex.ru/blog/?msg=100049&month=8&year=2005}}</ref> және 2007 жылғы қаңтарда<ref>{{Cite web|title=Новый алгоритм Яндекса - Mastertalk|url=http://mastertalk.ru/lofiversion/index.php/t19963.html|publisher=mastertalk.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>; бейресми мәліметтерге сүйенсек, олар айтарлықтай көп (мысалы, 2007 жылғы тамыз-қыркүйекте<ref>{{Cite web|title=Что наша жизнь? Родео! - Форум об интернет-маркетинге|url=http://forum.searchengines.ru/showthread.php?t=157338|publisher=Searchengines.guru|accessdate=2017-07-14}}</ref>). Ірі өзгерту оқиғасы 2009 жылдың қараша айында, "Снежинск бағдарламасы" іздестіру жаңартылған нұсқасында пайда болды<ref>{{Cite web|title=Снежинск на www.yandex.ru — Блог Яндекса для вебмастеров|url=http://webmaster.ya.ru/replies.xml?item_no=5869&ncrnd=8660|publisher=webmaster.ya.ru|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Соңғы осындай өзгерту 2010-шы жылы желтоқсанда орын Яндекс "Спектр" ("Краснодар" нұсқасы) жаңа іздеу технологиясын енгізген кезде болған еді<ref>{{Cite news|title=Технология «Спектр»|url=http://company.yandex.ru/technology/spectrum/|work=Компания Яндекс|accessdate=2017-07-14}}</ref>. Ол пайдаланушылардың іздеуде анық тұжырымдалмаған қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Мысалы, [бетховен] сұранысы бойынша пайдаланушыларға, композитордың өмірбаяны және оның туындылары, және "Бетховен" фильмі туралы нәтижені көрсетеді. 2012 жылдың желтоқсанында Яндекс жаңа іздеу платформасын "Калининград"-ты таныстырды, ол пайдаланушының дербес іздеу жеке мүдделерін ескере отырып, жүзеге асырады. "Яндекс" индекстемейтін немесе ранжирлеу шектейтін сайттар<ref>{{Мақала|тақырыбы=Какие сайты "Яндекс" не индексирует или ограничивает ранжирование|сілтеме=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1493150|баспасы=Газета "Коммерсантъ"|жыл=2010-08-26|шығарылым=156|беттері=10}}</ref>: # Ақпаратты басқа ресурстардан көшіруші немесе қайта жазушы және түпнұсқалық [[Ақпарат|мазмұн]] құрмайтын. # Жалғыз мақсаты пайдаланушының басқа [[Сайт|ресурсқа]] жолдау, автоматты түрде (редирект) немесе өз еркімен болып табылатын. # Автоматты өндірілген (мағынасыз) мәтінді. # Каталогтармен (мақалалар, бағдарламалар, кәсіпорындардың және т. п.), егер олар тек контент агрегаторы боолса, мәтіндердіі құрмайтын және сипаттамасы өз бетімен ешқандай бірегей қызмет ұсынбайды. # Көрінбейтін немесе әлсіз көрінетін мәтіні немесе [[Еренсілтеме|сілтемелерімен]]. # Пайдаланушыларға және іздеу жүйелері (клоакинг) [[Робот|роботтарына]] әртүрлі мазмұнды ұсынушы. # Ұсынатын тауарлар немесе ақпаратты серіктестік бағдарламаларында, бірақ пайдаланушы үшін ешқандай құндылықтар бермейтін. # Алдамшы техниканы пайдаланатын (мысалы, зиянды код, [[Сценарийлер тілі|скриптер]], серверлердің баптаулары), іздеу жүйесінен көшкенде пайдаланушылар бөгде ресурстарға немесе іздеу нәтижелері терезесін басқа да ресурстар беттеріне өзгертетін. # Құрамында іздестіру сұраулар тізімін сақтаушы (көп мәрте қайталау және кілт сөздерді тізу) іздеу жүйесін алдау үшін ғана арналған және оның нәтижелерін өзгертуге тырысатын, оның ішінде пайдалану беті элементтерін пайдаланып түйін сөздерді жасыруға тырысу, мысалы, [[скроллинг]] немесе басқа да техникалық тәсілдер арқылы. # Бір иесінің/компанияның пайдаланушыға бірдей тауарлар немесе қызметтер ұсынатын [[Сайт|сайттарын]] тобы, іздеу толтыру нәтижелерінде бірнеше сатыны алу мақсатында және трафик жинау құрылған. # Модерацияланбайтын форумдар, құрамында сілтеме жасалатын [[спам|спамдардың]] үлкен саны бар хабарландыру тақтасы. # Сыртқы сілтемелерді іздеу жүйелерін алдау үшін ғана құрған және релеванттылықты "толтыру" және автордың ресурсты көруге ұсынысы жоқ. # Бір-біріне қарқынды сілтеме (линкфармдар) жасайтын сайттар немесе сайттар тобы. # Бетте іздеу нәтижелері бар. 2016 жылғы 2 ақпанда Яндекс сайттың мобильді құрылғыларға жарамдылығын ескеретін жаңа саралау формуласын қолдана бастаған. Жаңа формуланы "Владивосток" — ірі қиыр шығыс қалаларының бірінің құрметіне атады<ref>{{Cite web|title=Яндекс: мобильные сайты получат преимущества при ранжировании|url=https://isait.ru/company/blog/462/|publisher=ООО «ИнфоСистем»|date=2016-02-19}}</ref>. Сондай-ақ, 2016 жылы іздеу жүйесіне, сирек кездесетін сұраныстар үшін іздеу сапасын арттыратын "Палех" жүйесі енгізілді. "Палех" жасанды нейронды желілер технологияларына негізделген. == Қызмет және қосымшалар == "Яндекс" елдегі аса ірі сайты бола тұра, өз пайдаланушыларына Яндекс. Поиск, Яндекс.Карты, Яндекс.Маркет, блог бойынша Іздеу, Народ.ру, Яндекс.Пробки, Яндекс.Деньги, Яндекс Почта, Яндекс. Новости сияқты түрлі қызметтер ұсынады. == Инвестициялық қызмет == 2010 жылғы "Яндекс" компаниясы ресейлік және шетелдік компанияларға инвестициялайды. Инвестицияланған компаниялар арасында Vizi Labs, Face.com, Blekko, Seismotech, Multiship, SalesPredict, Doc+<ref name="crunchbase">{{Cite web|title=Crunchbase: Yandex|url=https://www.crunchbase.com/organization/yandex#/entity|publisher=Techcrinch|accessdate=2017-07-02}}</ref>. == Дереккөздер== {{дереккөздер|2}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Дмитрий Владимирович Соколов-Митрич|Соколов-Митрич, Д. В.|тақырыбы=Яндекс.Книга|орны=М.|баспасы=Иванов және Фербер Манн|жыл=2014|беттері=368|сериясы=Реальные истории|isbn=978-5-00057-092-0|тиражы=10000}} * {{кітап|авторы= Дорофеев, Владислав.|тақырыбы=Яндекс Воложа: История создания компании мечты|баспасы=Альпина Паблишер|жыл= 2013|орны = М.|беттері= 358|isbn= 978-5-9614-4514-5|ref= Дорофеев, Владислав}} * {{кітап|авторы = Гусев, Владимир Сергеевич.|тақырыбы = Яндекс: эффективный поиск информации в Интернет. Краткое руководство|орны = {{М.}}|баспасы =Диалектика (баспасы)|Диалектика|жыл = 2007|беттері = 224 |isbn = 978-5-8459-1230-5}} * {{кітап|авторы = Абрамзон, Михаил.|тақырыбы = Яндекс для всех|орны = {{СПб.}}|баспасы = БХВ-Петербург |жыл = 2007|беттері = 544|isbn = 978-5-9775-0144-6}} == Сілтемелер == * [http://yandex.kz/ yandex.kz] — іздеу жүйесінің қазақ тіліндегі беті * [http://company.yandex.ru/technology/datacenter/ Дата-орталықтары] * [http://blog.yandex.ru/ Яндекс ресми блогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126113846/https://blog.yandex.ru/ |date=2015-11-26 }} * {{Twitter|yandex}} {{Әлеуметтік желілер}} [[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:2000 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:Орыс тілді сайттар]] 8lru4e8lp6yxmn56w99k1eaeaicebhk Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3642724 3642397 2026-08-14T09:00:22Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642724 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35544]||623||26||18||263||28||3||34399||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2930]||277||7||6||380||8||15||2223||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1186]||38||0||0||12||17||0||1108||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 489]||15||0||7||44||6||1||399||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] k6ikdyu3j48ipqvtyo106jvxfx5pj3f Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3642493 3642240 2026-08-13T12:01:35Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3642493 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3001}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2004}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1164}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:267}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:237}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 7 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 8 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 10 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:113}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 11 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 12 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 13 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 14 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 15 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 16 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 17 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 18 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 19 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 20 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 21 || [[User:Садыкова Улболсын|Садыкова Улболсын]] || [[Special:Contributions/Садыкова Улболсын|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Садыкова Улболсын}} |- | 22 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 23 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 24 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 25 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 26 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 27 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 28 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 29 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 30 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 31 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 32 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 33 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 34 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 35 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 36 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 37 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 38 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 39 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 40 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 41 || [[User:Ербол Асан|Ербол Асан]] || [[Special:Contributions/Ербол Асан|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ербол Асан}} |- | 42 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 43 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 44 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 45 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 46 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 47 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 48 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 49 || [[User:~2026-42935-53|~2026-42935-53]] || [[Special:Contributions/~2026-42935-53|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-42935-53}} |- | 50 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 51 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 52 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 53 || [[User:Бекзада Серікахметқызы|Бекзада Серікахметқызы]] || [[Special:Contributions/Бекзада Серікахметқызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Бекзада Серікахметқызы}} |- | 54 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 55 || [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] || [[Special:Contributions/Айгерім Нұрғазықызы|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айгерім Нұрғазықызы}} |- | 56 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 57 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}} {{/end}} mj53jx0hbx0e2cc5ewu3re1tus044iv Хаусалар 0 497577 3642527 3626385 2026-08-13T14:39:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642527 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хаусалар |төл атауы = хаусандар |сурет = Сурет:Hausa harpist.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 60 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Нигерия}} |саны1 = 40 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Нигер}} |саны2 = 10 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны3 = 1,1 млн. |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Камерун}} |саны4 = 1,04 млн. |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Гана}} |саны5 = 275 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Судан}} |саны6 = 80 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[хауса тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Хаусалар''' (''хаусандар'') - тропикалық Африкадағы ең үлкен халық. Олар [[Нигерия]]ның солтүстігінде (40 миллионнан астам адам) және [[Нигер]]дің оңтүстігінде (10 миллионнан астам адам), сонымен қатар [[Гана]], [[Того]], [[Бенин]], [[Камерун]], [[Чад]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Судан]] және т.б. елдерде қоныстанған. Жалпы саны 60 миллионнан астам адам. (2016, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4731131?ysclid=logyvx4rcu297076247 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231102094943/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4731131?ysclid=logyvx4rcu297076247 |date=2023-11-02 }}</ref> == Тілі == Чад тобындағылар [[хауса тілі]]нде сөйлейді. Бірнеше диалектілері (кано, кацина, сокото,, зария, хадеджа) бар. Хаусалардың арасында этникалық және әдеби тіл бар. Біріншісі 19 ғасырда сокото диалектісінен алынған, әдеби тіл 20 ғасырда Кано қаласының диалектісі негізінде пайда болды. Ұзақ уақыт бойы жазу [[Араб жазуы|араб әліпбиі]]не негізделген, бірақ 19 ғасырдан бастап хаусаның барлығы дерлік [[латын әліпбиі]]не көшті.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/172622/%D0%A5%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0?ysclid=logyt2jprj976539322</ref><ref>Хауса https://www.istmira.com/novosti-istorii/15998-hausa-narod.html</ref> == Діні == [[Ислам]] дінін тұтынады. Негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], 20 ғасырда кадирийа мен [[Тариқат|тижания тарикаттары]] ([[сопылық]]) үлкен ықпалға ие болды. Салафизм мен [[ахмадия]] ілімдері кең тарады, 20 ғасырдың аяғынан – [[шиизм]]. [[Протестантизм|протестанттар]] ([[Англия шіркеуі|англикандар]], [[Методизм|методистер]], [[Баптизм|баптистер]]), [[Католицизм|католиктер]] және дәстүрлі нанымдарды ұстанушылар бар.<ref>Хауса https://bigenc.ru/c/khausa-narod-5d26b1?ysclid=logysz3aha187857985 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130222235/https://bigenc.ru/c/khausa-narod-5d26b1?ysclid=logysz3aha187857985 |date=2024-11-30 }}</ref> == Тарихы == Ғалымдардың жорамалдауынша хаусалар этнос ретінде судан тайпалары мен қара нәсілділердің араласуы нәтижесінде қалыптасқан. Ерте заманда және орта ғасырларда хаусалар жерінде Кано, Гобир, Бираи, Кашина,Даура,Кебби, т.б. қала-мемлекеттер болған. Олар 16 ғасырда-да Сонган, кейінірек Борну мемлекеттеріне бағынды. 19 ғасырда Сокото сұлтандығы құрамына кірді. 1903 жылы ағылшын отаршылары басып алды. 1960-70 жылдары Африкадағы отарлық жүйе ыдырып, тәуелсіз мемлекеттер құрылған кезде бірнеше бөлікке бөлініп кеткен.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref> == Кәсібі == Хаусаның негізгі дәстүрлі қызметі – сауда және [[егіншілік]] (сорго, тары, жүгері, күріш, мақта, жержаңғақ, индиго, маниок, ямс, тәтті картоп, темекі, қант қамысы, қызанақ, бұршақ дақылдары, асқабақ, пияз, ащы бұрыш). Құрғақ маусымда көптеген хауса ерлері Гвинея шығанағы жағалауындағы қалаларға жұмысқа барады. Мал шаруашылығы (солтүстігінде ешкі, қой, есек, жылқы, түйе), [[балық аулау]] және [[аңшылық]] (әсіресе Арна мен Магузава арасында) да кең тараған. Қолөнерден – ұсталық, зергерлік, тоқымашылық, бояу, қыш, тері өңдеу, аяқ киім жасау, қоржын мен төсеніш тоқу, ағаш ою дамыған. Дәстүрлі кәсіптерге ұрлық пен кәсіпқой қайыршылық жатады.<ref>Хауса народ африки страны https://torise.ru/hausa-narod-afriki-strany/?ysclid=logyu3ozs9442615815</ref> == Тұрмыс салты == Бірнеше көп әйелді отбасылардан тұратын көпбалалы қауымдастық тек ауылдарда ғана өмір сүрді. Қалалар мен оларға жақын орналасқан елді мекендерде шағын моногамды отбасылар басым. Неке келісімі [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], туыстық есеп [[патрилинейлік]], матрилинейлік қалдықтары бар. Хауса-магузава мен арна арасында тотемизм мен жас класстарының қалдықтарын байқауға болады. Хаусалар ауылдарда тұрады. Нигер қалаларында және Нигерияның көршілес аудандарында балшық кірпіштен және жалпақ төбесі бар саманнан салынған үйлер басым. Үйлердің қабырғалары жиі безендірілген. Ауылдардағы тұрғын үйлер де саманнан жасалған, тік бұрышты төбесі тегіс немесе дөңгелек конустық төбесі бар. Нигер мен солтүстік-батыс Нигерияның кейбір хауса топтары арасында бұтақтар мен сабаннан жасалған дөңгелек үйшіктер жиі кездеседі. Дәстүрлі хауса ғимараттарының арасында ақсүйектердің кірпіш сарайлары, сәулесі ашық мешіттер (судандық архитектуралық стиль деп аталады) және астық қоймалары (дөңгелек, ағаш немесе тастан жасалған, сабан немесе сазбен сыланған) бар. Соңғы онжылдықтарда қалалық хаузалар еуропалық үлгідегі үйлерге ие болды. Дәстүрлі ерлер киімі – кең етіп жасалған қалталы көйлек пен шалбар, ал әйелдер белін айналдыра жауып тұратын мата оранады. Күн суытқанда ұзын жамылғыш (ригу) киеді. Ұлттық тағамдары - көкөніс тағамдары (ботқа, жарма), ет, сүт, балық. Дәстүрлі салт-жораларда кола жаңғағы ерекше рөл атқарады. Халық ауыз әдебиетінің ең көп тараған түрлері – ертегілер, жырлар, мақал-мәтелдер, этногенетикалық аңыздар.<ref>народы мира / Хауса http://www.etnolog.ru/people.php?id=HAUS</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] [[Санат:Нигер халықтары]] [[Санат:Камерун халықтары]] [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Судан халықтары]] fku5jmhkmvrmlnuoo871yenwpp5zznl Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты 0 505275 3642506 3279489 2026-08-13T13:00:29Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642506 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Қатысушы талқылауы:Sagzhan 3 508696 3642703 3634676 2026-08-14T07:29:31Z TalgatSnow 143530 /* Шоушенктен қашу */ жаңа бөлім 3642703 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2018-2025 жылғы талқылаулар|2016-2018 жылғы талқылаулар|2014-2015 жылғы талқылаулар}} == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE MEETING == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Бет алды өңдеу == AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05) :Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05) == Кердері ақсақалы == Қайырлы күн! Кердері руының ақсақалын Алау батыр деу қаншалықты дұрыс? Ол жерге сол рудың беделді би не батырын қоймайтын ба еді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. шілденің 1 (+05) :Қайырлы күн, Кердері руы Кіші Жүздің руы болғандықтан, жалпы Кіші Жүздің өзі Алау батырдан тарағандығынан солай жазғанмын. Бірақ та, Жетірудың Алшындардан бөлек ру екендігін ұмытып кетіппін. Иә сол себепті, бұрыңғы мифтік тұрғыдан Алау батырдың Алшыннан өзге Кіші Жүз руларына қатысы болғанда шығар, бірақ жаңа генетикалық зерттеулер олардың бөлек ру екенін көрсеткен. Сондықтан Алау батырдың расымен оларға қатысы аз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:34, 2026 ж. шілденің 1 (+05) ::Жақсы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. шілденің 1 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Шоушенктен қашу == Қайырлы күн! «Шоушенктен қашу» атауы неліктен «Шоушенктегі ақталу» деп өзгертілді? Бұл атау тікелей аудармаға емес, нақты дереккөздерге сүйенеді. Қазақша ресми дубляж болмағанымен, кітаптың ресми аудармасы бар [https://www.flip.kz/catalog?prod=2429982&ysclid=mssm3n8we657400621] Неге талқылаусыз және дереккөзсіз өзгертесіз? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 12:29, 2026 ж. тамыздың 14 (+05) rk4mvq356mjk2mjqa2h9zybtkr4ii28 Мұхамеджан Қарабайұлы Қарабаев 0 514382 3642615 3642201 2026-08-13T19:02:23Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] соңғы нұсқасына қайтарды 3526314 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} {{Тұлға |Есімі = '''Қарабаев Мұхамеджан Қарабайұлы''' |Туылған күні = [[1858]] |Туылған жері = Торғай облысы |Мансабы = дәрігер |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақ]] |Қайтыс болған күні = 10. 01. 1928 |Қайтыс болған жері = [[Қостанай]] }} '''Қарабаев Мұхамеджан Қарабайұлы''' ([[1858]], Торғай облысы, Николаев уезі, №4 ауыл, — 10. 01. [[1928]], [[Қостанай]]) — алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Троицк гимназиясын ([[1881]]), [[Қазан университеті|Қазан университетінің]] мед. факультетін бітірген ([[1887]]). Сол жылы Қазан және Орынборда клиника дәрігері. [[1888]]-[[1899]] жылдары Қостанайда қалалық аурухана дәрігері, Ырғыз уезінде дәрігер ([[1907]]-[[1911]]). [[1911]]-[[1916]] жылдары Якут облысына жіберіліп, онда ел арасында көп тараған алапес ауруын емдеді. Өзінің 40 жылдық дәрігерлік еңбегімен республикамыздың денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру, дамытуға елеулі еңбек сіңірді. <ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6</ref> [[Найман]] тайпасының [[Ергенекті]] руынан шыққан. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:1858 жылы туғандар]] [[Санат:1928 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] [[Санат:Қазан университеті түлектері]] cwwifnhpsq2ro301qjepra1x91z9lk4 Бағаналы Саятүлеков 0 523540 3642557 3632253 2026-08-13T18:05:36Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды 3046772 wikitext text/x-wiki '''Саятүлеков Бағаналы''' ([[1895]]-[[1986]]) – [[күйші]]лік [[дәстүр]]індегі орындаушылардың бірі. Бағаналы Саятүлеков 1895 жылы [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]] [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында дүниеге келген. Алты жасынан бастап қолына домбыра ұстаған Бағаналы өзінің тарлан шабысынан, дүл-дүл аяқ алысынан жаңылмай өткен адам. Жас кезінде дауысы зор [[әнші]], әрі [[домбыра]]шы болған. Майталман домбырашының орындауында Тәттімбет, Тоқа, Раздық, Байжігіт, тағы басқа күйші-композиторлардың туындылары өз ерекшелігімен кейінгі ұрпаққа жетті. Бағаналы [[Тәттімбет]]тің «Көкейкесті» күйін алғаш орындаушылардың бірі. Ол 1937 жылы Алматыда өткен халық өнерпаздарының 1-слетіне және [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]]дың 95 жасқа толу тойына шақырылып, өнер көрсетеді. Күйшінің репертуарында халыққа белгісіз 40-қа тарта күй болған екен. «Қорамжан», «Ащы күй», «Көктөбет», «Шыңырау», «Беласар» сияқты күйлердің нұсқасын бүгінге жеткізген, домбырашылығымен қатар, «Қосішек», «Барина-сударина», «Шопан тойы», «Гагаринге сүйінші», «Ой толғауы», «Қосбасар» сияқты бірнеше күйлер шығарған. [[Шығыс Қазақстан]] мен [[Арқа]] өңіріндегі халық композиторлары күйлерін шебер орындаған.<ref>Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://tarbagatay.vko.gov.kz/ Тарбағатай ауданы әкімінің ресми сайты ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205002830/http://tarbagatay.vko.gov.kz/ |date=2008-12-05 }} * [http://kitaphana.kz/ Кітапхана] [[Санат:1895 жылы туғандар]] [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Тарбағатай ауданында туғандар]] e4awv12a6kjixlfp3p3gkqayhswb6z9 Blender (бағдарлама) 0 523952 3642778 3585748 2026-08-14T09:53:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642778 wikitext text/x-wiki {{Бағдарлама карточкасы |name = Blender |logo = Logo Blender.svg |screenshot = Blender-2.72b-wide.png |caption = Blender 2.72b |author = |developer = [[Blender Foundation]] <!-- немесе developers --> |genre = [[үшөлшемді компьютерлік графика]] |programming language = [[C (programming language)|C]], [[C++]] және [[Python (programming language)|Python]] |user interface = |language = |operating system = [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]], [[GNU/Linux]], [[FreeBSD]] |released = 1995 |platform = |latest release version = 2.73 |latest release date = 7 қаңтар 2015 |latest preview version = |latest preview date = |latest rc version = 2.72b |latest rc date = |latest beta version = |latest beta date = |latest alpha version = |latest alpha date = |status = |license = [[GNU General Public License]] |website = {{URL|http://blender.org}} |size = 51.37 [[Мегабайт|Мб]] }} '''Blender''' – үшөлшемді [[компьютерлік графика]]ны құруға арналған еркін пакет, ол өзіне [[модельдеу]], [[анимация]], [[рендринг]], [[видео]]ны постөңдеу мен қатар [[интерактивті ойын]] құру құралдарын қоса қамтиды. Кәсіби жасаушы пәрмендердің (команда) арқасында және жылдам әрі тұрақты дамуының әсерімен бұл пакет қазіргі таңда тегін 3D редакторлары арасында айрықша қолданысқа ие. == Мүмкіндіктері == Басқа атақты 3D-модельдеу пакеттерімен салыстырғанда Blender пакетінің сипаттамалық ерекшелігі - көлемі жағынан шағындығы. Базалық жеткізілімге кең өрісте алған құжаттамалар және көп мөлшерде демонстрациялық көріністер кірмейді. * Әртүрлі геометриялық қарапайымдықты, [[полигон]]дық модельдерді қосқанда, subdivision surface (SubSurf) тәртібіндегі жылдам моделдеу жүйесін, Безье қисығын, metaballs (метасфера) мүсін моделдеуді және векторлық шрифттерін қабылдауы; * Универсалды кіріктірме механизмдерінің рендерингі және сыртқы YafRay, LuxRender рендермен және басқаларыменен интеграциялануы; * Анимация құралдары, солардың арасынан инверстік кинематика, қаңқалық анимация және торлық деформация, негізгі кадр бойынша анимация, сызықтық емес анимация, төбені салмақтық коэфициент редакциясы, шектегіш, жұмсақ денелердің динамикасы, физикалық Bullet қозғалтқышының негізіндегі қатты денелердің динамикасы, бөлшек негізіндегі шаш жүйесі және шаш негізіндегі бөлшек жүйесі; * [[Python]]–ды құрал мен түптұлғаларды амалмен құрғанға, ойындардағы логикалық жүйелерді амалмен құрғанға, импорт/экспорт файлдарын (Мысалы, COLLADA амалын) құрғанға, есептерді автоматтандыруды құрғанға қолданады * Сызықты емес редакциялаудың базалық функциясы және видеоны құрамдастыру * Game Blender - Blender–дің «қосымша» жобасы, ол коллизияны анықтайтын, динамиканың «қозғалтқышы» және программалайтын логиканың интерактивті функциясын ұсынады. Және де ол сәулеттік визуализациядан бастап видео ойынға дейін бөлек reak-time «қосымшасын» құруға жағдай туғызады. == Қосымша ерекшеліктері == * Blender бағдарламасында [[объект]] (болмыс, сыртқы дүниемен өзара байланысу) және оның [[мәлімет]]тері (форма және объект функциясы) болып бөлінеді. Объект – Мәлімет [[қатынас]]ы 1: n қатынасын көрсетеді және өз-өзімен динамикалық байланыста. Сол себепті кейбір процесстер үшін Blender жылдам әрі бірегей. * Ішкі файлдық жүйесі, ол бірнеше көріністерді (сценаны) бір файлға сақтай алады. (.blend файл деп атайды) * ".blend" файлы ескі нұсқада болсын, жаңа нұсқалы Blender болсын барлығына үйлеседі. Сондай-ақ, бір платформадан басқа платформаға көше алады. * Барлық жұмыс уақытында Blender жобалардың резервтік көшірмесін жасап тұрады, демек төтенше жағдайда мәліметтерді дереу сақтап отырады. * Барлық көріністерді (сцена), объектерді, материалдарды, текстураларды, дыбыстарды, суреттерді, post-production эффектілерін бірыңғай ".blend" файлына сақтай алады. * Жұмыс ортасының икемдеуін ".blend" файлында сақтауға болады, соның арқасында файлды қайта жүктегенде, сол сақтаған жұмыс ортасы қайтадан шығады. == Артықшылығы мен кемшілігі == Артықшылықтары: * Тегін; * Кодтың ашықтығы; * Ойын құрастыруға мүмкіндігі болуы; * Кроссплатформалық; * Көп мөлшердегі Модификаторлар ; * Анимация жасауға мүмкіншілік; * «Сүйектермен» жұмыс істеу; * Фон баптаулары; Кемшіліктері: * Құжаттаманың базалық жеткізілімінің жоқтығы; * HiDpiні қолдауының жоқтығы; * Актуаторлар, контроллерлер және сенсорлар мөлшерінің аздығы; == Тарихы == Blender NeoGeo ең алғаш Голландиялық анимация студиясы «жұмыс құралы» ретінде құрған. 1998 жылдың маусым айында blender авторы, Тон Розендаль (Ton Roosendal), ары қарай дамыту және Blender–ді сүйемелдеу мақсатымен Not a Number (NaN) компаниясын құрды. Бағдарлама shareware принципі бойынша таратылды. 2002 жылы NaN компаниясы банкротқа ұшырады. Тон Розендаль өзінің жігері мен қайратын салып GNU GPL пайдасына тиесілі €100000 біржолата төлем ақысын төлеу шартыменен лицензияны кредиторларды көндіртіп, өзгерткізеді. 2002 жылы 18 шілдеде керекті сомманы (қарызды) жабу үшін, қайырымдылық бағдарламасымен қаражатты жинастыра бастады. [[2002 жыл]]ы [[7 қыркүйек]]те керекті соммасының жиналғандығы жайлы, «қорытынды» кодты және Blender — дің өзін GPN лицензияға көшіру жайлы жарияланып үлгерген еді. 13 қазан 2002 жылы Blender fonundation компаниясы GNU GPL-ға лицензияланған өнімін ұсынды. Қазіргі таңда Blender «алғашқы» ашық кодты жоба болып саналады және Blender foundation активті демеуіменен ары қарай дамып жатыр<ref>{{cite web|url=http://www.blender.org/blenderorg/blender-foundation/history/|title=Blender.org history|location=Amsterdam|date=2008-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GyLoYwjs|archivedate=2013-05-29}}</ref>. Ең бірінші алғашқы кодтық файлдың құрылуына орай [[2 қаңтар]] [[1994 жыл]]ы Blender-дің туған күні болып саналады. 2014 жылы ол 20 жасқа толды<ref>[http://code.blender.org/index.php/2013/12/how-blender-started-twenty-years-ago/ How Blender started, twenty years ago…]</ref>. == Suzane == [[Сурет:Blender3D li diffuses licht.jpg|thumb|Suzanne]] Cтильге келтірілген «Suzanna» есімді маймыл басы - қарапайым текстік модельдің альтернативасы болады. Бар болғаны 500 элементтен құралған, аз мөлшерлі [[полигон]]ды «Suzanna»-ға материалды, текстураны, жарық қондырғысын жылдам тексеру үшін, сондай-ақ қызықты картина құру үшін қолданады. Ірі көлемдегі марапаттауларды, оның ішінде қатысушыларды марапаттау салтанатын - «Suzanna Awards» деп атайды. == Демеу == Дүние жүзі бойынша Blender пайдаланушылардың саны 250000-ға аса өсіп келеді және практикалық жағынан ғаламшардың кез-келген нүктесінен қолдау-демеу алуға болады. Көптеген қолданушылар Blender-ді өзге қолданушылардың құрып қойған мақалаларына қарап дәріс алады. Ал басқа қолданушылар тематикалық форумдарды қолданып және талқылау барысында мәліметтерін алып отырады. Blender-ді талқылайтын атақты форум - Blender Artists, elYsiun (http://www.blenderartists.org/forum/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060805182544/http://blenderartists.org/forum/ |date=2006-08-05 }}) бұрынғы атауымен. Сондай-ақ, blender-де қауымдастық демеуімен тегін BURP және Renderfarm.fi <ref>[http://blogs.computerra.ru/16303 Тегін рендринг Renderfarm.fi — Бұл қалай жұмыс істейді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107004758/http://blogs.computerra.ru/16303 |date=2011-11-07 }}</ref> рендер-ферм «таратып үлестірушісі» қол жетімді. == Blender – ді қолданатын суретшілер == Blender–ді өзінің басты құрал ретінде не құралдардың бірі ретінде пайдаланатын суретшілер: * [http://www.artificial3d.com Andreas Goralczyk (@ndy)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917130933/http://www.artificial3d.com/ |date=2020-09-17 }}, екі Suzanne Blender Awards жеңімпазы ([[2003]] — Best Animation, [[2004]] — Best Still<ref>{{citeweb|url=http://www.blender3d.org/cms/Category__Art.439.0.html|title=blender.org — Redirect|lang=en|format=HTML|accessdate=2010-08-28}}</ref>) * [http://www.selleri.org/Blender Stefano Selleri (S68)] (Suzanne Blender Awards 2003 — Best Still) * Bassam Kurdali (slikdigit) (Suzanne Blender Awards 2004 — Best Animation<ref>{{citeweb|url=http://www.blender3d.org/cms/Category__Animation.440.0.html|title= blender.org — Redirect|lang=en|format=HTML|accessdate=2010-08-28}}</ref>) * [http://www.kulma.org/ Bastian Salmela (basse)] * [http://endi.design21.hu Endre Barath (endi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129035109/http://endi.design21.hu/ |date=2014-11-29 }} * [http://gallery.mudpuddle.co.nz/view_album.php?set_albumName=xwarrior Jean-Sébastien Guillemette (Ecks, formerly X-WARRIOR)] * [http://www.artofinterpretation.com Robert Tiess (RobertT)] * [http://www.enricovalenza.com Enrico Valenza (Env)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053540/http://www.enricovalenza.com/ |date=2019-12-24 }} (Suzanne Blender Awards 2005 — Best Animation<ref>[http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2005/animation-festival-2005/ blender.org — Animation Festival 2005<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091003061245/http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2005/animation-festival-2005/ |date=2009-10-03 }}</ref>) * [http://sago.cgsociety.org/ Sacha Goedegebure (Sago)] (Suzanne Blender Awards 2006 — Best Character Animation<ref>[http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2006/festival-2006/ blender.org — Festival 2006<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091003053908/http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2006/festival-2006/ |date=2009-10-03 }}</ref>) * [http://www.malefico3d.org/ Claudio Andaur (malefico)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222200740/http://www.malefico3d.org/ |date=2007-12-22 }} * [http://adrien.3dvf.net/ Adrien Lourdelle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109175838/http://adrien.3dvf.net/ |date=2008-01-09 }} == Киноға қолданыс== [[Сурет:Big buck bunny poster big.jpg|175px|thumb|Постер Big Buck Bunny]] [[Сурет:Sintel poster.jpg|175px|thumb|Промо-постер Sintel]] Blender-ді қолданған ең бірінші аса ірі кәсіби жоба, бұл — «Өрмекші–адам 2». Blender [[аниматика]]ны (animatics) құру үшін және storyboard department-тің барлық тарихын [[визуализация]]лау үшін қолданыс тапты. : «As an animatic artist working in the storyboard department of Spider-Man 2, I used Blender’s 3d modeling and character animation tools to enhance the storyboards, re-creating sets and props, and putting into motion action and camera moves in 3d space to help make Sam’s vision as clear to other departments as possible.» [http://www.blender3d.org/cms/Testimonials.261.0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216065001/http://www.blender3d.org/cms/Testimonials.261.0.html |date=2007-02-16 }} — [http://www.anthonyzierhut.com/ Anthony Zierhut], Animatic Artist, Los Angeles [[Vendredi ou un autre jour|Friday or another day]] тұңғыш 35&nbsp;mm фильм, онда барлық арнайы эффектілері Linux «жұмыс стансиясында» жасалынды. Locarno Film Festival – не [[фильм]] сыйлық ұтып алды. Спецэффектілері [http://www.digitalgraphics.be Digital Graphics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227000529/http://www.digitalgraphics.be/ |date=2011-02-27 }}-інде ([[Бельгия]]) жасалды. [[Томми Мур]]дың «Теллстің құпиясы» атты фильмінде «Үздік анимациялық фильм» санаты бойынша Оскар сыйлығына номинацияланды. Бұл фильмге аздап Blender қолданылған. Ол да сол Бельгиялық Digital Graphics.<ref>[http://www.blendernation.com/‘the-secret-of-kells’-nominated-for-an-oscar/ The Secret of Kells’ nominated for an Oscar!]</ref>. === Elephants Dream === 2005-тің қыркүйегінде, бірнеше Blender – суретшілері мен жасаушылары бас қосып, қысқаметражды фильм жасауға кірісті. Бұлар Orange Movie Project аясына орай, тек ЕБҚ (Еркін Бағдарламалық Қамтамасыздандыру) шегінен шықпай қолданды. Нәижесінде, Elephants Dream атты фильм жарық көріп, 2006 жылдың наурыздың 24–інде премьерасы өтті. === [[Big Buck Bunny]] === 30 мамыр 2008 жылы, бірнеше Blender-суретшілер мен жасаушылар Big Buck Bunny атты екінші мультфилмін жарыққа шығарды. ===Plumiferos (Қауырсынды бүлік)=== Бұл [http://www.manosdigitales.com/produccion.html Manos Digitales Animation Studio] компаниясының жобасы, тек Blender-де жасалған. Фильмнің премьерасы Аргентинада 2010 жылы ақпанда өтті. Blender сайтында [http://download.blender.org/demo/movies/Plumiferos_persecucion_casting.mpg демо-ролигін] көруге болады. Фильмнің басты кейіпкерлері — сөйлей алатын [[антропоморф]]ты [[жануарлар]]. * Жобаның [http://www.plumiferos.com/ ресми сайты]. ===Sintel=== 2010 жылы қыркүйектің 27-қыркүйекте Blender Foundation жарыққа шығарды. Бұл фильм оның алдындағы Elephants Dream және Big Buck Bunny, Sintel фильмдеріндегідей Blender арқылы жасалды. Фильмнің жобасы 2009-дың мамыр айында басталды. Ал 2010ж қыркүйегінде Нидерланды еліндегі кинофестивальде ресми түрде паш етті. 2010 ж. қыркүйектің 30-ында интернет – релизден жүктеп алуға жол ашылды. ===Tears of Steel=== Blender Found тің <ref>{{cite web |url=http://www.blendernation.com/2011/10/02/project-mango-kick-off/ |title=Project Mango kick-off {{pipe}} BlenderNation |author= |date=қазан 2, 2011 |work= |publisher=BlenderNation |accessdate=November 28, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65OMtngBi|archivedate=2012-02-12}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mango.blender.org/production/project-mango-kick-off/ |title=Project Mango Kick-off {{pipe}} Mango |author=Ton Rosendall |date=қазан 1, 2011 |publisher=Blender Foundation |accessdate=November 28, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65OMuhUcy|archivedate=2012-02-12}}</ref> хабарландыруынша, 2011 қазанның 2-де Mango кодтық атауы бойынша төртінші фильмге жұмыс басталды. Ал конкурс арқылы қауымдастық арасынан суретші командасын құру болатын. 2012 жылы 13-шілдеде, тизердің шығуымен, жобаның атын «Tears of Steel»<ref>{{cite web|url=http://libregraphicsworld.org/blog/entry/tears-of-steel-teaser-released|title=Tears of Steel teaser released|author=Александр Прокудин|date=2012-07-13|work=|publisher=|accessdate=2012-07-13|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/69gu82TWD|archivedate=2012-08-05}}</ref>. атауына ауыстырғандарын хабарлады. 2012 қыркүйектің 26-да фильм жарық көрді.<ref>[http://mango.blender.org/production/tears-of-steel-download-watch/ Tears of Steel — download & watch | Tears of Steel<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.blendernation.com/2012/09/26/tears-of-steel-release-today/#utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Blendernation+(BlenderNation) Tears of Steel Release: Today! | BlenderNation<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Әдебиеттер == * [http://b3d.mezon.ru/index.php/Blender_Basics_4-rd_edition Blender Basics 4-rd edition (орыс тілді басылым), Джеймс Кронистер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129022319/http://b3d.mezon.ru/index.php/Blender_Basics_4-rd_edition |date=2014-11-29 }} * [http://suny-o.narod.ru/files/books/3D_graphics/Blender/osnovy_blender_uchebnoe_posobie_4-e_ izdanie_kronie.pdf (орыс тілді басылым) Blender дің негіздері. 4-ші басылым Крониестер Дж.pdf] == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/user/MrNorzer/videos youtube] - қазақ тілді видеоматериалдар * [http://blenderartists.org/ blenderartists.org] - ағылшын тілді сайт * [http://code.blender.org/ code.blender.org] - ағылшын тілді сайт * [https://cgcookie.com/ cgcookie.com] - ағылшын тілді сайт == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Бағдарлама жасақтамалары]] 4ny2reqp3qxee7xqf2hcmh2uytvu1nb Талқылау:Моңғол империясы 1 524488 3642597 2377331 2026-08-13T18:43:49Z Қайсар Қылышбек 121401 /* Моңғол империясы деген бастапқы атауды “Еке Мұғул империясы деп өзгерту */ жаңа бөлім 3642597 wikitext text/x-wiki {{ТМ}} == Моңғол империясы деген бастапқы атауды “Еке Мұғул империясы деп өзгерту == Моңғол империясы деген бастапқы атауды “Еке Мұғул империясы деп өзгерту керек. [[Қатысушы:Қайсар Қылышбек|Қайсар Қылышбек]] ([[Қатысушы талқылауы:Қайсар Қылышбек|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. тамыздың 13 (+05) lhitly3295toqj5dtvwvdg0rhsu6g66 Мезоамерика 0 527529 3642593 3641779 2026-08-13T18:38:44Z Kasymov 10777 «[[Санат:Тарих|Тарих]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Мезоамерика|Мезоамерика]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642593 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mesoamérica.png|thumb|right|350px|Мезоамерика картасы]] '''Мезоамерика''' – қазіргі [[Мексика|Мексиканың]] орталығы мен оңтүстігін, [[Белиз]], [[Гватемала]], [[Сальвадор]], батыс [[Гондурас]], [[Никарагуа]] мен [[Коста-Рика|Коста-Риканың]] [[Үлкен Никоя]] аумақтарын қамтитын тарихи және мәдени аймақ.<ref>{{Cite web|title=Mesoamerica|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-mesoamerica/|website=Education {{!}} National Geographic Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230165141/https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-mesoamerica/|archive-date=Dec 30, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Wyatt|first1=Andrew R.|url=https://books.google.com/books?id=uyhTEAAAQBAJ|title=A Companion to Latin American History|last2=Monaghan|first2=John|date=2010-12-13|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-3884-3|editor-last=Holloway|editor-first=Thomas H.|pages=24–41|language=en|chapter=Mesoamerica}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mesoamerica, an introduction|url=https://www.khanacademy.org/humanities/art-americas/beginners-guide-art-of-the-americas/mesoamerica-beginner/a/mesoamerica-an-introduction|work=Art of the Americas to World War I|publisher=Khan Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107122606/https://www.khanacademy.org/humanities/art-americas/beginners-guide-art-of-the-americas/mesoamerica-beginner/a/mesoamerica-an-introduction|archive-date=Nov 7, 2023|first1=Lauren|last1=Kilroy-Ewbank|url-status=live}}</ref><ref name="The Archaeology of Mesoamerica">{{Citation|last1=Marcus|first1=Joyce|chapter=The Archaeology of Mesoamerica|date=2022-02-21|title=Latin American Studies|chapter-url=https://oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0263.xml|access-date=2024-04-14|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/obo/9780199766581-0263|isbn=978-0-19-976658-1|chapter-url-access=subscription}}</ref> Бұл терминді [[1943 жыл]]ы неміс [[философия|философ]]ы және [[антропология|антрополог]] [[Пауль Кирхгофф]] енгізген. Колумбқа дейінгі Мезоамериканыӊ тұрмысы келесі сипаттамалармен белгілі: * [[егіншілік]]ке негізделген [[қоғам]]. [[Басқару]] түрі күрделі болған, кейде [[мемлекеттік басқару]] деңгейіне жеткен; * ірі қалаларында күрделі құрылыстарымен сипатталған (пирамидалар, сарайлар, ойын алаңдар) * қолөнердің дамуының өте биік дәрежесі: тас пен ағаш өндеу кәсібі, керамика, тоқыма, сурет, металлдар өндеуі. * ғылымдардың бастамасы: [[астрономия]]дан, жазудан хабардардық, дәл күнтізбе, т.б.Мезоамерика көптеген жоғары дамыған мәдениеттердің отаны болған: * [[Ацтектер]] * [[Майя]] * [[Миштектер]] * [[Ольмектер]] * [[Пурепеча]] * [[Сапотектер]] * [[Тольтектер]] * [[Тотонактар]] * [[Уастектер]] * [[Чичимектер]] [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|left|250px|[[Тикал]] - Майя өркениетінің археологиялық ескерткіші. Ол қазіргі солтүстік Гватемаладағы Петене алабында орналасқан]] * [[Мезоамериканың үндістер тілдері]] 10 топтан құралады. Олар өзара өте қатты ұқсас, қазіргі уақытта Мезомерикалық тілдес одағы деп аталады. Бірақ шын мәнісінде Мезоамерикада испан тілі басымды болып табылады. Жергілікті тілдердің тасымалдаушылары азайып бара жатыр. == Тағы қараңыз == * [[Ацтек жазуы]] * [[Мешика|Мешикалар]] [[Санат:Мезоамерика]] 2wkaq9gg5eaw35c9ce3iqieemazykk8 3642595 3642593 2026-08-13T18:38:55Z Kasymov 10777 «[[Санат:Орталық Америка|Орталық Америка]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642595 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mesoamérica.png|thumb|right|350px|Мезоамерика картасы]] '''Мезоамерика''' – қазіргі [[Мексика|Мексиканың]] орталығы мен оңтүстігін, [[Белиз]], [[Гватемала]], [[Сальвадор]], батыс [[Гондурас]], [[Никарагуа]] мен [[Коста-Рика|Коста-Риканың]] [[Үлкен Никоя]] аумақтарын қамтитын тарихи және мәдени аймақ.<ref>{{Cite web|title=Mesoamerica|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-mesoamerica/|website=Education {{!}} National Geographic Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230165141/https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-mesoamerica/|archive-date=Dec 30, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Wyatt|first1=Andrew R.|url=https://books.google.com/books?id=uyhTEAAAQBAJ|title=A Companion to Latin American History|last2=Monaghan|first2=John|date=2010-12-13|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-3884-3|editor-last=Holloway|editor-first=Thomas H.|pages=24–41|language=en|chapter=Mesoamerica}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mesoamerica, an introduction|url=https://www.khanacademy.org/humanities/art-americas/beginners-guide-art-of-the-americas/mesoamerica-beginner/a/mesoamerica-an-introduction|work=Art of the Americas to World War I|publisher=Khan Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107122606/https://www.khanacademy.org/humanities/art-americas/beginners-guide-art-of-the-americas/mesoamerica-beginner/a/mesoamerica-an-introduction|archive-date=Nov 7, 2023|first1=Lauren|last1=Kilroy-Ewbank|url-status=live}}</ref><ref name="The Archaeology of Mesoamerica">{{Citation|last1=Marcus|first1=Joyce|chapter=The Archaeology of Mesoamerica|date=2022-02-21|title=Latin American Studies|chapter-url=https://oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0263.xml|access-date=2024-04-14|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/obo/9780199766581-0263|isbn=978-0-19-976658-1|chapter-url-access=subscription}}</ref> Бұл терминді [[1943 жыл]]ы неміс [[философия|философ]]ы және [[антропология|антрополог]] [[Пауль Кирхгофф]] енгізген. Колумбқа дейінгі Мезоамериканыӊ тұрмысы келесі сипаттамалармен белгілі: * [[егіншілік]]ке негізделген [[қоғам]]. [[Басқару]] түрі күрделі болған, кейде [[мемлекеттік басқару]] деңгейіне жеткен; * ірі қалаларында күрделі құрылыстарымен сипатталған (пирамидалар, сарайлар, ойын алаңдар) * қолөнердің дамуының өте биік дәрежесі: тас пен ағаш өндеу кәсібі, керамика, тоқыма, сурет, металлдар өндеуі. * ғылымдардың бастамасы: [[астрономия]]дан, жазудан хабардардық, дәл күнтізбе, т.б.Мезоамерика көптеген жоғары дамыған мәдениеттердің отаны болған: * [[Ацтектер]] * [[Майя]] * [[Миштектер]] * [[Ольмектер]] * [[Пурепеча]] * [[Сапотектер]] * [[Тольтектер]] * [[Тотонактар]] * [[Уастектер]] * [[Чичимектер]] [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|left|250px|[[Тикал]] - Майя өркениетінің археологиялық ескерткіші. Ол қазіргі солтүстік Гватемаладағы Петене алабында орналасқан]] * [[Мезоамериканың үндістер тілдері]] 10 топтан құралады. Олар өзара өте қатты ұқсас, қазіргі уақытта Мезомерикалық тілдес одағы деп аталады. Бірақ шын мәнісінде Мезоамерикада испан тілі басымды болып табылады. Жергілікті тілдердің тасымалдаушылары азайып бара жатыр. == Тағы қараңыз == * [[Ацтек жазуы]] * [[Мешика|Мешикалар]] [[Санат:Мезоамерика]] [[Санат:Орталық Америка]] 3gvc7q6xv6cwryfqhcbloh49bxa3gnc Омар Жәлелұлы Темірбеков 0 534787 3642559 3641627 2026-08-13T18:05:40Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Омар Жәлелұлы Темірбеков''' ([[12 желтоқсан]] [[1966 жыл|1966]], [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Маржанкөл ауылы]]) — [[филология|филология ғылымдарының кандидаты]], [[ұстаз]], [[ғалым]], [[абайтану]]шы, [[жазушы]], аудармашы, [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында [[қазақ әдебиеті]]ндегі еңбек құндылығының [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|Мәшһүр Жүсіп]] шығармашылығын зерделеуші. == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руы Тоқа бөлімінен шыққан. [[1966 жыл]]ы [[12 желтоқсан]]да [[Қарағанды облысы]] [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] [[Маржанкөл ауылы]]нда көпбалалы отбасында дүниеге келген. Әкесі Жәлел Темірбекұлы және анасы Орынтай Мұқашқызы оқыған, сауаты бар кісілер болған, әкесі Жәлел аңшы, әнші, сөзге шешен, домбырашы күйші болған. Үйінде алты баланың кенжесінің алды. Әпкелері: Биғайша, Ажар. Ағалары: Асқар, Ақан. Қарындасы: Ләйлә. == Шығармалары == Kәсіби біліктілігі, жүргізетін пәндері, осы ұйымда жұмыс істеген мерзімі: «Әдебиеттануға кіріспе», «Халық ауыз әдебиеті», «Әлемдік әдебиет тарихы», «Абайтану». 2008 жылдан бастап істейді. Академиялық тәжірибе: Осыған дейінгі өзге білім беру ұйымдарындағы жұмысы, жүргізген пәндері, кафедрасы, т.б., толық немесе жартылай жұмыс күні. 1992-2008 жылдар аралығында Е.А. Букетов атындағы ҚарМу-де философия, мәдениеттану кафедраларында жұмыс істеген (толық). Соңғы бес жылдағы аса маңызды жарияланымдар мен презентациялар – атауы, қосалқы автор (егер болса), жарияланымның немесе презентацияның жарияланған жері, жылы: «Фрасуа де Ларошфуко, Блез Паскаль, Жан де Лабрюер: Максималар, Ойлар, Мінездер». Әлем әдебиетінің кітапханасы. Қазақша аудармасы Омар Жәллұлы, Ғ. Ештанаев. «Адарма баспасы», 2011 жыл. – 552 бет. «Қазақ әдебиетіндегі Абай ұлағаты». Презентация. «Өрлеу». Алматы, 2013, 10-26 мамыр. «...XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі еңбек құндылығын, сондай-ақ Абай, Шәкәрім және Мәшһүр Жүсіп шығармашылығын зерттеуші.». Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін жазылған диссертацияның авторефереты. Астана, ЕҰУ баспасы, 2011 жыл, 17 желтоқсан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Қазақстан филологтары]] i8sq3ue06pmry0sjuad3t433tep7ui2 Ұлы Гэтсби 0 537502 3642708 3240767 2026-08-14T07:55:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642708 wikitext text/x-wiki {{мағына|Ұлы Гэтсби (айрық)}} {{cleanup}}{{Әдеби шығарма|Атауы=Ұлы Гэтсби|Шынайы атауы={{lang-en|The Great Gatsby}}|Сурет=The Great Gatsby Cover 1925 Retouched.jpg|Ені=200px|Сурет сипаттамасы="Ұлы Гэстби" кітабының алғашқы мұқабасы|Жанр=[[Роман]], [[Трагедия]]|Түпнұсқа тілі=Ағылшын тілі|Жазылды=1923 – 1925 жж.|Жариялануы=[[10 сәуір]] [[1925 жыл]]|Авторы=Фрэнсис Скотт Фицджеральд|Баспа=[[Charles Scribner's Sons]]|Алдыңғысы=[[Әдемілер және қарғыстар]]|Келесі=[[Түн жұмсақ]]}} '''Ұлы Гэтсби''' ({{lang-en|The Great Gatsby}}) — америкалық жазушы [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд|Фрэнсис Скотт Фицджеральдтың]] романы. Роман 1925 жылдың 10 сәуірінде жарық көрді. [[Америка әдебиеті|Америка әдебиетіндегі]] [[Джаз|Джаз дәуірінің]] өкілі ретінде саналады. Роман Фицджеральдтың Еуропадағы саяхатының барысында, Парижде аяқталып жарияланған болатын. Оқиға [[Нью-Йорк|Нью-Йорктен]] алшақтау орналасқан Лонг-Айлендтің "алтын жағалауында" көрініс табады. [[1920 жыл|1920 жылдары]] [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін АҚШ-та гүлдену басталады. "[[Құрғақ заң]]" кезінде көптеген бутлегерлер миллионерлерге айналып, қысмыстың өрлеуіне түрткі болады. Фицджеральд олардың байлығына таңдана отырып, шексіз [[материализм]] бен Америкада моральдың болмауын бетке басады. Роман автордың өмірінде атаққа ие бола алмады. [[Ұлы депрессия]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары тіпті ұмытылып кеткен болатын, [[1950 жыл|1950 жылдары]] жақсы сатыла бастады. Кейбір ағылшын тілдес елдерде орта мектеп пен [[ЖОО]]дағы әдебиет бағдарламасына енгізілген болатын. [[1998 жыл|1998 жылы]] роман Modern Library баспасының нұсқасы бойынша 20 ғасырдың 100 ең жақсы кітаптарының рейтингінде 2 орында тұр. == Сюжеті == Роман бірінші жақтан жазылған. Ник Каррауэй өзінің әңгімесін ауқатты әкесінің кеңесінен бастайды: оның артықшылығына ие емес адамдарды пайымдамауды сұрайды. Оқиға Никтің Лонг-Айлендтегі Уэст-Эггте пәтер жалдауынан басталады. Онда ол Тома және Дэйзи Бьюкенендермен танысады. Бірде сол үйде Ник Джордан Бейкермен танысады. Джордан Никке Томның Нью-Йоркте көңілдесі бар екендігі жайлы айтады. Бірде Ник өте бай Гэтсби есімді кісімен көрші екенін біледі. Гэтсби апта сайын сауық кештерін ұйымдастырып тұрады. Ол Никті өзінің бір кешіне шақырады. Гэстбиді ешкім көрмеген. Кеш барысында бір ер кісі Никті таниды, олар майданда бірге соғысған. Бейтаныс Джей Гэтсби болып шығады. Ник мен Джей арасында достық орнайды. Бірде Джордан Никке Гэтсбидің неге кештерге көп адамдарды шақыратынын айтады. Гэтсбидің басты мақсаты Дейзимен кездесу болып табылады, Дейзи - Гэтсбидің бұрыңғы ғашығы. Джей Джордан арқылы Никті Дейзимен кездесу ұйымдастыруын сұрайды. Ник уәде береді. Сол уақытта Ник пен Джордан арасында роман басталады. "Плаза" отеліндегі кездесуде Том Джейдің Дейзиге деген махаббаты туралы біліп қояды, Том Гэтсбидің бутлегер екендігін айтады. Джей Дейзидің шындықты айтуды, Том сүймегенің айтуды сұрайды, бірақ Дейзи не айтарын білмей тұрып қалады. Том өзінің жеңісін сезініп, Джей мен Дейзи бір машинада, ал өзі, Ник және Джордан басқа көлікте қайтатының айтады. Сол уақытта Джордж Вильсон өзінің әйелімен ұрысып, әйелінің оның көзіне шөп салып жүр деп айыптайды. Әйелі жылап, далаға жүгіріп шығады, сонда оны Гэтсбидің көлігі қағып кетеді. Артта келе жатқан Ник, Джордан және Том қаза тапқан әйелді көреді. Ол Томның көңілдесі болып шығады. Джордж Вильсон Гэтсби өлтіреді. Ник Гэстбидің барлық таныстарын және туысқандарын жерлеуге шақырады, бірақ ешкім келмейді. Том мен Дейзи ешқандай хабар қалдырмай, кетіп қалады. Джорданмен қатынастарын бұзғаннан кейін, Ник Томды кездейсоқ кездестіріп қалады. Ник Томның Уилсонды Гэтсбиді өлтіруге мәжбүрлегенің біледі. Кейін Ник Орта Батысқа көшіп кетеді. == Басты кейіпкерлер == * '''Ник Каррауэй''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Nick Carraway'') — Йель университетінің түлегі, бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагері және жақында келген Уест-Эгга тұрғыны, 29 жаста (кейінірек 30 жаста), ол бірінші адам баяндаушысы ретінде әрекет етеді. Ол Гэтсбидің көршісі және облигация сатушысы. Каррауэй жеңіл-желпі және оптимистік, дегенмен роман дамыған сайын соңғы сапа жоғалады. Ақыр соңында, ол Америка Құрама Штаттарының шығысының құлдырауы мен немқұрайдылығынан үміт үзіп, ортаңғы батысқа оралады. * '''Джей Гэтсби''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Jay Gatsby''; ''Джеймс "Джимми" Гэтц'') — көлеңкелі іскерлік байланысы бар жас жұмбақ миллионер (кейінірек ол бутлегер екендігі белгілі болды), бастапқыда Солтүстік Дакотадан шыққан. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, ол Кентукки штатындағы Луисвиллдегі АҚШ-тың Тейлор армия лагерінде орналасқан Жас әскери адам болған кезде, Гэтсби өзінің дебютанты Дейзи Бухананмен өмір бойы махаббатпен кездесті. Соғыстан кейін ол Англиядағы Оксфордтағы Тринити колледжінде қысқа уақыт оқыды. Фрэнсис Фицджеральдың әйелі Зелда айтуынша, ол ішінара Лонг-Айлендтің жұмбақ көршісі Макс Герлахта Гэтсбиді құрған. Әскери істің ардагері Герлах өзінің жүктемелік қызметінің арқасында өзін-өзі тапқан миллионер болды және Фицджералдқа жазған хаттарында "ескі спорт" сөзін қолданғанды ұнататын. * '''Дэйзи Фэй Бьюкенен''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Daisy Fay Buchanan'') — кішкентай, эгоцентристік, жас дебютант және Луисвилл, Кентуккидегі зайырлы Арыстан. Ол Никтің үшінші немере әпкесі және Том Бьюкененның әйелі. Томға үйленгенге дейін Дейзи Гэтсбимен романтикалық қарым-қатынаста болған. Оның Гэтсби мен Том арасындағы таңдауы романның басты қақтығыстарының бірі болып табылады. Фрэнсис Фицджералдтың романтикасы және оның Джиневра Кингке деген құштарлығы Фрэнсисті кейіпкер жасауға шабыттандырды. * '''Томас «Том» Бьюкенен''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Thomas "Tom" Buchanan'') — Шығыс Эггте тұратын миллионер және Дэйзидің күйеуі. Том-бұлшықет физикасы бар, дауысы төмен және менмен мінезді адам. Ол Йель футбол жұлдызы және ақ үстемдіктің жақтаушысы болды. Басқа әдеби модельдердің ішінде Бьюкенен Джиневра Кингке үйленген Чикаго кәсіпкері Уильям "Билл" Митчеллмен белгілі бір ұқсастықтары бар. Бьюкенен мен Митчелл полоға қызығушылық танытқан чикагалықтар болды. *'''Джордан Бейкер''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Jordan Baker'') — әуесқой гольфшы, саркастикалық тамырымен және жеке көзқарасымен, Дейзидің бұрыннан келе жатқан досы. Романның көп бөлігі үшін ол Ник Каррауэйдің досы, бірақ олар соңына қарай алшақтайды. Ол турнирде алдау туралы қауесеттерге байланысты күмәнді беделге ие, бұл оның әлеуметтік жағынан да, гольф ойыншысы ретінде де беделіне нұқсан келтірді. Джиневраның досы Эдит Каммингс, әуесқой гольфшы, баспасөзде "the Fairway Flapper"деген атпен танымал. Джордан Бейкерден айырмашылығы, Каммингс ешқашан алаяқтық жасады деп күдіктенбеген. Кейіпкердің аты-екі танымал автомобиль брендтерінің атылар, ''Jordan Motor Car Company'' және ''Baker Motor Vehicle'', екеуі де Кливленд, Огайо, Джорданың "жылдам" беделіне және американдық әйелдерге берілген жаңа бостандыққа, әсіресе 1920 жылдары. *'''Джордж Уилсон''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''George B. Wilson'') — механик, көліктерге арналған шеберхананың иесі. Оны әйелі Миртл Уилсон да, Том Бьюкенен да ұнатпайды, ол оны "мылқау, ол өзінің тірі екенін білмейді"деп сипаттайды. Романның соңында Джордж Гэтсбиді өлтіреді, ол Миртлді өлтіріп, содан кейін өзін өлтіреді деп қателеседі. Романның соңында Джордж Гэтсбиді өлтіреді, Миртлді өлтірген көлікті басқарды деп қателесіп өлтіріп, сосын өзін-өзінді өлтіреді. *'''Миртл Уилсон''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Myrtle Wilson'') — Джордждың әйелі және Том Бьюкененның әуесқойі. Миртл күйеуінен кетуге тырысады, некеден көңілі қалады. Оны Гэтсбидің көлігі кездейсоқ өлтіреді, өйткені ол Томды көлік жүргізіп жатыр деп қате ойлайды және оның артынан жүгіреді. == Жетістігі == Жарияланғаннан кейін көп ұзамай" Ұлы Гэтсби " Бродвейде сахналанып, Голливудтегі көрсетілімде болса да, кітап бестселлерге айналмады (алғашқы басылым — шамамен 24000 дана). Фицджералдтың өмірінде роман үлкен атаққа ие болмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қайта басылып, 150 000 дана кітап американдық сарбаздарға майданға жіберілді. Бұл романның оқырмандарға деген қызығушылығының көбеюін тудырды. Содан бері бүкіл әлем бойынша 25 миллионнан астам көшірме сатылды. Келесі онжылдықтарда роман әлемнің көптеген ағылшын тілді елдеріндегі орта мектептерде және университеттік әдебиет курстарында оқуға міндетті болған шығармаларының бірі болды. 1998 жылы роман Modern Library баспасының нұсқасы бойынша XX ғасырдың 100 үздік ағылшын тілді романдар тізіміндегі № 2 нөмірмен белгіленді, тек Джойстың "Улиссінен" кейін. "Le Monde нұсқасы бойынша ғасырдың 100 кітабы" тізімінде роман 46-орынды иеленді. == Тағы қараңыз == * [[Ұлы Гэтсби (фильм, 2013)]] == Дереккөздер == * [http://gutenberg.net.au/ebooks02/0200041.txt "Гутенберг" проектіндегі романның толық нұсқасы] * [http://www.brtom.org/gg/ggind1.html Романның индексі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160523171126/http://www.brtom.org/gg/ggind1.html |date=2016-05-23 }} * [http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=4955&page=1 "Ең қызықты кітаптардағы" романның орыс тіліне аудармасы ] * [https://studyenglishwords.com/book/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%93%D1%8D%D1%82%D1%81%D0%B1%D0%B8/180 "Ұлы Гэстби" романының параллель аудармасы ( орысша және ағылшынша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402112520/https://studyenglishwords.com/book/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%93%D1%8D%D1%82%D1%81%D0%B1%D0%B8/180 |date=2015-04-02 }} [[Санат:Америкалық романдар]] [[Санат:1925 жылы шыққан кітаптар]] tua1dht701sqqibnybz9vjo84lspev4 Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3642662 3642341 2026-08-14T05:00:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642662 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96686" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 686] | data-sort-value="1107" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1107] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="86314" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 86 314] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84040" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 040] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49021" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 021] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="34287" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 34 287] | data-sort-value="57" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 57] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22906" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 906] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22800" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 800] | data-sort-value="222" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 222] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19763" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 763] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17257" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 257] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 436] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10147" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 147] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8373" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8373] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8208" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8208] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4435" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4435] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3760" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3760] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3295" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3295] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3140" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3140] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2146" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2146] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1543" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1543] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1174" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1174] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1082" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1082] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="932" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 932] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="729" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 729] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="685" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 685] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="596" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 596] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] ch9kvitradi58kq9eqa28nan4hm7u9o Әдебиет саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі 0 546454 3642631 3545281 2026-08-13T19:18:35Z IvanScrooge98 56144 /* 1980-ші */ сурет 3642631 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Svenska-Akademien.jpg|thumb|right|320px|[[Швед академиясының ғимараты]], бұл ғимаратта жыл сайын [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] лауреаттары сайланады]] '''Әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығы '''({{lang-sv|Nobelpriset i litteratur}}) — жыл сайын әдебиет саласы бойынша Нобель қорынан берілетін сыйлық. 1895 жылдың  27 қарашасында [[Париж]] қаласында [[Альфред Нобель]]дің өзі 5 сала бойынша [[Нобель сыйлығы]] берілуі керектігін айтқан. Соның ішінде әдебиет саласы да болған. Әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығы 1901 жылдан бастап беріледі. Осы күнге дейін жалпы 106 сыйлық берілген. Нобель сыйлығы тарихында бұл сала бойынша тек 7 рет қана берілмеген (олар 1914, 1918, 1935, 1940-1943 жылдары). Ең алғаш 1901-ші жылғы Нобель сыйлығының иегері француз поэты, әрі эссе жазушысы [[Сюлли-Прюдом]] болған. 2014 жылы Нобель сыйлығының иегері атағын француз жазушысы [[Патрик Модиано]] ұтып алды. Нобель сыйлығының берілу тарихында 4 рет сыйлық 2 иегерге ғана берілген, олар сыйлықты 1904, 1917, 1966 және 1974 жылдары жеңіп алған. Тұрақты Швед академиясының хатшысы [[Петер Энглунд]]тың пікірі бойынша "сыйлықты жеңіп алу жазушының талантына тікелей байланысты". 1901 және 2014 жылғы сыйлық иегерлерінің орташа жасы 65 жасқа тең. Ең жас әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының иегері [[Редьярд Киплинг]] саналады, ол 1907 жылы 42 жасында сыйлық иегері атанды, ең егдесі [[Дорис Лессинг]], ол сыйлыққа 88 жасында ие болды. Сыйлықты тапсыру барысында тек қана сыйлық иегерлерінің аттары жария етіледі. Ал қалған номинанттардың аттары мен Сыйлық беруші комитеінің сайлаған дауыстары 50 жылдан соң ғана мәлім болады. Қазіргі уақытта ресми сайтта тек 1950 жылға дейінгі қатысушылар туралы ғана толыққанды мәлімет берілген. ==Үміткерлерді іріктеу== Нобель қорының жарғысы бойынша, нобель сыйлығына үміткерлерді мына адамдар ұсына алады: # Швед академиясының, немесе басқа академиялардың, институттардың және қоғам мүшелері. Олардың мақсаты мен мәселелері бірдей болуы шарт; # Жоғарғы оқу орындарындағы Әдебиет және лингвистика саласының профессорлары; # Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері; # Жазушылар қоғамының мүшелері; Ал ары-қарай үміткерлерді Нобель комитеті Швед академиясында іріктеп, жеңімпазға сыйлықты ұсынады. {| class="wide" style="text-align:center;" ![[#1900-шы|1900-шы]] ![[#1910-шы|1910-шы]] ![[#1920-шы|1920-шы]] ![[#1930-шы|1930-шы]] ![[#1940-шы|1940-шы]] ![[#1950-ші|1950-ші]] ![[#1960-ші|1960-ші]] ![[#1970-ші|1970-ші]] ![[#1980-ші|1980-ші]] ![[#1990-шы|1990-шы]] ![[#2000-шы|2000-шы]] ![[#2010-шы|2010-шы]] ![[#2020-шы|2020-шы]] |} == Лауреаттар тізімі == === 1900-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl>[http://www.nobelprize.org/ Сыйлықтың ресми сайтына] сәйкес сыйлығының ұсынылу уақыттында лауреаттың тұрғылықты жері. Туған жерімен немесе азаматтығымен сәйкес келмеуі мүмкін.</ref>, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1901 жыл|1901]] |{{Сурет бөлігі|сур=Sully-Prudhomme.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=162|жоғ=8|оңға=6|төм=19|солға=6|жақтау=жоқ|үлкейту=-40}} |width=200|[[Сюлли-Прюдом]]<br />(1839—1907)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Әдебиет саласына енгізген ізгі әңгімелері мен эсселері үшін, биік идеолизм мен көркем кемелділігі үшін берілген''. {{oq|en|In special recognition of his poetic composition, which gives evidence of lofty idealism, artistic perfection and a rare combination of the qualities of both heart and intellect}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (21)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=4|{{flagicon|Швейцария}} |[[Оскар Ле-Пен]] |- |[[Шарль Боржо]] |- |[[Александр Баумгартнер]] |- |[[Поль Дюпруа]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Юлиус Герсдорф]] |- |[[Мальвида фон Мейзенбуг]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Гаспар Нуньес де Арсе]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Карл Густав Эстландер|Карл Эстландер]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Ференц Кемени]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Генрик Сенкевич]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Жуан Гонсалвес да Камара]] |- |{{flagicon|Румыния}} |[[Александру Ксенопол]] |- |rowspan=8|{{flagicon|Франция}} |[[Луи Дюкро]] |- |[[Осип Давидович Лурье|Осип Лурье]] |- |[[Шарль Ренувье]] |- |[[Эдмон Ростан]] |- |[[Эмиль Золя]] |- |[[Гастон Парис]] |- |[[Фредерик Мистраль]] |- |[[Поль Сабатье (жазушы)|Поль Сабатье]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=1|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1901|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExkJ6Jh|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1901/prudhomme-facts.html|title=Sully Prudhomme - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4ZVCUq|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1902 жыл|1902]] |{{Сурет бөлігі|сур=Theodor Mommsen 1902.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Теодор Моммзен]]<br />(1817—1903)<br />{{flagicon|Germany|German Empire}} [[Германия]] |'' "Рим тарихы" секілді тарихи шығарманы өз қаламының ұшынан шығарғаны үшін берілген.'' {{oq|en|The greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, A history of Rome}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (35)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Швейцария}} |[[Александр Баумгартнер]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Германия}} |[[Хьюстон Стюарт Чемберлен|Хьюстон Чемберлен]] |- |[[Густав Фальке]] |- |[[Хартман Гризар]] |- |[[Герхарт Гауптман]] |- |[[Карл Вейтбрехт]] |- |[[Теодор Цан]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Испания}} |[[Вентура Лопес]] |- |[[Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре]] |- |[[Гаспар Нуньес де Арсе]] |- |[[Марселино Менендес-и-Пелайо]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Ференц Кемени]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс|Уильям Йейтс]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Генрик Сенкевич]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ресей}} |[[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] |- |[[Анатолий Фёдорович Кони|Анатолий Кони]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Франция}} |[[Марсель Барриер]] |- |[[Эмиль Золя]] |- |[[Гастон Парис]] |- |[[Чарльз Вагнер]] |- |[[Фредерик Мистраль]] |- |[[Поль Сабатье (жазушы)|Поль Сабатье]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Бернард Бозанкет]] |- |[[Арчибальд Роберстон]] |- |[[Герберт Спенсер]] |- |[[Джордж Мередит]] |- |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Джон Морли]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Италия}} |[[Джакомо Стампа]] |- |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Джозуэ Кардуччи]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Бьёрнстьерне Бьёрнсон]] |- |[[Генрик Ибсен]] |- |[[Арне Гарборг]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=3|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1902|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExm5kMn|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/mommsen-facts.html|title=Theodor Mommsen - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4aJU0j|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1903 жыл|1903]] |{{Сурет бөлігі|сур=Bjørnstjerne Martinus Bjørnson.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=162|жоғ=0|оңға=6|төм=27|солға=6|жақтау=жоқ|үлкейту=-40}} |width=200|[[Бьёрнстьерне Бьёрнсон|Бьёрнстьерне Бьёрнсон]]<br />(1832—1910)<br />{{flagicon|Норвегия}} [[Норвегия]] |''Поэзия саласындағы жанжақты, әрі игі еңбектері үшін. Шығармалары, өзіндік тазалық пен сирек кездесетін жан мен тән тазалығына толы болғаны үшін берілген.'' {{oq|en|As a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (22)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Бельгия}} |[[Иван Жилькен]] |- |[[Морис Метерлинк]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Александр Баумгартнер]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Карл Фридрих Глазенап|Карл Глазенап]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре]] |- |[[Гаспар Нуньес де Арсе]] |- |[[Марселино Менендес-и-Пелайо]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Генрик Сенкевич]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Франция}} |[[Франсуа Коппе]] |- |[[Гастон Парис]] |- |[[Чарльз Вагнер]] |- |[[Фредерик Мистраль]] |- |[[Альбер Сорель]] |- |[[Поль Сабатье (жазушы)|Поль Сабатье]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Роберт Лэнгтон Дуглас|Роберт Лэнгтон Дуглас]] |- |[[Джордж Мередит]] |- |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Редьярд Киплинг]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Джозуэ Кардуччи]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=2|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1903|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExnngh8|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/bjornson-facts.html|title=Bjørnstjerne Bjørnson - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4b4GAj|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%" rowspan=2|[[1904 жыл|1904]] |{{Сурет бөлігі|сур=Portrait frederic mistral.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Фредерик Мистраль|Фредерик Мистраль]]<br />(1830—1914)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Ақындық көзқарасы мен өзінің шығармаларының түпнұсқалығы мен шыншылдығымен ерекшеленгені үшін берілген.'' {{oq|en|In recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a Provençal philologist}} |rowspan=2|{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (19)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Морис Метерлинк]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Уильям Чепмен]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Теодор Цан]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Димитриос Бернардакис]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Генрик Сенкевич]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Эмилия Леруа]] |- |[[Альбер Сорель]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Роберт Лэнгтон Дуглас]] |- |[[Джордж Мередит]] |- |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Редьярд Киплинг]] |- |[[Джон Морли]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Сельма Лагерлёф]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Генрик Ибсен]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=4|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1904|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExpY6wy|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/mistral-facts.html|title=Frédéric Mistral - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4bl23G|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |{{Сурет бөлігі|сур=José Echegaray y Eizaguirre.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=162|жоғ=7|оңға=6|төм=20|солға=6|жақтау=жоқ|үлкейту=-40}} |width=200|[[Хосе Эчегарай-и-Эйсагирре]]<br />(1832—1916)<br />{{flagicon|Испания|1785}} [[Испания]] |''Испандық драманың жанаруына өз үлесін қосқаны үшін берілген.'' {{oq|en|In recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=5|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1904|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExqWTzO|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/eizaguirre-facts.html|title=José Echegaray - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4cVSdu|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1905 жыл|1905]] |{{Сурет бөлігі|сур=Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Генрик Сенкевич|Генрик Сенкевич]]<br />(1846—1916)<br />{{flagicon|Польша}} [[Польша]] |''Эпос саласында сіңірген еңбектері мен қызметі үшін берілген.'' {{oq|en|Because of his outstanding merits as an epic writer}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (14)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Марселино Менендес-и-Пелайо]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Димитриос Бернардакис]] |- |{{flagicon|Жаңа Зеландия}} |[[Годфри Суэвен]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Элиза Ожешко]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Альбер Сорель]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Редьярд Киплинг]] |- |[[Джон Морли]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Джозуэ Кардуччи]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Сельма Лагерлёф]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=6|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1905|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExsDdCT|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/sienkiewicz-facts.html|title=Henryk Sienkiewicz - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4dBzB4|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1906 жыл|1906]] |{{Сурет бөлігі|сур=Giosuè Carducci 1906.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Джозуэ Кардуччи|Джозуэ Кардуччи]]<br />(1835—1907)<br />{{flagicon|Италия|1961}} [[Италия]] |''Терең білімі мен сыни ойына ғана емес, ең алдымен, шығармашылық қуаты мен лирикалық күші мен жаңару стильі үшін берілген.'' {{oq|en|Not only in consideration of his deep learning and critical research, but above all as a tribute to the creative energy, freshness of style, and lyrical force which characterize his poetic masterpieces}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (23)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Луи Франк (Бельгия)|Луи Франк]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Йозеф Видман]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Педро Пабло Фигероа|Педро Фигероа]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Германия}} |[[Макс Бевер]] |- |[[Хьюстон Стюарт Чемберлен|Хьюстон Чемберлен]] |- |[[Герхарт Гауптман]] |- |[[Макс Хаусхофер (кіші)|Макс Хаусхофер]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Гастон Буассье]] |- |[[Альбер Сорель]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Уильям Бут]] |- |[[Джордж Мередит]] |- |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Джон Морли]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Анджело де Губернатис]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Сельма Лагерлёф]] |- |rowspan=3|{{flagicon|АҚШ}} |[[Борден Паркер Боун|Борден Боун]] |- |[[Джордж Реймонд]] |- |[[Вильям Нейдинг]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=7|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1906|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExttCNm|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1906/carducci-facts.html|title=Giosuè Carducci - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4dtD8g|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1907 жыл|1907]] |{{Сурет бөлігі|сур=Rudyard Kipling.jpg|позиция=center|қолы=|ені=390|жалпы=393|жоғ=0|оңға=0|төм=88|солға=3|жақтау=жоқ|үлкейту=-77}} |width=200|[[Редьярд Киплинг]]<br />(1865—1936)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Байқағыштығы, айқын фантазиясы, ойының салмақтылығы және дүр еткен таланты үшін берілген.'' {{oq|en|In consideration of the power of observation, originality of imagination, virility of ideas and remarkable talent for narration which characterize the creations of this world-famous author}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Хольгер Драхман]] |- |[[Георг Брандес]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Испания}} |[[Андрес Маньон]] |- |[[Эдуардо Бенот]] |- |[[Марселино Менендес-и-Пелайо]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Саурис]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Джон Бонанка]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Поль Бурже]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Ян Макларен]] |- |[[Джордж Мередит]] |- |[[Льюис Моррис (ақын)|Льюис Моррис]] |- |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Джон Морли]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Анджело де Губернатис]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Сельма Лагерлёф]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Борден Паркер Боун|Борден Боун]] |- |[[Джордж Рэймонд]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=8|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1907|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExvYf3I|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1907/kipling-facts.html|title=Rudyard Kipling - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4eYtfz|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1908 жыл|1908]] |{{Сурет бөлігі|сур=Rudolf Eucken 1908.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Рудольф Кристоф Эйкен|Рудольф Эйкен]]<br />(1846—1926)<br />{{flagicon|Germany|German Empire}} [[Германия]] |''Шындықты табу жолындағы табандылығы үшін, ой күші мен жанжақтылығы, шыншылдықты философиясын шыңдау жолында пайдаланғаны үшін берілген.'' {{oq|en|In recognition of his earnest search for truth, his penetrating power of thought, his wide range of vision, and the warmth and strength in presentation with which in his numerous works he has vindicated and developed an idealistic philosophy of life}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (14)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Швейцария}} |[[Йозеф Виктор Видман]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[Элизабет Фёрстер-Ницше]] |- |[[Адольф фон Гарнак]] |- |[[Теодор Цан]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Саурис]] |- |{{flagicon|Венесуэла}} |[[Хулио Калкано]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джон Морли]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Эдмондо де Амичис]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Сельма Лагерлёф]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Джордж Рэймонд]] |- |[[Альфред Хатчинсон]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=9|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1908|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExxFwJH|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1908/eucken-facts.html|title=Rudolf Eucken - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4fEGij|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1909 жыл|1909]] |{{Сурет бөлігі|сур=Selma Lagerlöf.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=10|оңға=10|төм=26|солға=0|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Сельма Лагерлёф]]<br />(1858—1940)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Шығармаларында ерекшелінген, идеализмге құрметі үшін, ішкі жан дүниесінің қиялы үшін берілген.'' {{oq|en|In appreciation of the lofty idealism, vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=3|{{flagicon|Бельгия}} |[[Иван Жилькен]] |- |[[Морис Метерлинк]] |- |[[Эмиль Верхарн]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Мартин Гриф]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Саурис]] |- |{{flagicon|Румыния}} |[[Александру Ксенопол]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Эжен Мельхиор де Вогюэ|Эжен Вогюэ]] |- |[[Чарльз Вагнер]] |- |[[Эрнест Лависс]] |- |[[Поль Бурже]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Алджернон Чарльз Суинбёрн|Алджернон Суинбёрн]] |- |[[Джон Морли]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Анджело де Губернатис]] |- |[[Франческо Д’Овидио]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Борден Паркер Боун|Борден Боун]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=10|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1909|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HExyyeUk|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/lagerlof-facts.html|title=Selma Lagerlöf - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4fuw5q|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1910-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1910 жыл|1910]] |{{Сурет бөлігі|сур=Paul Heyse 1910.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Пауль Хейзе]]<br />(1830—1914)<br />{{flagicon|Germany|German Empire}} [[Германия]] |''Лирикалық поэт, драматург, романист, әлемге танымал новеллалардың авторы атануы жолындағы әсемдігі, идеализмі үшін берілген'' {{oq|en|As a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Морис Метерлинк]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Уильям Чепмен]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[Мария фон Эбнер-Эшенбах]] |- |[[Мартин Гриф]] |- |[[Густав Варнек]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Марселино Менендес-и-Пелайо]] |- |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Альфред Фуллье]] |- |[[Пьер Лоти]] |- |[[Эрнест Лависс]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эндрю Лэнг]] |- |[[Роберт Бриджес]] |- |[[Томас Харди]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Франческо Д’Овидио]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Молии Сиуэлл]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=11|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1910|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2astix|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/heyse-facts.html|title=Paul Heyse - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4gaDw5|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1911 жыл|1911]] |{{Сурет бөлігі|сур=Maurice Maeterlinck 1911.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Морис Метерлинк]]<br />(1862—1949)<br />{{flagicon|Бельгия}} [[Бельгия]] |''Әдебиет саласындағы көпжақты қызметі үшін, әсіресе драмалық шығармаларында қолданған поэтикалық қиялы мен қиялының байлығына берілген'' {{oq|en|In appreciation of his many-sided literary activities, and especially of his dramatic works, which are distinguished by a wealth of imagination and by a poetic fancy, which reveals, sometimes in the guise of a fairy tale, a deep inspiration, while in a mysterious way they appeal to the readers' own feelings and stimulate their imaginations}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (25)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Германия}} |[[Мария фон Эбнер-Эшенбах]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Петер Розеггер]] |- |[[Карл Шёнгерр]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Мартин Гриф]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Харальд Гёффдинг]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Рафаэль Альтамира-и-Кревеа]] |- |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Саурис]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Альбер де Мен]] |- |[[Пьер Лоти]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джон Морли]] |- |[[Томас Харди]] |- |[[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоу]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Антонио Фогаццаро]] |- |[[Франческо Д’Овидио]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швеция}} |[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]] |- |[[Густав Фрёдинг]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Молии Сиуэлл]] |- |[[Генри Джеймс]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=12|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1911|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2cjUwI|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1911/maeterlinck-facts.html|title=Maurice Maeterlinck - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4hIMpe|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1912 жыл|1912]] |{{Сурет бөлігі|сур=G Hauptmann.jpg|позиция=center|қолы=|ені=360|жалпы=379|жоғ=|оңға=19|төм=128|солға=0|жақтау=жоқ|үлкейту=-75}} |width=200|[[Герхарт Гауптман]]<br />(1862—1946)<br />{{flagicon|Germany|German Empire}} [[Германия]] |''Драмалық өнер саласындағы жемісті, әрқилы қызметі үшін берілген'' {{oq|en|Primarily in recognition of his fruitful, varied and outstanding production in the realm of dramatic art}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (29)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эмиль Верхарн]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[Пенчо Петков Славейков|Пенчо Славейков]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Уильям Чепмен]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ярослав Врхлицкий]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Харальд Гёффдинг]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Испания}} |[[Рафаэль Альтамира-и-Кревеа]] |- |[[Бенито Перес Гальдос]] |- |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Саурис]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Жан Анри Фабр|Жан Фабр]] |- |[[Пьер Лоти]] |- |[[Эрнест Лависс]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |[[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоу]] |- |[[Джеймс Джордж Фрэзер|Джеймс Фрэзер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Франческо Д’Овидио]] |- |[[Сальваторе Фарина]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швеция}} |[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]] |- |[[Свен Гедин]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Ганс Кинк]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Генри Джеймс]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=13|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1912|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2eSyQ3|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1912/hauptmann-facts.html|title=Gerhart Hauptmann - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4i0cTx|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1913 жыл|1913]] |{{Сурет бөлігі|сур=Tagore3.jpg|позиция=center|қолы=|ені=300|жалпы=395|жоғ=12|оңға=60|төм=120|солға=35|жақтау=жоқ|үлкейту=-70}} |width=200|[[Рабиндранат Тагор|Рабиндранат Тагор]]<br />(1861—1941)<br />{{flagicon|Үндістан|Британдық}} [[Үндістан]] |''Батыс әдебиетінің бір бөлшегіне айналған өте сезімпаз, сонылық пен сіңірген еңбегі үшін берілген'' {{oq|en|Because of his profoundly sensitive, fresh and beautiful verse, by which, with consummate skill, he has made his poetic thought, expressed in his own English words, a part of the literature of the West}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (28)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Петер Розеггер]] |- |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эдмонд Пикард]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Дания}} |[[Якоб Кнудсен]] |- |[[Хенрик Понтоппидан]] |- |[[Харальд Гёффдинг]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Бенито Перес Гальдос]] |- |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Эдвард Дауден]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Эмиль Фаге]] |- |[[Пьер Лоти]] |- |[[Эрнест Лависс]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джон Лаббок]] |- |[[Джон Морли]] |- |[[Томас Харди]] |- |[[Фрэнсис Уэллс]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Сальваторе Фарина]] |- |[[Грация Деледда]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швеция}} |[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]] |- |[[Свен Гедин]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=14|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1913|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2gIrR2|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/tagore-facts.html|title=Rabindranath Tagore - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4ifP82|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1914 жыл|1914]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (23)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эдмонд Пикард]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ян Мачар]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Дания}} |[[Харальд Гёффдинг]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Антонио Серра-и-Моранта]] |- |[[Бенито Перес Гальдос]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс|Уильям Йейтс]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Виллем Клос]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский|Дмитрий Мережковский]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Рене Базен]] |- |[[Жан Анри Фабр|Жан Фабр]] |- |[[Эмиль Фаге]] |- |[[Поль Бурже]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Сальваторе Фарина]] |- |[[Грация Деледда]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1914/|title=The Nobel Prize in Literature 1914|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2hJYWM|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1915 жыл|1915]] |{{Сурет бөлігі|сур=Romain Rolland 1915.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Ромен Роллан]]<br />(1866—1944)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Көркем шығармаларының биік идеализмі, шындыққа талпынысы мен жанашырлығын кейіпкерлерінде шебер суреттей білгені үшін берілген'' {{oq|en|As a tribute to the lofty idealism of his literary production and to the sympathy and love of truth with which he has described different types of human beings}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эмиль Верхарн]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Ян Мачар]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Фердинанд Авенариус]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Бенито Перес Гальдос]] |- |[[Сальвадор Руэда]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс|Уильям Йейтс]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Виллем Клос]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Рене Базен]] |- |[[Поль Бурже]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Чарльз Монтегю Даути|Чарльз Даути]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=15|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1915|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2ijHT0|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1915/rolland-facts.html|title=Romain Rolland - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4jLJBr|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1916 жыл|1916]] |{{Сурет бөлігі|сур=Verner von Heidenstam 1916.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Карл Густав Вернер фон Хейденстам|Карл Хейденстам]]<br />(1859—1940)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Әлем әдебиетіне жаңа дәуір әкелгені үшін берілген'' {{oq|en|In recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (27)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эдмонд Пикард]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Элизабет Фёрстер-Ницше]] |- |[[Адольф фон Гарнак]] |- |rowspan=7|{{flagicon|Дания}} |[[Троелс Фредерик Лунд|Троелс Лунд]] |- |[[Якоб Кнудсен]] |- |[[Хенрик Понтоппидан]] |- |[[Харальд Гёффдинг]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |[[Георг Брандес]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[Бенито Перес Гальдос]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Роби Датта]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Иван Яковлевич Франко|Иван Франко]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Ромен Роллан]] |- |[[Анатоль Франс]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} | {{lang-ru|Общество палийских текстов}} |- |rowspan=3|{{flagicon|Швеция}} |[[Хенрик Шукк]] |- |[[Пер Халльстрем]] |- |[[Эрик Аксель Карлфельдт|Эрик Карлфельдт]] |- !rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Арне Гарборг]] |- |[[Гуннар Хейберг]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Генри Джеймс]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=16|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1916|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2kRTfS|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/heidenstam-facts.html|title=Verner von Heidenstam - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4k0g9y|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%" rowspan=2|[[1917 жыл|1917]] |{{Сурет бөлігі|сур=Karl Gjellerup 1917.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]]<br />(1857—1919)<br />{{flagicon|Дания}} [[Дания]] |''Поэтикалық өнердегі қызметі үшін берілген'' {{oq|en|For his varied and rich poetry, which is inspired by lofty ideals}} |rowspan=2|{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (19)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Эдмонд Пикард]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[Иван Минчев Вазов]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Уильям Чепмен]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Элизабет Фёрстер-Ницше]] |- |[[Отто Эрнст]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Йеппе Окьер]] |- |[[Карл Адольф Гьеллеруп|Карл Гьеллеруп]] |- |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Анжел Гимера]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Эрик Аксель Карлфельдт|Эрик Карлфельдт]] |- !rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Арне Гарборг]] |- |[[Йохан Беэр]] |- |[[Олаф Булль]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=17|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1917|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2mDmug|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1917/gjellerup-facts.html|title=Karl Gjellerup - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4khqI7|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |{{Сурет бөлігі|сур=Henrik Pontoppidan.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=226|жоғ=30|оңға=38|төм=92|солға=38|жақтау=жоқ|үлкейту=-40}} |width=200|[[Хенрик Понтоппидан]]<br />(1857—1943)<br />{{flagicon|Дания}} [[Дания]] |''Данияның жаңа өмірін шыншыл сипаттағаны үшін берлген'' {{oq|en|For his authentic descriptions of present-day life in Denmark}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=18|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1917|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2nEAUk|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1917/pontoppidan-facts.html|title=Henrik Pontoppidan - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4lMjQe|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1918 жыл|1918]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (17)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Петер Розеггер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |[[Адольф Фрей]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |[[Алоис Йирасек]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Густав Френсен]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Анжел Гимера]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс|Уильям Йейтс]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Гуннар Гуннарссон]] |- |{{flagicon|Ресей}} |[[Максим Горький]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Анри Бергсон]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Эрик Аксель Карлфельдт|Эрик Карлфельдт]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Кнут Гамсун]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1918/|title=The Nobel Prize in Literature 1918|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2oElb2|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1919 жыл|1919]] |{{Сурет бөлігі|сур=Carl Spitteler 1919.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|жақтау=жоқ|үлкейту=-67}} |width=200|[[Карл Шпиттелер]]<br />(1845—1924)<br />{{flagicon|Швейцария}} [[Швейцария]] |''"Олимпиялық көктем" атты теңдессіз эпосы үшін берілген'' {{oq|en|In special appreciation of his epic, Olympian Spring}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (11)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Гуго фон Гофмансталь]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Карл Шпиттелер]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Алоис Йирасек]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Арно Хольц]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Юхани Ахо]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Владислав Станислав Реймонт|Владислав Реймонт]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эбенизер Говард]] |- |[[Джон Голсуорси]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швеция}} |[[Пер Халльстрем]] |- |[[Эрик Аксель Карлфельдт|Эрик Карлфельдт]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Ганс Кинк]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=19|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1919|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2q28cl|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1919/spitteler-facts.html|title=Carl Spitteler - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4m3AFc|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1920-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1920 жыл|1920]] |{{Сурет бөлігі|сур=Knut Hamsun.jpeg|позиция=center|қолы=|ені=210|жалпы=225|жоғ=0|оңға=7|төм=15|солға=8|үлкейту=-57|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Кнут Гамсун]]<br />(1859—1952)<br />{{flagicon|Норвегия}} [[Норвегия]] |''«Жер шырыны» атты монументті шығармасында норвегиялық шаруалардың, олардың Жермен ғасырлық байланысын және патриархарлық дәстүрлерге шыншылдығын айқын сипаттап бергені үшін берілген'' {{oq|en|For his monumental work, Growth of the Soil}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (0)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" | |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=20|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1920|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2rjhPG|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1920/hamsun-facts.html|title=Knut Hamsun - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4mjBag|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1921 жыл|1921]] |{{Сурет бөлігі|сур=Anatole France 1921.jpg|позиция=center|қолы=|ені=360|жалпы=473|жоғары=49|оңға=57|төмен=100|солға=56|үлкейту=-75|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Анатоль Франс]]<br />(1844—1924)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Жауқыттай жарқыраған әдеби шығаршалық жолындағы жетістіктері айқын өзіндік стильімен, терең гуманизммен, гальдік темпераментпен ерекшеленгені үшін берілген.'' {{oq|en|In recognition of his brilliant literary achievements, characterized as they are by a nobility of style, a profound human sympathy, grace, and a true Gallic temperament}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (17)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |[[Алоис Йирасек]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Фердинанд Авенариус]] |- |[[Арно Хольц]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[Хасинто Бенавенте|Хасинто Бенавенте-и-Мартинес]] |- |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Гуннар Гуннарссон]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Стефан Жеромский]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Этьен Эмиль Мари Бутру]] |- |[[Жан Ревель]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джордж Бернард Шоу]] |- |[[Джон Голсуорси]] |- |[[Герберт Джордж Уэллс|Герберт Уэллс]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Арне Гарборг]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=21|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1921|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2tQlp5|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1921/france-facts.html|title=Anatole France - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4nPrkW|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1922 жыл|1922]] |{{Сурет бөлігі|сур=Jacinto Benavente.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=162|жоғ=7|оңға=6|төм=20|солға=6|үлкейту=-40|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Хасинто Бенавенте|Хасинто Бенавенте-и-Мартинес]]<br />(1866—1954)<br />{{flagicon|Испания|1785}} [[Испания]] |''Испан драмасын жалғастырудағы шеберлігі үшін берілген.'' {{oq|en|For the happy manner in which he has continued the illustrious traditions of the Spanish drama}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (21)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=4|{{flagicon|Германия}} |[[Георг фон Белов]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Людвиг Пастор]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ирландия}} |[[Уильям Батлер Йейтс|Уильям Йейтс]] |- |[[Даррелл Фиггис|Даррелл Фиггис]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Гуннар Гуннарссон]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Польша}} |[[Владислав Станислав Реймонт|Владислав Реймонт]] |- |[[Стефан Жеромский]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Майкл Садлеир]] |- |[[Израэл Зангвилл]] |- |[[Томас Харди]] |- |[[Джон Голсуорси]] |- |[[Уильям Инге (дін қызметкері)|Уильям Инге]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |[[Роберто Бракко]] |- |[[Матильда Серао]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Сигрид Унсет]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=22|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1922|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2vAY2k|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1922/benavente-facts.html|title=Jacinto Benavente - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4o7rXd|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1923 жыл|1923]] |{{Сурет бөлігі|сур=Yeats1923.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=10|төм=36|солға=0|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Уильям Батлер Йейтс]]<br />(1865—1939)<br />{{flagicon|Ирландия}} [[Ирландия]] |''Ұлттық рухты көтере алатын шығармалар жазғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (18)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |- |rowspan=5|{{flagicon|Германия}} |[[Поль Эрнст]] |- |[[Элизабет Фёрстер-Ницше]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Людвиг Пастор]] |- |[[Герман Турк]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Анжел Гимера]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Эйнар Кваран]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Стефан Жеромский]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |[[Уильям Инге (дін қызметкері)|Уильям Инге]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |[[Роберто Бракко]] |- |[[Матильда Серао]] |- |[[Гульельмо Ферреро]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ресей империясы}}(эмг.) |[[Иван Алексеевич Бунин]] |- |[[Константин Дмитриевич Бальмонт]] |- |{{flagicon|КСРО}}(эмг.) |[[Максим Горький]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=23|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1923|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF2wsEFs|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/yeats-facts.html|title=William Butler Yeats - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4ope59|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1924 жыл|1924]] |{{Сурет бөлігі|сур=Wladyslaw Reymont 1924.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төм=36|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Владислав Станислав Реймонт|Владислав Реймонт]]<br />(1867—1925)<br />{{flagicon|Польша}} [[Польша]] |''"Еркектер" атты эспосы үшін берілген.'' {{oq|en|For his great national epic, The Peasants}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (17)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Гуго фон Гофмансталь]] |- |[[Макс Нойбургер]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Германия}} |[[Поль Эрнст]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Томас Манн]] |- |[[Людвиг Пастор]] |- |[[Герман Турк]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Эйнар Кваран]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Стефан Жеромский]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Поль Сабатье(жазушы)]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |[[Бернард Шоу]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |[[Роберто Бракко]] |- |[[Матильда Серао]] |- |[[Гульельмо Ферреро]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Улав Дуун]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=24|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1924|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3Bm0KC|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-facts.html|title=Wladyslaw Reymont - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4pVI1R|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1925 жыл|1925]] |{{Сурет бөлігі|сур=George Bernard Shaw 1925.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Бернард Шоу]]<br />(1856—1950)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Идеализм мен гуманизммен айқындалған шығармашылығында сатираны кеңінен қолданғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his work which is marked by both idealism and humanity, its stimulating satire often being infused with a singular poetic beauty"}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (19)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[Поль Эрнст]] |- |[[Рудольф Гольцапфель]] |- |[[Людвиг Пастор]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Георг Брандес]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[иллем Клос]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Поль Рейналь]] |- |[[Поль Сабатье(жазушы)]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |[[Роберто Бракко]] |- |[[Матильда Серао]] |- |[[Гульельмо Ферреро]] |- |[[Джованни Шембари]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Йохан Беэр]] |- |[[Сигрид Унсет]] |- |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Пол Элмер Мор|Пол Мор]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=25|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1925|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3DajOB|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1925/shaw-facts.html|title=George Bernard Shaw - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4qAnNe|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1926 жыл|1926]] |{{Сурет бөлігі|сур=Grazia Deledda 1926.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Грация Деледда]]<br />(1871—1936)<br />{{flagicon|Италия}} [[Италия]] |''Өзінің поэзиялық шығармасында өзінің туып өскен аралын пластикалық анықтықпен сипаттап, адамның мәселелеріне ден қоя білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (28)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Гуго фон Гофмансталь]] |- |[[Карл Краус]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Висенте Уидобро]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[еорг Бонн]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Рудольф Гольцапфель]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Йоргенсен]] |- |[[Георг Брандес]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Йоханнес Йенсен]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[София Казанова]] |- |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Эдвард Вестермарк]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Ференц Херцег]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Виллем Клос]] |- |{{flagicon|Уругвай}} |[[Хуан Соррилья де Сан-Мартин]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Йосип Косор]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Поль Рейналь]] |- |[[Поль Клодель]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Арнольд Беннетт]] |- |[[Томас Харди]] |- |[[Бернард Шоу]] |- |[[Джеймс Джордж Фрэзер|Джеймс Фрэзер]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Ада Негри]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Ганс Кинк]] |- |[[Сигрид Унсет]] |- |{{flagicon|Армения}} (эмг.) |[[Аветис Аракелович Агаронян|Аветис Агаронян]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Пётр Николаевич Краснов|Пётр Краснов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=26|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1926|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3FNmqn|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/deledda-facts.html|title=Grazia Deledda - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4rIGbD|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1927 жыл|1927]] |{{Сурет бөлігі|сур=Henri Bergson.jpg|позиция=center|қолы=|ені=390|жалпы=543|жоғ=0|оңға=83|төмен=283|солға=70|үлкейту=-77|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Анри Бергсон]]<br />(1859—1941)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Оның жарқын және өмірге құштарлықты арттыратын ойларын, ассқан шеберлікпен жазғаны үшін берілген.'' {{oq|en|In recognition of his rich and vitalizing ideas and the brillant skill with which they have been presented}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (23)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Гуго фон Гофмансталь]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Германия}} |[[Поль Эрнст]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Рудольф Гольцапфель]] |- |[[Эрвин Кольбенхайер]] |- |[[Эдуард Мейер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Йоханнес Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Эдвард Вестермарк]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Ференц Херцег]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Йосип Косор]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Эдуард Эстонье]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Томас Харди]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Италия}} |[[Грация Деледда]] |- |[[Гульельмо Ферреро]] |- |[[Ада Негри]] |- |[[Чезаре Паскарелла]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Олаф Булль]] |- |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдит Уортон]] |- |[[Самуэль Скотт]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=27|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1927|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3H5WhZ|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1927/bergson-facts.html|title=Henri Bergson - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4sj9ZC|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1928 жыл|1928]] |{{Сурет бөлігі|сур=Sigrid Undset 1928.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Сигрид Унсет]]<br />(1882—1949)<br />{{flagicon|Норвегия}} [[Норвегия]] |''Ортағасырлық Скандинавияны ұмытпастай, анық сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|Principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (32)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=3|{{flagicon|Аустрия}} |[[Карл Краус]] |- |[[Рудольф Барч]] |- |[[Теодор Дойблер]] |- |{{flagicon|Бельгия}} |[[Феликс Тиммерманс]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[Иван Грозев]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |rowspan=7|{{flagicon|Германия}} |[[Георг Бонн]] |- |[[Ханс Дриш]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Рудольф Гольцапфель]] |- |[[Рикарда Хух]] |- |[[Томас Манн (жазушы)|Томас Манн]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Йоханнес Йенсен]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Бланка де лос Риос]] |- |[[Армандо Паласио Вальдес|Армандо Вальдес]] |- |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Нидерланд}} |[[Виллем Клос]] |- |[[Фредерик Ван Эден]] |- |{{flagicon|Жаңа Зеландия}} |[[Эдит Энни Хоуз|Эдит Хоуз]] |- |{{flagicon|Уругвай}} |[[Хуан Соррилья де Сан-Мартин]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Поль Бурже]] |- |[[Эдуард Эстонье]] |- |[[Анри Бергсон]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джеймс Джордж Фрэзер|Джеймс Фрэзер]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Олаф Булль]] |- |[[Альф Ларсен]] |- |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдит Уортон]] |- |{{flagicon|КСРО}}(эмг.) |[[Максим Горький]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=28|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1928|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3InhbX|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/undset-facts.html|title=Sigrid Undset - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4tQQtx|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1929 жыл|1929]] |{{Сурет бөлігі|сур=Thomas Mann 1929.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Томас Манн (жазушы)|Томас Манн]]<br />(1875—1955)<br />{{flagicon|Germany|Weimar}} [[Германия]] |''Ең алдымен атаққа ие болған "Будденброктар" романы үшін. Қазіргі кезде әлем классикасының атағына ие болған.'' {{oq|en|Principally for his great novel, Buddenbrooks, which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (22)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Ханс Барч|Рудольф Барч]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[Иван Грозев]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Отокар Бржезина]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Германия}} |[[Георг Бонн]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Стефан Георге]] |- |[[Арно Хольц]] |- |[[Рудольф Гольцапфель]] |- |[[Людвиг Пастор]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Кнуд Расмуссен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Венесуэла}} |[[Руфино Бланко-Фомбона]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Эдуард Эстонье]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Уильям Инге (діни қызметкер)|Уильям Инге]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Эрик Карлфельдт]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Йохан Беэр]] |- |rowspan=3|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдвин Робинсон]] |- |[[Кейл Райс]] |- |[[Торнтон Уайлдер]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=29|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1929|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HF3KVgY2|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/mann-facts.html|title=Thomas Mann - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4uLEhU|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1930-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1930 жыл|1930]] |{{Сурет бөлігі|сур=Sinclair Lewis 1930.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=162|жоғ=0|оңға=6|төм=27|солға=6|үлкейту=-40|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Синклер Льюис]]<br />(1885—1951)<br />{{flagicon|АҚШ|1912}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Жаңа кейіпкерлер мен әңгімелерін сирек кездесетін сатира мен әзілмен үйлестіре білгендігі үшін берілген.'' {{oq|en|For his vigorous and graphic art of description and his ability to create, with wit and humour, new types of characters}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (29)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=4|{{flagicon|Аустрия}} |[[Карл Краус]] |- |[[Рудольф Ханс Барч|Рудольф Барч]] |- |[[Рудольф Касснер]] |- |[[Антон Вилдганс]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Алоис Йирасек]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Германия}} |[[Георг Бонн]] |- |[[Ханс Дриш]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Лион Фейхтвангер]] |- |[[Джон Румп]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Эрнст фон дер Реке|Эрнст Реке]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Финляндия}} |[[Юрье Хирнр]] |- |[[Арвид Ярнефельт]] |- |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Венесуэла}} |[[Клотильда де Арвело]] |- |[[Руфино Бланко-Фомбона]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Эдуард Эстонье]] |- |[[Поль Валери]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=5|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдит Уортон]] |- |[[Эдвин Робинсон]] |- |[[Теодор Драйзер]] |- |[[Синклер Льюис]] |- |[[Эдгар Ли Мастерс]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Иван Алексеевич Бунин]] |- |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=30|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1930|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMq50Bw|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1930/lewis-facts.html|title=Sinclair Lewis - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4v3N4w|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1931 жыл|1931]] |{{Сурет бөлігі|сур=Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=0|төм=36|солға=10|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Эрик Аксель Карлфельдт|Эрик Карлфельдт]]<br />(1864—1931)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Поэзиясы үшін берілген.'' {{oq|en|The poetry of Erik Axel Karlfeldt}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (28)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Касснер]] |- |[[Антон Вилдганс]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Герман Гессе]] |- |{{flagicon|Куба}} |[[Лаура Местре]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Германия}} |[[Георг Бонн]] |- |[[Ханс Дриш]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |[[Стефан Георге]] |- |[[Джон Румп]] |- |[[Эрих Мария Ремарк]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Мартин Андерсен-Нексё]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Перес де Айала]] |- |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Ивана Брлич-Мажуранич]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Франсис Жамм]] |- |[[Эдуард Эстонье]] |- |[[Поль Валери]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джон Голсуорси]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Олаф Булль]] |- |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Иван Алексеевич Бунин]] |- |[[Иван Сергеевич Шмелёв]] |- |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=31|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1931|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMrw0Kh|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1931/karlfeldt-facts.html|title=Erik Axel Karlfeldt - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4vl7Wq|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1932 жыл|1932]] |{{Сурет бөлігі|сур=John Galsworthy 1932.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Джон Голсуорси]]<br />(1867—1933)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Форсайттар туралы дастаны» атты әңгімесін жазғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his distinguished art of narration which takes its highest form in The Forsyte Saga}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (27)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аргентина}} |[[Мануэль Гальвес]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Касснер]] |- |[[Антон Вилдганс]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Георг Бонн]] |- |[[Поль Эрнст]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Йоргенсен]] |- |[[Йенсен, Йоханнес Вильхельм|Йоханнес Йенсен]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[Конча Эспина де ла Серна]] |- |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Персиваль Элгуд]] |- |[[Джон Голсуорси]] |- |[[Фрэнсис Уэллс]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Франческо Орестано]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Йохан Беэр]] |- |[[Олаф Булль]] |- |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдвин Робинсон]] |- |[[Эптон Билл Синклер]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Иван Алексеевич Бунин]] |- |[[Иван Сергеевич Шмелёв]] |- |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский]] |- |{{flagicon|Грузия}} (эмг.) |[[Григол Робакидзе]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=32|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1932|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMtdVdY|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1932/galsworthy-facts.html|title=John Galsworthy - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4wnpfF|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1933 жыл|1933]] |{{Сурет бөлігі|сур=Ivan Bunin 1933.jpg|позиция=center|қолы=|ені=1200|жалпы=1416|жоғ=70|оңға=116|төм=100|солға=100|үлкейту=-92.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Иван Алексеевич Бунин]]<br />(1870—1953)<br />{{flagicon|Ресей}} [[Ресей империясы]] (эмиграция) |''Орыс классикалық прозасын дамытудағы қосқан үлесі үшін берілген.'' {{oq|en|For the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (27)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аргентина}} |[[Мануэль Гальвес]] |- |[[Карлос Мария Окантос]] |- |{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Ханс Барч|Рудольф Барч]] |- |{{flagicon|Бразилия}} |[[Энрике Нето]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Эрнест Роген]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Германия}} |[[Поль Эрнст]] |- |[[Герман Штер]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Хосе Ортега-и-Гассет]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Хаим Бялик]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Сарвепалли Радхакришнан]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |{{flagicon|Венесуэла}} |[[Руфино Бланко-Фомбона]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Франция}} |[[Жозеф Бедье]] |- |[[Поль Валери]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Макс Бирбом]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Гульельмо Ферреро]] |- |[[Бенедетто Кроче]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эдвин Арлингтон Робинсон]] |- |[[Эптон Билл Синклер]] |- |{{flagicon|КСРО}} |[[Максим Горький]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский|Дмитрий Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=33|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1933|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMvOEKw|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/bunin-facts.html|title=Ivan Bunin - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4xTS3V|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1934 жыл|1934]] |{{Сурет бөлігі|сур=Luigi Pirandello 1934.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Луиджи Пиранделло]]<br />(1867—1936)<br />{{flagicon|Италия}} [[Италия]] |''Драматургия мен сахна өнеріндегі ойлап тапқыштығы мен батылдығы үшін берілген.'' {{oq|en|For his bold and ingenious revival of dramatic and scenic art}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (30)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аргентина}} |[[Мануэль Гальвес]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Эрнест Роген]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[Франц Карл Гинцкий|Франц Гинцкий]] |- |[[Эрвин Кольбенхайер]] |- |[[Герман Штер]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Перес де Айала]] |- |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Финляндия}} |[[Ярл Хеммер]] |- |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Хаим Бялик]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Сарвепалли Радхакришнан]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Перу}} |[[Франсиско Гарсия Кальдерон]] |- |[[Вентура Гарсия Кальдерон]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Фаддей Францевич Зелинский|Фаддей Зелинский]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Жозеф Бедье]] |- |[[Жан Шлюмберже]] |- |[[Роже Мартен дю Гар]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Оле Халлсби]] |- |[[Ганс Гольм]] |- |[[Эвальд Сандберг]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Улав Дуун]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Эптон Билл Синклер]] |- |[[Юджин О’Нил]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский|Дмитрий Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=34|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1934|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMx4Iyp|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1934/pirandello-facts.html|title=Luigi Pirandello - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4yO124|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1935 жыл|1935]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (35)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Касснер]] |- |[[Рихтер Рихтер]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Германия}} |[[Франц Карл Гинцкий|Франц Гинцкий]] |- |[[Рикарда Хух]] |- |[[Эрвин Кольбенхайер]] |- |[[Герман Штер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Мигель де Унамуно]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Финляндия}} |[[Ярл Хеммер]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Эквадор}} |[[Виктор Мануэль Рендон]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Дежо Сабо]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Сарвепалли Радхакришнан]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Гудмундур Камбан]] |- |{{flagicon|Латвия}} |[[Эдвартс Вирза]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Фаддей Францевич Зелинский|Фаддей Зелинский]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Ивана Брлич-Мажуранич]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Эмиль Мале]] |- |[[Роже Мартен дю Гар]] |- |[[Жюль Ромэн]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Гилберт Кит Честертон]] |- |[[Вайлет Клифтон]] |- |[[Фрэзер, Джеймс Джордж|Джеймс Фрэзер]] |- |[[Фрэнсис Уэллс]] |- |[[Джон Мейсфилд]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Свен Лонборг]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Юджин О’Нил]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский|Дмитрий Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1935/|title=The Nobel Prize in Literature 1935|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMy1w0a|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1936 жыл|1936]] |{{Сурет бөлігі|сур=Eugene O'Neill 1936.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=280|жоғ=6|оңға=20|төм=70|солға=20|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Юджин О’Нил]]<br />(1888—1953)<br />{{flagicon|АҚШ|1912}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Трагедия жанрын тереңдетіп әрі жаңа жағынан көрсете білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For the power, honesty and deep-felt emotions of his dramatic works, which embody an original concept of tragedy}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (25)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аустрия}} |[[нрика фон Хандель-Маццетти]] |- |[[Зигмунд Фрейд]] |- |{{flagicon|Австралия}} |[[Альфред Эвершед]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Германия}} |[[Ганс Фаллада]] |- |[[Людвиг Клагес]] |- |[[Эрвин Кольбенхайер]] |- |[[Герман Штер]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Мигель де Унамуно]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Финляндия}} |[[Арвид Мёрнэ]] |- |[[Ярл Хеммер]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[остис Паламас]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Сесиль Тормей]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Үндістан}} |[[Сарвепалли Радхакришнан]] |- |[[Хари Банерджи]] |- |{{flagicon|Латвия}} |[[Эдвартс Вирза]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Роже Мартен дю Гар]] |- |[[Дюамель, Жорж|Жорж Дюамель]] |- |[[Валери, Поль|Поль Валери]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Дуун, Улав|Улав Дуун]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский|Дмитрий Мережковский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=35|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1936|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFMzSITd|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1936/oneill-facts.html|title=Eugene O'Neill - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4z5rDM|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1937 жыл|1937]] |{{Сурет бөлігі|сур=Roger Martin du Gard 1937.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=280|жоғ=6|оңға=20|төм=70|солға=20|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Роже Мартен дю Гар]]<br />(1881—1958)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Заманына сай әлеуметтік жағдай мен кейіпкерлерді шыншылдықпен, айқын сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For the artistic power and truth with which he has depicted human conflict as well as some fundamental aspects of contemporary life in his novel-cycle Les Thibault}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (35)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Стейн Стревелс]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Германия}} |[[Хух, Рикарда|Рикарда Хух]] |- |[[Клагес, Людвиг|Людвиг Клагес]] |- |[[Эрвин Кольбенхайер]] |- |[[Шеринг, Арнольд|Арнольд Шеринг]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йенсен, Йоханнес Вильхельм|Йоханнес Йенсен]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Финляндия}} |[[Мария Джотуни]] |- |[[Салли Салминен]] |- |[[Майла Талвио]] |- |[[Ярл Хеммер]] |- |[[Бертеля Грипенберг]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Паламас, Костис|Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Венгрия}} |[[Сесиль Тормей]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Үндістан}} |[[Сарвепалли Радхакришнан]] |- |[[Маджумдар, Бенсадхар|Бенсадхар Маджумдар]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Вервей, Альберт|Альберт Вервей]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Ивана Брлич-Мажуранич]] |- |rowspan=7|{{flagicon|Франция}} |[[Жан Жионо]] |- |[[Морис Магр]] |- |[[Жюль Пажо]] |- |[[Поль Клодель]] |- |[[Рене Беэн]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Вильям Пикард]] |- |[[Джон Мейсфилд]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Дмитрий Сергеевич Мережковский]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Саул Гутманович Черниховский|Саул Черниховский]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=36|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1937|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN17lgR|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1937/gard-facts.html|title=Roger Martin du Gard - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc4zlpgr|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1938 жыл|1938]] |{{Сурет бөлігі|сур=Pearl Buck (Nobel).jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=6|оңға=5|төм=30|солға=5|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Перл Бак]]<br />(1892—1973)<br />{{flagicon|АҚШ|1912}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Қытай шаруаларының эпикалық өмірін жан-жақты етіп сипаттап, биографиялық жауһары үшін берілген.'' {{oq|en|For her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (28)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Ауғанстан}} |[[Мухаммед Хан (жазушы)|Мухаммед Хан]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Аустрия}} |[[Карл Шёнгерр]] |- |[[Рудольф Касснер]] |- |[[Артур Шендель]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Бельгия}} |[[Стейн Стревелс]] |- |[[Герман Тейрлинк]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Роберт Рейси]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Герман Гессе]] |- |{{flagicon|Чехия}} |[[Карел Чапек]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вальдемар Рордам]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Финляндия}} |[[Вейко Антеро Коскенниеми|Вейко Коскенниеми]] |- |[[Салли Салминен]] |- |[[Ярл Хеммер]] |- |[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Саньиб Чоудхури]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Ивана Брлич-Мажуранич]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Генриетта Шарассон]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Олдос Хаксли]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Маргарет Митчелл]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов|Марк Алданов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=37|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1938|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN2o7Dx|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/buck-facts.html|title=Pearl Buck - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc50ROwo|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1939 жыл|1939]] |{{Сурет бөлігі|сур=Frans Eemil Sillanpää 1939.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=0|төм=36|солға=10|үлкейту=-67|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Франс Эмиль Силланпяя|Франс Силланпяя]]<br />(1888—1964)<br />{{flagicon|Финляндия}} [[Финляндия]] |''Фин шаруаларының тұрмыс-тіршілігін тереңдетіп түсіндіріп, олардың табиғатпен жақын байланысын сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his deep understanding of his country's peasantry and the exquisite art with which he has portrayed their way of life and their relationship with Nature}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (32)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Австралия}} |[[Генри Ричардсон (лақап ат)|Генри Ричардсон]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Бельгия}} |[[Стейн Стревелс]] |- |[[Евгений Бе]] |- |{{flagicon|Бразилия}} |[[Флавио де Карвальо]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Герман Гессе]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Поблете Эгидия Эскудеро]] |- |{{flagicon|Қытайской Республикасы}} |[[Ху Ши]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Ганс Фаллада]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Финляндия}} |[[Салли Салминен]] |- |[[Майла Талвио]] |- |[[Ярл Хеммер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Үндістан}} |[[Саньиб Чоудхури]] |- |[[Бенсадхар Маджумдар]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |[[Генриетта Холст]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Мария Домбровская]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Йосип Косор]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Рене Беэн]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Герберт Луис Сэмюэл]] |- |[[Хью Уолпол]] |- |[[Олдос Хаксли]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |[[Улав Дуун]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов|Марк Алданов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=38|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1939|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN4SgUY|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1939/sillanpaa-facts.html|title=Frans Eemil Sillanpää - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc517XZB|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1940-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1940 жыл|1940]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=3|{{flagicon|Бельгия}} |[[Феликс Тиммерманс]] |- |[[Стейн Стревелс]] |- |[[Альберт Байи]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Герман Гессе]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Габриела Мистраль]] |- |{{flagicon|Қытай|1928}} |[[Линь Юйтан]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Вильхельм Йенсен|Йоханнес Йенсен]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Костис Паламас]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |[[Поль Валери]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Геста Карлберг]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Карл Сэндберг]] |- |[[Альфонсо Стрефил]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1940/|title=The Nobel Prize in Literature 1940|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN5Pqho|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1941 жыл|1941]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (15)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Феликс Тиммерманс]] |- |{{flagicon|Бразилия}} |[[Мануэль Уондерли]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Габриела Мистраль]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йоханнес Йенсен]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Бранислав Петрониевич]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Поль Клодель]] |- |[[Рене Беэн]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Вильгельм Эклунд]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Рут Митчелл Янг|Рут Янг]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1941/|title=The Nobel Prize in Literature 1941|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN66NlO|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1942 жыл|1942]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (15)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аргентина}} |[[Энрике Ларета]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Габриела Мистраль]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Ганс Каросса]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Йоханнес Йоргенсен]] |- |[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Португалия}} |[[Антонио Коррейа д’Оливейра]] |- |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |[[Тейшейра де Паскоаес]] |- |{{flagicon|Франция}} |[[Жорж Дюамель]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Зигфрид Зиверц]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Николай Александрович Бердяев|Николай Бердяев]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1942/|title=The Nobel Prize in Literature 1942|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN6mYio|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1943 жыл|1943]] | style="text-align:center;" colspan="3"|Сыйлық берілмеді. |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |rowspan=2|{{flagicon|Аргентина}} |[[арлос Мария Окантос]] |- |[[Энрике Ларета]] |- |{{flagicon|Бельгия}} |[[Франц Элленс]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[ Елисавета Багряна]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Габриела Мистраль]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |[[Йенсен, Йоханнес Вильхельм|Йоханнес Йенсен]] |- |{{flagicon|Үндістан}} |[[Шри Ауробиндо]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Хёйзинга, Йохан|Йохан Хёйзинга]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |[[Тейшейра де Паскоаес]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Рене Беэн]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |rowspan=2|{{flagicon|АҚШ}} |[[Джон Стейнбек]] |- |[[Франц Верфель]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Николай Александрович Бердяев|Николай Бердяев]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1943/|title=The Nobel Prize in Literature 1943|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFN7U4cL|archivedate=2013-06-09}}</ref> |- |width="4%"|[[1944 жыл|1944]] |{{Сурет бөлігі|сур=Johannes Vilhelm Jensen 1944.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=5|төмен=30|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Йоханнес Вильгельм Йенсен|Вильхельм Йенсен]]<br />(1873—1950)<br />{{flagicon|Дания}} [[Дания]] |''Поэмалық сөз қорының байлығы мен ерекше күші үшін, қиялдау үйлесімі мен зияткер білімқұмарлылығы үшін және өзіндік шығармашылық стильі болғандығы үшін берілген.'' {{oq|en|For the rare strength and fertility of his poetic imagination with which is combined an intellectual curiosity of wide scope and a bold, freshly creative style}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (20)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аргентина}} |[[Энрике Ларета]] |- |{{flagicon|Болгария}} |[[Елисавета Багряна]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Швейцария}} |[[Герман Гессе]] |- |[[Шарль Фердинанд Рамю]] |- |{{flagicon|Чили}} |[[Габриела Мистраль]] |- |{{flagicon|Дания}} |[[Вильгельм Грёнбек]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Луис Нуэда-и-Сантьяго]] |- |{{flagicon|Иран}} |[[Аболь-Гассем Этессам Заде]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |[[Тейшейра де Паскоаес]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Рене Беэн]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Арнульф Эверланн]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Джон Стейнбек]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Николай Александрович Бердяев]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=39|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1944|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPDrJsB|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1944/jensen-facts.html|title=Johannes V. Jensen - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc51mYlN|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1945 жыл|1945]] |{{Сурет бөлігі|сур=Gabriela Mistral 1945.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=280|жоғары=16|оңға=10|төмен=60|солға=30|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Габриела Мистраль]]<br />(1889—1957)<br />{{flagicon|Чили}} [[Чили]] |''Барлық Латын Америкасына адам мұратының символына айналып, шығармаларының шыншылдық сезімі үшін берілген.'' {{oq|en|For her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (17)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Болгария}} |[[Елисавета Багряна]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Шарль Рамю]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Арвид Мёрнэ]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Георгиос Теотокас]] |- |{{flagicon|Нидерланд}} |[[Йохан Хёйзинга]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Жюль Ромэн]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |[[Поль Валери]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Эдмунд Бланден]] |- |[[Эдвард Морган Форстер]] |- |{{flagicon|Норвегия}} |[[Юхан Фалькбергет]] |- |rowspan=3|{{flagicon|АҚШ}} |[[Джон Стейнбек]] |- |[[Франц Верфель]] |- |[[Томас Стернз Элиот]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Николай Александрович Бердяев|Николай Бердяев]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=40|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1945|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPFavgP|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/mistral-facts.html|title=Gabriela Mistral - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc52UYIr|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1946 жыл|1946]] |{{Сурет бөлігі|сур=Hermann Hesse 1946.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=10|төмен=30|солға=0|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Герман Гессе]]<br />(1877—1962)<br />{{flagicon|Швейцария}} [[Швейцария]] |''Гуманизмде байқалатын классикалық мұратқа ие шығармалары үшін берілген.'' {{oq|en|For his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (21)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Швейцария}} |[[Шарль Фердинанд Рамю]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Рикарда Хух]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Арвид Мёрнэ]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Ангелос Сикелианос]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Шалом Аш]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Франция}} |[[Андре Жид]] |- |[[Франсуа Мориак]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Герберт Грирсон]] |- |[[Герберт Джордж Уэллс]] |- |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |[[Эдвард Морган Форстер]] |- |[[Уинстон Черчилль]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Иньяцио Силоне]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Тарьей Весос]] |- |[[Арнульф Эверланн]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Томас Стернз Элиот]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Николай Александрович Бердяев]] |- |{{flagicon|КСРО}} |[[Борис Леонидович Пастернак|Борис Пастернак]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=41|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1946|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPHITq9|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/hesse-facts.html|title=Hermann Hesse - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc53C5Es|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1947 жыл|1947]] |{{Сурет бөлігі|сур=André Gide 1947.jpg|позиция=center|қолы=|ені=210|жалпы=280|жоғ=0|оңға=50|төмен=116|солға=20|үлкейту=-57|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Андре Жид]]<br />(1869—1951)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Терең және көркем ойға толы шығармаларында, адам дауларын батыл махаббат мен терең психологиялық енуін айқын көрсете білгені үшін берілген. '' {{oq|en|For his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (33)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Австралия}} |[[Бернард О’Дауд]] |- |{{flagicon|Бельгия}} |[[Евгений Бе]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Шарль Фердинанд Рамю]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Перес де Айала]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Майла Талвио]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Грекия}} |[[Ангелос Сикелианос]] |- |[[Никос Казандзакис]] |- |[[Георгиос Дросинис]] |- |[[Георгий Ксенопулос]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Шмуэль Йосеф Агнон]] |- |{{flagicon|Жапония}} |[[Тойохико Кагава]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Шалом Аш]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Португалия}} |[[Мария Магдалина де Мартел-Патриция]] |- |[[Тейшейра де Паскоаес]] |- |{{flagicon|Югославия}} |[[Бранислав Петрониевич]] |- |rowspan=4|{{flagicon|Франция}} |[[Андре Мальро]] |- |[[Жюль Ромэн]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |[[Иньяцио Силоне]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Пер Фабиан Лагерквист|Пер Лагерквист]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Арнульф Эверланн]] |- |[[Юхан Фалькбергет]] |- |rowspan=4|{{flagicon|АҚШ}} |[[Карл Сэндберг]] |- |[[Томас Стернз Элиот]] |- |[[Хорас Каллен]] |- |[[Эрнест Хемингуэй]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов]] |- |[[Николай Александрович Бердяев]] |- |{{flagicon|КСРО}} |[[Борис Леонидович Пастернак|Борис Пастернак]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=42|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1947|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPJfmBE|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/gide-facts.html|title=André Gide - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc53sfPc|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1948 жыл|1948]] |{{Сурет бөлігі|сур=Thomas Stearns Eliot by Lady Ottoline Morrell (1934).jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=432|жоғары=50|оңға=22|төмен=250|солға=160|үлкейту=-40|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Томас Стернз Элиот|Томас Элиот]]<br />(1888—1965)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Заман талаптарына сай жаңашылдылықтарды жаза білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (29)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аустрия}} |[[Рудольф Касснер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Бельгия}} |[[Евгений Бе]] |- |[[Франц Элленс]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Томас Манн]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Грекия}} |[[Ангелос Сикелианос]] |- |[[Георгиос Дросинис]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Шмуэль Йосеф Агнон]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Халлдор Кильян Лакснесс]] |- |{{flagicon|Жапония}} |[[Тойохико Кагава]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Тейшейра де Паскоаес]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Сидони-Габриэль Колетт]] |- |[[Андре Мальро]] |- |[[Жюль Ромэн]] |- |[[Рене Беэн]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Джордж Маколей Тревельян]] |- |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |[[Уинстон Черчилль]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |[[Риккардо Баккелли]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Арнульф Эверланн]] |- |[[Юхан Фалькбергет]] |- |{{flagicon|АҚШ}} |[[Дороти Фишер]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов]] |- |[[Николай Александрович Бердяев]] |- |rowspan=2|{{flagicon|КСРО}} |[[Борис Леонидович Пастернак]] |- |[[Михаил Александрович Шолохов|Михаил Шолохов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=43|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1948|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPLNoiK|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/eliot-facts.html|title=T.S. Eliot - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc54ledm|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1949 жыл|1949]] |{{Сурет бөлігі|сур=Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|позиция=center|қолы=|ені=360|жалпы=768|жоғары=100|оңға=80|төмен=500|солға=131|үлкейту=-75|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Уильям Фолкнер]]<br />(1897—1962)<br />{{flagicon|АҚШ|1912}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Заман талаптарына сай Америкалық романның дамуына қосқан үлесі үшін берілген.'' {{oq|en|For his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (33)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Бельгия}} |[[Евгений Бе]] |- |{{flagicon|Германия}} |[[Ганс Каросса]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Испания}} |[[Рейнальдо Аскона]] |- |[[Хасинто Грау Дельгадо]] |- |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |{{flagicon|Египет}} |[[Таха Хусейн]] |- |{{flagicon|Грекия}} |[[Ангелос Сикелианос]] |- |{{flagicon|Ирландия}} |[[Шон О’Кейси]] |- |{{flagicon|Израиль}} |[[Шмуэль Йосеф Агнон]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Халлдор Кильян Лакснесс]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Мексика}} |[[Энрике Гонсалес Мартинес]] |- |[[Альфонсо Рейес]] |- |rowspan=5|{{flagicon|Франция}} |[[Альбер Камю]] |- |[[Андре Мальро]] |- |[[Франсуа Мориак]] |- |[[Генриетта Шарассон]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Чарльз Морган (жазушы)|Чарльз Морган]] |- |[[Уинстон Черчилль]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |[[Рикардо Бачелли]] |- |[[Альберто Моравиа]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Пер Фабиан Лагерквист|Пер Лагерквист]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Норвегия}} |[[Арнульф Эверланн]] |- |[[Юхан Фалькбергет]] |- |rowspan=4|{{flagicon|АҚШ}} |[[Торнтон Уайлдер]] |- |[[Карл Сэндберг]] |- |[[Джон Стейнбек]] |- |[[Дороти Фишер]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов]] |- |rowspan=3|{{flagicon|КСРО}} |[[Борис Леонидович Пастернак]] |- |[[Михаил Александрович Шолохов]] |- |[[Леонид Максимович Леонов|Леонид Леонов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=44|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1949|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPN3mNf|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/faulkner-facts.html|title=William Faulkner - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc55qhaH|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1950-ші === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=150px|Басқа номинанттар !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1950 жыл|1950]] |{{Сурет бөлігі|сур=Russell1907-2.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=316|жоғары=40|оңға=68|төмен=170|солға=68|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Бертран Рассел]]<br />(1872—1970)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Рационализм мен гуманизмнің кеіпкері бола алғаны үшін берілген премия.'' {{oq|en|In recognition of his varied and significant writings in which he champions humanitarian ideals and freedom of thought}} |{{Hidden_begin|Тақырып=Тізім (52)}} {|class="standard" width="100%" style="text-align:left" |{{flagicon|Аргентина}} |[[Энрике Ларета]] |- |{{flagicon|Аустрия}} |[[Герман Брох]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Бельгия}} |[[Стейн Стревелс]] |- |[[Евгений Бе]] |- |{{flagicon|Канада}} |[[Томас Рэддел]] |- |{{flagicon|Швейцария}} |[[Альберт Штеффен]] |- |{{flagicon|Қытай}} |[[Линь Юйтан]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Германия}} |[[Ганс Каросса]] |- |[[Карл Теодор Ясперс]] |- |[[Гертруда фон Ле Форт]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Дания}} |[[Карен Бликсен]] |- |[[Мартин Андерсен-Нексё]] |- |[[Йоханнес Йоргенсен]] |- |{{flagicon|Испания}} |[[Рамон Менендес Пидаль]] |- |{{flagicon|Финляндия}} |[[Мика Тойми Валтари]] |- |{{flagicon|Эстония}} |[[Мария Ундер]] |- |{{flagicon|Египет}} |[[Таха Хусейн]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Грекия}} |[[Ангелос Сикелианос]] |- |[[Никос Казандзакис]] |- |rowspan=2|{{flagicon|Ирландия}} |[[Шон О’Кейси]] |- |[[Лорд Дансени]] |- |{{flagicon|Исландия}} |[[Халлдор Кильян Лакснесс]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Нидерланд}} |[[Генриетта Холст]] |- |[[Якоб Блом]] |- |[[Симон Вестдейк]] |- |{{flagicon|Польша}} |[[Леопольд Стафф]] |- |{{flagicon|Португалия}} |[[Жулио Дантас]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Франция}} |[[Альбер Камю]] |- |[[Жан Шлюмберже]] |- |[[Франсуа Мориак]] |- |[[Поль Клодель]] |- |[[Жюль Ромэн]] |- |[[Жорж Дюамель]] |- |rowspan=6|{{flagicon|Ұлыбритания}} |[[Роберт Грейвс]] |- |[[Грэм Грин]] |- |[[Альфред Нойес]] |- |[[Джозеф Тойнби]] |- |[[Эдвард Морган Форстер]] |- |[[Уинстон Черчилль]] |- |{{flagicon|Италия}} |[[Бенедетто Кроче]] |- |{{flagicon|Швеция}} |[[Пер Фабиан Лагерквист|Пер Лагерквист]] |- |rowspan=3|{{flagicon|Норвегия}} |[[Тарьей Весос]] |- |[[Арнульф Эверлан]] |- |[[Юхан Фалькбергет]] |- |rowspan=4|{{flagicon|АҚШ}} |[[рнест Хемингуэй]] |- |[[Джон Дьюи]] |- |[[Уильям Фолкнер]] |- |[[Роберт Фрост]] |- |{{flagicon|Ресей империясы}} (эмг.) |[[Марк Александрович Алданов]] |- |rowspan=3|{{flagicon|КСРО}} |[[Борис Леонидович Пастернак]] |- |[[Михаил Александрович Шолохов]] |- |[[Леонид Максимович Леонов]] |}{{Hidden end}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=45|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1950|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFPOvTBr|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1950/russell-facts.html|title=Bertrand Russell - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc56ZMyY|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1951 жыл|1951]] |{{Сурет бөлігі|сур=Lagerkvist.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=0|төмен=36|солға=10|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Пер Фабиан Лагерквист|Пер Лагерквист]]<br />(1891—1974)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |colspan="2"|''Көркем әдебиетте көрсеткен табандылығы мен сотталған ақынның тәуелсіздігі, әрдайым табылмайтын сұрақтарға жауап ізегені үшін берілген.'' {{oq|en|For the artistic vigour and true independence of mind with which he endeavours in his poetry to find answers to the eternal questions confronting mankind}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=46|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1951|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVrBQKw|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1951/lagerkvist-facts.html|title=Pär Lagerkvist - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc57JLU8|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1952 жыл|1952]] |{{Сурет бөлігі|сур=François Mauriac 1952.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=5|төмен=30|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Франсуа Мориак]]<br />(1885—1970)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |colspan="2"|''Өз романдарында адамның келбетін драмалық тәілдермен сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=47|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1952|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVsu2fR|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/mauriac-facts.html|title=François Mauriac - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc584Zja|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1953 жыл|1953]] |{{Сурет бөлігі|сур=Churchill HU 90973.jpg|позиция=center|қолы=|ені=360|жалпы=571|жоғары=100|оңға=80|төмен=220|солға=131|үлкейту=-75|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Уинстон Черчилль]]<br />(1874—1965)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |colspan="2"|''Адам құндылықтарын бірінші орынға қоя отырып, ораторлық шеберлігінің шыңына шыға білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=48|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1953|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVuaj0V|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/churchill-facts.html|title=Winston Churchill - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc58pFvA|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1954 жыл|1954]] |{{Сурет бөлігі|сур=Ernest Hemingway 1950 crop.jpg|позиция=center|қолы=|ені=570|жалпы=582|жоғары=17|оңға=6|төмен=40|солға=6|үлкейту=-84.2|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Эрнест Хемингуэй]]<br />(1899—1961)<br />{{flagicon|АҚШ|1912}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |colspan="2"|''"Теңіз және шал" секілді повестьттерді жазудағы өзіндік ерекшеліктері үшін берілген.'' {{oq|en|For his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in The Old Man and the Sea, and for the influence that he has exerted on contemporary style}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=49|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1954|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVwGxHC|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/hemingway-facts.html|title=Ernest Hemingway - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc59YMsQ|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1955 жыл|1955]] |{{Сурет бөлігі|сур=Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=0|төмен=30|солға=10|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Халлдор Кильян Лакснесс|Халлдор Лакснесс]]<br />(1902—1998)<br />{{flagicon|Исландия}} [[Исландия]] |colspan="2"|''Шығармаларындағы эпостық күштің және Исландияның өнеріне қосқан үлесі үшін берілген.'' {{oq|en|For his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=50|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1955|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVxwy0w|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/laxness-facts.html|title=Halldór Laxness - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc5AETPP|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1956 жыл|1956]] |{{Сурет бөлігі|сур=JRJimenez.JPG|позиция=center|қолы=|ені=174|жалпы=178|жоғары=4|оңға=4|төмен=10|солға=0|үлкейту=-48.3|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Хуан Рамон Хименес|Хуан Хименес]]<br />(1881—1958)<br />{{flagicon|Испания|1945}} [[Испания]] |colspan="2"|''Испан поэзиясындағы лирикалық поэзияны дамытқаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=51|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1956|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFVzdFOj|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/jimenez-facts.html|title=Juan Ramón Jiménez - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc5AzdVX|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1957 жыл|1957]] |{{Сурет бөлігі|сур=Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|позиция=center|қолы=|ені=300|жалпы=719|жоғ=0|оңға=200|төмен=463|солға=219|үлкейту=-70|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Альбер Камю]]<br />(1913—1960)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |colspan="2"|''Адамның ар-ожданын алдыға қоя отырып, әдебиет саласына енгізген үлкен үлесі үшін берілген.'' {{oq|en|For his important literary production, which with clear-sighted earnestness illuminates the problems of the human conscience in our times}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=52|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1957|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFW1Jbiq|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1957/camus-facts.html|title=Albert Camus - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9lxuXD|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1958 жыл|1958]] |{{Сурет бөлігі|сур=Boris_Pasternak_1969.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=299|жоғ=0|оңға=29|төмен=17|солға=0|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Борис Леонидович Пастернак|Борис Пастернак]]<br />(1890—1960)<br />{{flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |colspan="2"|''Заманына сай лирикалық поэзияны дамытып, ұлы орыс мәдениет жалғастырғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=53|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1958|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFW2yf8z|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/pasternak-facts.html|title=Boris Pasternak - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9wXh1D|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1959 жыл|1959]] |{{Сурет бөлігі|сур=Salvatore Quasimodo 1959.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғ=0|оңға=5|төмен=36|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Сальваторе Квазимодо]]<br />(1901—1968)<br />{{flagicon|Италия}} [[Италия]] |colspan="2"|''Қазіргі заманның трагедиялық жақтарын өз поэзиясында ашып көрсете алғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his lyrical poetry, which with classical fire expresses the tragic experience of life in our own times}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=54|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1959|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFaetPhG|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1959/quasimodo-facts.html|title=Salvatore Quasimodo - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9xFdAI|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1960-ші === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1960 жыл|1960]] |{{Сурет бөлігі|сур=Saint-John Perse 1960.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=5|төмен=30|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Сен-Жон Перс]]<br />(1887—1975)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Рухының көтеріңкілігі мен тілінің бейнелілігі, поэзиясында айқын келбетін көрсеткені үшін берілген.'' {{oq|en|For the soaring flight and the evocative imagery of his poetry which in a visionary fashion reflects the conditions of our time}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=55|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1960|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbKxZhk|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1960/perse-facts.html|title=Saint-John Perse - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9xvMpl|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1961 жыл|1961]] |{{Сурет бөлігі|сур=S._Kragujevic,_Ivo_Andric,_1961.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=362|жоғары=10|оңға=62|төмен=120|солға=60|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Иво Андрич]]<br />(1892—1975)<br />{{flagicon|Югославия}} [[Югославия]] |''Өз мемлекетінің тарихында болған қиыншылықтарды және адамдар арасындағы қарым-қатынасты толықтай ашып білудегі дастан жазу талантын пайдаланғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=56|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1961|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbMipRD|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/andric-facts.html|title=Ivo Andric - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9yc1QZ|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1962 жыл|1962]] |{{Сурет бөлігі|сур=JohnSteinbeck crop.JPG|позиция=center|қолы=|ені=300|жалпы=593|жоғары=92|оңға=175|төмен=310|солға=118|үлкейту=-70|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Джон Стейнбек]]<br />(1902—1968)<br />{{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Шыншылдық пен ақындық талабының әзіл мен әлеуметтік шыншылдықпен үйлесім тапқаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=57|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1962|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbOT1dl|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/steinbeck-facts.html|title=John Steinbeck - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9zJj1h|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1963 жыл|1963]] |{{Сурет бөлігі|сур=Giorgos Seferis 1963.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=5|төмен=30|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Йоргос Сеферис]]<br />(1900—1971)<br />{{flagicon|Грекия}} [[Грекия]] |''Ежелгі эллиндер әлеміне табынушылық етіп, үздік лирикалық шығармалары үшін берілген.'' {{oq|en|For his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=58|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1963|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbQ9w1N|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/seferis-facts.html|title=Giorgos Seferis - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc9zyZZ9|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1964 жыл|1964]] |[[Сурет:Sartre_1967_crop.jpg|90px]] |width=200|[[Жан-Поль Сартр]]<br />(1905—1980)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Заман талабына сай жан мен тән бостандығын пайдалана отырып, шығармашылықтың шындық тұстарын іздегені үшін берілген.'' {{oq|en|For his work which, rich in ideas and filled with the spirit of freedom and the quest for truth, has exerted a far-reaching influence on our age}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=59|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1964|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbRvwHp|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1964/sartre-facts.html|title=Jean-Paul Sartre - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA0eM5l|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1965 жыл|1965]] |{{Сурет бөлігі|сур=Михаил_Александрович_Шолохов.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=411|жоғ=0|оңға=51|төмен=167|солға=90|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Михаил Александрович Шолохов]]<br />(1905—1984)<br />{{flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |''Көркемдік шеберлігі мен эпостың мүмкіндіктерін падалана отырып, Ресейдің қиын-қыстау кезеңдеріндегі дон қазандықтарының тұрмысын сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For the artistic power and integrity with which, in his epic of the Don, he has given expression to a historic phase in the life of the Russian people}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=60|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1965|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbTbsbT|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1965/sholokhov-facts.html|title=Mikhail Sholokhov - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA1LEjO|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%" rowspan=2|[[1966 жыл|1966]] |{{Сурет бөлігі|сур=|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=480|жоғ=0|оңға=100|төмен=259|солға=110|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Шмуэль Йосеф Агнон]]<br />(1888—1970)<br />{{flagicon|Израиль}} [[Израиль]] |''Баяндаудың терең өнері мен еврей халқын сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his profoundly characteristic narrative art with motifs from the life of the Jewish people}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=61|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1966|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbVSCOZ|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/agnon-facts.html|title=Shmuel Agnon - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA20q45|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |{{Сурет бөлігі|сур=Nelly Sachs 1966.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=280|жоғары=6|оңға=5|төмен=30|солға=5|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Нелли Закс]]<br />(1891—1970)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Үздік лирикалық және драмалық шығармаларында еврей халқының тұрмысын сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For her outstanding lyrical and dramatic writing, which interprets Israel's destiny with touching strength}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=62|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1966|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbWUSRz|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/sachs-facts.html|title=Nelly Sachs - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA2fovw|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1967 жыл|1967]] |{{Сурет бөлігі|сур=MiguelAngelAsturias.JPG|позиция=center|қолы=|ені=165|жалпы=165|жоғ=0|оңға=0|төмен=2|солға=0|үлкейту=-45.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Мигель Анхель Астуриас]]<br />(1899—1974)<br />{{flagicon|Гватемала}} [[Гватемала]] |''Латын Америкасының үндістерінің салт-дәстүрлеріне деген қызығушылығын шығармаларында ерекшелегені үшін берілген.'' {{oq|en|For his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=63|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1967|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbYDa6T|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/asturias-facts.html|title=Miguel Angel Asturias - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA3ZbY1|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1968 жыл|1968]] |{{Сурет бөлігі|сур=Yasunari Kawabata 1951.jpg|позиция=center|қолы=|ені=90|жалпы=180|жоғары=18|оңға=45|төмен=130|солға=45|үлкейту=0|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Ясунари Кавабата]]<br />(1899—1972)<br />{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |''Жапон сана-сезімін жазушылық шеберлігімен жеткіздіре білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For his narrative mastery, which with great sensibility expresses the essence of the Japanese mind}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=64|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1968|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbZvDD5|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/kawabata-facts.html|title=Yasunari Kawabata - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA4GkZ7|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1969 жыл|1969]] |{{Сурет бөлігі|сур=Samuel Beckett, Pic, 1.jpg|позиция=center|қолы=|ені=1800|жалпы=2397|жоғары=100|оңға=197|төмен=1100|солға=400|үлкейту=-95|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Сэмюэл Беккет]]<br />(1906—1989)<br />{{flagicon|Ирландия}} [[Ирландия]] |''Проза мен драматургиядағы жаңашылдықтары мен жаңа әлемнің трагизмін ерекше триумфпен сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=65|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1969|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HFbbzmQr|archivedate=2013-06-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/beckett-facts.html|title=Samuel Beckett - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA4wCHu|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1970-ші === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1970 жыл|1970]] |{{Сурет бөлігі|сур=Alexander Solzhenitsyn in Moscow, December 1998.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=477|жоғ=0|оңға=107|төмен=172|солға=100|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Александр Исаевич Солженицын|Александр Солженицын]]<br />(1918—2008)<br />{{flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |''Орыс әдебиетінің салт-дәстүрін ұстануда ұстанымын жоғалтпағаны үшін беріледі.'' {{oq|en|For the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=66|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1970|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGma2GrV|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/solzhenitsyn-facts.html|title=Alexandr Solzhenitsyn - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA5cPKK|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1971 жыл|1971]] |{{Сурет бөлігі|сур=Pablo Neruda.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=300|жоғ=0|оңға=40|төмен=78|солға=20|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Пабло Неруда]]<br />(1904—1973)<br />{{flagicon|Чили}} [[Чили]] |''Толықтай бір континентті өзінің тылсым әдебиетімен баурап алғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For a poetry that with the action of an elemental force brings alive a continent's destiny and dreams}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=67|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1971|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmbq6U6|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1971/neruda-facts.html|title=Pablo Neruda - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA6HlL3|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1972 жыл|1972]] |{{Сурет бөлігі|сур=Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|позиция=center|қолы=|ені=270|жалпы=532|жоғары=50|оңға=120|төмен=200|солға=142|үлкейту=-66.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Генрих Бёлль]]<br />(1917—1985)<br />{{flagicon|Германия}} [[Германия]] |''Орыс әдебиетін қалыптастыруда оны қайта жаңғыртып, шығармаларындағы кейіпкерлерін асқан шеберлікпен сипаттай білгені үшін берілген.'' {{oq|en|For his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=68|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1972|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGme83ay|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/boll-facts.html|title=Heinrich Böll - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA6wrU4|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1973 жыл|1973]] |{{Сурет бөлігі|сур=Patrick White 1973.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=1916|жоғары=128|оңға=516|төмен=1400|солға=950|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Патрик Уайт]]<br />(1912—1990)<br />{{flagicon|Австралия}} [[Аустралия]] |''Психологиялық және әділділік қасиеттрін шыңдай түсіп, жаңа әдеби құрдық ашқаны үшін берілген.'' {{oq|en|For an epic and psychological narrative art which has introduced a new continent into literature}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=69|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1973|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmftC37|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1973/white-facts.html|title=Patrick White - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA7c47s|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%" rowspan=2|[[1974 жыл|1974]] |{{Сурет бөлігі|сур=Eyvind.JPG|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=595|жоғары=80|оңға=75|төмен=120|солға=70|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Эйвинд Юнсон]]<br />(1900—1976)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Бостандықты аңсай отырып жазған повестьттері үшін берілген.'' {{oq|en|For a narrative art, far-seeing in lands and ages, in the service of freedom}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=70|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1974|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmhdHkg|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1974/johnson-facts.html|title=Eyvind Johnson - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA8HRg3|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |{{Сурет бөлігі|сур=20120807084529!Martinson, Harry i VJ 1943.jpg|позиция=center|қолы=|ені=600|жалпы=1369|жоғ=0|оңға=399|төмен=885|солға=360|үлкейту=-85|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Харри Мартинсон]]<br />(1904—1978)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Барлығы қамтылған шығармашылығы үшін, шығармашылығында бір тамшы шықтан бастап күллі ғарыш қамтылған.'' {{oq|en|For writings that catch the dewdrop and reflect the cosmos}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=71|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1974|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmibDV6|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1974/martinson-facts.html|title=Harry Martinson - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcA8y6nW|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1975 жыл|1975]] |{{Сурет бөлігі|сур=Eugenio Montale.jpg|позиция=center|қолы=|ені=2100|жалпы=2245|жоғары=40|оңға=70|төмен=400|солға=75|үлкейту=-95.714|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Эудженио Монтале]]<br />(1896—1981)<br />{{flagicon|Италия}} [[Италия]] |''Поэзия әлемінде өмірге деген көзқарасының ешбір қиялсыз әрі фантастикасыз болғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his distinctive poetry which, with great artistic sensitivity, has interpreted human values under the sign of an outlook on life with no illusions}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=72|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1975|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmkHArW|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1975/montale-facts.html|title=Eugenio Montale - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAA0fZw|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1976 жыл|1976]] |{{Сурет бөлігі|сур=Saul_Bellow_(Herzog_portrait).jpg|позиция=center|қолы=|ені=2100|жалпы=2900|жоғары=100|оңға=70|төмен=400|солға=375|үлкейту= -95.714|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Сол Беллоу]]<br />(1915—2005)<br />{{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Өзінің шығармашылығында кездесетін жаңа мәдениеттің сараптамасы мен адамгершілгі үшін берілген.'' {{oq|en|For the human understanding and subtle analysis of contemporary culture that are combined in his work}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=73|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1976|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmlxVss|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1976/bellow-facts.html|title=Saul Bellow - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAAg4hQ|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1977 жыл|1977]] |{{Сурет бөлігі|сур=Vicente Aleixandre.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=384|жоғ=0|оңға=100|төмен=387|солға=134|үлкейту=-40|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Висенте Алейсандре]]<br />(1898—1984)<br />{{flagicon|Испания|1977)}} [[Испания]] |''Ақындық шығармашылығында екінші дүниежүзілік соғыстың Испан еліне әсерін, адамды кейіптеу кезеңіндегі оны ғарышпен салыстырғаны үшін берілген.'' {{oq|en|For a creative poetic writing which illuminates man's condition in the cosmos and in present-day society, at the same time representing the great renewal of the traditions of Spanish poetry between the wars}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=74|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1977|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmndCLa|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1977/aleixandre-facts.html|title=Vicente Aleixandre - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcABMSOT|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1978 жыл|1978]] |{{Сурет бөлігі|сур=|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=477|жоғ=0|оңға=|төм=|солға=|үлкейту=-80.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Исаак Башевис-Зингер]]<br />(1904—1991)<br />{{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Шығармаларында тамырымен бірге поль-еврей мәдениетіне толы дәстүрлерді қамти отырып, ұмытылып кеткен сұрақтарды қайта қозғағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his impassioned narrative art which, with roots in a Polish-Jewish cultural tradition, brings universal human conditions to life}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=75|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1978|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmpJktB|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1978/singer-facts.html|title=Isaac Bashevis Singer - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAC1LXI|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1979 жыл|1979]] |{{Сурет бөлігі|сур=Odysseas Elytis 1974.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=477|жоғ=0|оңға=100|төм=|солға=100|үлкейту=-80.7|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Одисеас Элитис]]<br />(1911—1996)<br />{{flagicon|Грекия}} [[Грекия]] |''Ақындық шығармашылығында грек дәстүрлерін сақтай отырып, Грекия тұрғындарының тәуелсіздік пен бостандыққа барар жолындағы күресін сипаттағаны үшін берілген.'' {{oq|en|For his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=76|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1979|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGmqzQpf|archivedate=2013-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/elytis-facts.html|title=Odysseus Elytis - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcACgRQX|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1980-ші === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1980 жыл|1980]] |{{Сурет бөлігі|сур=Czes%C5%82aw_Mi%C5%82osz_2011(Lt,_detail).jpg|позиция=center|қолы=|ені=900|жалпы=1200|жоғары=32|оңға=300|төмен=300|солға=344|үлкейту=-90|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Чеслав Милош]]<br />(1911—2004)<br />{{flagicon|Польша}} [[Польша]], {{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Батыл көріпкелдік қақтығыстар арқылы алауыздық әлемінде адам осалдығын анықтап бергені үшін'' {{oq|en|Who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=77|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1980|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJIuHv48|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/milosz-facts.html|title=Czeslaw Milosz - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcADMFFN|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1981 жыл|1981]] |{{Сурет бөлігі|сур=Elias_Canetti_2.jpg|позиция=center|қолы=|ені=900|жалпы=1200|жоғары=32|оңға=300|төмен=300|солға=344|үлкейту=-90|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Элиас Канетти]]<br />(1905—1994)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Адам ар-ожданының мәнін жарықтандырып, әдебиетке қосқан үлкен үлесі үшін'' {{oq|en|For writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=78|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1981|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNY88aK|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/canetti-facts.html|title=Elias Canetti - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAE1iWs|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1982 жыл|1982]] |{{Сурет бөлігі|сур=Gala Ianugural 031.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=3872|жоғары=592|оңға=1822|төмен=1400|солға=1600|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Габриэль Гарсиа Маркес]]<br />(1927—2014)<br />{{flagicon|Колумбия}} [[Колумбия]] |''Бүкіл құрлықтың жанжалға толы өмірін көрсеткен, қиял және шындық аралас келетін романдары мен әңгімелері үшін'' {{oq|en|For his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=79|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1982|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNa2y7R|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/marquez-facts.html|title=Gabriel García Márquez - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAEgZaN|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1983 жыл|1983]] |{{Сурет бөлігі|сур=William_Golding_1983.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=212|жоғары=19|оңға=16|төмен=40|солға=16|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Уильям Голдинг]]<br />(1911—1993)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Адам табиғаты мен зұлымдық мәселенің мәні жататын романдарында, барлық тіршілік үшін күрес идеясы біріктіргені үшін'' {{oq|en|For his novels which, with the perspicuity of realistic narrative art and the diversity and universality of myth, illuminate the human condition in the world of today}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=80|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1983|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNbuQ6j|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1983/golding-facts.html|title=William Golding - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAFLQuY|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1984 жыл|1984]] |{{Сурет бөлігі|сур=Jaroslav Seifert 1931.jpg|позиция=center|қолы=|ені=150|жалпы=439|жоғ=0|оңға=179|төмен=119|солға=10|үлкейту=-40|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Ярослав Сейферт]]<br />(1901—1986)<br />{{flagicon|Чехословакия}} [[Чехословакия]] |''Балғындығымен, сезімталдығымен және бай қиялмен, адамның әмбебап тұстарын бейнелеумен және рух тәуелсіздігін ерекшелеп көрсететін поэзиясы үшін'' {{oq|en|For his poetry which endowed with freshness, sensuality and rich inventiveness provides a liberating image of the indomitable spirit and versatility of man}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=81|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1984|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNdmMWJ|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1984/seifert-facts.html|title=Jaroslav Seifert - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAG1MWz|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1985 жыл|1985]] |{{Сурет бөлігі|сур=Claude_Simon_1967.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=212|жоғары=19|оңға=16|төмен=40|солға=16|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Клод Симон]]<br />(1913—2005)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Жұмыстарында көркем бастамалар мен ақындықты ұштастыра білгені үшін'' {{oq|en|Who in his novel combines the poet's and the painter's creativeness with a deepened awareness of time in the depiction of the human condition}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=82|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1985|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNfaZHK|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1985/simon-facts.html|title=Claude Simon - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAGh6yZ|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1986 жыл|1986]] |{{Сурет бөлігі|сур=Soyinka, Wole (1934).jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=212|жоғары=19|оңға=16|төмен=40|солға=16|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Воле Шойинка]]<br />(1934)<br />{{flagicon|Нигерия}} [[Нигерия]] |''Үлкен мәдени перспективалық театр құрғаны және поэзия үшін'' {{oq|en|Who in a wide cultural perspective and with poetic overtones fashions the drama of existence}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=83|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1986|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNhI0wR|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1986/soyinka-facts.html|title=Wole Soyinka - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAHLtsM|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1987 жыл|1987]] |{{Сурет бөлігі|сур=Иосиф Бродский (cropped).jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=212|жоғары=19|оңға=16|төмен=40|солға=16|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Иосиф Александрович Бродский|Иосиф Бродский]]<br />(1940—1996)<br />{{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Жан-жақты жұмыс, ой және пассифлора поэзиясын нығайтудағы ашықтығы үшін'' {{oq|en|For an all-embracing authorship, imbued with clarity of thought and poetic intensity}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=84|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1987|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNj6KSk|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/brodsky-facts.html|title=Joseph Brodsky - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAI1Oyn|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1988 жыл|1988]] |{{Сурет бөлігі|сур=Naguib Mahfouz HR.jpg|позиция=center|қолы=|ені=360|жалпы=404|жоғары=4|оңға=22|төмен=100|солға=22|үлкейту=-75|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Нажиб Махфуз]]<br />(1911—2006)<br />{{flagicon|Египет}} [[Египет]] |''Бүкіл адамзатқа маңызы бар араб тарихындағы реализм және бай реңкі үшін'' {{oq|en|Who, through works rich in nuance - now clear-sightedly realistic, now evocatively ambiguous - has formed an Arabian narrative art that applies to all mankind}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=85|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1988|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNksdi2|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-facts.html|title=Naguib Mahfouz - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAIh0a0|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1989 жыл|1989]] |{{Сурет бөлігі|сур=Gaspar Sánchez Salas y Camilo José Cela.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=1202|жоғары=450|оңға=272|төмен=550|солға=750|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Камило Хосе Села|Камило Села]]<br />(1916—2002)<br />{{flagicon|Испания}} [[Испания]] |''Әсерлі симпатикалық және адам әлсіздігін мәнерлі және қуатты сипаттайтын проза үшін'' {{oq|en|For a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=86|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1989|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HJNmgAri|archivedate=2013-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/cela-facts.html|title=Camilo José Cela - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAJMIh1|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 1990-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[1990 жыл|1990]] |{{Сурет бөлігі|сур=Paz0.jpg|позиция=center|қолы=|ені=240|жалпы=249|жоғ=0|оңға=0|төмен=44|солға=9|үлкейту=-62.5|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Октавио Пас]]<br />(1914—1998)<br />{{flagicon|Мексика}} [[Мексика]] |''Кешенді өнім үшін сезімтал барлау және гуманистік тұтастығын белгіленген ақ ниеттілікті жан-жақты шығармалары үшін'' {{oq|en|For impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=87|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1990|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXGeyVq|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/paz-facts.html|title=Octavio Paz - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAK2nv2|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1991 жыл|1991]] |{{Сурет бөлігі|сур=Nadine Gordimer 01.JPG|позиция=center|қолы=|ені=900|жалпы=1220|жоғары=102|оңға=160|төмен=250|солға=160|үлкейту=-90|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Надин Гордимер]]<br />(1923—2014)<br />{{flagicon|ОАР|1927}} [[ОАР]] |''Оның адамзатқа орасан зор пайдасын әкелген тамаша эпосы үшін'' {{oq|en|Who through her magnificent epic writing has - in the words of Alfred Nobel - been of very great benefit to humanity}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=88|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1991|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXIRTyS|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1991/gordimer-facts.html|title=Nadine Gordimer - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAKiw1n|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1992 жыл|1992]] |{{Сурет бөлігі|сур=Derek Walcott.jpg|позиция=center|қолы=|ені=2700|жалпы=2912|жоғары=384|оңға=112|төмен=384|солға=100|үлкейту=-96.667|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Дерек Уолкотт]]<br />(1930)<br />{{flagicon|Сент-Люсия|1979}} [[Сент-Люсия]] |''Оның мәдениетке берілгендіктен туындайтын әр алуандығы мен тарихылығы жарқын поэзиясы үшін'' {{oq|en|For a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=89|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1992|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXKApfZ|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/walcott-facts.html|title=Derek Walcott - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcALOK6S|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1993 жыл|1993]] |{{Сурет бөлігі|сур=Toni_Morrison_2008-2.jpg|позиция=center|қолы=|ені=600|жалпы=2108|жоғары=154|оңға=808|төмен=1050|солға=700|үлкейту=-85|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Тони Моррисон]]<br />(1931)<br />{{flagicon|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |''Оның американдық шындықтың маңызды аспектісін жандандырған арманға толы поэзиясы мен романдары үшін'' {{oq|en|Who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=90|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1993|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXLv04P|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/morrison-facts.html|title=Toni Morrison - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAM3rXr|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1994 жыл|1994]] |{{Сурет бөлігі|сур=K oe.jpg|позиция=center|қолы=|ені=750|жалпы=1536|жоарығ=148|оңға=393|төмен=900|солға=393|үлкейту=-88|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Кэндзабуро Оэ]]<br />(1935)<br />{{flagicon|Жапония}} [[Жапония]] |''Оның ақындық күш арқылы шындық және миф үйлестіретін елесті әлемді құрып, бүгін адамға дабыл ретінде суреттеп ұсынғаны үшін'' {{oq|en|Who with poetic force creates an imagined world, where life and myth condense to form a disconcerting picture of the human predicament today}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=91|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1994|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXNdyMI|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1994/oe-facts.html|title=Kenzaburo Oe - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAMj72u|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1995 жыл|1995]] |{{Сурет бөлігі|сур=Seamus Heaney 2004.jpg|позиция=center|қолы=|ені=90|жалпы=125|жоғары=4|оңға=0|төмен=40|солға=35|үлкейту=0|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Шеймас Хини]]<br />(1939—2013)<br />{{flagicon|Ирландия}} [[Ирландия]] |''Бізге өткенді жандандыратын ғажайып аптаның беретін поэзиясындағы лирикалық сұлулыққа және этикалық тереңдігі үшін'' {{oq|en|For works of lyrical beauty and ethical depth, which exalt everyday miracles and the living past}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=92|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1995|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXPJCDz|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1995/heaney-facts.html|title=Seamus Heaney - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcANOPfV|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1996 жыл|1996]] |{{Сурет бөлігі|сур=Wislawa Szymborska Cracow Poland October23 2009 Fot Mariusz Kubik 01.jpg|позиция=center|қолы=|ені=300|жалпы=360|жоғары=10|оңға=30|төмен=70|солға=30|үлкейту=-70|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Вислава Шымборска]]<br />(1923—2012)<br />{{flagicon|Польша}} [[Польша]] |''Барынша дәлдікпен адам шынайылық тұрғысынан тарихи және биологиялық құбылыстарын сипаттайтын поэзиясы үшін'' {{oq|en|For poetry that with ironic precision allows the historical and biological context to come to light in fragments of human reality}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=93|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1996|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXQzeWt|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1996/szymborska-facts.html|title=Wislawa Szymborska - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAO46jm|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1997 жыл|1997]] |{{Сурет бөлігі|сур=Dario Fo portrait.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=232|жоғары=8|оңға=26|төмен=25|солға=26|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Дарио Фо]]<br />(1926)<br />{{flagicon|Италия}} [[Италия]] |''Ол ортағасырлық шуттердің мұрагерлікке ала отырып, күш пен билікті айыпталушы және езілгендердің абыройын қорғаушы болғаны үшін'' {{oq|en|Who emulates the jesters of the Middle Ages in scourging authority and upholding the dignity of the downtrodden}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=94|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1997|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXSfwAp|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1997/fo-facts.html|title=Dario Fo - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAOjI4k|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1998 жыл|1998]] |{{Сурет бөлігі|сур=JSJoseSaramago.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=320|жоғары=9|оңға=70|төм=0|солға=70|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Жозе Сарамаго]]<br />(1922—2010)<br />{{flagicon|Португалия}} [[Португалия]] |''Қиял, жанашырлық пен ирония қолдау тапқан нақыл сөздерді пайдалана отырып, иллюзиялық шындықты түсінуге мүмкіндік беретін жұмыстары үшін'' {{oq|en|Who with parables sustained by imagination, compassion and irony continually enables us once again to apprehend an elusory reality}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=95|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1998|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXUNcfD|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1998/saramago-facts.html|title=José Saramago - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAPODIl|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[1999 жыл|1999]] |{{Сурет бөлігі|сур=Grass.JPG|позиция=center|қолы=|ені=495|жалпы=692|жоғары=6|оңға=193|төм=0|солға=0|үлкейту=-81.8|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Гюнтер Грасс]]<br />(1927—2015)<br />{{flagicon|Германия}} [[Германия]] |''Оның ойнақы және мұңды нақыл сөздері тарихтың ұмытылған образын жандардырғаны үшін'' {{oq|en|Whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=96|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 1999|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXW1LBe|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/grass-facts.html|title=Günter Grass - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAQ38GY|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 2000-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width=50px|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[2000 жыл|2000]] |{{Сурет бөлігі|сур=Gao Xingjian.jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=234|жоғ=0|оңға=34|төмен=13|солға=20|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Гао Синцзянь]]<br />(1940)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Қазіргі әлемдегі адам жай-ащы таңбаланған әмбебап маңызды жұмыстары үшін'' {{oq|en|For an œuvre of universal validity, bitter insights and linguistic ingenuity, which has opened new paths for the Chinese novel and drama}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=97|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2000|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXXeUMN|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2000/gao-facts.html|title=Gao Xingjian - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAQkBww|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2001 жыл|2001]] |{{Сурет бөлігі|сур=VS Naipaul 2016 Dhaka (cropped).jpg|позиция=center|қолы=|ені=180|жалпы=234|жоғ=0|оңға=34|төмен=13|солға=20|үлкейту=-50|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Видиадхар Сураджпрасад Найпол|Видиадхар Найпол]]<br />(1932)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Бізге талқылауға әдетте рұқсат етілмейтін фактілер туралы ойлауға мәжбүр етіп, адал беріктігі үшін'' {{oq|en|For having united perceptive narrative and incorruptible scrutiny in works that compel us to see the presence of suppressed histories}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=98|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2001|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXZLdpK|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/naipaul-facts.html|title=V. S. Naipaul - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcARPlLA|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2002 жыл|2002]] |[[Сурет:Kertész_Imre_(Frankl_Aliona).jpg|90px]] |width=200|[[Имре Кертес]]<br />(1929)<br />{{flagicon|Венгрия}} [[Венгрия]] |''Кертеш өзінің жұмысында, қоғам барған сайын жеке басты бағындыратын, мезгілде жеке адам қалай өмір сүруін жалғастыра алатынын және ойлай алатыны туралы сұраққа жауап беретіндігі үшін'' {{oq|en|For writing that upholds the fragile experience of the individual against the barbaric arbitrariness of history}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=99|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2002|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXb23pm|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2002/kertesz-facts.html|title=Imre Kertész - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAS5Kbq|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2003 жыл|2003]] |{{Сурет бөлігі|сур=J.M. Coetzee.JPG|позиция=center|қолы=|ені=210|жалпы=360|жоғары=40|оңға=80|төмен=160|солға=70|үлкейту=-57|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Джон Максвелл Кутзее|Джон Кутзее]]<br />(1940)<br />{{flagicon|ОАР}} [[Оңтүстік Африка]] |''Композициялық құрылымының әдемілігімен, көпмағыналы диалогтарымен және тамаша талдауымен айрықшаланатын романдары үшін' {{oq|en|Who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=100|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2003|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXchS3D|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/coetzee-facts.html|title=J. M. Coetzee - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcASlCKe|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2004 жыл|2004]] |[[Сурет:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|90px]] |width=200|[[Эльфрида Елинек]]<br />(1946)<br />{{flagicon|Аустрия}} [[Аустрия]] |''Кезектен тыс лингвистикалық құлшыныспен әлеуметтік клишелерді және олардың кіріптарлық қуатын айқындайтын, музыкалық дауыстары мен жаңғырықтарындағы үйлесім тапқан романдары мен пьесалары үшін'' {{oq|en|For her musical flow of voices and counter-voices in novels and plays that with extraordinary linguistic zeal reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=101|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2004|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXeQ188|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2004/jelinek-facts.html|title=Elfriede Jelinek - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcATQ25E|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2005 жыл|2005]] |[[Сурет:Pinterfoto cropped.jpg|90px]] |width=200|[[Гарольд Пинтер]]<br />(1930—2008)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Оның күнделікті өмірдегі әбігерлік астында жататын және қапастың езгісіне басып кіретін шыңырауды ашатын пьесалары үшін'' {{oq|en|Who in his plays uncovers the precipice under everyday prattle and forces entry into oppression's closed rooms}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=102|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2005|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXg6IGI|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2005/pinter-facts.html|title=Harold Pinter - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAU5PO2|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2006 жыл|2006]] |{{Сурет бөлігі|сур=Orhan Pamuk 2009 Shankbone.jpg|позиция=center|қолы=|ені=900|жалпы=1658|жоғары=172|оңға=600|төмен=700|солға=658|үлкейту=-90|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Орхан Памук]]<br />(1952)<br />{{flagicon|Түркия}} [[Түркия]] |''Туған қаланың меланхолиялық жанын іздеу кезінде мәдениеттер қақтығысы мен соқтығысының жаңа белгілерін тапқаны үшін'' {{oq|en|Who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=103|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2006|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXhn5ss|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/pamuk-facts.html|title=Orhan Pamuk - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAUkmx0|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2007 жыл|2007]] |{{Сурет бөлігі|сур=Doris lessing 20060312 (square).jpg|позиция=center|қолы=|ені=600|жалпы=820|жоғ=0|оңға=110|төмен=20|солға=110|үлкейту=-85|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Дорис Лессинг]]<br />(1919—2013)<br />{{flagicon|Ұлыбритания}} [[Ұлыбритания]] |''Әйелдердің құмарлық пен көрегендік тәжірибесін жинаудағы түсінудегі скептицизмі үшін'' {{oq|en|That epicist of the female experience, who with scepticism, fire and visionary power has subjected a divided civilisation to scrutiny}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=104|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2007|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXnqH0s|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2007/lessing-facts.html|title=Doris Lessing - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAVQ6BB|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2008 жыл|2008]] |{{Сурет бөлігі|сур=Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|позиция=center|қолы=|ені=2400|жалпы=2443|жоғары=64|оңға=0|төмен=100|солға=43|үлкейту=-96.25|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Жан-Мари Гюстав Леклезио|Гюстав Леклезио]]<br />(1940)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]], {{flagicon|Маврикий}} [[Маврикий]] |''Леклезио, «жаңа бағыттар, поэтикалық шытырман, сезімтал өкініштер» туралы жазатын «билеуші адамзат өркениетінен тыс зерттеуші» болғаны үшін'' {{oq|en|Author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=105|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2008|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXpum5V|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/clezio-facts.html|title=Jean-Marie Gustave Le Clézio - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAW8gnx|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2009 жыл|2009]] |{{Сурет бөлігі|сур=Herta Muller.jpg|позиция=center|қолы=|ені=300|жалпы=645|жоғары=45|оңға=150|төмен=200|солға=195|үлкейту=-70|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Герта Мюллер]]<br />(1953)<br />{{flagicon|Германия}} [[Германия]] |''Поэзиядағы шоғырланушылығы мен прозадағы бейберекет өмірді сипаттайтін шынайылығы үшін'' {{oq|en|Who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=817|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2009|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKXrocX0|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2009/muller-facts.html|title=Herta Müller - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAXUe26|archivedate=2013-06-24}}</ref> |} === 2010-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width="50px"|Ақпарат қайнары |- |width="4%"|[[2010 жыл|2010]] |{{Сурет бөлігі|сур=Mario Vargas Llosa.jpg|позиция=center|қолы=|ені=600|жалпы=1175|жоғары=52|оңға=270|төмен=420|солға=305|үлкейту=-85|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Марио Варгас Льоса]]<br />(1936)<br />{{flagicon|Перу}} [[Перу]] |''Билік құрылымдарын және жеке тұлғаның қарсылық, көтеріліс және зақымдану кезіндегі жарқын бейнелерін салыстырғаны үшін'' {{oq|en|For his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=838|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2010|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKcTlAOM|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/vargas_llosa-facts.html|title=Mario Vargas Llosa - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAYASt8|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2011 жыл|2011]] |{{Сурет бөлігі|сур=Transtroemer.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=600|жоғары=0|оңға=50|төмен=37|солға=100|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Тумас Транстрёмер]]<br />(1931—2015)<br />{{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |''Оқырмандарға нақты әлемге жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік берген дәл және бай кескіндері үшін'' {{oq|en|Because, through his condensed, translucent images, he gives us fresh access to reality}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=850|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2011|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKcVX11n|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2011/transtromer-facts.html|title=Tomas Tranströmer - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAYrYGI|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2012 жыл|2012]] |{{Сурет бөлігі|сур=MoYan Hamburg 2008.jpg|позиция=center|қолы=|ені=900|жалпы=1918|жоғары=44|оңға=450|төмен=1000|солға=468|үлкейту=-90|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Мо Янь]]<br />(1955)<br />{{flagicon|Қытай}} [[Қытай]] |''Халық ертегісін қазіргі заманмен үйлестіретін оның керемет реализмі үшін'' {{oq|en|Who with hallucinatory realism merges folk tales, history and the contemporary}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=860|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2012|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HKcXD59W|archivedate=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2012/yan-facts.html|title=Mo Yan - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HcAZYwMW|archivedate=2013-06-24}}</ref> |- |width="4%"|[[2013 жыл|2013]] |{{Сурет бөлігі|сур=Alice Munro teikna av Andreas Vartdal (cc-by-sa).jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=500|жоғары=0|оңға=25|төмен=10|солға=25|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Элис Манро]]<br />(1931)<br />{{flagicon|Канада}} [[Канада]] |''Қазіргі заманғы қысқа әңгіме шеберіне'' {{oq|en|Мaster of the contemporary short story}} |<ref>{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/laureat.php?id=874|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы 2013|publisher=Nobeliat.ru|lang=ru|accessdate=2013-11-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2013/munro-facts.html|title=Alice Munro - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2013-10-10}}</ref> |- |width="4%"|[[2014 жыл|2014]] |{{Сурет бөлігі|сур=Patrick Modiano 6 dec 2014 - 19.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=600|жоғ=0|оңға=50|төмен=37|солға=100|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Патрик Модиано]]<br />(1945)<br />{{flagicon|Франция}} [[Франция]] |''Адамның жұмбақ тағдырларын және басқыншылық кезіндегі адамның өмірлік әлемін ашып берген есте сақтау өнері үшін'' {{oq|en|for the art of memory with which he has evoked the most ungraspable human destinies and uncovered the life-world of the occupation}} | |- |width="4%"|[[2016 жыл|2016]] |{{Сурет бөлігі|сур=Bob Dylan - Azkena Rock Festival 2010 1.jpg |позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|низ=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Боб Дилан|Боб Дилан]]<br>(1941)<br>{{flagicon|АҚШ}} {{abbr|АҚШ|Ағылшын тілінде жазады|1}} | ''Үлкен американдық ән дәстүрінде жаңа поэтикалық өрнектерді құрғаны үшін'' {{oq|en|for having created new poetic expressions within the great American song tradition}} | |- |width="4%"|[[2017 жыл|2017]] |{{Сурет бөлігі|сур=Kazuo_Ishiguro_by_Kubik.JPG |позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|төмен=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Кадзуо Исигуро]]<br>(1954)<br>{{flagicon|Ұлыбритания}} {{abbr|Ұлыбритания|Ағылшын тілінде жазады|1}} |''Ұлы эмоционалдық күшті романдарында біздің әлеммен байланысы туралы жалған сезіміміздің астында түпсіздікті ашты'' {{oq|en|who, in novels of great emotional force, has uncovered the abyss beneath our illusory sense of connection with the world}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2017/ishiguro-facts.html|title=Kazuo Ishiguro - Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2017-10-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6tzXVTV7d|archivedate=2017-10-05}}</ref> |- |width="4%"|[[2018 жыл|2018]] |{{Сурет бөлігі|сур=MJK32719 Olga Tokarczuk (Pokot, Berlinale 2017).jpg |позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|төмен=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Ольга Токарчук]]<br>(1962)<br>{{Ту|Польша}} {{abbr|Польша|Поляк тілінде жазады|1}} | ''Энциклопедиялық құмарлықпен шекарадан өтуді өмір формасы ретінде бейнелейтін баяндау қиялы үшін'' {{oq|en|for a narrative imagination that with encyclopedic passion represents the crossing of boundaries as a form of life}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2018/tokarczuk/facts/|title=Olga Tokarczuk. Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2019-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191013025734/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2018/tokarczuk/facts/|archivedate=2019-10-13|deadlink=no}}</ref> |- |width="4%"|[[2019 жыл|2019]] |{{Сурет бөлігі|сур=Peter-handke.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|төмен=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Петер Хандке]]<br>(1942)<br>{{Ту|Аустрия}} {{abbr|Аустрия|Неміс тілінде жазады|1}} | ''Лингвистикалық тапқырлықпен адам тәжірибесінің перифериясы мен ерекшелігін зерттеген ықпалды жұмыс үшін'' {{oq|en|for an influential work that with linguistic ingenuity has explored the periphery and the specificity of human experience}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/handke/facts/|title=Peter Handke. Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2019-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191010144926/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/handke/facts/|archivedate=2019-10-10|deadlink=no}}</ref> |} === 2020-шы === {| class="wide" style="text-align:center;" !Жыл !width="90px"|Суреті !Ел<ref name=expl />, лауреат !Марапаттау негіздемесі !width="50px"|Ақпарат қайнары |- |- |width="4%"|[[2020 жыл|2020]] |{{Сурет бөлігі|сур=Louise Glück circa 1977.jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|төмен=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Луиза Глюк]]<br>(1943—2023)<br>{{Ту|АҚШ}} {{abbr|АҚШ|Ағылшын тілінде жазады|1}} | ''Оның қатал сұлулығымен жеке болмысты әмбебап ететін қатесіз поэтикалық дауысы үшін'' {{oq|en|for her unmistakable poetic voice that with austere beauty makes individual existence universal.}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|title=Louise Glück. Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008121718/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|archivedate=2020-10-08|deadlink=no}}</ref> |- |width="4%"|[[2021 жыл|2021]] |{{Сурет бөлігі|сур=AbulrazakGurnahHebronPanel.jpg|позиция=center|қолы=|ені=90|жалпы=260|жоғары=20|оңға=290|төмен=35|солға=350|үлкейту=|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Абдулразак Гурна]]<br>(1948)<br>{{Ту|Танзания}} {{abbr|Танзания|Ағылшын тілінде жазады|1}} | ''Отаршылдықтың салдары мен босқынның тағдырын мәдениеттер мен континенттер арасындағы шығанаққа ымырасыз және жанашырлықпен енгізгені үшін'' {{oq|en|for his uncompromising and compassionate penetration of the effects of colonialism and the fate of the refugee in the gulf between cultures and continents.}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|title=Abdulrazak Gurnah. Facts|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|archivedate=2021-10-07|deadlink=no}}</ref> |- |width="4%"|[[2022 жыл|2022]] |{{Сурет бөлігі|сур=Annie Ernaux al Salone del Libro (cropped).jpg|позиция=center|қолы=|ені=450|жалпы=503|жоғ=0|оңға=53|төмен=160|солға=0|үлкейту=-80|жақтау=жоқ}} |width=200|[[Анни Эрно]]<br>(1940)<br>{{Ту|Франция}} {{abbr|Франция|Француз тілінде жазады|1}} | ''Өзінің жеке жадының тамырын, жатырқаушылық пен ұжымдық шектеулерін ашатын қорқынышсыз және еріксіз өткірлігі үшін'' {{oq|en|for the courage and clinical acuity with which she uncovers the roots, estrangements and collective restraints of personal memory}} |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2022|publisher=The Nobel Foundation|lang=en|accessdate=2022-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221006113742/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|archivedate=2022-10-06|deadlink=no}}</ref> |- |width="4%"|[[2023 жыл|2023]] |[[Сурет:Jon Fosse.jpg|90px|]] |width=200|[[Юн Фоссе]]<br>(1959)<br>{{Ту|Норвегия}} {{abbr|Норвегия|Норвег тілінде (Нюнорск) жазады|1}} | ''Айтылмайтындарға дауыс беретін жаңашыл пьесалары мен прозасы үшін'' {{oq|en|for his innovative plays and prose which give voice to the unsayable}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2022|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2022-10-06|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006113742/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|deadlink=no}}</ref> |- | width="4%" | [[2024 жыл|2024]] | [[Сурет:Han Kang, 2024 Nobel Prize Laureate in Literature (cropped).jpg|90px|]] | width=200 | [[Хан Ган]]<br>(1970)<br>{{Байрақ|Корея Республикасы}} | ''Тарихи жарақаттарға қарсы тұратын және адам өмірінің нәзіктігін ашатын терең поэтикалық прозасы үшін'' {{oq|en|for her intense poetic prose that confronts historical traumas and exposes the fragility of human life}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2024|publisher=Нобель қоры|language=en-US|access-date=2024-10-10}}</ref> |- | width="4%" | [[2025 жыл|2025]] | [[Сурет:Krasznahorkai László (Déri Miklós).jpg|90px|]] | width=200 | [[Ласло Краснахоркаи]]<br>(1954)<br>{{Байрақ|Мажарстан}} | ''Ақырзамандық үрей ортасында өнердің құдіретін дәлелдейтін әсерлі де көріпкелдік шығармашылығы үшін'' {{oq|en|for his compelling and visionary oeuvre that, in the midst of apocalyptic terror, reaffirms the power of art}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2025/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2025|lang=en-US|website=Нобель қоры|access-date=2025-10-09}}</ref> |} == Автор тілі бойынша статистика == {| class="simple" align="center" cellspacing="4" |- align="center" valign="bottom" |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|27|жазба=27}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|14|жазба=14}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|13|жазба=13}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|11|жазба=11}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|7|жазба=7}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|6|жазба=6}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|5|жазба=5}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|4|жазба=4}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|3|жазба=3}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|3|жазба=3}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|2|жазба=2}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|2|жазба=2}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|2|жазба=2}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|түс1=purple|1|жазба=1}} |- align="center" | {{abbr|ағыл.|Ағылшын|0}} | {{abbr|фр.|Француз|0}} | {{abbr|нем.|Неміс|0}} | {{abbr|исп.|Испан|0}} | {{abbr|швед.|Швед|0}} | {{abbr|ит.|Итальян|0}} | {{abbr|орыс.|Орыс|0}} | {{abbr|пол.|Поляк|0}} | {{abbr|нор.|Норвег|0}} | {{abbr|дат.|Дат|0}} | {{abbr|гр.|Грек|0}} | {{abbr|жап.|Жапон|0}} | {{abbr|қыт.|Қытай|0}} | {{abbr|араб.|Араб|0}} | {{abbr|бенг.|Бенгаль|0}} | {{abbr|чех.|Чех|0}} | {{abbr|фин.|Фин|0}} | {{abbr|ивр.|Иврит|0}} | {{abbr|вен.|Венгер|0}} | {{abbr|исл.|Исланд|0}} | {{abbr|окс.|Окситан|0}} | {{abbr|порт.|Португал|0}} | {{abbr|серб.|Сербхорват|0}} | {{abbr|түр.|Түрік|0}} | идиш |- | colspan="19" |<br />{{Баған|түс1=purple|15}} — осы тілде жазатын жеңімпаздарының саны<ref name=facts>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/literature/|title=Facts on the Nobel Prize in Literature|author=Nobelprize.org|lang=en|accessdate=2013-07-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IFgRpy4P|archivedate=2013-07-20}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сілтемелер == * {{cite web|url=http://www.nobelprize.org/|title=Нобель сыйлығының ресми сайты|author=Nobel Media AB|lang=en|accessdate=2013-11-13}} * {{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/index.html?images=yes|title=Әдебиет саласында барлық Нобель сыйлықтары|author=Nobel Media AB|lang=en|accessdate=2013-11-13}} * {{cite web|url=http://www.svenskaakademien.se/nobelpriset_i_litteratur/pristagarna|title=Әдебиет саласында Нобель сыйлығы - Лауреаттар|author=Svenska Akademien|lang=sv|accessdate=2013-11-13}} * [http://n-t.ru/nl/lt/ Ғылым және техника: Нобель лауреаттары: Әдебиеттен сыйлықтар] {{Нобель сыйлығы|state=collapsed}} {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|state=collapsed}} [[Санат:Әдебиет саласында Нобель сыйлығының лауреаттары|*]] [[Санат:Әдебиет саласындағы сыйлықтар]] [[Санат:Халықаралық әдебиет саласындағы сыйлықтар]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тізімдер:Әдебиет]] 23wqkw7nn5hs35q0jpr03o5vdg5h07z Қалдықтарды энергияға айналдыру 0 552070 3642663 3316971 2026-08-14T05:04:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642663 wikitext text/x-wiki '''Қалдықтарды энергияға айналдыру''' ({{lang-en|waste-to-energy}}, ''WtE'') немесе '''Энергияны қалдықтардан өндіру''' ({{lang-en|energy-from-waste}}, ''Efw'') — қалдықтардың бастапқы өңдеуінен электр және/немесе жылу түрінде энергия өндіру процесі болып табылады. Қалдықтарды энергияға айналдыру энергияны қалпына келтіру нысаны болып табылады. Қалдықтарды энергияға айналдыру процестерінің көбісі электр қуатын және / немесе жылуды қоқысты жағу арқылы тікелей шығарады, немесе метан, метанол, этанол секілді немесе синтетикалық отын секілді жанғыш отын тауарларын шығарады. == Тарихы == Алғашқы өртейтін зауыт немесе «деструктор» [[Альберт Фрайер]]дің жобасы бойынша ''Manlove, Alliott & Co., Ltd.'' компаниясымен [[1874 жыл|1874-ші жыл]]ы [[Ұлыбритания]]да [[Ноттингем]] қаласында салынды. [[АҚШ]]-та алғашқы қалдықтарды өртейтін зауыт [[Нью-Йорк]]те, [[Говернорс аралы]]нда [[1885 жыл|1885-ші жыл]]ы салынған. [[Дания]]да бірінші қалдықтарды өртейтін зауыт [[Фредериксберг]] қаласында [[1903 жыл]]ы салынды. [[Чехия]]да алғашқы нысан [[Брно]] қаласында [[1905 жыл|1905-ші жыл]]ы салынған болатын. == Қоқысты жағу == Қоқысты жағу, яғни қалдықтар секілді органикалық материалды жағу арқылы энергияны қалпына келтіру, қалдықтарды энергияға айналдыруды жүзеге асырудың ең көп таралған түрі. Қалдықтарды (қатты тұрмыстық қалдықтар, коммерциялық, өнеркәсіптік немесе қатты затты қалпына келтіруден алынған отын) жағатын ЭЫДҰ елдерінде барлық жаңа қалдықтарды энергияға айналдыратын зауыттар қатаң эмиссиялар нормативтерiне сай болуы керек, соның ішінде [[азот оксиді]] (NO<sub>2</sub>), күкірт диоксиді (SO<sub>2</sub>), [[ауыр металдар]] мен [[диоксиндер]]. Демек, қазіргі заманғы қоқысты жағу зауыттары осындай зауыттардың кейбірі энергия мен материалдардың ешқайсысын қалпына келтіре алмаған ескі түрлерінен әлдеқайда өзгеше. Қазіргі заманғы жағу зауыттары бастапқы қалдықтардың көлемін қоқыс құрамы және материалдарды қалпына келтіру дәрежесіне байланысты, мысалы, күлден металдарды қайта өңдеу, 95-96 пайызға азайтады. Қазіргі заманғы ұсақ бөлшектер, ауыр металдар, диоксиндер мен қышқыл газ шығарындылары ескі зауыттарға салыстырмалы түрде төмен болса да, жағуға арналған қондырғылар осы шығарындыларды әлі де өндіруі мүмкін. Басқа алаңдаушылық танытатын мәселе қалдықтардың дұрыс басқарылуын қамтиды: қауіпті қалдықтарды жою қондырғысында қаралуы тиіс улы күлде, сондай-ақ, дұрыстап қайта өндірілуге тиіс өртейтін төменгі күл. Сыншылар қалдықтарды жағуға арналған қондырғылардың бағалы ресурстарды жойып, қайта өңдеу ынтасын азайтуы мүмкін деп мәлімдейді. Бұл мәселе, алайда, шешімі табылмаған мәселенің бірі болып табылады, себебі Еуропада үлкен көлемде (70% дейін) қайта өңдейтін елдер, сонымен қатар қалдықтың көмілуіне жол бермеу үшін қалдықтарды өртейді. Қалдықтарды жағуға арналған қондырғылардың электр тиімділігі 14-28% болып табылады. Энергияның қалған бөлігінің жоғалуына жол бермеу үшін, оны, мысалы, аудандық жылыту (когенерация) үшін пайдалануға болады. Когенерациялық қалдықтарды жағуға арналған қондырғылардың жалпы тиімділігі әдетте 80% -дан жоғары (қалдықтардың төменгі жылу беру құнының негізінде). Тұрмыстық қатты қалдықтарды (ҚТҚ) энергияға түрлендіру үшін қалдықтарды жағуды пайдалану әдісі қалдықтарды энергияға айналдыру өндірісінің салыстырмалы түрде ескі әдісі болып табылады. Жағу, әдетте, электр қуатын және үйлерде, бизнестерде, мекемелер мен салаларда қолданылатын жылуды жасайтын бу генераторларға қуат беретін суды қайнату үшін қалдықтарды (ҚТҚ, коммерциялық, өнеркәсіптік немесе қатты затты қалпына келтіруден алынған отын) жағу тәжірибесін меңзейді. Электр энергиясын жасауға ҚТҚ-ны жағумен байланысты бір мәселе – ластаушы заттардың қазандықтан шығатын түтін газдармен бірге атмосфераға ену мүмкіндігі. Бұл ластаушы заттар қышқыл болуы мүмкін және 1980 жылдары жаңбырды қышқылды жаңбырға айналдыру арқылы қоршаған ортаға залал келтіргендігімен сипатталады. Содан бері өнеркәсіп түтін мұржаларына әк скрубберлері мен электр-статикалық сүзгілерді пайдалану арқылы бұл мәселені шешті. Негізгі әк скрубберлер арқылы түтінді өткізу арқылы, түтінде болуы мүмкін кез келген қышқылдар бейтараптандырылады, бұл қышқылдың атмосфераға жетуін және қоршаған ортаға зақым келтіруінің алдын алады. Тағы басқа көптеген құралдар түрі де, мата сүзгілері, реакторлар және катализаторлар, басқа реттелетін ластаушыларды жоюға немесе қамауға қабілетті. [[New York Times]] келтірген деректерге сүйенсек, қазіргі заманғы жағу зауыттарының экологиялық тазалығы соншалықты, тіпті «қалдықты өртеуге қарағанда, қазіргі үй каминдері және аула барбекюларынан шығатын диоксиндер көптеген есе артық». Германия қоршаған ортаны қорғау министрлігінің ақпаратына сәйкес, «эмиссияға байланысты қатаң регламенттердің салдарынан, қалдықтарды жағу зауыттары диоксиндер, шаң және ауыр металдар шығарындылар тұрғысынан бұдан бұлай айтарлықтай қауіпті емес. == Өртеуден басқа қалдықтарды энергияға айналдыру технологиялары == Тікелей жағуды қолданусыз қалдықтар мен басқа да отындардан энергия өндіруге қабілетті болып табылатын өзге де жаңа және дамып келе жатқан технологиялардың бірқатары бар. Осы технологиялардың көбісінің бірдей отын көлемінен тікелей жағу әдісіне қарағанда көбірек электр қуатын өндіру әлеуеті бар. Бұның себебі, негізінен, түрлендірілген отыннан коррозиялық компоненттерді (күл) айырумен және сонымен жоғарырақ жағу температурасын қамтамасыз етумен байланысты, мысалы қазандықтарда, газ турбиналарында, іштен жағылатын қозғалтқыштарда, отын жасушаларында. Кейбіреулері энергияны сұйық немесе газ тәріздес отынға тиімді өзгертуге бейім: ;Термалды технологиялар: * Газдандыру (жанғыш газ, сутегі, синтетикалық отын өндіреді) * Термалды деполимеризация (әрі қарай тазартылуы мүмкін синтетикалық шикі мұнайды өндіреді) * Пиролиз (жанғыш шайыр / биомай және ағаш көмірін өндіреді), қалдықтарды түрлендіру пиролизі * Плазмалық доғалы газдандыру немесе плазма газдандыру процесі (ПГП) (отын жасушаларына немесе плазмалық доғаны, пайдалануға жарамды шыныланған силикат және металл құймаларын, тұз және күкірт жүргізу үшін электр энергиясын өндіруге пайдаланылатын сутегі және көміртек тотығын байытылған сингаз өндіріледі). ;Термалды емес технологиялар: * Анаэробты ашыту (метанға бай биогаз) * Ферменттеу өндірісі (оған этанол, сүт қышқылы, сутегіжатады) * Механикалық-биологиялық тазарту (МБТ) **MBT + анаэробты ашыту **MBT + қатты затты қалпына келтіруден алынған отын == Әлемдік қалдықтарды энергияға айналдыру оқиғалары == 2001–2007-ші жылдар аралығында қалдықтарды энергияға айналдыру қуаттылығы жылына шамамен төрт миллион метрикалық тоннаға артты. Жапония мен Қытай тікелей балқытуға немесе қатты қалдықтарды қайнату қабатында жағуға негізделген бірнеше зауыттар салды. Қытайда шамамен 50 қалдықты энергияға айналдыру зауыты бар. [[Жапония]] 40 миллион тоннамен әлемдегі ҚТҚ-ны термалдық өңдеудің ірі пайдаланушысы болып табылады. Жаңа зауыттар кейбірі стокер технологиясын пайдаланады, басқалары озық оттегі байыту технологиясын пайдаланады. Сонымен қоса, тікелей балқыту, Эбара флюидизация процесі және Термиялық таңдау JFE газдандыру және балқыту технология процесі сияқты біршама жаңа процестерді пайдаланатын жүзден астам термиялық тазарту зауыты бар. Грецияның Патрах қаласында, Грек компаниясы жай әлеует көрсететін жүйесін сынақтан өткізуді жақында ғана аяқтады. Ол жүйе ағынды судан 25кВатт электр қуатын және 25 кВатт жылу энергиясын өндіреді. [[Үндістан]]да елдің парниктік газдары мен қазба отынға тәуелділігін азайту мақсатында өзінің алғашқы энергия био-ғылым орталығы салынған. 2014-ші жылдың маусымына, Индонезияда жалпы 93.5 MВатт қуатты энергияны қалдықтардан өндіру зауытары және барлығы бірге 373 MВАтт қуатты мөлшерінде түрлі дайындық кезеңдеріндегі жобалар құбыры орналыстырылған еді. ''Денвер Биоотын Энергетикалық Корпорациясы, CO'' 2008-ші жылдың шілдесінде [[Вуд Рива (Небраска)|Вуд Рива]] және [[Файрмонт (Миннесота)|Файрмонт]] қалаларында екі жаңа биоотын зауытын ашты. Бұл зауыттар механикалық көлік құралдарында және басқа да қозғалтқыштарда пайдаланылатын этанол жасауға дистиллят пайдалануға дистилляция процесін пайдаланады. Екі зауыт қазіргі уақытта 90% астам қуатымен жұмыс істеп жатқандығы туралы айтылады. Pleasanton, CA орналасқан Fulcrum BioEnergy incorporated қазіргі уақытта Рино, NV жанында қалдықтарды энергияға айналдыру зауыт құрылысын өткізіп жатыр. Зауыт Сьерра Биоотын Зауыты атаумен 2017-ші жылдың аяғында ашу жоспарланып отыр. ''BioEnergy incorporated'' зауыты жылына шамамен 90 000 тонна ҚТҚ-дан 10,5 млн галлон этанол өндіреді деп болжап отыр. (Biofuels News) Қалдықтарды энергияға айналдыру технологияларына целлюлоза қалдығын немесе органикалық материалдарды пайдалана отырып, биомассадан этанол жасауға қабілетті ферменттеу технологиясы жатады. Ферменттеу процесінде, шарап жасау үшін қолданылатын жалпы процесіндегідей, қалдықтар көміртек диоксиді мен спиртке айналдырылады. Әдетте ферменттеу ауа жетіспеушілігінде орын алады. Этерификацияны, сондай-ақ, қалдықтардан энергия жасау технологияларын пайдалану арқылы жасауға болады және осы процестің нәтижесінде биодизель шығарылады. Этерификацияның құндылық тиімділігі пайдаланылатын шикізатқа және соған ұқсас тасымалдау қашықтығы, шикізаттағы мұнай көлемі секілді басқа да барлық тиісті факторларға байланысты. Газдандыру және пиролиз қазір жалпы 75%-ға дейін жылу түрлендіру тиімділігіне жетуі мүмкін (отын газға), алайда толықтай жағу отын айырбастау тиімділігі жағынан ең жоғары болып табылады. Кейбір пиролиз процестері газдандыру процесімен қамтамасыз етілетін сыртқы жылу көзін қажет етеді, сондай-ақ, аралас процесін өзін-өзі қолдайтын процесске айналдырады. == Көмірқышқыл газ шығарындылары [өңдеу] == Термалдық қалдықтарды энергияға айналдыру технологияларында, шамамен барлық қалдық құрамындағы көміртегі көлемі атмосфераға (СО2) ретінде шығады (пиролиз және газдандыру өнімдерін ақтық жағуын санағанда; тыңайтқышқа пайдаланатын био-көмір өндіруін қоспағанда). Қатты тұрмыстық қалдықтарды (ҚТҚ) шамамен көміртегі диоксидімен бірдей (27%) жаппай көміртегі фракциясын қамтуы мүмкін, сондықтан ҚТҚ-ның 1 метрикалық тоннасын өндеу (1,1 қысқа тонна) CO2-нің шамамен 1 метрикалық тоннасын (1,1 қысқа тонна) өндіреді. Қалдықтарды қоқыс полигонына жіберген жағдайда, ҚТҚ-ның 1 метрикалық тоннасы (1,1 қысқа тонна) қалдықтардың биологиялық ыдырауға қабілетті бөлігінің анаэробты ыдырауы арқылы шамамен 62 кубтық метр (2200 кубтық фут) метан өндіреді. Метанның бұл көлемі қоқысты жағу арқылы өндірілетін CO2-нің 1 метрикалық тоннасынан (1,1 қысқа тонна) екі есе артық жаһандық жылынуға әкелу әлеуеті бар. Кейбір елдерде, полигондағы қоқыс газының үлкен көлемі жиналады, бірақ, әлі де, мысалы, 1999 жылы АҚШ-тың атмосфераға шығарған қоқыс газының жаһандық жылынуға әкелу әлеуеті қалдықты жағу арқылы шығаратын CO2 мөлшерінен шамамен 32% -ға жоғары болды. Сонымен қатар, шамамен барлық биологиялық ыдырауға қабілетті қалдықтар биомасса болып табылады. Яғни, олардың негізі биологиялық болып табылады. Бұл материал әдетте соңғы вегетациялық маусым ішінде атмосфералық CO2-ні пайдалана отырып, өсімдіктер арқылы құрылды. Бұл өсімдіктер қайта өсірілген жағдайда, олардың жағуы арқылы шығарылатын СО2 көлемі тағы бір рет атмосферадан шығарып алынады. Осындай шарттар бірнеше елдердің қалдықтардың биомасса бөлігін энергияға айналдыруды жаңартылатын энергия ретінде әкімшілендіруінің басты себебі. Қалдықтың қалғаны - негізінен пластмасса және тағы да басқа да мұнай мен газдан алынған өнімдер, әдетте, қайта жаңартылмайтын энергия көздері ретінде қарастырылады. Үлкен дәрежеде ҚТҚ-ның негізі биологиялық болып табылады (биогенді), мысалы, қағаз, картон, ағаш, мата, азық-түлік қалдықтары. Әдетте ҚТҚ-ның энергетикалық құрамының жартысы биогенді материалдан болып табылады. Соның салдарынан, бұл энергия жиі қалдықтарды енгізу бойынша жаңартылатын энергия көзі ретінде танылады. Еуропалық CEN 343 жұмыс тобымен Бас тартылған Туынды Отын / Қатты Қалпына келтірілген отын (Refuse Derived Fuel/Solid Recovered Fuel) секілді қалдықтар отын түрлерінің биомасса үлесін анықтау үшін бірнеше әдістер қалыптастырған. Дамытылған бастапқы екі әдісі (CEN / TS 15440) қолмен сұрыптау әдісі және селективті еріту әдісі болды. Осы екі әдістің толық жүйелі салыстыруы 2010 жылы жарияланды. Екі әдістің әрқайсысы да биомасса фракциясын дұрыс сипаттауда шектеулерден зардап шеккен соң, екі альтернативті балама әзірленді. Бірінші әдіс радиокөміртегілік анализ принциптерін қолданады. Көміртегі 14 тәсілімен таныстырған техникалық шолу (CEN / TR 15591: 2007) 2007 жылы жарияланды. Көміртегілік анализ әдісінің техникалық стандарты (2008 CEN / TS 15747) АҚШ-та 2008 жылы жарияланады, қазірдің өзінде ASTM D6866 стандарты бойынша көміртегі 14 тәсіліне эквивалентті балама бар. Екінші әдіс (баланс әдісі деп аталатын әдіс) қалдықтарды энергияға айналдыру зауытының материалдар құрамы мен жұмыс істей жағдайлары туралы бар деректерді пайдаланып, математикалық-статистикалық моделіне негізделген ең ықтимал нәтижені есептейді. Қазіргі уақытта баланс әдісі Австрияның қалдықтарды энергияға айналдыратын үш қондырғысында және Данияның сегіз сондай қондырғысында орнатылған. Швейцарияның үш толық ауқымды қалдықтарды жағуға арналған пештерінде жүзеге асырылған осы екі әдісті салыстыру екі әдістің те бірдей нәтиже беретінін көрсетті. Көміртегі 14 анализі дәлдікпен қалдықтың биомасса үлесін анықтай алады, сондай-ақ биомасса жылу мәнін анықтай алады. Қалдықтың жылу құндылығын анықтау Ұлыбританияның Жаңарту Міндеттеме Сертификаты бағдарламасы секілді жасыл сертификат бағдарламалары үшін маңызды болып табылады. Бұл бағдарламалар биомассадан алынған энергияға негізделіп, сертификаттармен марапаттайды. Көміртек 14 нәтижесін биомасса жылу құндылығын есептеуге қалай пайдалануға болатынын көрсететін бірнеше ғылыми мақалалар жарияланды, соның ішінде біреуі Ұлыбританияның Жаңартылатын Энергия Қауымдастығының тапсырысы бойынша іске асырылған. Ұлыбритания газ және электр нарықтарының органы, Ofgem, 2011 жылы өзінің басқарудағы Жаңарту Міндеті бойынша, Көміртек 14-ті шикізат қалдықтардың биомасса энергетикалық құрамын анықтау тәсілі ретінде пайдалану туралы мәлімдеме таратты. Олардың Отын өлшеу және Іріктеу (ОӨІ) сауалнамасы, олардың осындай ұсыныстарды қарастыру кезінде іздейтін ақпаратты сипаттайды. == Қалдықтарды энергияға айналдыратын зауыттар == ISWA айтуынша Еуропада 431 (2005) және Америка Құрама Штаттарында (2004) Қалдықтарды энергияға айналдыратын 89 зауыты бар. Алдағы Қалдықтарды энергияға айналдыру зауыттарының кейбір мысалдары болып табылады. Қалдықтарды өртеу арқылы қалдықтарды энергияға айналдыратын зауыттар: * Essex County Resource Recovery қондырғысы, Newark, New Jersey * Ли County Қатты қалдықтарды Resource Recovery қоры, Форт Майерс, Флорида, АҚШ (1994) * Dickerson, Мэриленд, АҚШ (1995) Montgomery County Resource Recovery қондырғысы * Spittelau (1971), сондай-ақ Flötzersteig (1963), Вена, Австрия (Wien Energie) * SYSAV, Мальма (2003 және 2008), Швеция * Algonquin Power, Brampton, Онтарио, Канада * Stoke жағу пеші, Stoke-на-Трент, Ұлыбритания (1989) * Middlesbrough, Солтүстік-Шығыс Англия (1998) жақын Teesside EfW зауыты * Эдмонтон жағу зауыты, Лондон, Англия (1974) * Бурнаби Қалдықтарды энергияға айналдыру қондырғысы, Метро Ванкувер, Канада (1988) * Тимарпер-Охла Қалдықтарды энергияға айналдыру зауыты, Нью-Дели, Үндістан '''Сұйық отын өндіретін зауыттар (жоспарланып отырған немесе салынып жатқан)''' '''Cynar PLC:''' технология пластиктің пиролизіне қоса пиролиздан шыққан мұнайдың бірнеше сұйық отын түріне дистилляция болып табылады. Cynar-дың Portlaoise, Ирландияда бір жұмыс істеп жатқан демонстрациялық зауыт бар. Бристоль, Ұлыбританияда пластмассаның жылдық қуаты 6.000 тонна құрайтын алғашқы коммерциялық зауыты 2013 жылдың қазанында пайдаланып басталды. Екінші коммерциялық зауыт Альмерия, Испанияда салынып жатыр. Cynar-дың деректеріне сүйенсек, шамамен 1000 литр пайдалануға жарамды сұйық отын көлемі пластиктің әрбір тоннасынан өндіруге болады. '''Эдмонтонның''' қатты затты қалпына келтіруден алынған отынмен (RDF) отындалған қалдықтарды этанолға айналдыру зауытының (Enerkem-процесс) аяқтау мерзімі бастапқыда 2010 жылға жоспарланған. Фронтальді жүйелерді пайдалану 2013 жылдың желтоқсанында басталды, және Enerkem содан кейін бастапқы метанол өндірісін 2014 жыл ішінде күтті. Зауыт Эдмонтон, Альберта, Канадада орналасқан. Миссисипи қалдықтарды этанолға айналдыру зауытының (Enerkem-процесс) бастапқыда 2013 жылы аяқталуы жоспарланған. Зауыт Pontotoc, Миссисипи, АҚШ-та салынады. 2014 жылдың ақпан айында әлі даму үстінде болды. '''Плазмалық газдандыру қалдықтарды энергияға айналдыру зауыттары''' АҚШ-тың Әуе Күштерін Тасымалдау Плазмалы Қалдықтарды энергияға айналдыру Жүйесі (TPWES) объекті (PyroGenesis технологиясы) Hurlburt Field, Флоридада орналасқан. '''Пиролиз жабдықтарының өндірушілері:''' Green Light энергетикалық шешімдер корпорациясы Үлкен зауыттармен қатар, тұрмыстық қалдықтарды энергияға айналдыру пештері де бар. Мысалы, refuge de Sarenne-нің тұрмыстық қалдықтарды энергияға айналдыру зауыты бар. Ол Stirling моторды ағаш отынмен жұмыс істейтін газдандыру қазанын біріктіру арқылы жүзеге асырылады. == Тағы қараңыз == #[[Биомасса]] #[[Өнеркәсіп қалдықтарын пайда асыру]] == Қолданылған әдебиет == * Field, Christopher B. "Emissions pathways, climate change, and impacts." PNAS 101.34 (2004): 12422–12427. * Sudarsan, K. G., and Mary P. Anupama. "The Relevance of Biofuels." Current Science 90.6 (2006): 748. 18 Oct. 2009 <http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/748a.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924033731/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/748a.pdf |date=2015-09-24 }}>. * Tilman, David. "Environmental, economic, and energetic costs." PNAS 103.30 (2006): 11206–11210. * "Biofuels News". Chemical Engineering Progress. . FindArticles.com. 18 Oct. 2009. <http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5350/is_200808/ai_n28083407{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}> * "Waste to Ethanol." Centurymarc. 2007. 10 == Сыртқы сілтемелер == * http://emergingfuels.com/wp-content/uploads/2013/06/biofuelsdigest.com-Fulcrums-200-million-pick-Abengoa-for-EPC-contractor-of-first-MSW-to-jet-fuel-project-in-the-US.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121025218/http://emergingfuels.com/wp-content/uploads/2013/06/biofuelsdigest.com-Fulcrums-200-million-pick-Abengoa-for-EPC-contractor-of-first-MSW-to-jet-fuel-project-in-the-US.pdf |date=2015-11-21 }} [[Санат:Жаңартылатын энергия]] hcupeu6mllh73vhz4ltxo2e17li7ads Сəтқұлов Дамир Жұмаханұлы 0 557248 3642677 2426423 2026-08-14T05:29:19Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3642677 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сəтқұлов Дамир Жұмаханұлы''' 1961 жылдың 2 шілдесі Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазығұрт ауданы, Жаңа жол ауылында туған, ұзақ жылдар бойы сот және құқық қорғау органдарында абыройлы еңбек етіп келді. Сəтқұлов Дамир Жұмаханұлы 1980 жылы Шымкент автомеханикалық техникумын, 1992 жылы Аль-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік Университетінің заң факультетін бітірген. Дамир Жұмаханұлы өзінің еңбек жолын, 1980-1981 жылдары техникумның жолдамасымен Ақтөбе қаласына келіп, бірінші автокомбинатында қозғалтқыш жөндеу учаскесінің бастығы қызметінен бастаған. 1981-1983 жылдар əскер қатарында болып, 1983 жылдан 1986 жылға дейін Қазығұрт автобус паркінде инженерлік техникалық қызметтер атқарған. Сот саласындағы қызметін Төлеби аудандық сотында 1986 жылдың маусым айынан бастап, сот мəжілісінің хатшысы, сот орындаушысы, аға сот орындаушысы қызметтерін 1992 жылдың маусым айына дейін атқарған. 1992 жылдың маусым айынан 1993 жылдың маусым айына дейін Төлеби аудандық салық комитетінің заңгері. 1993 жылдың сәуір айынан бастап, Ақтөбе облысы, Қарабұтақ аудандық прокуратурасында тергеуші, аға тергеуші қызметтерінде 1995 жылдың желтоқсан айына дейін болған. 1995 жылдан 2000 жылға дейін Ақтөбе облысы, Алға ауданының прокурорының орынбасары, 2000 жылдың шілде айынан бастап 2004 жылдар аралығында Əйтеке би ауданының прокуроры, 2005-2010 жылдар аралығында Ембі қаласының прокуроры, 2010 жылдан бастап Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданының прокуроры қызметін атқарып келеді. Қазіргі уақытта Ақтөбе облыстық және Қазақстан Республикасы Бас Прокурорымен, мемлекетіміздің қалыптасуындағы прокуратура қызметіндегі жоғары көрсеткіштеріне байланысты бірнеше рет марапатталған, 3-ші дәрежелі "Прокуратура озаты" төсбелгісі берілген, сыныптық шені аға заң кеңесшісі. <ref> Суан-Бағыс шежіресі, Алматы 2012. </ref> == Дереккөздер == [[Санат:Ақтөбе облыстық заң қызметкерлері]] kurntg6qyj6jkwgsa18vhxbbfzla1hs Тұрлыбеков Нұржаубай 0 557300 3642661 2403448 2026-08-14T04:56:11Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642661 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тұрлыбеков Нұржаубай''' Ленин ауданы (Қазіргі Қазығұрт) "Коммунизм" совхозы, Жамбыл бөлімшесінің түкперіндегі "Қызыл ата" ауылында 1957 жылы əкесі Мырзабектің отбасында дүниеге келген. 1964 жылы осы ауылда бастауыш сыныбында оқып, 1974 жылы орта мектепті бітіріп, Шымкенттегі химия-технология институтының Мұнай газ факультетіне түсе алмай, техникумның ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру бөліміне оқуға түседі. Оқып жүргенде Совет Армиясы қатарына шақырылып, 1975-1977 жылдар аралығында борышын атқарып қатты. Осы жылы Қазақ химия-технологиялық институтының азаматтық өндірістік құрылыс бөліміне қабылданып, 1982 жылы үздік бітіріп, 1991 жылға дейін жолдамамен "Қазақтеплоизоляция" мекемесінде қатардағы инженер болып қызмет атқарды. 1991 жылдан бастап мамандырылған "ПМК Казкоопторгта" бөлімше бастығы болды. 1992 жылы жеке кіші кәсіпорын ашып, "Ақбота" деп атап, өз кəсібін жалғастырды. Осы мекемеде істеп жүріп, Шымкент "Шина заводының", Шымкент "мұнай заводының" құрылысында, Шымкент "қорғасын заводының", Шымкент "Химфарм" заводын қалпына келтіру жобасына үлкен үлесін қосты және осы заводтардың іске қосылуына арналған салтанатты жиындарында қатысып ел ризашылығына бөленді. Түлкібас, Бөген "Тауық фермалары" құрылыс нысандарын салып іске қосты. Байқоңыр ғарыш айлағында көп кезекте жұмыс атқаратын "Боран" ғарыш кемесінің құрылысына қатысты. 2004 жылы "Атырауметалпроект" зауытының құрылыс жөніндегі бас директорының орынбасары. 2008 жылы атқарушы директоры және осы уақытқа дейін ЖШС "Нұртан құрылыс", ЖШС Жилстрой компания аралық құрылыс жөніндегі төрағасы болып келеді(Директорлар кеңесінің төрағасы). 2004-2008 жылдарда салынып жатқан "Қарабатан - мұнай кешенінде"(салдырушы компания "Ақжол") құрылыс жұмыстарын атқарды. 2008 жылы "Казоруберемонт" заводының тендерін ұтып алып, 2010 жылы 17 желтоқсанда елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен іске қосты. <ref> Суан - Бағыс шежіресі, Алматы 2012. </ref> == Дереккөздер == [[Санат:Инженерлер]] fouftibpygyvimkmdmc2ydl6q7n911v Ролан Мурадхан оглы Гулиев 0 558250 3642795 2409257 2026-08-14T11:13:46Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642795 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Rolan.jpg|thumb|Суреті]] Гулиев Роланд Мурадхан оглы ([[Әзірбайжан|Әзірб]].  Quliyev Rolan Muradxan oğlu.) (Шарджоу қаласында, Түркмен [[Сирия|ССР]] [[23 желтоқсан]] [[1987 жыл|1987]] ж.т.) - ең жас әрі ең перспективалы әзірбайжандық кикбоксшылардың бірі. [[Әзірбайжан]] Облыстық [[кикбоксинг]] ұлттық құрама командаларының мүшесі. Кикбоксингтен Еуропа біріншілігінің қола жүлдегері, Түркіменстанның 4 дүркін жеңімпазы, сондай-ақ жастар арасындағы Әзірбайжанның 2 дүркін чемпионы. = Мәлімет = * Бойы - 1,60 м. (немесе 160 см.), салмағы - 57 кг. Бұрын, 54 және 64 кг, 51, 48 салмақ дәрежесінде күресті. = Білімі = * Ол кикбоксингпен алғаш рет 7 жасында Түркіменабад қаласындағы спорттық-сауықтыру кешенінде айналыса бастады. Оның алғашқы жаттықтырушысы - кикбоксингтен екі дүркін әлем чемпионы Юсуп Хаитов болды. * 2004 жылы оның отбасы Әзірбайжанға көшті. Сондықтан ол «AKMF-зымыран қорғаныс» спорт клубына қатысатын болды. Спортшының бапкері - кикбоксинг бойынша Әзірбайжанның аға жаттықтырушысы Шыңғыс Еувазов болып табылады. * В [[2006 жыл|2006]]-[[2007 жыл |2007]] жылдары Әзірбайжанның қарулы күштерінің қатарында мерзімді әскери қызметін өтеді. = Жетістіктері = * Кикбоксингтен [[2008 жыл|2008]] [[Еуропа]] чемпионатының қола жүлдегері, WAKO нұсқасы, 54 кг салмақ дәрежесінде, Guimarães Португалия қаласында өтті бөлім К1. * Ашхабадта [[2003 жыл|2003]] жылы өтті 48 кг-ға дейін салмақ дәрежесінде Түркіменстан Ниязов Атамурат Батыры атындағы кикбоксингтен халықаралық турнирінің жеңімпазы,. * Самарқанд өзбек қаласында өткен 51 кг-ға дейін салмақ дәрежесінде Азия чемпионы, [[2004 жыл|2004]] жылғы кикбоксинг. * 51 кг дейінгі салмақ дәрежесінде жанкүйерлер арасында кикбоксингтен Түркіменстан төрт дүркін чемпионы [[2000 жыл|(2000]], [[2001 жыл|2001]], [[2002 жыл|2002]] және [[2003 жыл|2003]]-а). * 51 кг дейінгі салмақ дәрежесінде мамандар арасында Түрікменстан [[2004 жыл|2004]] кикбоксинг чемпионы. * 54 кг дейінгі салмақ дәрежесінде жастар арасында Әзірбайжан ([[2005 жыл|2005]] және [[2006 жыл|2006]]) екі дүркін чемпионы кикбоксинг. * Күміс жүлдегері және [[2008 жыл|2008]], Әзірбайжан кикбоксингтен чемпионаты 54 кг дейінгі салмақ дәрежесінде өткен ересектер арасындағы. ** Чемпион Вооруженных сил Азербайджана по кикбоксингу [[2007 жыл|2007]] года, в весовой категории до 64 кг. kqzbkptqkdmp3xqosgt2cjwnmpwmr8n 3642796 3642795 2026-08-14T11:25:05Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642796 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Rolan.jpg|thumb|Суреті]] Гулиев Роланд Мурадхан оглы ([[Әзірбайжан|Әзірб]].  Quliyev Rolan Muradxan oğlu.) (Шарджоу қаласында, Түркмен [[Сирия|ССР]] [[23 желтоқсан]] [[1987 жыл|1987]] ж.т.) - ең жас әрі ең перспективалы әзірбайжандық кикбоксшылардың бірі. [[Әзірбайжан]] Облыстық [[кикбоксинг]] ұлттық құрама командаларының мүшесі. Кикбоксингтен Еуропа біріншілігінің қола жүлдегері, Түркіменстанның 4 дүркін жеңімпазы, сондай-ақ жастар арасындағы Әзірбайжанның 2 дүркін чемпионы. = Мәлімет = * Бойы - 1,60 м. (немесе 160 см.), салмағы - 57 кг. Бұрын, 54 және 64 кг, 51, 48 салмақ дәрежесінде күресті. = Білімі = * Ол кикбоксингпен алғаш рет 7 жасында Түркіменабад қаласындағы спорттық-сауықтыру кешенінде айналыса бастады. Оның алғашқы жаттықтырушысы - кикбоксингтен екі дүркін әлем чемпионы Юсуп Хаитов болды. * 2004 жылы оның отбасы Әзірбайжанға көшті. Сондықтан ол «AKMF-зымыран қорғаныс» спорт клубына қатысатын болды. Спортшының бапкері - кикбоксинг бойынша Әзірбайжанның аға жаттықтырушысы Шыңғыс Еувазов болып табылады. * В [[2006 жыл|2006]]-[[2007 жыл |2007]] жылдары Әзірбайжанның қарулы күштерінің қатарында мерзімді әскери қызметін өтеді. = Жетістіктері = * Кикбоксингтен [[2008 жыл|2008]] [[Еуропа]] чемпионатының қола жүлдегері, WAKO нұсқасы, 54 кг салмақ дәрежесінде, Guimarães Португалия қаласында өтті бөлім К1. * Ашхабадта [[2003 жыл|2003]] жылы өтті 48 кг-ға дейін салмақ дәрежесінде Түркіменстан Ниязов Атамурат Батыры атындағы кикбоксингтен халықаралық турнирінің жеңімпазы,. * Самарқанд өзбек қаласында өткен 51 кг-ға дейін салмақ дәрежесінде Азия чемпионы, [[2004 жыл|2004]] жылғы кикбоксинг. * 51 кг дейінгі салмақ дәрежесінде жанкүйерлер арасында кикбоксингтен Түркіменстан төрт дүркін чемпионы [[2000 жыл|(2000]], [[2001 жыл|2001]], [[2002 жыл|2002]] және [[2003 жыл|2003]]-а). * 51 кг дейінгі салмақ дәрежесінде мамандар арасында Түрікменстан [[2004 жыл|2004]] кикбоксинг чемпионы. * 54 кг дейінгі салмақ дәрежесінде жастар арасында Әзірбайжан ([[2005 жыл|2005]] және [[2006 жыл|2006]]) екі дүркін чемпионы кикбоксинг. * Күміс жүлдегері және [[2008 жыл|2008]], Әзірбайжан кикбоксингтен чемпионаты 54 кг дейінгі салмақ дәрежесінде өткен ересектер арасындағы. ** [[2007 жыл|2007]] 64 кг-ға дейінгі салмақ дәрежесінде кикбоксингтен Әзірбайжан Қарулы Күштерінің чемпионы. lkamkuqoxw7a6fkqdwn4e3q2pvy3h4t Сынни 0 558722 3642679 3613221 2026-08-14T05:35:34Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642679 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}<nowiki> </nowiki><!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Ли Сын Хён''' (хангыль: 이승현; 1990 жылы 12 желтоқсанда туған), сонымен қатар Сынни (хангыль: 승리; аудармасы: жеңіс) сахналық есімімен аты шыққан Оңтүстік Кореялық поп-орындаушы, [[биші]], [[актер]], музыкалық продюсер және композитор. Көбінесе [[Big Bang]] тобының мүшесі ретінде танымал. Бұл ұжымға қосылмастан бұрын, Кванджу қаласының би тобының мүшесі болған. Ең алғаш рет телевизияға Let’s Cokeplay: M.Net Battle Shinhwa шоуында шықты, ол жерде кореялық атақты топ Shinhwa «екінші Shinhwa» ерелер тобына мүше болуға лайықты таланттарды іздестірген болатын. Сыннидің биші ретіндегі қабілеті мойындалып, жақсы пікірлерге ие болғанымен, вокалдық білімнің жетіспегендігінен жарыстан шығып қалды. Кейінірек оны YG Entertainment-тің агенттерінің бірі іздеп тауып алып агенттікке шақырды, содан ол Big Bang тобына қосылды. Дегенмен топ енді құрылы жатқан кезде, Сынниді топ мүшелерінің қатарынан алып тастады, бірақ оған екінші мүмкіндік берілді. Және де ол осы мүмкіндікті дұрыс қолданып, YG Entertainment-тің бас директоры Ян Хен Сокқа жақсы әсер қалдыра алды, сонымен 2006 жылы BIGBANG тобында дебюті болды. == Мансап жолы == Негізгі мақала: [[Big Bang|https://kk.wikipedia.org/wiki/Big_Bang {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311053139/https://kk.wikipedia.org/wiki/Big_Bang |date=2016-03-11 }}]] == Дискография == === Синглдар === The Next Day" (Сыннидің соло синглы) (2008) "Strong Baby" G-Dragon-ның қатысуымен (2009) "VVIP" (Сыннидің соло синглы) (2011) === Мини-альбомдары === VVIP (2011) Let’s Talk About Love (2013) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lie9om3t56fkvdx9cqfa8bxkke6jljb Қамаудағы адам синдромы 0 565479 3642665 3362845 2026-08-14T05:09:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642665 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disease | Name = Қамаудағы адам синдромы | Image = CerebellumArteries.svg | Caption = Негізгі артерия деңгейіндегі [[инсульт]] нәтижесінде [[ми көпірі]]не қанның тасымалданбауы басқа да түрлі себептермен бірге «Қамаудағы адам» синдромының себебі бола алады. | Field = | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|G|93|8|g|40}} | ICD9 = {{ICD9|344.81}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D011782 }} [[Сурет:Gray760.png|thumb|Балаларда аурудың басты себептерінің бірі – вентарльдық ми көпірінің инсульті болып табылады.<ref name="pmid19748042">{{cite journal |vauthors=Bruno MA, Schnakers C, Damas F, etal |title= Locked-in syndrome in children: report of five cases and review of the literature |journal=Pediatr. Neurol. |volume=41 |issue=4 |pages=237–46 |date=қазан 2009 |pmid= 19748042 | doi = 10.1016/j.pediatrneurol.2009.05.001 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0887-8994(09)00266-5| issn = 0887-8994 }}</ref>]] '''«Қамаудағы адам» синдромы''' ('''изоляция синдромы''', '''оқшаулану синдромы''', '''деэфферентация синдромы''') ({{lang-en|locked-in syndrome}}) — науқастың тетраплегия және бульбарлы, мимикалық және шайнау [[бұлшық ет]]терінің [[паралич]]інің салдарынан сыртқы, сондай-ақ ауыз-екі стимулдарға жауап реакциясының болмауымен сипатталатын [[синдром]]. Синдром кезінде сөйлеу қабілетінің толықтай жоғалуы ([[афазия]]), сана мен сезімталдық толығымен сақталған паралич байқалады. Бұл жағдайда сыртқы ортамен көзді жыпылықтату және қозғалту арқылы тілдесуге болады. «Қамаудағы адам» синдромымен ұзақ уақыт бойы ауырған науқаста көз арқылы жеткілікті түрде ауқымды ақпаратты жеткізу қабілеті пайда болуы мүмкін. Синдромның туындауының себептерінің бірі: ми сабауының инфарктісі, ортаңғы ми негізінің инфарктісі, [[миға қан құйылу]], ми көпірінің миелинолизі, [[Гийен-Барре синдромы]], [[полиомиелит]], [[миастения]], [[пароксизмальді миоплегия]], кейбір улар. Кейде медицина қызметкерлері бұл синдроммен ауыратын науқасқа [[кома]] деген диагноз қойып, науқас алдында білместен науқастың мүмкін өлімі жайлы талқылауының нәтижесінде науқас психологиялық зақым алуы мүмкін. == Қызықты мәліметтер == [[Америка]]лық медицина жанрындағы «[[Дәрігер Хаус]]» атты фильмнің 5 маусымының «Қамауда» ({{lang-en|Locked In}}) деген 19 бөлімінде Дәрігер Хаус алғашқыда науқасқа осы [[диагноз]]ды қояды. Сол арқылы Хаус науқасты бұрыс диагноз қойған дәрігерден алып кетіп, бұл жұмысты өз қолына алады. Соңында Хаус науқасқа [[Лептоспироз]] деген диагноз қояды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.n-bolezni.ru/osn_sindromy/zap_chel.html «Қамаудағы адам» синдромы{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805164620/http://www.n-bolezni.ru/osn_sindromy/zap_chel.html |date=2016-08-05 }} [[Санат:Аурулар]] [[Санат:Неврология]] jud41lj9flow867b46y9i13gelu8nfh Жастар саябағы (Өскемен) 0 569339 3642601 3642474 2026-08-13T18:44:09Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-21881-92|~2026-21881-92]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579178 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == «Жастар» саябағы == «Жастар» этно-саябағы Шығыс Қазақстан архитектуралық–этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығының құрамына кіреді. Революцияға дейінгі кезеңде "Жастар" саябағының территориясы Өскемен қаласының орталығында болып, онда қала базары, Покров соборы және Халық үйі орналасты. Покров соборы көпес Н.М. Михайловтың және басқа да қайырымдылық жасаушылардың қаражаты есебінен 1888 жылы тұрғызылған. Ол тастан жасалған, бес бұрышты, әулие-ана Покров, Иоанна Шоқынушы (оң жағында), Әулие Николай (сол жағында) шектерімен үш күмбезді етіп тұрғызылған. Халық үйі 1902 жылы қала тұрғындарының демеушілігінің, сонымен бірге қалаға жер аударушылардың демеушілігінің арқасында салынған. Бұл алғашқы қалалық мәдени-ағарту мекемесінде кітапхана және мұражай бөлмесі, ал 1902 жылдан бастап театр орналасты. Халық үйі мен Покров соборы арасында Өскемен қазынашылығының ғимараты орналасты. Қазір ол Жамбыл атындағы облыстық драмалық театрының костьюмдер бөлмесі. 1934 жылы Өскеменге С.М.Киров келгенде қала басшыларына аудандық атқару комитетіне (қазіргі қалалық архитектура ғимараты) тура қарама-қарсы жерде базардың орналасқандығынына назар аударуды, оның орнына саябақ салуды ұсынды. 1935 жылдың тамызында саябақтың негізі қаланды. 1935 жылы күзде 4 806 ағаш пен бұталар отырғызылды. 1938 жылы 18 шілдеде саябақтың ортасында С.М. Кировқа арналған ескерткіш қойылды. 2001 жылы мұражайға берілген қалалық саябақта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіле бастады. Алтай ботаникалық бағының қызметкерлерінің қатысуымен кәрі және ауру ағаштар орынына біртіндеп жаңа өскіндер отырығызыла бастады. Көбіне облыстық флораға сәйкес келетін ағаштар (самырсын, қарағай, балқарағай, қайың, шетен және т.б.) және қала жағдайында жақсы дамып, өсе алатын және шаң мен газға төзімді болатын ағаштар таңдалып алынды. 2002 жылы Ертістің сол жақ жағалауындағы сәулет-этнографиялық кешен Киров атындағы қалалық саябаққа (Тоқтаров көшесі) ауыстырылды. Киров саябағына ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіштері көшіріліп әкелінді. Нәтижесінде ашық аспан астындағы сәулет-этнографиялық қойылым табиғи кешені салынды, онда дәстүрлі шаруашылық құрылыстары бар халықтық өнер ескерткіштері көрсетілген. <ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10147 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415045410/http://conf.rating.kz/kk/page/10147 |date=2017-04-15 }}</ref> sw3png3owcio5n8i52s2lwmsgcvqyey Мөрлі жүзік 0 569363 3642600 3642476 2026-08-13T18:44:08Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3581864 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мөрлі жүзік''' — ертедегі хан-сұлтандардың, би, әскер басы, т.б. дәрежелі кісілердің бір нәрсені куәландыру үшін мөр басатын арнаулы жүзігі. Ондай жүзіктің көзінде әдейі құйылған таңба болады. Мөрлі жүзік туралы қазақ эпостарында айтылады, өткен ғасырдың басында қолданудан шығып қалған. "Хат берген даулы жерге мөр басатын, Қолында қызыл алтын жүзігі бар" (Қазақ эпосы, Алматы,[[1958]], 485-б.).<ref>Қазақ қолөнері аталымдарының түсіндірме сөздігі, "Сардар" баспа үйі, Алматы, [[2012]], 312-б. ISBN 978-601-7174-29-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3ef7q1qe6fqdo682prfqngq03nsy6vb Халықаралық волейбол федерациясы 0 569410 3642603 3642460 2026-08-13T18:44:11Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:Бахберген|Бахберген]] соңғы нұсқасына қайтарды 3175409 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} '''Халықаралық [[волейбол]] федерациясы — әлемдік волейболды басқарушы құрылым, оған 220 ұлттық федерациялар кіреді. Бас бөлімі швейцарияның [[Лозанна]] қаласында орналасқан.Қазіргі кезде ұйымның президенті Ари Граса Фильо Тарихы Ұйым 20 сәуір 1947 жылы [[Париж]] қаласында құрылды. 1940-шы жылдардың соңында [[волейбол]] қаумдастығы халықаралық басшы орган қалыптастыру үшін алғашқы қадамдар жасады. Олардың Халықаралық [[волейбол]] федерациясының құруының бастапқы ниеті ол осы спорт түрінен әлем чемпионатын ұйымдастыру. Поль Либо осы ұйымның бірінші президенті болып сайланған. Сол жылдары ресми түрде халқаралық деңгейде ойынның ережелері қабылданған . Сонымен қатар ойын ережелерін жетілдіру мақсатында арнайы коммисия құрған . Халықаралық волейбол федерациясының ресми тілдері ол [[ағылшын]] , [[француз]], [[орыс]] ,испан,[[қытай]], [[араб]] тілдері . <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Международная_федерация_волейбола</ref> p60rwmdxe70yc1fytxjwuheku8y0zq5 Жанаш Нұрмахан 0 570997 3642602 3642467 2026-08-13T18:44:10Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641655 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нұрмахан Жанаш Нұрмаханұлы''' - ҚазССР еңбегі сіңген ұстаз, КСРО Халық ағарту ісінің үздігі, Жылыой ауданының Құрметті азаматы, Атырау облысының Құрмет кітабына есімі еңгізілген Құрметті азамат, ҚР Жазушылар одағының сыйлық иегері, 10 кітаптың авторы.1922 жылы 4 сәуірде Гурьев облысы, Жылыой ауданы, Жем ауылдық округі, Айранкөл жерінде, шаруа отбасында дүниеге келген. Атырау облысы, Жылыой ауданы, Шоқпартоғай ауылында тұрған. Республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер болған. 2013 жылдың 18 наурызында өмірден өткен. == Өмірбаяны == Жанаш - аудандағы алғашқы орта білімді адам. Гурьевтегі Жамбыл атындағы орта мектептің 2 - жылғы түлегі. Абай атындағы КазПИ-ді қазақ әдебиеті мен қазақ тілі мамандығы бойынша бітірген. 1937-1992 жылдары мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, Кеңес армиясы қатарында аупарткомда қызмет атқарған. Шығармашылықпен 1937 жылдан бері айналысқан. 900-дей мақалалары Республикалық, облыстық, аудандық баспасөз беттерінде жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://ken-zhyloi.kz/zhanalyqtar/audan/to-san-zhas-a-dejin-900-ma-ala-zhaz-an-zhanash-n-rmakhan-turaly-ojlar.html|title=Тоқсан жасқа дейін 900 мақала жазған (Жанаш Нұрмахан туралы ойлар)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-07|lang=}}</ref> Республикалық, облыстық, аудандық ақындар айтысына, ғылыми конференцияларға қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Қазақстан жазушылар одағы сыйлығының, аудандық, облыстық өнер байқауларының лауреатының иегері атанған. 8-сыныптың қазақ әдебиеті оқулығын жазуға қатысқан. «Байбақты Ата», «Жылыойдан ұшып самғаған», «Орта мектепте лириканы оқыту», «Үлгі», «Өнеге - ұлылық бастауы», «Үлкеннен қалған үлгі сөз», «Қазақтың 5000 ақын - жырауы» кітаптарының авторы болған. Далабай Жазықбаев туралы жазған. «Сулика» сазымен айтылатын әні майдан окоптарында айтылған. Отан соғысынан оралмағандарға арналған ескерткіш орнату барысында көп еңбек сіңірген. 1957 - 1959 жылдары «Қазақстан» колхозында өз бастамасымен көп тиражды «Озат» газетін шығарып, редактор болған. == Марапаттары == Орден, медальдармен марапатталған. Қазақ КСР, КСРО ағарту ісінің үздігі, Республикаға еңбек сіңірген мұғалім болған. Жылой ауданының Құрметті азаматы болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n00l684zejmr01cv18efu0esy5d6num Гусшілер 0 571059 3642562 3641708 2026-08-13T18:05:44Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3636630 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Jensky kodex Zizka.jpg|thumb|[[Ян Жижка]] бастаған гуситтер әскері, Йена кодексі, XV ғасыр]] '''Гусшілер''' ({{lang-cs|husité}}) — [[Чехия]]дағы феодалдыққа қарсы [[ұлт-азаттық қозғалыс]]қа қатысушылар, Чех [[реформация]]сының көсемі [[Ян Гус]]тың (1415 жылы өртелген) жолын ұстанғандар. Гусшілердің әлеуметтік құрамы - шаруалар, қаланың плебей топтары, ауқатты тұрғындары, орта және ұсақ дворяндар. 1419 жылы Чехияда кең өріс алған революциялық феодалға қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды (ол кезде Чехияда [[қасиетті Рим империясы]] деп аталатынның қол астында болатын). Гусшілер шіркеу иеліктері азат етілсін, [[Католицизм|католик]]тік шіркеудің саяси ықпалы азайтылсын деген талап қойды. Гусшілер қатардағы дінге сенушілер нанмен ғана емес, ыдыстағы шараппен де шоқынсын деген католиктік дін басыларына қарсы бағытталған талап қойды. Өйткені шарап арқылы шоқыну дін басыларының артықшылығы болатын. Гусшілердің әлеуметтік құрамының әр түрлілігі олардың екі топқа бөлінуінің себебі болды. Ауқатты қала тұрғындары тобы немесе чашниктер неміс феодалдарын қуып, шіркеу жері есебінен ақсүйектердің жер иелігін кеңейтуге, арзан шіркеуді талап етуге саятын ұстамды программа ұсынды. Шаруа-плебейлік топ немесе табориттер (Табор тауындағы нығайтылған лагерьдің атауы бойынша) неғұрлым радикалды феодалдыққа қарсы программа ұсынды. Олар феодалдық құрылысты, шаруалар арасындағы мүліктік айырмашылықтарды жоюға, оларға шіркеу жерлерін бөліп беруге тырысты. Табориттер католик шіркеудің жораларын, көптеген догматтарын, шіркеу қаулыларын, інжілді мойындамады, өйткені "Христың заңы әрбір адамның жүрегінде жазулы болады"; нәтижесінде жер бетінде жақсылық орнататын дүниежүзілік күштеу төңкерісінің басталғандығы туралы ілім ұсынды. Гусшілерге қарсы сәтсіз аяқталған [[крест жорықтары]]нан кейін католиктік шіркеу чашниктерді табориттермен қақтығыстарды; 1434 жылы табориттер талқандалды. Гусшілер қозғалысы прогрестік роль атқарды ол католиктік шіркеу мен [[феодализм]]нің іргесін шайқалтты, чех мәдениетінің өрлеуіне ықпал етті.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> <ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Протестантизм тарихы]] [[Санат:Гусшілер]] hgrkp8semsyy3dvtl4msmy108xfp17e Сретение 0 571185 3642563 3641711 2026-08-13T18:05:45Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600117 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сретение 6.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сретение''' - христиандық мейрам. православие шіркеуінде он екі мейрамның қатарына жатады. 2 (15) ақпанда аталып өтіледі. Оның негізіне Лукилік Інжілдегі Иисус Христы ата- анасы туғаннан кейін 40 күннен соң "Құдайдың көзіне көрсету үшін" оны Иерусалим храмына алып барды дейтін аңыз алынған. Нәрестені пайғамбар Анна мен "әділетті еркек Симеон" дейтін біреу қабылдап, ол Иисусқа құдай ретінде бата береді, оны "пұтқа табынушылардың көзін ашатын жарық сәуле" деп жариялапты-мыс. Бұл аңыз Иисустың өмірінің алғашқы кезеңі туралы айтылатын басқа інжілдердегі оқиғаға қайшы келеді. Мәселен Матфейлік Інжіл бойынша Иисустың ата-анасы ол туған бойда Иродтың қуғынынан құтылу үшін Иерусалимді тастап, Египетке кеткен. Бұл христиан шіркеуін абыржыта қойған жоқ, ол Сретениені мейрам ретінде белгілей отырып, ең алдымен 2 февральда атап өтілетін пұтқа табынушылардың тазару мейрамын ығыстырып шығаруды ойлады. Христиандықта Сретениенің нақты белгілі бағыт-бағдары айқындалды. Діндарлардың санасына нәресте туғаннан қырық күн өткеннен кейін храмға әкелу, "құдайдың көзіне көрсету" қажеттігі туралы ойды дарыту, нәрестелердің бүкіл өмірін шіркеумен байланысты ету болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> 2mtzpvovidnugb8dyacr8nl7bx64wey Байжиен Үмбетов 0 571467 3642587 3641642 2026-08-13T18:25:56Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579542 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Үмбетов Байжиен''' (1859ж. Ырғыз уезі. №23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыздағы көтеріліс басшыларының бірі. Ауыл молдасынан сауат ашып, Троицк, Қостанайда қазақ балаларына арнап ашылған мектепте оқыған. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірге көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г.Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. <ref>"Ырғыз" энциклопедиясы. Алматы, 2010. - 440 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8480v19jucapvt0gq7n678kyertf315 Mac mini 0 573112 3642801 3481333 2026-08-14T11:33:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642801 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Inside_Mac_Mini.jpg|нобай|Mac mini корпусының ішінде ]] [[Сурет:Mac_mini_opening.jpg|нобай|Mac mini Intel алғашқы буыны, артқы жағындағы порттары]] '''Mac mini''' — [[Macintosh]] тобына жататын [[Apple Inc.]] шығаратын компьютер. Ресми түрде көпшілікке [[11 қаңтар]] [[2005 жыл]]ы MacWorld Expo-да ұсынылды. Содан бері модельдік қатары 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2012 және 2014 жж жаңарған. Осы деңгейдегі құрылғылар үшін өлшемдері салыстырмалы түрде шағын:  шеттері дөңгеленген негізі квадрат тараптары 16,5 см және биіктігі 5,1-сантиметр (2009 жылға дейін моделін қоса алғанда), іс жүзінде бұл бес беттестірілген компакт-дискілер қорапшасымен бірдей. Массасы 1,32 кг. 2010 жылдың моделінің мөлшері 19,7x19,7x3,6 см. Салмағы 1,37 кг. Компьютер [[монитор|мониторсыз]], пернетақта және тышқансыз  сатылады, бұлар пайдаланушының сол кездің өзінде оның ескі РС-нен немесе ''макинтошынан'' болады деп есептелген. Жиынтықтағы [[Intel|Intel п]][[процессор|роцессор]]<nowiki/>ы базасындағы бірінші модельдердің Apple Remote атты қашықтықтан басқару пульті болған, оның көмегімен компьютерде музыка, видео ойнатқыштарды және фотоколлекцияларды Front Row арқылы басқаруға болады. Қазіргі уақытта Apple Remote пульті жеткізуден алынып тасталған және қосымша ұсынылады. == Тарихы == Бірегей Mac Mini [[11 қаңтар]] [[2005 жыл|2005 жылы]] <nowiki/>[[IPod|iPod]] жаңа нұсқасымен бірлесіп, Macworld-та ұсынылды. Екі презентация да төменгі баға сегменті үшін арналды [[Apple Inc.|Apple]] шешімдерін жаңа, бюджеттік нарықтар ұсынуға бағытталды. === G4 Mac mini === ==== Қаңтар 2005 ==== Екі модель [[11 қаңтар]] [[2005 жыл|2005]] MacWorld Expo [[Сан-Франциско|Сан-Францискода]] жарияланған: * PowerPC G4 1.25 [[Герц|ГГц]], RAM 256 MB процессоры және 40-[[Гигабайт|гигабайтты]] [[Қатқыл диск|қатты диск]], бағасы 499 [[АҚШ доллары|USD]] (немесе 489 [[Еуро|EUR]], немесе 339 [[Фунт стерлинг|GBP]], немесе 629 CAD) (* M9686LL/A үлгісі) * PowerPC G4 1,42 ГГц, RAM 256 MB процессоры, 80-гигабайтты қатты диск, бағасы 599 USD (немесе 589 EUR, немесе 399 GBP, немесе 899 CAD) (* M9687LL/A үлгісі) Әрбір модель, сондай-ақ қамтыды: * CD-RW / DVD дискін шелмен жүктеу * [[Бейнеконтроллер тақшасы|Видеоадаптер]] ATI Radeon 9200 DVI және ОСҚ 32 МБ шығумен * 2 [[USB]] 2.0 порт, бір FireWire порты * Біріктірілген Ethernet адаптер 10/100 Мб/с [[модем]] V. 92 56 кбит/с * Құлақаспап қосу үшін ажыратқыш Қосымша сатып алынатын параметрлер: * ОСҚ 1 ГБ дейін кеңейту DDR SDRAM PC-2100 (Mac Mini G4 DDR SDRAM  жалғыз тесік болған), * AirPort Extreme сымсыз желі картасы * [[Bluetooth]] картасы<br> ==== Шілде 2005 ==== Өңделген моделі [[26 шілде]] [[2005 жыл|2005 жылы]] ұсынылды . Ең маңызды өзгеріс ОСҚ 256 МБ екі еселеніп, 512 МБ болды. Бұрынғы көлемі 256 МБ қосымшалар мен [[MacOS|OS X]] дамуымен  пайдаланушылары үшін жеткіліксіз болды. * Моделі 1,25 ГГц (M9686LL/B бағасы 499 ақш доллары) * Моделі 1,42 ГГц (M9687LL/B бағасы 599 USD) Сонымен қатар, модель 1,42 ГГц ретінде стандартты опциялармен ішкі модем жеткізілуін тоқтатты, алайда оны қосымша ретінде сатып алуға болады. 1,42 ГГц топ моделі шелдік жүктеу бар DVD+RW жетегімен 699 USD сатылды (M9971LL/B). ==== Қазан 2005 ==== Кезекті түрлендіруден кейін Mac Mini үлкейтілген видеожад — 64 МБ алды, процессор такттілік жиілігіі — 1,33 ГГц орнына 1,25 ГГцке, және 1,5 ГГц орнына 1,42 ГГцке  үлкейді, және PC-2700 жиілігінде жұмыс істейтін 512 МБ RAM PC-3200 қамтамасыз етілді. Модель 80 GB Seagate Momentus 5400.2 ST9808211A, 5400 айн/мин қатты дискісі, 8 МБ кеші болды. Жаңа сымсыз карта бір микросхемалар ішіндегі Wi-Fi және BlueTooth қамтамасыз етті, бұл ретте , бұл бұрынғы карталарға қарағанда антенна ұясы болмады. MATSHITA DVD-R UJ-845 компакт-дискілер приводы DVD+R DL, және, бейресми, DVD-RAM жазуды қолдады. === Mac mini Intel === ==== Ақпан 2006 ==== Екі жаңа моделі Intel платформасында [[28 ақпан]] [[2006 жыл|2006 жылы]] бұрынғы жиындар орнына жарияланды: * Процессор Intel Core Solo 1,5 ГГц (T1200), Serial ATA 60 ГБ қатты дискісі, және оптикалық диск комби-жетегі (DVD-ROM/CD-RW) бағасы 599 USD (MA205LL/A). * Процессор Intel Core Duo 1,66 ГГц (T2300), Serial ATA 80 ГБ қатты дискісі, мультиформатты оптикалық диск жетегі (DVD+R DL/DVD±RW/CD-RW) бағасы 799 USD (MA206LL/A) Екі модель мынаны қамтиды: * 512 МБ ОСҚ DDR2 SDRAM, екі слот 200-байланысты SO-DIMM ағытқышы * Интеграцияланған Intel GMA950 видеосы негізгі ОСҚ астында 80 МБ пайдалануға қабілетті видеожад * 4 USB 2.0 порт * 1 FireWire 400 порты * біріктірілген аналогты және оптикалық SPDIF дыбыс шығысы және аудио кіріс * DVI видеошығу * Гигабитты желілік адаптер * Кірістірілген AirPort Extreme (802.11 g), [[Bluetooth]] 2.0+EDR картасы ==== Қыркүйек 2006 ==== [[6 қыркүйек]] [[2006 жыл|2006]] шықты модельдер үлкейтілген жиілігі процессор: Core Duo T2300 1,66 ГГц (MA607LL/A) 599 USD баға бойынша, Duo T2400 1,83 ГГц (MA608LL/A)] 799 USD. === Mac mini Core 2 === Core Solo және Core Duo айырмашылығы Core 2 Duo процессоры 64 биттік жинағы нұсқаулықтарын қолдайды (жұмыс платформасында Intel 64-разрядтік режимінде OS X, 10.5 версиясынан бастап қолдайды). ==== Тамыз 2007 ==== * Процессор Intel Core 2 Duo 1,83 ГГц (T5600) немесе 2,0 ГГц (T7200) * ОСҚ 1 ГБ DDR2 667 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 2 ГБ (қолжетімді 2 ұя) * Қатты диск Serial ATA 80 немесе 120 ГБ, 5400 об/мин * Пакеті мультимедиалық бағдарламалар iLife '08 ==== Наурыз 2009 ==== [[3 наурыз]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа бағдарламалық қамтамасыз ету және жаңа аппараттық платформада: * '''Процессор:''' 1.66 ГГц Intel Core 2 Duo T5500 * '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 2 МБ, кірістірілген процессор * '''Жүйелі шина:''' 1066 МГц * '''Жады:''' 1 ГБ жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1066 МГц немесе 2 ГБ, 4 ГБ-қа дейін қолдау * '''Қатты диск:''' 120 ГБ Serial ATA, 5400 об/мин немесе 320 ГБ * '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive екі қабатты дискілерге саңылаулық тиеу қолдауымен (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW) * '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 9400M 128 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады немесе 256 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады; * '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), бес порт USB 2.0 (деректерді беру жылдамдығы 480 Мб/с), шығу mini-DVI адаптері (адаптер mini-DVI DVI жиынтықта); порт Mini DisplayPort; * '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы; * '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet желілік адаптер; * '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген AirPort Extreme Wi-Fi адаптер (жобаның негізінде 802.11 n ерекшелікте); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген Bluetooth 2.1 + EDR адаптер (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы) Жеткізу жиынтығына iLife '09 пакеті (iPhoto, iMovie, iDVD, iWeb және GarageBand бағдарламаларын қамтиды) кіреді. ==== Қазан 2009 ==== [[20 қазан]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа бағдарламалық қамтамасыз ету және жаңа аппараттық платформада: * '''Процессор:''' 2.26 ГГц Intel Core 2 Duo (P7550) немесе 2.53 ГГц Intel Core 2 Duo (P8700) * '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор * '''Жүйелі шина:''' 1066 МГц * '''Жады:''' 2 ГБ (4 ГБ үшін 2,53 ГГЦ) жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1066 МГц қолдау, 4 ГБ-қа дейін (дейін 8 ГБ бейресми дерек бойынша) * '''Қатты диск:''' 160 ГБ (320 ГБ үшін 2.53 ГГц) Serial ATA, немесе 500 ГБ * '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive саңылаулық тиеу қолдауымен екі қабатты дискілерге (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW) * '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 9400M 256 МБ жады DDR3 SDRAM пайдаланылатын бірлесіп, жедел жады; * '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), бес порт USB 2.0 (деректерді беру жылдамдығы 480 Мб/с), шығу mini-DVI адаптері (адаптер mini-DVI DVI жиынтықта); порт Mini DisplayPort; * '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы; * '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet; * '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme Wi-Fi (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер Bluetooth 2.1 + EDR (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы) Жеткізу жиынтығына iLife '09 пакеті (iPhoto, iMovie, iDVD, iWeb және GarageBand бағдарламаларын қамтиды) кіреді. Сонымен қатар топ конфигурациялы екі қатты дискілер көлемі 500 ГБ бар, оптикалық жетектен және алдын-ала орнатылған Mac OS X Snow Leopard Server Mac mini ерекшеленетін серверлік нұсқасы шықты. === Aluminium Mac mini === ==== Маусым 2010 (mid 2010) ==== [[15 маусым]] күні жаңартылған Mac Mini, жаңа формфакторде, жаңа бағдарламалық қамтамасыз етумен және жаңа аппараттық платформада: * Алюминий корпус кемітілген биіктікті кіріктірілген қоректендіру блогы бар * '''Процессор:''' 2.4 ГГц Intel Core 2 Duo немесе 2.66 ГГц Intel Core 2 Duo * '''Кэш екінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор * '''Жүйелі шина:''' 1067 МГц * '''Жады:''' 2 ГБ (опциялық кеңейту мүмкін) жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1067 МГц қолдау дейін 8 ГБ * '''Қатты диск:''' 320 ГБ немесе 2 500 ГБ * '''Оптикалық жетек:''' 8x SuperDrive саңылаулық тиеу қолдауымен екі қабатты дискілерге (DVD±R DL/DVD±RW/CD-RW) * '''Графика:''' графикалық процессор NVIDIA GeForce 320M 256 МБ жады DDR3 SDRAM бірлесіп пайдаланылатын, жедел жады; * '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (қуаттылығы 8 Вт), 4 порт USB 2.0, HDMI шығу; порт Mini DisplayPort, SD карта үшін слот; * '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимі және дыбыс шығысы; * '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet; * '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme Wi-Fi (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер Bluetooth 2.1 + EDR (жетілдірілген деректер тарату жылдамдығы) ==== Шілде 2011 (mid 2011) ==== [[20 шілде]] [[2011 жыл|2011 жылғы]]<ref>[http://www.apple.com/ru/pr/library/2011/07/20Apple-Updates-Mac-mini.html Apple (Россия) — Информация для прессы — Apple обновляет Mac mini]</ref> шықты жақсартылған нұсқасы Mac Mini алюминий корпусында. Бұл жолы жасалды қайтару кестесінде от [[NVIDIA]] - [[Intel]] және AMDжаңартылды, процессор Intel Core 2 Duo дейін Intel Core i5 процессор — Intel Core i7, көлемі [[Қатқыл диск|қатты диск]] қосылады жоғары жылдамдықты порт Thunderbolt орнына қосқышы MiniDisplayPort. Сонымен қатар, алғаш рет, Mac Mini алмайсыз оптикалық жетек толық, оның орнына оған пайда бөлік үшін қосымша [[Меншікті өткізгіштік|жартылай өткізгіш]] [[Қатқыл диск|қатты дискінің]] (бұрын оптикалық жетектер болмады, тек серверлік нұсқаларында Mac Mini)<ref>[http://www.ferra.ru/ru/digihome/news/2011/07/20/mimimiatyurnyi-Apple-Mac-mini-obnovilsya/ Миниатюрный Apple Mac mini обзавелся Intel Sandy Bridge и Thunderbolt — Ferra.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806183333/https://www.ferra.ru/ru/digihome/news/2011/07/20/mimimiatyurnyi-Apple-Mac-mini-obnovilsya/ |date=2017-08-06 }}</ref>. * '''Процессор:''' 2.3 ГГц немесе 2.5 ГГц Intel Core i5 (дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар Intel Core i7 жиілігі 2.7 ГГц) * '''Кэш үшінші деңгейдегі:''' 3 МБ, кірістірілген процессор * '''Жүйелі шина:''' 1333 МГц * '''Жады:''' 2 ГБ немесе 4ГБ памяти DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1333 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 8 ГБ (бейресми қолдау 16 ГБ дейін (Тұрақты жұмыс істейді Kingston KVR1333D3S9/8G) ) * '''Қатты диск:''' 500 ГБ дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 750 ГБ * '''Оптикалық жетек:''' жоқ * '''Графика:''' Графикалық процессор [[Intel]] HD Graphics 3000 жады бар 288 МБ DDR3 SDRAM (512 МБ орнату кезінде 8 ГБ жедел жад) бірлесіп пайдаланатын негізгі жады бар немесе графикалық процессор AMD Radeon HD 6630M жады GDDR5 көлемі 256 МБ * '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (800 Мб/с), 4 порт [[USB|USB 2.0]] (480 Мб/с), шығу HDMI; портты Thunderbolt (10 Гб/с), карта үшін слот SDXC; * '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы; * '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet; * '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme [[Wi-Fi]] (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер [[Bluetooth]] 4.0. ==== Қазан 2012 (Late 2012) ==== * '''Процессор:''' 2.5 ГГц Intel Core i5 (дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар Intel Core i7 жиілігі 2.3 ГГц) * '''Кэш үшінші деңгейдегі:''' 3 МБ (нұсқалары процессор Intel Core i5), 6 МБ (нұсқалары процессор Intel Core i7), кірістірілген процессор * '''Жүйелі шина:''' 1600 МГц * '''Жады:''' 4 ГБ, 8 ГБ жад DDR3 SDRAM жұмыс істейтін жиілігі 1600 МГц дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 16 ГБ * '''Қатты диск:''' 500 ГБ дейін кеңейтуге мүмкіндігі бар 1 ТБ (немесе 256 ГБ SSD) * '''Оптикалық жетек:''' жоқ * '''Графика:''' Графикалық процессор [[Intel]] HD Graphics 4000 * '''Порттар:''' бір портты FireWire 800 (800 Мб/с), 4 порт [[USB|USB 3.0]] (5 Гб/с), шығу HDMI; портты Thunderbolt (10 Гб/с), карта үшін слот SDXC; * '''Аудио:''' кірістірілген динамик, біріктірілген сандық оптикалық аудио кіріс режимін және дыбыс шығысы; * '''Желілік интерфейс:''' кірістірілген желілік адаптер 10/100/1000BASE-T Gigabit Ethernet; * '''Сымсыз интерфейстер:''' кірістірілген адаптер AirPort Extreme [[Wi-Fi]] (жобаның негізінде ерекшелікте 802.11 n); үйлесімділігі стандарты IEEE 802.11 a/b/g, кірістірілген адаптер [[Bluetooth]] 4.0. ==== Қазан 2014 (Late 2014) ==== 16 қазан 2014 ж.<ref>[http://www.apple.com/ru/pr/library/2014/10/16Apple-Updates-Mac-mini.html Apple обновляет Mac mini]</ref> Apple жаңа желісін Mac mini. Басты айырмашылығы Mac mini 2014 жылғы өз предшественников болды пайдалану кірістірілген ram LPDDR3 SDRAM<ref>[https://support.apple.com/kb/SP710?locale=ru_RU Mac mini (конец 2014 г.]</ref>, ол ауыстырылуы мүмкін немесе ұлғайтылуы пайдаланушы дербес, алдыңғы Mac Mini 2010-2012 жж. Жалпы алғанда, нәтижелері бойынша тестілік өлшеу өнімділік бағдарламасы Geekbench<ref>[http://applemix.ru/2014/10/20/mac-mini-2014-goda-v-tri-raza-slabee-predydushhix-pokolenij.html Mac mini 2014 года в два раза слабее предыдущих поколений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630180943/http://applemix.ru/2014/10/20/mac-mini-2014-goda-v-tri-raza-slabee-predydushhix-pokolenij.html |date=2015-06-30 }}</ref>, отындық нұсқасы жаңа Mac Mini i7 процессоры болды 70-80 % - ға қарағанда әлсіздеу, олардың ізашарлары, Mac Mini 2012. Мұндай айырмашылық өнімділігі түсіндіріледі Mac Mini 2012 жасалуы 4-ядролық процессор Core i7, ал Mac Mini 2014 — 2-ядролы. == Бағдарламалық қамтамасыз ету == Макинтоштар үшін стандартты қосымшалар жинағы бағдарламалық қамтамасыз ету бар: [[MacOS|OS X]] операциялық жүйесі, Safari шолғышы, фото- және бейнематериалдарды үшін бағдарламалар топтамасы және DVD iLife құру. Сондай-ақ iWork және [[Microsoft Office]] кеңсе пакеттерінің сынақ нұсқалары енгізілген. Жазушы DVD-жетек болуы (соңғы үлгілеріндегі оның рөлі MacBook Air SuperDrive) және iLife бағдарламалық пакетін сандық бейне және DVD жазу және ойнатуға мүмкіндік береді. ==== AMD Radeon RX 5600 XT ==== Сынақ платформасында AMD Radeon RX 5600 XT графикалық картасы 6 ГБ GDDR6 жады бар, 12 Гбит / с жылдамдықпен ақпарат жібереді, Intel Core i7-9700 орталық процессоры, он алты гигабайт DDR4-2666 жедел жады және қатты күй. 128 ГБ жетегі.<ref>[https://prohoster.info/blog/novosti-interneta/sudya-po-pervym-testam-amd-radeon-rx-5600-xt-zajmyot-mesto-vega-56 Алғашқы сынақтарға сүйенсек, AMD Radeon RX 5600 XT Vega 56 орнына келеді.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226073231/https://prohoster.info/blog/novosti-interneta/sudya-po-pervym-testam-amd-radeon-rx-5600-xt-zajmyot-mesto-vega-56 |date=2019-12-26 }}</ref> == Сондай-ақ, == * [[Apple Inc.|Apple]] * [[Macintosh]] * [[Дербес компьютер]] * Plug PC == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Apple}} {{1998 жылдан бастап Apple аппараттық қамтамасыз етуі}} [[Санат:Apple Inc. жабдықтары]] [[Санат:Дербес компьютерлер]] [[Санат:Apple Inc. жабдықтары]] [[Санат:Дербес компьютерлер]] 54pye0x6ol0ydhnpwf5pqxh7vuixt09 ПАЗ-3204 0 574113 3642560 3641693 2026-08-13T18:05:42Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570591 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Автокөлік | атауы =ПАЗ-3204 | модель = | фото = PAZ na m124.jpg | өндіруші = {{nobr|{{Флаг|Россия}} [[Павловский автобус]]}} | басқа атауы = | өндіріс жылдары = 2006 жылы басталды. | зауыттар = {{flagicon|USSR}} [[Тольятти]], [[КСРО]]<br />{{RUS}} [[АвтоВАЗ|ВАЗ]], [[РосЛада]], [[ИжАвто|Иж]] ([[Тольятти]], [[Сызрань]], [[Ижевск]], [[Ресей]]) <br /> {{UKR}} [[Анто-Рус]], ([[Херсон]], [[Украина]]) | платформа = | класс = | сегмент = | шанақ типі = | шанақ модификациялары = | компоновка = | дөңгелек формуласы = 4×4 | жетек = | қозғалтқыш = | берілістер қорабы = | дөңгелек базасы = | ұзындығы = | ені = | биіктігі = | алдыңғы сорап = | артқы сорап = | клиренс = | салмағы = | толық салмағы = | жүккөтергіштігі = | жанармай шығыны = | бак көлемі = | макс.жылдамдық = 95 км/сағ | екпін = | аэродинамикалық кедергі коэффициенті = | ұқсас = | байланысты модельдер = | дизайнер = | ортаққор = ПАЗ-3204 | модификациялар = | ұрпақ = }} '''ПАЗ-3204''' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңес одағының]] және [[Ресей]]дің артқытартушы автобусы. Өз уақытысында Кеңес одағының ең танымал көліктерінің бірі болып саналған:2006 жылдан бері өндірілді. == Дереккөздер == [[Санат:ПАЗ автобустары]] afekggba4vj0fyywqagmmnp3yo4tx3x Көзілдірікті жылан 0 575690 3642770 3641971 2026-08-14T09:44:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640153 wikitext text/x-wiki [[File:Naja naja 139716904.jpg|Naja_naja_139716904]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Көзілдірікті жылан''' — [[аспидтер]] тұқымдасының бір туысы. Ұзындығы 4,5 м-ге дейін жетеді. [[Африка]] мен Оңтүстік Азияда тараған 6 түрі бар. Көзілдірікті жыландардың көбірек тараған түрі "Үнді көзілдірікті" жыланы. Мұның ұзындығы 160-180 см. Көзі үлкен емес, қарашығы дөңгелек, жоғарғы жақ сүйегінде екі улы тісі болады. Түсі сарғылт сұр, қоңыр кейде қара. Қауіп төнгенде денесінің алдыңғы жағын тік көтеріп, басын жауына қарай иіп, 8 жұп мойын қабырғасын екі жағына жазады. Бұл кезде мойыны жалпақтанып, кеңейіп, мойын терісінің сырт жағында көзілдірік тәрізді дақтар пайда болады. ССР-де Үнді Көзілдірікті жыланның түр тармағы — Орта Азиялық Көзілдірікті жылан Түрікмен ССР-нің оңтүстік-батысында таралған. Ұзындығы 175 см-ге дейін жетеді. Бұл жылан осы аймақтарда тау етектерін мекендеп, 1500 м биіктікте кездеседі. Көзілдірікті жылан әсіресе көктемде қауіпті, ол күндіз кездеседі. Жемі-жасыл құрбақа, көл бақа, кесіртке, ұсақ құстар. Шілдеде ұзындығы 35 мм-дей 8-12 жұмыртқа салады. Одан қыркүйекте 30 см-дей жас Көзілдірікті жылан шығады. Көзілдірікті жыланның уы өте күшті болғанмен, бұл адамға аса қауіпті жылан емес, өйткені ол гюрза, сұр жылан т.б. сияқты бірден шақпайды, әуелі айбат шегеді. Үндістандағы жылан үйретушілер кобраның «биін» көрсететін қойылымдарында осыны қолданады. Жылан үйретуші сыбызғысын (немесе үрмелі аспабын) қозғалту арқылы кобраны құмырадан, қаптан немесе себеттен сыртқа шығарады. Сырттай қарағанда кобра әуеннің ырғағымен билеп тұрғандай әсер қалдырады. Алайда шын мәнінде музыканың оған ешқандай қатысы жоқ — жылан тек сыбызғының қозғалысын бақылап, соны қайталайды. Сондықтан оның билеп тұрғандай көрінуі — жай ғана көзбояушылық. [[Санат:Жыландар]] iivirupy5ffmh0aplakndqai7guwzhm Тяньаньмэнь алаңы 0 576231 3642549 3641628 2026-08-13T17:42:25Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Абай Мәдениет|Абай Мәдениет]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640263 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg|нобай|alt= Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg| Tian'anmen from the square (20200825114150).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Тяньаньмэнь алаңы - Қытай Халық Республикасының астанасы - [[Бейжің]] қаласында орналасқан 20 - ғасырдағы көлемі ауқымды алаң. Ауданы - 440 мың кв.м. Алаңның ішінде ультразамандық үлкен ұлттық опера театры және ұлттық жиналыстар үйі орналасқан. '''Оқиғалар''' Тяньаньмэ́нь алаңы [[Қытай тарихы|қытай]] халқының ұлттық [[символ]]<nowiki/>икалық жүрегі болып табылады. 1989 жылы студенттердің атылуымен осы алаң қайғылы атаққа ие болған еді. Тяньаньмэ́нь алаңында 1949 - жылы 1-қазанда Мао Цзэдун «[[Қытай Халық Республикасы]]<nowiki/>н» салтанатты түрде жария етті. [[2011 жыл|2011]]- жылы алаңда 8 метрлік [[Құң-зы|Конфуций]]<nowiki/>дің мүсіні орнатылған.Алайда, 2011 - жылдың 22- сәуірінде белгісіз себептермен демонтаждалған. '''Дереккөздер''' Орысша Уикипедиядан аударылған. 6uibw4plxmybyp0el2s802ovdncoj23 Қытай батпырауығы 0 576268 3642771 3641962 2026-08-14T09:44:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3585944 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg|нобай|alt= Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg| Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} '''Қытай батпырауығы'''- Қытайдың ең алғаш ұшар құралы. Сона ықылым ерте заманнан- әлемнің әр түкпіріндегі адамдар бейне құс сияқты көк жүзінде емін-еркін самғауды армандай бастаған. Қытайда мынадай бір аңыз бар: Чаң Ы деген ару өлместің дәрісін ішіп қойғандықтан, денесі жеңілдейді де, айға ұшып кетеді. Ежелгі Грецияда Икар деген адам әкесі байлап берген қанатпен ұшып күнді қуыпты деген әңгіме тараған. Арабтар болса, қалаған жеріне жеткізетін ұшар кілемді қиялдапты. Жер бетінде, ұшу қиялын болмысқа айналдырғандар Қытайлықтар еді. Қытай әдеби деректерінде жазылуынша, 2000 неше жылдың алдында Лубан атты ағаш шебері қырғидың қалықтап ұшуынан шабыт алып жасаған сауысқан тәрізді ұшар заты “Жасап болып самғап ұшқаннан, үш күн бойы жерге түспепті”- делінген. Лубанмен тұстас жасаған Қытайдың ойшылы және ғалымы Мо Жай деген адам да үш жыл уақыт жұмсап, ұша алатын ағаш кезқұйрық жасап шығыпты. Кейін қытайлықтар қағазды тапқырлағандықтан, бамбук шырпыға қағазды қарғашалап бояулы сурет сызып, шыжым байлап жел күшімен қалқытып ұшырған. Адамдар алғашында оны “қағаз кезқұйрық”- деп атаған, әрі сол арқылы хат-хабар жеткізетін болған. Одан да кейінірек, Ли Йе деген адам “қағаз кезқұйрықтың” басына сыбызғы байлап ұшырғанда, желеміктің үрлеуімен жыңның (Қытайдың күрделі саз аспабы-ред.) дауысы сияқты дауыс шығарған. Соған сай оны қытайлар “фыңжың” (“жел саз”мағынасында-ред.) деп атап кеткен. Мың жылдан астам уақыттан бері, қытайлықтар батпырауықты дәстүрлі халықтық өнер туындысы деп қарайды. Оның қаңқасының құрастырылуы, жарғағының желімделуі, сурет өрнегі және ұшыру әдісі жағында әртүрлі технология және өнер үлгісі қалыптасқан. Сонымен бірге, оның өн бойында би, өлең, сурет, опера, дін қатарлы мәдениет факторлары өзара қауышып, біте қайнасып жатады. Батпырауық ұшыру бір түрлі халықтық думан есептеледі. Алайда, кейбіреулер оны ғылыми тәжірибеге және әскери мақсаттарға да пайдаланған. Сұңдинастиясыныңадамдарыжарылғышдәрінібатпырауыққатаңып, білтесіне от тамызыпұшыруарқылыжаушебіне ойрансалған. Бұл түрдегі батпырауықты адамдар “киелі от қарға”депатаған. Миңдинастиясы кезінде Уан Ху деген адам батпырауық арқылы әуеде самғауды қиялдаған. Ол бір арқалы орындыққа 47 тал оталғыш дәрі толтырылған жебе түтікше (бұл яғни кәдімгі зымыранның бастауыш түрі-ред.) таңып, екі қолына батпырауық ұстап түтікшені от алдыру арқылы дәрі мен батпырауықтың күшіне сүйеніп, кеңістікке көтерілмекші болады. Уан Худың сынағы сәтсізая қталды. Дегенмен, ол адамзаттың тұңғыш реткі қозғаушы күш арқылы ұшу сынағы болғандықтан, бәрібір ұлы маңызға ие болып қала берді. Уан Худың еңбегін мәңгілік есте қалдыру үшін, Халықаралық астрономия бірлестігі айдың арғы бетіндегі бір сақина тәрізді тауға “Уан Ху тауы” деген атберді. ХІІІ ғасырдаиталиялық Марко Поло Қытайда 17 жылтұрыпелінеқайтқанда, ҚытайдыңбатпырауықжасауөнерінБатысқатаныстырды. БатпырауықБатысқатаралғансоң, еуропалықтардыңұшутуралыізденісісоданшабыталыптуындайбастады. Олардыңназараударғаныбатпырауықтыңкөркемөнерлікформасыемес, қайтаауаданауырзаттың да кеңістіккекөтерілеалатындығысияқтыфизикалықпринциптер мен басқа да ғылымитәжірибелерболды. 1752 жылы, жаздыңбірнажағайлыкешінде, америкалықәкелі-балалыФранклиндер, Филаделфия қаласыныңсыртында металл сым мен жібектенжасалғанбатпырауықұшырып, нажағайтогынылғалданғаншыжымдыбойлатыпжербетіненбиіктеубайлапқойғанкілттізбесінежеткізбекшіболды. Кілттізбегіндеадамдыәсерлендірерліктейжарқылтудырып, нажағайдыңбіртүрліэлектртаралуқұбылысыекендігідәлелденді. Франклин осы құбылысқанегізделіп, “жайтартқышты”ойлаптапты . 1794 жылы, Британиялық астроном Уелсонтәжірибеаспабынбатпырауыққақондырыпұшыруарқылыжоғарыкеңістіктегі температура, желжылдамдығы, ауақысымысияқтылардыөлшеп, әлемдетұңғыш кеңістіктегіметрологиялықөлшегіштіжасапшықты. 1804 жылы, Британиялықақсүйек Жорж Грей жасаған планер формалықжақтантұқыртпабатпырауыққамүлдеұқсайды. Батпырауықсоныменбірге, ұшудыреттеусаласынбағалысандықмәліметтерменжәнетәжірибелікәдістерменқамдады. 1877 жылыресейлікМожайски ерекшеүлкенбатпырауықтыңүстіндеотырады, ат-арбабатпырауықты тасжолдасүйрепшапқылайды, осы арқылыбатпырауықтыңқалқукүші мен көлбеубұрышыарасындағытәуелділіктіөлшеп, ұшақжасауғакөптегенқұндысандымәліметтержинады. ҰшақтытапқырлаушыағайындыРайттарзерттеукезінде, үнемібатпырауықұшыруәдісіарқылытәжірибежасапотырған. Сондықтан да, батпырауықұшуқұралдарыныңарғыатасыболмақ. Адам баласыныңұшуарманыдәлбатпырауықтыңтапқырлануынанбасталып, өзініңалғашқықадамынаттағанеді. АҚШ-тың ғарыш және әуеге ұшу көрмесіне Сүн У-кұңның суреті салынған бір батпырауық қойылып, оның қасына үлкен әріптермен бадырайта: “Ең алғашқы ұшар құрал – Қытайдың батпырауығы мен отты жебесі”- деп жазылған.<ref>http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323122353/http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm |date=2017-03-23 }}</ref> 0qqhvcex42nqo95d87g0kopbeufg7kp Азия тарихы 0 577472 3642567 3642158 2026-08-13T18:05:55Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3585736 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Азия тарихы''' — бірнеше тарихи және географиялық өңірлердің, Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс пен Еуразия далалары тарихын сипаттауға арналған ұғым. Генетикалық өзгерістерге сүйене отырып, ғалымдар бұл аймаққа адамдардың шамамен 40 000 жыл немесе 50 000 жыл бұрын келгенін анықтаған. Демек бұл жерді адам баласы ерте замандардан бері мекен етіп келеді. Еуразия жазығында Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Таяу Шығыс өзара бір-бірімен тығыз байланысады. Мысырды қоспағанда, Азия құрлығы көптеген ежелгі өркениеттердің бастау алған жері. Мысырдың және Солтүстік Африка жағалауларының ежелгі тұрғындары азиялықтар болуы мүмкін. Олар Америка үндістері мен эскимостарының ата-бабалары болған. Еуропалық ұлттар, ғұндар, түріктер, моңғолдар сияқты азиялық айбатты жауынгерлердің және бұлғарлар, мадиярлар, финдер іспетті азиялық отырықшы халықтардың Батысқа ығысқан басым бөлігінен қалыптасты. Б.з.д. 3500 жыл бұрын Месопотамияның Тигр-Ефрат жазығында ең ежелгі өркениет дамыды. Ол Жерорта теңізінің шығыс жағалауынан Солтүстікке қарай созылған “Құнарлы жарты ай” деген атаумен белгілі. Б.з.д. шамамен 2500 жыл бұрын Үнді жазығында, қазіргі Пәкістан жерінде және Солтүстік-Батыс Үндістанда тағы бір өркениет дами бастады, Солтүстік және Орталық Қытайда б.з.д. 1700 жыл бұрын, Хуан Хэ және Янцзы жазықтарында басқа да ежелгі өркениеттер қанат жайды. ==Дереккөздер== "Континенттер" энциклопедиясы [[Санат:Азия тарихы]] pxw43jxh3r76abe6xwtiqdsiiss3qgk Легион (телехикая) 0 577647 3642565 3642148 2026-08-13T18:05:47Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3098567 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} "'''Легион'''" ({{Lang-en|Legion}}) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] телехикая, Ноем Хоулимен FX үшін құрылған. Телехикая аттас [[Marvel Comics]]-тің кейіпкерінің өмірбаяны бойынша негізделген — Дэвид Хэллер ("Легион"). Шоу Marvel Television және FX Productions-пен бірлесіп түсірілген. Телехикаяның алғашқы көрінісі 2017 жылдың 8 ақпанына жобаланға. 2017 жылдың 15 наурызында хикая екінші маусымға ұзартылды. Ресейдегі алғашқы көрінісі FOX телеарнасында 2017 жылы 9 ақпанда 19:00 және 22:00-де өтті. == Желі == Дэвид Хэллерге [[шизофрения]] диагнозы қойылған, ол өзінің психикалық аурумен жасөспірім уақытысынан бері күресіп келе жатыр. Өз тұлғасының көптігінен шаршаған (әрбір оның тұлғасы белгілі бір күке ие) Дэвид, дұрыс ойлау қабілетін қайтаруға түрлі іс-әрекеттерді жасап жатыр. Дэвид бұл әректтерден бас тартады, бірақ сосын барлығы бір кездесумен өзгереді.  == Рөлдерде == === Негізгі құрамы === * Дэн Стивенс, Дэвид Хэллер рөлінде * Рейчел Келлер, Сидни (Сид) Барретт рөлінде * Обри Плаза, Ленни Баскер, Дэвидтің құрбысы рөлінде * Билл Ирвин, Кэр Лаудермилк, генетик рөлінде * Джереми Харрис, Птономи Уоллэйс рөлінде * Эмбер Мидтхандер, Кэрри Лаудермилк рөлінде * Кэти Аселтон, Эми Хэллер, Дэвидтің әпкесі рөлінде * Джин Смарт, Мелани Берд, дәрігер-терапевт рөлінде === Екінші кезектегі құрамы === * Дэвид Селби, үшінші бөлімнің агенті рөлінде * Дэвид Ферри, Деннис Киссинджер рөлінде * Элли Арайза, Филли рөлінде * Маккензи Грей, Уолтер / Око рөлінде * Скотт Лоуренс, Пул рөлінде * Джемейн Клемент, Оливер Берд рөлінде == Өндірісі == === Әзірлеу === 2015 жылдың қазанында FX телеарнасы "Легионның" сынымалы бөліміне тапсырыс берді, ал телехикаяның режиссері, атқарушы продюссер және сценарийшісі болып Ной Хоули бекітілді. 2016 жылыдң қаңтардың басында, Рэйчел Келлер жетекші әйел рөлін ойнайтыны туралы белгілі болды. Дэн Стивенс, Джин Смарт және Обри Плаза жобадағы рөлдерін ақпанда алса, Джереми Харрис және Эмбер Мидтандер негізгі актерлік құрамға кейінірек қосылды. Кэти Аселтон рөлді наурызда алды. FX телеарнасының президенті Джон Лэндграф 2016 жылдың қаңтарында телехикая туралы біраз ақпарат берді, мысалыға, телехикая кинематографиялық әлемдегі X-Men-мен ешбір байланыспайды деген және алғашқы маусымға 10 бөлім түсіріледі деген. Хоули HitFix-ке телехикаяда ешбір X-Men болмайды деген, бірақ сондада Брайан Сингер айтуы бойынша, телехикая X-Men әлемінің бір бөлігі болады деді.  === Түсіруі === Сынымалы бөлімнің  түсіруі Ванкуверде 2016 жылы өтті. Ал негізгі түсіруі 2016 жылдың жаз-күзінде өтті. == Бөлімдер == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width: 100%; margin-right: 0px; margin-bottom: 10px;" |- style="color:black" ! style="background:#CBCBCB"| № ! style="background:#CBCBCB"| Атауы ! style="background:#CBCBCB"| Режиссёр ! style="background:#CBCBCB"| Сценарийші ! style="background:#CBCBCB"| АҚШ-да көрсетілуі ! style="background:#CBCBCB"| Шығарылу коды {{Episode list|EpisodeNumber=1|Title=Бірінші бөлім|DirectedBy=[[Хоули, Ной|Ной Хоули]]|WrittenBy=Ной Хоули|OriginalAirDate=8 ақпан 2017|ProdCode=XLN01001|Viewers=1,62<ref name="101Ratings">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/wednesday-cable-ratings-feb-8-2017/|title=Wednesday cable ratings: 'Legion' premiere brings in strong numbers, 'The Magicians' holds steady|last=Welch|first=Alex|work=[[TV by the Numbers]]|date=February 9, 2017|accessdate=February 9, 2017|archiveurl=http://www.webcitation.org/6oA188fZY|archivedate=February 10, 2017|deadurl=no}}</ref>||LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=2|Title=Екінші бөлім|DirectedBy=Майкл Аппендаль|WrittenBy=Ной Хоули|OriginalAirDate=15 ақпан 2017|ProdCode=XLN01002|Viewers=1,13<ref name="102Ratings">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/wednesday-cable-ratings-feb-15-2017/|title=Wednesday cable ratings: ‘Black Ink Crew’ wins the night, ‘Legion’ dips|last=Welch|first=Alex|work=[[TV by the Numbers]]|date=February 16, 2017|accessdate=February 17, 2017|archiveurl=http://www.webcitation.org/6oLyLwtDC|archivedate=February 18, 2017|deadurl=no}}</ref>||LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=3|Title=Үшінші бөлім|DirectedBy=Майкл Аппендаль|WrittenBy=Питер Кэллоуэй|OriginalAirDate=22 ақпан 2017|ProdCode=XLN01003|Viewers=1.04<ref name="103Ratings">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/wednesday-cable-ratings-feb-22-2017/|title=Wednesday cable ratings: ‘Alaskan Bush People’ ticks up, ‘Legion’ ticks up|last=Welch|first=Alex|work=[[TV by the Numbers]]|date=February 23, 2017|accessdate=February 23, 2017|archiveurl=http://www.webcitation.org/6oVT4rw15|archivedate=February 24, 2017|deadurl=no}}</ref>||LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=4|Title=Төртінші бөлім|DirectedBy=[[Кондраки, Лариса|Лариса Кондраки]]|WrittenBy=Натаниэль Халперн|OriginalAirDate=1 наурыз 2017|ProdCode=XLN01004|Viewers=0.75<ref name="104Ratings">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/wednesday-cable-ratings-march-1-2017/ |title=Wednesday cable ratings: ‘Legion’ takes a hit, ‘Six’ holds steady|last=Welch|first=Alex|work=[[TV by the Numbers]]|date=March 2, 2017|accessdate=2017-03-03}}</ref>||LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=5|Title=Бесінші бөлім|DirectedBy=Тим Милантс|WrittenBy=Питер Кэллоуэй|OriginalAirDate=8 наурыз 2017|ProdCode=|Viewers=<!-- |ShortSummary =-->|LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=6|Title=Алтыншы бөлім|DirectedBy=Хиро Мураи|WrittenBy=Натаниэль Халперн|OriginalAirDate=15 наурыз 2017|ProdCode=|Viewers=<!-- |ShortSummary =-->|LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=7|Title=Жетінші бөлім|DirectedBy=|WrittenBy=|OriginalAirDate=22 наурыз 2017|ProdCode=|Viewers=<!-- |ShortSummary =-->|LineColor=CBCBCB}} {{Episode list|EpisodeNumber=8|Title=Сегізінші бөлім|DirectedBy=|WrittenBy=|OriginalAirDate=29 наурыз 2017|ProdCode=|Viewers=<!-- |ShortSummary =-->|LineColor=CBCBCB}} |} == Сілтемелер == * [http://www.fxnetworks.com/region-fx Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201165427/http://www.fxnetworks.com/region-fx |date=2015-02-01 }}(ағылш.) * {{Imdb title|5114356|«Легион»}}(ағыл.)<span id="cxmwwA" tabindex="0"> </span>''[[Internet Movie Database]]''<span id="cxmwwA" tabindex="0"> сайтында</span> * [http://legion.foxtv.ru/ Бет телеарнасының сайтында FOX]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}}(орыс.) [[Санат:АҚШ телесериалдары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] fkkkaqctkvrjukcu7ie7jhttibfplc3 Стив Бико 0 578008 3642786 3596718 2026-08-14T10:35:32Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642786 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Стив Бико''' (18 желтоқсан 1946 – 12 қыркүйек 1977) – қара нәсілді оңтүстік африкандықтардың құқықтары үшін күрескен адам, Оңтүстік Африкадағы «қара сана» қозғалысының қалаушысы. == Өмірбаяны == Стив Бико Eastern Cape аймақта King William қаласында қарапайым отбасында төрт баланың үшіншісі болып дүниеге келген. Оның әкесі ерте қайтыс болды.<br /> Бала кезінен бастап, Стив саясатқа қызығушылық танытты. Саяси себептер бойынша ол Элис қаласындағы (Оңтүстік Африка) Lovedale беделді мектептен шығарылып, содан кейін Merienhille Әулие Франциск либералды Рим-католик колледжінде оқуын жалғастырды.<br /> 1966 жылы Дурбанда қаласындағы Natal университеті медицина факультетіне түседі. Онда ол өзінің болашақ досы және тәлімгері Джошуа Мбойя Дадамен танысады. Бико «Оңтүстік Африка Ұлттық студенттер одағының» көпұлтты ұйымның мүшесі болды . Бірақ ол көп ұзамай Еуропалық емес студенттер (қара, үндістер мен «түрлі-түсті») өз құқықтары үшін күресуге өз ұйымын құруға тиіс деп тапты. Сондықтан, 1968 жылы ол «Африкандық студенттер ұйымының» (SASO) негізін қалаушылардың бірі және оның тұңғыш президенті болды. Содан кейін, бұл ұйым «қара сана» қозғалысына кірді.<br /> Бико, сондай-ақ Дүниежүзілік Христиан студенттер Федерациясының жұмысына қатысады. 1972 жылы, Стив «Қара нәсілді Ассамблеясының» құрметті президенті болып сайланды. <br /> 1973 жылы оқудан шығарылды, ал оған сол жылы бақылау орнатылды: ол қаладан кетуге, бір адамнан артық сөйлесуге және жұрт алдында сөйлеуга тыйым салынды. Сондай-ақ Стивтің дәйексөздерін баспа мен сөйлеуде қолдануға тыйым салынған. <br /> == Тұтқындау және өлім == 17 тамыз 1977 жылы Стив Бико досы Питер Джонспен «бостандық үшін жаңа қозғалыстың» басшысы Невилл Александрмен келіссөздер жүргізу үшін Кейптаунға барды. 18 тамызда артқа қайтар жолында, ол терроризм деген күдікпен Кинг-Уильямс қасында қамауға алынды. Келесі күні ол түрменің әскери ауруханасында қайтыс болады. == Естелік == Биконың тұлғасы аңызға айналды және оның есімі музыка, әдебиет және кинода мәңгіге есте қалды. Biko туралы көптеген әншілер рэп, хип-хоп, джаз, рок шырқады. Олардың арасында Питер Хэммилл, Public Enemy, Патрис, Питер Гэбриэл, Дэйв Мэтьюс, System Of A Down, Simple Minds, U2 және басқалары.<br /> Бүгін Стив Биконың атымен Оңтүстік Африка, Англия мен АҚШтың жоғары оқу орындары, көшелер мен ғимараттар аталады. Бостандық алаңындағы технологиялық Дурбан университетінде оның қола бюсті орнатылған. == Сілтемелер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%BE,_%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2<br /> http://www.left.ru/2002/20/biko70.html<br /> http://www.sbf.org.za/home/ daio8osp7fk8horuxk53hww0fy2rd06 Орыс-жапон келісімі 0 578201 3642568 3642163 2026-08-13T18:05:56Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2541257 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орыс-жапон келісімі''' - орыс және Жапония мемлекеттерінің қарым-қатынасын жақсарту мақсатымен 1910 ж. 21 маусымда (4 шілдеде) Петербургте жасалған келісім. Келісімге Ресейдің сыртқы істер министрі А.П.Извольский, Жапония елшісі И.Мотоно қол қойды. Екі жақ Маньчжурия т.ж. қатынасын достық жағдайда пайдалануға шешім қабылдады. Ресей мен Жапония Маньчжурияда ықпал жүргізу аймағында бір-бірінің мүдделеріне қарсы келмеуге және бұл мүдделерді қорғауға келісті. Бұл келісім екі ел арасындағы қарым-қатынас жағдайын жақсартып, сол жылы Жапонияның Корей елін аннексиялауына жол ашты. ==Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 8-ші том.1976== ftbl2cokdp91asqtk3gnjv57isqds1h Доу-Джонс өндірістік индексі 0 578404 3642566 3642149 2026-08-13T18:05:48Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2542202 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Доу-Джонс өндірістік индексі''' (ағыл. ''Dow Jones Industrial Average'', қысқаша ''DJIA'') - ''[[The Wall Street Journal]]'' газетінің редакторы мен ''Dow Jones & Company'' компаниясының негізін қалаушы Чарльз Доу (ағыл. ''Charles Dow'') ойлап тапқан қор индекстерінің бірі. ==Индекс жайлы== Доу-Джонс - америкалық нарықтағы ең алғашқы индекстердің бірі. Бұл индекс америкалық қор индекстерінің өндірістік дамуын бақылауға арналған көрсеткіш. Индекс [[Америка Құрама Штаттары]]ның ең ірі 30 компаниясын қамтиды. "[[Өндіріс]]тік" сөзі осы уақытта тарихи атауына ғана қатысты қолданады, себебі қазіргі таңда индекске кіретін компаниялардың көбісі осы салаға еш қатысы жоқ. Бастапқы уақытта индекс осы көрсеткіште қамтылатын компаниялардың акцияларының арифметикалық ортасы ретінде есептелетін. Қазіргі кезде индекске кіретін компаниялардың акциялары бөлінуге (сплита) немесе қосылуға (консолидация) байланысты есептеуде бағалардың қосындысы әр уақытта өзгеріп тұратын бөлгішке бөлініп, масштабтық ортасы алынады. Бұл сонда кіретін акциялардың ішкі құрылымындағы өзгерістерді ескере отырып, индекстің шынайы көрсеткішке жетуі үшін қолданылады. ==Тарихы== Индекстің алғашқы нұсқалары 1884 жылы пайда болып, онда 9 теміржол және 2 өндірістік компаниялардың акцияларының бағаларын қамтыған болатын. Индекстің бұл нұсқасы жарияланбай, тек ішкі сараптамаларға қолданылған еді. Алғашқы рет индекс «өндірістік» болып 1896 жылдың 26 мамаырында жарияланды. Сол уақытта индекс 12 америкалық өндірістік компаниялардың орташа арифметикалық көрсеткіші еді және сол уақыттан қазіргі таңға дейін [[General Electric]] компаниясы бар, алайда ол 1898 жылдың қыркүйегінен 1899 жылдың сәуіріне дейін және 1901 жылдың сәуірінен 1907 жылдың қарашасына дейін индекске кірмеді. GE-ден бөлек алғашқы индекске келесі компаниялар кірді: *''American Cotton Oil Company'', ''Bestfoods'' компаниясының ізашары, қазір ''Unilever'' компаниясың құрамында *''American Sugar Company'', қазір '' Domino Foods, Inc.'' *''American Tobacco Company'', 1911 жылы бөлініп кетті *''Chicago Gas Company'', ''Peoples Gas Light & Coke Co.'' компаниясы 1897 жылы сатып алды (қазір ''Peoples Energy Corporation'') *''Distilling & Cattle Feeding Company'', қазір ''Millennium Chemicals'' *''Laclede Gas Light Company'', ''The Laclede Group'' атымен белгілі *''National Lead Company'', қазір ''NL Industries'' *''North American Company'', 1940 жылы бөлініп кетті *''Tennessee Coal, Iron and Railroad Company'', 1907 жылы ''U.S. Steel'' компаниясы сатып алды *''U.S. Leather Company'', 1952 жылы жойылды *''U.S. Rubber Company'', аты 1967 жылы ''Uniroyal''-ға өзгертіліп, 1990 жылы ''Michelin'' компаниясы сатып алды 1916 жылы компаниялар саны 20-ға, ал 1928 жылдың 1 қазанынан бастап 30-ға жеткен болатын. Индекстегі компаниялар ауысқанда бір дегенде 2-3 компания алмасады. Ең өзгерістерге толы уақыт ХХ ғасырдың 30-жылдары Ұлы депрессия кездерінде болды: 1930 жылдың 18 шілдесінде индексте бір сәтте 7 компания, ал 1932 жылдың 29 мамырында 8 компания алмастырылды. Индекс құрылымында еш өзгерістер болмаған 1939-1956 және 1959-1976 жылдар аралығындағы 17 жылдық екі кезең болды. Ең алғашқы баспаға шыққан Доу-Джонс индексінің көрсеткіші 40,94 болды. 1966 жылдың басында жеткен 1000 пункттық белгісі 15 жыл көлеміндегі ең жоғарғы көрсеткіш болды. Сол уақыт кезінде индекс өз құнының 1/3 бөлігін жоғалтқан төрт қатал трендты бастан өткерді. 80-жылдары, әсіресе 90-жылдары индекстің қарқынды өсуі байқалды. 1995 жылдың 21 қарашасында индекс алғаш рет 5 000 (5023,55) бағанынан, ал 1999 жылдың 29 наурызында 10 000 (10 006,78) көрсеткішінен асып түсті. Содан соң небәрі бір ай көлемінде индекс 11 014,70-ке жетті. 2000 жылдың 14 қаңтарында Доу-Джонс индексі сол кездегі 11 722,98 максимумына жеткен еді. Содан соң индекстің күрт төмендеуі байқалып, 2002 жылдың 9 қазанында DJIA аралық минимумына жетіп, 7286,27 көрсеткішіне жетті. 2013 жылдың наурызында индекс 2007 жылдан бері келе жатқан 14198,10 пункттен тұратын күн ішіндегі рекордтан асып түсті. Доу-Джонс индексінің пайыздық жағынан ең үлкен құлдырауы 1987 жылдың "қара дүйсенбісінде" болып, 22,6 %-ын жоғалтты. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі теракттен кейінгі бірінші тауар күнінде индекс 7,1 %-ын жоғалтты. ===Тарихи [[максимум]]дар=== {| class="wikitable" |- ! Типі !! Датасы !! Көрсеткіші |- | Күн ішіндегі [[максимум]] || 26 қаңтар 2017 || 20 100,91 |- | Максималды жабылым || 19 мамыр 2015 || 18 312,39 |} ===Ең үздік күндер=== Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең үздік күндер көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1933, 15 наурыз || 62,10 || 9.9 || 15,34 |- | 2 || 1931, 6 қазан || 99,34 || 12,86 || 14,87 |- | 3 || 1929, 30 қазан || 258,47 || 28,40 || 12,34 |- | 4 || 1932, 21 қыркүйек || 75,16 || 7,67 || 11,36 |- | 5 || 2008, 13 қазан || 9387,61 || 936,42 || 11,08 |- | 6 || 2008, 28 қазан || 9065,12 || 889,35 || 10,88 |- | 7 || 1987, 21 қазан || 2027,85 || 186,84 || 10,15 |- | 8 || 1932, 3 тамыз || 58,22 || 5,06 || 9,52 |- | 9 || 1932, 11 ақпан || 78,60 || 6,80 || 9,47 |- | 10 || 1929, 14 қараша || 217,28 || 18,59 || 9,36 |- | 11 || 1931, 28 желтоқсан || 80,69 || 6,90 || 9,35 |- | 12 || 1932, 13 ақпан || 85,82 || 7,22 || 9,19 |- | 13 || 1932, 6 мамыр || 59,01 || 4,91 || 9,08 |- | 14 || 1933, 19 сәуір || 68,31 || 5,66 || 9,03 |- | 15 || 1931, 8 қазан || 105,79 || 8,47 || 8,70 |- | 16 || 1932, 10 маусым || 48,94 || 3,62 || 7,99 |- | 17 || 1939, 5 қыркүйек || 148,12 || 10,03 || 7,26 |- | 18 || 1931, 3 маусым || 130,37 || 8,67 || 7,12 |- | 19 || 1932, 6 қаңтар || 76,31 || 5,07 || 7,12 |- | 20 || 2009, 23 наурыз || 7775,86 || 497,48 || 6,84 |- | 21 || 1932, 14 қазан || 63,84 || 4,08 || 6,83 |- | 22 || 1907, 15 наурыз || 59,58 || 3,74 || 6,70 |- | 23 || 2008, 13 қараша || 8835,25 || 552,59 || 6,67 |- | 24 || 1893, 27 шілде || 27,00 || 1,68 || 6,64 |- | 25 || 1931, 20 маусым || 138,96 || 8,65 || 6,64 |- | 26 || 1933, 24 шілде || 94,28 || 5,86 || 6,63 |- | 27 || 2008, 21 қараша || 8046,42 || 494,13 || 6,54 |- | 28 || 1893, 2 тамыз || 28,48 || 1,74 || 6,51 |- | 29 || 1933, 19 маусым || 95,99 || 5,76 || 6,38 |- | 30 || 1901, 10 мамыр || 52,50 || 3,14 || 6,36 |- |} Дереккөз: [[The Wall Street Journal]] ===Ең нашар күндер=== Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең нашар күндер көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1987, 19 қазан || 1738,74 || −508,00 || −22,61 |- | 2 || 1929, 28 қазан || 260,64 || −38,33 || −12,82 |- | 3 || 1929, 29 қазан || 230,07 || −30,57 || −11,73 |- | 4 || 1929, 6 қараша || 232,13 || −25,55 || −9,92 |- | 5 || 1899, 18 желтоқсан || 42,69 || −4,08 || −8,72 |- | 6 || 1895, 20 желтоқсан || 29,42 || −2,74 || −8,52 |- | 7 || 1932, 12 тамыз|| 63,11 || −5,79 || −8,40 |- | 8 || 1907, 14 наурыз|| 55,84 || −5,05 || −8,29 |- | 9 || 1987, 26 қазан || 1793,93 || −156,83 || −8,04 |- | 10 || 2008, 15 қазан || 8577,91 || −733,08 || −7,87 |- | 11 || 1933, 21 шілде|| 88,71 || −7,55 || −7,84 |- | 12 || 1937, 18 қазан || 125,73 || −10,57 || −7,75 |- | 13 || 2008, 1 желтоқсан || 8149,09 || −679,95 || −7,70 |- | 14 || 1893, 26 шілде|| 25,32 || −2,02 || −7,39 |- | 15 || 2008, 9 қазан || 8579,19 || −678,91 || −7,33 |- | 16 || 1917, 1 ақпан || 88,52 || −6,91 || −7,24 |- | 17 || 1997, 27 қазан || 7161,15 || −554,26 || −7,18 |- | 18 || 1932, 5 қазан || 66,07 || −5,09 || −7,15 |- | 19 || 2001, 17 қыркүйек || 8920,70 || −684,81 || −7,13 |- | 20 || 1931, 24 қыркүйек || 107,79 || −8,20 || −7,07 |- | 21 || 1933, 20 шілде || 96,26 || −7,32 || −7,07 |- | 22 || 2008, 29 қыркүйек || 10365,45 || −777,68 || −6,98 |- | 23 || 1989, 13 қазан || 2569,26 || −190,58 || −6,91 |- | 24 || 1914, 30 шілде || 52,32 || −3,88 || −6,90 |- | 25 || 1988, 8 қаңтар || 1911,31 || −140,58 || −6,85 |- | 26 || 1929, 11 қараша || 220,39 || −16,14 || −6,82 |- | 27 || 1940, 14 мамыр || 128,27 || −9,36 || −6,80 |- | 28 || 1931, 5 қазан || 86,48 || −6,29 || −6,78 |- | 29 || 1940, 21 мамыр || 114,13 || −8,30 || −6,78 |- | 30 || 1934, 26 шілде|| 85,51 || −6,06 || −6,62 |- |31 |2015, 24 тамыз |15458,51 | -1001,24 | -6,08 |- |} Дереккөз: [[The Wall Street Journal]] ===Ең үздік айлар=== Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең үздік айлар көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1933, сәуір || 77,66 || 22,26 || 40,18 |- | 2 || 1932, тамыз || 73,16 || 18,90 || 34,83 |- | 3 || 1932, шілде || 54,26 || 11,42 || 26,66 |- | 4 || 1938, маусым || 133,88 || 26,14 || 24,26 |- | 5 || 1915, сәуір|| 71,78 || 10,95 || 18,00 |- | 6 || 1931, маусым || 150,18 || 21,72 || 16,91 |- | 7 || 1928, қараша || 293,38 || 41,22 || 16,35 |- | 8 || 1898, мамыр || 38,64 || 4,94 || 14,66 |- | 9 || 1897, тамыз || 40,15 || 5,07 || 14,45 |- | 10 || 1976, қаңтар || 975,28 || 122,87 || 14,41 |- | 11 || 1904, қараша || 52,76 || 6,59 || 14,27 |- | 12 || 1975, қаңтар || 703,69 || 87,45 || 14,19 |- | 13 || 1987, қаңтар || 2158,04 || 262,09 || 13,82 |- | 14 || 1919, мамыр || 105,50 || 12,62 || 13,59 |- | 15 || 1939, қыркүйек || 152,54 || 18,13 || 13,49 |- | 16 || 1933, мамыр || 88,11 || 10,45 || 13,46 |- | 17 || 1931, ақпан || 189,66 || 22,11 || 13,20 |- | 18 || 1891, тамыз || 40,71 || 4,68 || 12,99 |- | 19 || 1933, тамыз || 102,41 || 11,64 || 12,82 |- | 20 || 1900, қараша || 48,78 || 5,53 || 12,79 |- | 21 || 1920, наурыз || 102,81 || 11,50 || 12,59 |- | 22 || 1938, сәуір || 111,28 || 12,33 || 12,46 |- | 23 || 1885, қазан || 38,55 || 4,22 || 12,29 |- | 24 || 1929, маусым || 333,79 || 36,38 || 12,23 |- | 25 || 1915, қыркүйек || 90,58 || 9,38 || 11,55 |- | 26 || 1916, қыркүйек || 102,90 || 10,65 || 11,54 |- | 27 || 1908, наурыз || 49,46 || 5,11 || 11,52 |- | 28 || 1982, тамыз || 901,31 || 92,71 || 11,47 |- | 29 || 1933, маусым || 98,14 || 10,03 || 11,38 |- | 30 || 1898, тамыз || 44,21 || 4,50 || 11,33 |- |} Дереккөз: EconStats ===Ең нашар айлар=== Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең нашар айлар көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1931, қыркүйек || 96,61 || −42,80 || −30,70 |- | 2 || 1938, наурыз || 98,95 || −30,69 || −23,67 |- | 3 || 1932, сәуір || 56,11 || −17,17 || −23,43 |- | 4 || 1987, қараша || 1993,53 || −602,75 || −23,22 |- | 5 || 1940, мамыр || 116,22 || −32,21 || −21,70 |- | 6 || 1929, қазан || 273,51 || −69,94 || −20,36 |- | 7 || 1932, мамыр || 44,74 || −11,37 || −20,26 |- | 8 || 1893, шілде || 26,38 || −5,95 || −18,40 |- | 9 || 1930, маусым || 226,34 || −48,73 || −17,72 |- | 10 || 1931, желтоқсан || 77,90 || −15,97 || −17,01 |- | 11 || 1933, ақпан || 51,39 || −9,51 || −15,62 |- | 12 || 1998, тамыз || 7539,07 || −1344,22 || −15,13 |- | 13 || 1931, мамыр || 128,46 || −22,73 || −15,03 |- | 14 || 1907, қазан || 42,27 || −7,34 || −14,80 |- | 15 || 1930, қыркүйек || 204,90 || −35,52 || −14,77 |- | 16 || 1903, шілде || 37,19 || −6,09 || −14,07 |- | 17 || 1973, қараша || 822,25 || −134,33 || −14,04 |- | 18 || 2008, қазан || 9336,93 || −1513,73 || −13,95 |- | 19 || 1903, қыркүйек || 33,55 || −5,42 || −13,91 |- | 20 || 1932, қазан || 61,90 || −9,66 || −13,50 |- | 21 || 1919, қараша || 103,60 || −15,32 || −12,88 |- | 22 || 1937, қыркүйек || 154,57 || −22,84 || −12,87 |- | 23 || 1929, қараша || 238,95 || −34,56 || −12,64 |- | 24 || 1899, желтоқсан || 48,41 || −6,94 || −12,54 |- | 25 || 2002, қыркүйек || 7591,93 || −1071,57 || −12,37 |- | 26 || 1931, сәуір || 151,19 || −21,17 || −12,28 |- | 27 || 1920, ақпан || 91,31 || −12,51 || −12,05 |- | 28 || 1899, мамыр || 49,46 || −6,74 || −11,99 |- | 29 || 2009, ақпан || 7062,93 || −937,93 || −11,72 |- | 30 || 1907, наурыз || 58,72 || −7,61 || −11,47 |- |} Источник: EconStats ===Ең үздік жылдар === Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең үздік жылдар көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1915 || 99,15 || 44,57 || 81,66 |- | 2 || 1933 || 99,90 || 39,97 || 66,69 |- | 3 || 1928 || 300,00 || 97,60 || 48,22 |- | 4 || 1908 || 63,11 || 20,07 || 46,63 |- | 5 || 1954 || 404,39 || 123,49 || 43,96 |- | 6 || 1904 || 50,99 || 15,01 || 41,72 |- | 7 || 1935 || 144,13 || 40,09 || 38,53 |- | 8 || 1975 || 852,41 || 236,17 || 38,32 |- | 9 || 1905 || 70,47 || 19,48 || 38,20 |- | 10 || 1958 || 583,65 || 147,96 || 33,96 |- | 11 || 1995 || 5117,12 || 1282,68 || 33,45 |- | 12 || 1919 || 107,23 || 25,03 || 30,45 |- | 13 || 1925 || 156,66 || 36,15 || 30,00 |- | 14 || 1927 || 202,40 || 45,20 || 28,75 |- | 15 || 1938 || 154,76 || 33,91 || 28,06 |- | 16 || 1985 || 1546,67 || 335,10 || 27,66 |- | 17 || 1989 || 2753,20 || 584,63 || 26,96 |- | 18 || 1945 || 192,91 || 40,59 || 26,65 |- | 19 || 1924 || 120,51 || 24,99 || 26,16 |- | 20 || 1996 || 6448,27 || 1331,15 || 26,01 |- | 21 || 2003 || 10453,92 || 2112,29 || 25,32 |- | 22 || 1999 || 11497,12 || 2315,69 || 25,22 |- | 23 || 1936 || 179,90 || 35,77 || 24,82 |- | 24 || 1997 || 7908,25 || 1459,98 || 22,64 |- | 25 || 1986 || 1895,95 || 349,28 || 22,58 |- | 26 || 1898 || 44,33 || 8,13 || 22,46 |- | 27 || 1922 || 98,73 || 17,63 || 21,74 |- | 28 || 1897 || 36,20 || 6,30 || 21,07 |- | 29 || 1955 || 488,40 || 84,01 || 20,78 |- | 30 || 1991 || 3168,83 || 535,17 || 20,32 |- |} Дереккөз: Dow Jones & Company ===Ең нашар жылдар === Кестеде 1885 жылдан бастап пайыздық өзгерісі бойынша ең нашр жылдар көрсетілген. {| class="wikitable sortable" |- ! Дәрежесі !! Датасы!! Жабылу пункті !! Пункттегі өзгерістер !! %-дық өзгерісі |- | 1 || 1931 || 77,90 || −86,68 || −52,67 |- | 2 || 1907 || 43,04 || −26,08 || −37,73 |- | 3 || 2008 || 8776,39 || −4488,43 || −33,84 |- | 4 || 1930 || 164,58 || −83,90 || −33,77 |- | 5 || 1920 || 71,95 || −35,28 || −32,90 |- | 6 || 1937 || 120,85 || −59,05 || −32,82 |- | 7 || 1974 || 616,24 || −234,62 || −27,57 |- | 8 || 1893 || 29,91 || −9,76 || −24,60 |- | 9 || 1903 || 35,98 || −11,12 || −23,61 |- | 10 || 1932 || 59,93 || −17,97 || −23,07 |- | 11 || 1917 || 74,38 || −20,62 || −21,71 |- | 12 || 1966 || 785,69 || −183,57 || −18,94 |- | 13 || 1910 || 59,60 || −12,96 || −17,86 |- | 14 || 1977 || 831,17 || −173,48 || −17,27 |- | 15 || 1929 || 248,48 || −51,52 || −17,17 |- | 16 || 2002 || 8341,63 || −1679,87 || −16,76 |- | 17 || 1973 || 850,86 || −169,16 || −16,58 |- | 18 || 1941 || 110,96 || −20,17 || −15,38 |- | 19 || 1969 || 800,36 || −143,39 || −15,19 |- | 20 || 1890 || 36,09 || −5,95 || −14,15 |- | 21 || 1957 || 435,69 || −63,78 || −12,77 |- | 22 || 1940 || 131,13 || −19,11 || −12,72 |- | 23 || 1962 || 652,10 || −79,04 || −10,81 |- | 24 || 1913 || 57,71 || −6,66 || −10,35 |- | 25 || 1960 || 615,89 || −63,47 || −9,34 |- | 26 || 1981 || 875,00 || −88,99 || −9,23 |- | 27 || 1901 || 47,29 || −4,51 || −8,71 |- | 28 || 1887 || 37,77 || −3,47 || −8,41 |- | 29 || 1946 || 177,20 || −15,71 || −8,14 |- | 30 || 2001 || 10021,50 || −765,35 || −7,10 |- |} Дереккөз: Dow Jones & Company ==Кемшіліктері== * Доу-Джонс индексінің ерекшілігі - ол акциялардың орташа ағымдық бағасын базалық мөлшерін салыстырмай көрсетеді. Сондықтан индексті белгілі бір таңдап алған мөлшермен (белгілі бір датамен) салыстырып қарастыру керек. * Индекстің елеулі кемшіліктерінің бірі - оны есептеу әдісі. Оны есептегенде индекске кіретін компаниялардың акциялары қосылып, түзету коэффицентіне бөлінеді. Қорытындысында, егер бір компанияның капитализациясы басқа компанияның капитализациясынан едәуір аз бола тұра, бір акциясының құны үлкен болса, онда ол индекске көбірек әсер етеді. Сол себепті, индекстегі салыстырмалы түрде арзанырақ акцияның үлкен пайыздық өзгерісі қымбатырақ акцияның мардымсыз өзгерісімен теңестірілуі мүмкін. * Бар болғаны 30 компанияны қамтығандықтан Доу-Джонс индексі қор нарығының жалпы белсенділігін толықтай көрсететін индекс бола алмайды. Объективті болу үшін кейде Доу-Джонс индексімен қатар [[S&P 500]] индексі де қолданылады. ==Құрылымы== Доу-Джонс индексімен қамтылған компаниялар тізімі қор нарығындағы ахуалға байланысты қайта қаралып тұрады. Осы тізімді құрастырумен ''[[The Wall Street Journal]]'' газетінің редакциясы айналысады. 2013 жылдың 20 қыркүйегінен бастап Доу-Джонс индексі келесі 30 компанияны қамтиды (аттарынан кейін жақшада биржа котирования және компания [[тикер]]і көрсетілген): * 3M Co. (NYSE: MMM) (өндірістік конгломерат) *American Express Co. (NYSE: AXP) (несие қызметі) *AT&T (NYSE: T) (телекоммуникация) 18 наурыздан бастап Apple Inc. (NASDAQ: AAPL) (электроника) *Boeing Co., The (NYSE: BA) (авиақұрылыс пен қорғаныс) *Caterpillar, Inc. (NYSE: CAT) (ауылшаруашылық және құрылыс техникасы) *Cisco Systems (NASDAQ: CSCO) (телекоммуникация)[] *Chevron Corp.(NYSE: CVX) (мұнай-газ компаниясы)[] *Coca-Cola Co. (NYSE: KO) (сусындар) *E.I. du Pont de Nemours & Co. (NYSE: DD) (химия) *Exxon Mobil Corp. (NYSE: XOM) (мұнай-газ компаниясы) *General Electric Co. (NYSE: GE) (өндірістік конгломерат) *The Goldman Sachs Group, Inc. (NYSE: GS) Bank of America *Home Depot, Inc. (NYSE: HD) (құрылыс заттары дүкендері) *Intel Corp. (NASDAQ: INTC) (жартылай өткізгіштер) *International Business Machines Corp. (NYSE: IBM) (есептеу техникасы) *JPMorgan Chase and Co. (NYSE: JPM) (қаржылық топ) *Johnson & Johnson Inc. (NYSE: JNJ) (химия, фармацевтика) *McDonald’s Corp. (NYSE: MCD) (тез тамақтану ресторандары) *Merck & Co., Inc. (NYSE: MRK) (фармацевтика) *Microsoft Corp. (NASDAQ: MSFT) (бағдарламалық жасақтама) *Nike Inc. (NYSE: NKE) Alcoa *Pfizer, Inc. (NYSE: PFE) (фармацевтика) *Procter & Gamble Co. (NYSE: PG) (тұрмыстық химия) *Travelers (NYSE: TRV) (сақтандыру)[] *UnitedHealth Group Inc (NYSE: UNH) (денсаулық сақтау)[] *United Technologies Corp. (NYSE: UTX) (өндірістік конгломерат) *Verizon Communications (NYSE: VZ) (телекоммуникация) *Visa, Inc. (NYSE: V) Hewlett-Packard *Wal-Mart Stores, Inc. (NYSE: WMT) (сауда жүйесі) *Walt Disney Co., The (NYSE: DIS) (ойын-сауық индустриясы) == Ғаламтар дереккөздері == * [http://www.dowjones.com/ ''Dow Jones & Company'' ресми парақшасы ] * [[Bloomberg]] порталынан [http://www.bloomberg.com/markets/stocks/movers/dow/ Dow Jones индексінің графигі] алынған fukdirnnozh639jbqgbaxyezqimcyc2 Елизавета Михайловна Боярская 0 578962 3642570 3642172 2026-08-13T18:05:58Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3628371 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Елизавета Боярская 2017 1.jpg|thumb|Елизавета Боярская (2017)]] == Боярская Елизавета Михайловна == '''Елизаве́та Миха́йловна Боя́рская''' (туғ. 20 желтоқсанда 1985 жылы, Ленинград, КСРО) — Ресей театр мен киноның актрисасы. Михаил Боярский мен Лариса Луппианның қызы, Сергей Боярскийның апасы. == Өмірбаяны == Елизавета Боярская Ленинградте 20 желтоқсанда 1985 жылы халықаралық Ресей әртістердің Михаил Боярский мен Лариса Луппиан арасында туды. Кішкентай кезінде ешқандай актер шеберлігін көрсеткен жоқ. 13 жасында өзі биге (классика мен джазға) араластырды. Жеткіншек жасында модель мектебін бітірді. Ол екінші Александр атындағы Санкт-Петербург гимназиясында оқыды, бірақ соңғы бірнеше жыл ол репетитормен оқыды.Осы арқылы Елизавета екі шетел тілімен кернеді — ағылшын мен неміс. Бітіруші жылы ол «пиар» бөліміне Санкт-Петербург мемлекеттік университеттің журналистика факультетіне түсті. Кейбір уақыт дайндық курсына барып жүрді,себебі осы мамандыққа қызығушылық бітті. Ленсовет атындағы театрдың спектакльларына жәнеде "Моховой" оқу театрына барғаннан кейін Елизавет таетр институтына түсуге шешті. Елизавета Санкт-Петербург мемлекеттік академиясын театр өнеріне түсуге бірнеше ай дайындалды. Кейін Лев Абрамович Додин курсына түсті жәнеде президенттік шәкіртақысын жеңді. Ол 2007 жылы осы вузды бітірді. 2006 жылдан бастап ол Санкт-Петербургтегі кіші драма театрының әртісі болды. Елизавета 2006 жылдың 9 наурызында алғашқы рет сахнаға шықты жәнеде «Король Лир» спектакльде Гонерилья рөлін ойнады. 2001 жылы ол «Агент национальной безопасности 3» көпсериалдық фильмінде 2001 жылы түсті, ал 2006 жылы «Бункер» батыс киносында 2004 жылы түсті. 2010 жылдан бері актер Максим Матвеевпен некеде, ерлі-зайыптылар Андрей және Григорий есімді екі ұлды тәрбиелеп отыр. == Театрдегі рөлдері == 2006 — «Король Лир» по пьесе Уильяма Шекспира — Гонерилья 2006 — «Блажь» — Гурьевна 2007 — «Жизнь и судьба» по роману Василия Гроссмана — Женя 2008 — «Бесплодные усилия любви» по пьесе Уильяма Шекспира — Розалина 2009 — «Прекрасное воскресенье для разбитого сердца» — Доротея 2010 — «Три сестры» по пьесе Антона Чехова — Ирина 2012 — «Коварство и любовь» по трагедии Фридриха Шиллера — Луиза 2014 — «Вишнёвый сад» по пьесе Антона Чехова — Варя 2015 — «Братья и сёстры» по пьесе Фёдора Абрамова — Варвара Иняхина == Сілтемелер == * [http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html Боярская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027011036/http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html |date=2013-10-27 }} * [http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html Елизавета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002195416/http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html |date=2017-10-02 }} * [http://www.rollingstone.ru/error404/ рөл]{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ресей актрисалары]] 08nzvk6mq84wijcs8qblmhfcz62syui Азаматтық ұлтшылдық 0 579912 3642569 3642168 2026-08-13T18:05:57Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3629846 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Азаматтық ұлтшылдық''' немесе '''либералды ұлтшылдық''' — саяси пәлсапашылармен анықталған [[еркіндік]], [[Толеранттық | толеранттылық]], [[Эгалитаризм|теңдік]] және дербес құқық ұғымдарымен үйлесімді ұлтшылдықтың бір түрі. Азаматтық (либералды) ұлтшылдық — азаматтық ұлттың құндылығына негізделген және саяси бостандық, либералды демократия, саяси плюрализм, толеранттылық, төзімділік, теңдік және адам құқықтарының дәстүрлі либералды құндылықтарын ұстанатын ұлтшылдықтың инклюзивті түрі.<ref>Auer, Stefan (2004). [https://books.google.com/books?hl=es&lr=&id=BhNsM_ttOb4C&pg=PA5 ''Liberal Nationalism in Central Europe''. Routledge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729142144/https://books.google.com/books?hl=es&lr=&id=BhNsM_ttOb4C&pg=PA5 |date=2020-07-29 }}. p. 5. ISBN 1-134-37860-2. Retrieved 13 May 2017.</ref>{{sfn|Tamir|1993}}<ref>Will Kymlicka. 1995. ''Multicultural Citizenship.'' Oxford University Press. 0-19-827949-3</ref><ref>David Miller. 1995. ''[http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-829356-9 On Nationality].'' [https://web.archive.org/web/20000601183631/http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-829356-9 Archived] 1 June 2000 at the [[Wayback Machine]] [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-828047-5.</ref> Азаматтық ұлтшылдар ұлттық бірегейліктің құндылығын қорғайды, бұл адамдарға мағыналы автономды өмір сүру үшін қажет<ref>Kymlicka, Will. 1995. ''Multicultural Citizenship''. Oxford University Press. ISBN 0-19-827949-3. For criticism, see: Patten, Alan. 1999. [https://www.doi.org/10.1111/j.1354-5078.1999.00001.x «The Autonomy Argument for Liberal Nationalism.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308004442/https://www.doi.org/10.1111/j.1354-5078.1999.00001.x |date=2021-03-08 }} ''Nations and Nationalism.'' 5(1): 1-17.</ref> және демократиялық мемлекеттер дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет.<ref>Miller, David. 1995. On Nationality. Oxford University Press. ISBN 0-19-828047-5. For criticism, see: Abizadeh, Arash. 2002. [http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Does-Liberal-Democracy-Presuppose-a-Cultural-Nation/c22zv/558da7580cf298ff2bcbdc82 «Does Liberal Democracy Presuppose a Cultural Nation? Four Arguments.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807114607/http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Does-Liberal-Democracy-Presuppose-a-Cultural-Nation/c22zv/558da7580cf298ff2bcbdc82 |date=2016-08-07 }} ''American Political Science Review'' 96 (3): 495—509; Abizadeh, Arash. 2004. «Liberal Nationalist versus Postnational Social Integration.» ''Nations and Nationalism'' 10(3): 231—250.</ref> Азаматтық ұлтшылдық көбінесе этникалық ұлтшылдыққа қарсы тұрады. Эрнест Ренан жиі ерте азаматтық ұлтшыл болып саналады.<ref>Ernest Renan. «What is a Nation?», 1882; cf. Chaim Gans, ''The Limits of Nationalism'', Cambridge University Press, 2003, p. 11.</ref> == Азаматтық ұлт == Азаматтық ұлт - бұл белгілі бір мемлекеттегі жалпы азаматтықтың айналасында құрылған саяси сәйкестік. Осылайша, азаматтық ұлт өзінің тілімен немесе мәдениетімен емес, оның азаматтары қолдауға міндеттенетін саяси институттармен және либералды принциптермен анықталады. Азаматтық ұлтқа мүшелік осы құндылықтарды бөлісетіндердің барлығына ашық.<ref name=":0">ANNA STILZ. «Civic Nationalism and Language Policy». ''Philosophy & Public Affairs''. '''37''' (3): 257.</ref> Теориялық тұрғыдан алғанда, азаматтық ұлт немесе мемлекет бір мәдениетті екіншісінен жоғары көтеруге ұмтылмайды.<ref name=":0" />. Неміс философы [[Юрген Хабермас]] либералды-демократиялық мемлекеттегі иммигранттар қабылдаушы елдің мәдениетіне енбеуі керек, тек ел Конституциясының принциптерін қабылдауы керек деп тұжырымдады.<ref name=":0">ANNA STILZ. «Civic Nationalism and Language Policy». ''Philosophy & Public Affairs''. '''37''' (3): 257.</ref> Либералды ұлтшылдықтың қазіргі заманғы тұжырымдамасын Джули Тамир өзінің классикалық «Либералды ұлтшылдық» атты еңбегінде, сондай-ақ кейінгі «Неге ұлтшылдық?» кітабында жан-жақты негіздеген. Екі еңбегінде де Тамир қазіргі демократияның өзін-өзі басқаруға қабілетті саяси қауымдастық ретінде халықтың өзін-өзі айқындауын қамтамасыз ететін ұлттық негізсіз өмір сүре алмайтынын тұжырымдайды. Сонымен қатар, ол қазіргі әл-ауқат мемлекетінің қалыптасуын ортақ тағдыр мен ортақ құндылықтарды бөлісетін саяси қауымдастық ретіндегі ұлт идеясының орнығуымен байланыстырады.{{sfn|Tamir|1993}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} elo419op8vlffufpt1lwssgm2gu3qaf Неміс национал-социалисттік жұмыс партиясы 0 583240 3642564 3641717 2026-08-13T18:05:47Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595244 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Национал-социалисттік жұмыс партиясы (нем. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)) — Германиядағы жалғыз заңды және билеуші партия. Антигитлерлік коалиция күшімен 1945 жылы жойылды. ==== Басшылары ==== *Карл Харрер(1919-1920) *Антон Брекслер(1920-1921) *Адольф Гитлер(1921-1945) *Мартин Борман Национал-социалисттік жұмыс партиясының негізін қалаушысы - Антон Дрекслер. Карл Харрер Неміс жұмыс партиясының басшысы болған. ==== Идеология ==== Партияның идеологиясы национал-социалистті - тоталитарлі идеология болды. Ол өзінде национализм, расизм, фашизм, антисемитизм және антикоммунизм идеяларын қамтиді. ==== Екінші Әлем Соғысысындағы ұтылыстан кейінгі неміс национал-социалисттік жұмыс партиясы ==== Екінші әлем соғысындағы ұтылыстан кейін Неміс национал-социалисттік жұмыс партиясы 1945 жылы антигитлерлік коалиция күшімен жойылды. Антинацистік саясат беретін елдердің басшыларының шешімімен Германияда денацификация өтілді. Денацификация аясында ННСЖП қатусышаларының көбісі ату жазасына кесілді. Кейбір қатысушылар елінен қашып үлгерді. ===== Дереккөздер ===== https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB-%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%87%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F jh90xmde0pz6n92quniog9i115dzdpn Марихуана 0 584966 3642571 3642177 2026-08-13T18:05:59Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641873 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marijuana Buds.jpg|thumb|Марихуана]] '''Марихуа́на''' ({{lang-es|marijuana, marihuana}}), ресми атауы '''каннабис''' — [[Кенешөп|кенешөптен]] алынатын психоактивті, [[Есірткілер|есірткілік]] зат. Адам ағзасына әсері [[кенешөп]]тегі [[тетрагидроканнабинол]] сияқты [[каннобиноид]] деген [[психоактив]]ті заттармен байланысты. Мамандар кенешөптің негізгі үш түрін айрықтайды: Cannabis sativa, Cannabis indica және cannabis ruderalis. Соңғысы ең аз мөлшерде тетрагидроканнабинолмен байытылған. <ref>Samuel Obembe. Practical Skills and Clinical Management of Alcoholism & Drug Addiction. Elsvier. 2012. p.21. ISBN 978-0-12-398518-7</ref>. Кенешөпте тетрагидроканнабинолдан басқа 483 қосынды <ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref>, соның ішінде кем дегенде 65 каннабиноид табылады <ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|title=Marijuana : a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781610691499|page=7|url=https://books.google.no/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7}}</ref>. Марихуана тәбет ашып, ой өрісін өзгертіп және [[эйфория]] сезімін беретін [[дене]] мен [[Ми|миға]] тигізетін өзіндік әсері үшін қолданылады. <ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |accessdate=2013-07-12}}</ref> Әсері тартылған кезде біраз минут ішінде, тамақпен желінсе 30-60 минут арасында көріне бастайды. 2-6 сағат бойы марихуана денеге ықпал етеді. <ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> Қысқа уақыттағы жанама әсерлері келесі: құрғақ ауыз қуысы, уақытша қысқа мерзім жадының нашарлауы, [[паранойя]], күйгелектік, бұзылған [[моторика]]лық дағдылар, қызыл көздер. <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |accessdate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Crippa|first1=JA|last2=Zuardi|first2=AW|last3=Martín-Santos|first3=R|last4=Bhattacharyya|first4=S|last5=Atakan|first5=Z|last6=McGuire|first6=P|last7=Fusar-Poli|first7=P|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human psychopharmacology|date=October 2009|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792 | issn=0885-6222 }}</ref> Дағдылану, жасөспірім кезінде қолдана бастағандар арасында ойлау қабылетінің нашарлауы және де екіқабаттық мерзімінде кенешөп тартқан аналардың балаларында қылықтық проблемалар секілді ұзақ уақыттық жанама әсерлері бар. Кенешөп қолданушылар арасында психоз фактілері жиі кездеседі, <ref name=Leweke2016rev>{{cite journal |vauthors=Leweke FM, Mueller JK, Lange B, Rohleder C |title=Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis |journal=Biol. Psychiatry |volume=79 |issue=7 |pages=604–12 |year=2016 |pmid=26852073 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.11.018 |url=https://www.researchgate.net/publication/285044085_Therapeutic_Potential_of_Cannabinoids_in_Psychosis}}</ref> алайда себеп-салдар мәселесі әлі де қызу талқылануда. <ref name="doi:10.1007/s11920-015-0657-y">{{cite journal|last1=Ksir|first1=C|last2=Hart|first2=CL|title=Cannabis and Psychosis: a Critical Overview of the Relationship.|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2016|volume=18|issue=2|page=12|doi=10.1007/s11920-015-0657-y|pmid=26781550}}</ref> Көбінесе марихуана дем алыс немесе дәрілік мақсатпен қолданылады, бірақ діни-рухани қолданылу да кездеседі. 2013 жылы әлем бойынша 128-232 миллион адам марихуананы қолданды (бұл дегеніміз 15-65 жасқа дейінгі ғалам халқының 2.7%-4.9%). Солайша, марихуана ғаламдағы ең жиі қолданыстағы заңсыз есірткі болып табылады. <ref name=WDR2015>{{cite book|title=World Drug Report 2015|url=http://www.unodc.org/documents/wdr2015/WDR15_Drug_use_health_consequences.pdf|accessdate=26 June 2015|format=PDF|chapter=Status and Trend Analysis of {{sic|nolink=y|Illict}} Drug Markets|page=23}}</ref> Марихуана қолданысы адамзат тарихында б.з.д 3 мыңжылдығында орын алған. <ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=https://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> 20 ғасырдан бастап, [[Қазақстан]] Республикасын қоса алғанда, әлемнің көптеген елдерінде қолданылуы, сатылуы, сақталуы заңсыз. <ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name="UN-WDR-2010">{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Дәрігердің кеңесі бойынша келесі елдерде медициналық мақсатпен марихуананы қолдануға рұқсат етілген: [[Канада]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Аустралия|Австралия]], [[Германия]], [[Испания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың 23 штаты.<ref>{{cite web|title=23 Legal Medical Marijuana States and DC Laws, Fees, and Possession Limits|url=http://medicalmarijuana.procon.org/view.resource.php?resourceID=000881|website=ProCon|accessdate=8 May 2015}}</ref> == Этимологиясы == Cannabis сөзі сақ (скиф) тілінен шыққан. Ежелгі гректер скифтердің жерлеу рәсімдерін бақылау арқылы оларда каннабисті (қарасораны) қолдану дәстүрін байқаған. Скифтер бұл өсімдікті түрлі рәсімдерде, соның ішінде жерлеу кезінде пайдаланған. Аккад тілінде каннабис "құнубу" (qunubu) деп аталған (𐎯𐎫𐎠𐎭𐏂). Бұл сөз кейін иврит (көне еврей) тіліне "қане босем" (קָנֶה בֹּשׂם) түрінде енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психобелсенді заттар]] 0zziggmy1ye3f59m393s82u1imbme32 Шотланд (германдық) тілі 0 586475 3642641 2908770 2026-08-13T23:09:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642641 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = үндіеуропа |аты = Шотланд тілі |өз атауы = Scots |айтылуы = |елдер = {{UK}} <br /> {{IRL}} |аймақтар = {{SCO}} <br /> {{flagicon|Northern Ireland}} [[Солтүстік Ирландия]] |ресми тіл = |реттейтін мекеме = Ирландияда: Ulster-Scots Agency |сөйлеушілер саны = 1,5 млн адам |рейтинг = |күйі = әлсіз |жойылды = |санаты = [[Еуразия тілдері]] |классификация = [[Үндіеуропа тілдері|Үндіеуропа әулеті]] :[[Герман тілдері|Герман тармағы]] ::[[Батыс герман тілдері|Батыс герман тобы]] :::[[Ағылшын-фриз тілдері|Ағылшын-фриз топ тармағы]] |жазу = [[Латын әліпбиі|латынша]] |МЕСТ 7.75–97 = |ISO1 = |ISO2 = sco |ISO3 = sco }} [[Сурет:Scots speakers in the 2011 census.png|thumb|right|280px|Шотландияда скотста сөйлейтіндер(2011)]] '''Шотландық тіл''', '''скотс''', '''ағылшын-шотландық тіл''' (''Scots'') — [[Ағылшын тілі|ағылшын тіліне]] жақын [[Герман тілдері|герман тілдерінің]] бірі, кейде ағылшын тілінің [[Диалект|диалекті]] немесе аймақтық нұсқа ретінде саналады (ескі ағылшын тілінің орта-шотландық диалект). [[Лоуленд|Шотландияның жазық даласында]] таралған (елдің оңтүстігі мен шығысы). [[Шотланд тілі (кельттік)|Келтьттік шотланд тілімен]] (басқаша гэльттік) шатастыруға болмайды, сонымен қатар [[ағылшын тілінің шотландық нұсқасы|ағылшын тілінің шотландық нұсқасыменде]]. Шотландиядағы ағылшын-норман ақсүйектерінің ықпалының күшеюі мен XIV ғасырдан бері сауда-саттықтың дамуы кезінде скотс кельттік шотланд тілін ([[Шотланд тілі (кельттік)|гэлтік тіл]]) айналымнан ығыстыра бастады. Біртіндеп гэлтік тіл [[Хайленд|елдің таулы бөлігінің]] тұрғындары мен [[Гебрид аралдары|Гебрид аралының]] тұрғындарының арасындағы байланыс құралы болды, ал қала мен жазық дала тұрғындары, сондай-ақ мемлекеттік әкімшілік пен ақсүйектер скотс тіліне ауысты. XV ғасырдың соңында [[Яков IV (Шотландия королі)|Яков IV]] гэлтік тілді меңгеріп алып, замандастарды таң қалдырды. 1603 жылы [[Англия]] мен Шотландияның бір монархтың басшылығына біріктірілгеннен кейін, ағылшын тілі скотс тілін ығыстыра бастады. Шотланд тілінде бай әдебиет, ең алдымен поэзия [[Биік орта ғасырдағы Шотландия|орта ғасырдан]] бері өмір сүріп келеді ([[Джон Барбор|Джон Барбур]], [[Роберт Генрисон]], [[Уильям Данбар]], [[Гэвин Дуглас]]). Әлемдегі ең танымал шотландық ақын - [[Роберт Бернс|Роберт Бёрнс]]. Шотландық диалектизмдер, тіпті мәтіннің үзінділері әр түрлі уақытардағы ағылшын тілдегі авторларда кездеседі - [[Вальтер Скотт|Вальтер Скоттан]] бастап [[Ирвин Уэлш|Ирвин Уэлшке]] дейін. == Атауы туралы == === Этимология === [[Сурет:Lufe God Abufe Al - John Knox House 200411.jpg|thumb|right|300px|''"Lufe God abufe al and yi nychtbour as yi self" ("Love God above all and your neighbour as yourself")'' - [[Джон Нокс|Джон Нокстың]] [[Эдинбург|Эдинбургтағы]] үйі]] ''Scots'' - бұл ертедегі [[Умлаут|умлаутталған]] ''Scyttisc'' нұсқасын ауыстырған, ерте шотландық ''Scottis'' пен ежелгі ағылшынның солтүстік нұсқасындағы ''Scottisc-тың'' (қазіргі ағылшын тілінде ''Scottish'') сығылған нұсқасы. XV ғасырдың соңына дейін Шотландияда ағылшын тілі ''«English»'' (жазбашада ''Ynglis'' немесе ''Inglis'') деп танылса, ал ''«шотландық» (Scottis)'' сол уақытта ''«гэлтік» (Gaelic)'' деп аталды. XV ғасырдың аяғында Шотландияда қолданылатын ағылшын тілі Британияда сөйлетін ағылшын тілінің басқа нұсқалары мен диалекттерден ажыратуға болатындай атауы болмаса да жеке тілге айналды. 1495 жылдан бастап ''Scottis'' [[Лоуленд|Лоулендтің]] ұлттық тілін білдіру үшін жиі қолданылды, ал ''Erse'' (''«ирландық»'' деген сөз) - гэлтік атау сияқты. Қазіргі уақытта Шотландияда гэлтік тіл [[Шотланд тілі (кельттік)|шотландық гэлдік]] деп аталады. == Классификациялау мәселелері == Стандартты ағылшын мен шотланд тілдері [[Көне ағылшын тілі|көне ағылшын]] (ағылшынсакс) тілінің түрлі диалектілерінен шығады. Оларды дифференциациясы XI-XII ғғ. басталды. Орта шотландтың гүлденуі XIV-XVI ғасырларға келеді, бірақ [[1606 жыл|1606 жылы]] патшалықтардың біріктірілуінен кейін ағылшын мен шотланд тілдерінің біртіндеп жақындасуы басталды және біріншісі соңғысын ығыстырды. == Лингвогеография == Қазіргі шотланд тілінде әсіресе таулы аймақтарда және аралдарда диалектикалық бөлшек (дробность) байқалады. XVI-XVII ғасырларға дейін болған әңгімелесудің жалпы формасы кейінірек қолданыстан шығып қалды. Біздің уақытымызда, әдеби тілдің бар болуына қарамастан, сөйлесудің жалпы қабылданған стандарты жоқ. Төменгі Шотландиядағы (Лоуленд) ағылшын тілі стандартты нұсқадан басқа, сондай-ақ шотландиялық деп аталатын ағылшын тілі (Scottish Standard English) шотланд тілінің кейбір әсерін сезінген. === Таралу аймағы мен саны === Белсенді тасымалдаушылардың саны 1,5 млн (Төменгі Шотландияда тұратын 4 миллион адамның ішінде). Қалғандары стандартты ағылшын тілі мен дәстүрлі шотланд тілі арасындағы аралық формаларын пайдалады. Қазіргі уақытта шотланд тілі ауылдық жерлерде және қала тұрғындарының бір бөлігінде сақталды. Шотланд тілі ең алдымен ауылдың тілі болып қалады, дегенмен аймақтағы барлық қалаларда белсенді тасымалдаушылар топтары кездеседі. === Әлеуметтік-лингвистикалық ақпарат === Негізінде бұл тіл ағылшын тілінің өзге түрі ретінде қаралады (диалект немесе диалекттер тобы). Соңғы кездері шотланд тілін Шотландияның үш негізгі тілдерінің бірі ретінде тану қозғалысы қарқынды дамып келеді (ағылшын мен гэл тілдерімен қатар). Мектеп бағдарламасына қосу туралы нұсқалар әзірленгенімен, әлі күнге дейін қосқан жоқ. Осыған қарамастан, шотланд тілін әсіресе Англиядағы ағылшын диалектілерінің жағдайымен салыстырғанда, аймақтақтарда айтарлықтай жоғары әлеуметтік беделге ие. Әсірісе Шотландияның солтүстігінде және аралдарда берік орынығып алған ([[Оркней аралдары]], [[Шетланд аралдары|Шетланд]] архипелагтары). === Аралас сөйлеу формалары === Мөлшері көп байырғы лексиканы ағылшын тілінің баламалары ауыстырған стандартты ағылшын тілі мен дәстүрлі шотланд тілінің диалекттері арасында аймақтық ағылшын тілінен қала шотланд тілінің диалектеріне дейін аралық формалар көп. === Диалекттер === Шотланд тілінде [[шотландық кант]] негізделген - сығандық көшпелі топ, «шотландиялық саяхатшылардың» креол тілі. [[Сурет:Scotsdialects.png|thumb|right|280px|Шотландық тілдің диалекттері]] == Тарихы == [[XVII ғасыр|XVII ғасырға]] дейін, яғни, [[Шотландия]] мен [[Англия|Англияны]] біріктірілуіне дейін шотланд тілі дәстүрлі жазуға бай болды. Қазіргі заманғы шотланд әдеби тілінде ескірген сөздердің көп болуына қарамастан, орта шотланд тілінің тікелей жалғасы деп санауға болмайды. [[ХХ ғасыр |ХХ ғасырдың]] ортасынан бастап шотланд тілінің жазбаша бірыңғай нормасын құру бойынша үздіксіз әрекет жасалуда. Біздің уақытымызда бір-біріне жақын бірнеше орфографиялық үлгілер бар. Олардың ортақ принципі диалектің жоқтығы және өткен ғасырлардағы әдеби дәстүрді есепке алынуы. [[Фольклор]] мен тарихи-мәдени сипатта негізделген әдебиеттер толып жатыр. Сондай-ақ әдеттегі [[проза]] бар. ХХ ғасырдың ең ірі шотландиялық жазушыларының бірі - [[Макдиармид Хью]]. == Мәтінен мысал == Шотланд тіліндегі Жаңа өсиеттен үзінді (''The New Testament in Scots'', William Laughton Lorimer 1885–1967, 1:18ff): This is the storie o the birth o Jesus Christ. His mither Mary wis trystit til Joseph, but afore they war mairriet she wis fund tae be wi bairn bi the Halie Spírit. Her husband Joseph, honest man, hed nae mind tae affront her afore the warld an wis for brakkin aff their tryst hidlinweys; an sae he wis een ettlin tae dae, whan an angel o the Lord kythed til him in a draim an said til him, “Joseph, son o Dauvit, be nane feared tae tak Mary your trystit wife intil your hame; the bairn she is cairrein is o the Halie Spírit. She will beir a son, an the name ye ar tae gíe him is Jesus, for he will sauf his fowk frae their sins.” == Сілтеме == *[http://www.scots-online.org Scots-online] *[http://www.lallans.co.uk The Scots Language Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625194417/http://www.lallans.co.uk/ |date=2009-06-25 }} *[http://www.scotslanguage.com Scots Language Centre] *[http://www.omniglot.com/writing/scots.htm Scots at Omniglot] *[https://www.ethnologue.com/language/sco Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online] *[http://www.wordswithoutborders.org/article/scots-the-auld-an-nobill-tung Words Without Borders Peter Constantine: Scots: The Auld an Nobill Tung] *[http://www.ltscotland.org.uk/5to14/specialfocus/scots/index.asp Scots in Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040811152122/http://www.ltscotland.org.uk/5to14/specialfocus/scots/index.asp |date=2004-08-11 }} [[Санат:Ұлыбритания тілдері]] [[Санат:Шотландия тілдері]] [[Санат:Батыс герман тілдері]] pc7ns4co5ykderj2xt5padoanjpsnfe Тағдыр сақинасы 0 591696 3642659 3640235 2026-08-14T04:46:21Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642659 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ring of life''' немесе '''Тағдыр сақинасы''' — [[Қытай]] мемлекеті , Фушунь провинциясында орналасқан [[ғимарат]]. Ғимарат өте үлкен сақина пішінінде және шығыршықты, ішкі диаметрі-150 метр, ал сыртқы диаметрі -170 метрді құрайды. Лифт арқылы көтерілетін бақылау алаңы мен жарықтандыру жүйесі бар . Барлығы 12 мың жарықдиодтардан құралады. == Тарихы == 2009 жылдың мамырында дизайнер Гэри Годдард және оның компаниясы Goddard Group муниципальді үкіметтің Фушунь қаласына арналған ортақ ауданы 22 км2 даму аймағының (зона развития) 2 км2 –ті қамтитын Фушуньдық ғимарат салу тапсырысын орындады. Годдард өзінің басқа да жоспарын яғни тематикалық саябақ Dream World саябағының жоспарын Фушунь үшін ұсынды.<ref>{{Cite web |url=http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |title=Parkworld Magazine November 2011 |access-date=2012-12-06 |archive-date=2011-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108041629/http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар Годдардтың компаниясы Фушунь қаласы үшін көптеген ғимараттар, сауда-саттық аудандары , рекреациялық аймақтарды салуды жоспарлаған. 2010 жылы Goddard Group Ring of life концепциясын қолға алып, ақпан айында құрылысын бастаған.<ref>[http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 The Goddard Group Announces News of Themed Entertainment Projects for IAAPA 2012] {{webarchive|url=https://archive.today/20130102042058/http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 |date=2013-01-02 }}</ref> Ғимараттың жоспары аудандық жобалар сайысының жеңімпазы болғандықтан, арнайы туристтік нысан ретінде салынған. Жоба халықаралық деңгейде де қызығушылық тудырады. Өмір сақинасының құрылысы үшін 3,5 тонна болат жұмсалғандықтан жалпыламай $16 миллионға бағалануда. Құрылыстың бірінші кезеңі 2013 жылы аяқталса, ең алғашқы мәліметтер 2012 жылы жарық көрген яғни суреттен мен бейнежазбалар. === Сапаршылдық/бағалар === Ring Life of жоғары бағаланды Мысалы “The Huffington Post" газеті " Таңқалдырғыш " деп жобаға ат қойды, ал National Geographic журналында суретті тарауда 2012" қыркүйектегі үздіктер" атағына ие болды. Алайда, ағылшын журналы Daily Mail "шығыстың тым жасампаздануы" деп бағалады .<ref>1. 3. Goddard Group: Ring of Life Facts (англ.) 2. ↑ Amy Schellenbaum. 515-Foot Ring is China's Latest Piece of Bizarre Architecture. Curbed (16 ноября 2012). Проверено 23 июня 2013. Архивировано 27 июня 2013 года. (англ.) 3. ↑ The Ring of Life: 500-foot steel ring built in Chinese city of Fushun | BelleNews.com, Latest News 4. ↑ Parkworld Magazine November 2011 5. ↑ Construction begins on latest Goddard Group project « Amusement Today | Your Amusement Industry NEWS Source 6. ↑ 'Ring of Life' Lights Up Fushun</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dbg1bkseelhqukd4lajw87l0sf2kdtp Перикарион 0 593924 3642768 3642082 2026-08-14T09:44:02Z 1nter pares 146705 Мазмұны жоқ, бірақ бөлімі бар? 3642768 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Complete neuron cell diagram en.svg|нобай|alt= Complete neuron cell diagram en.svg| Complete neuron cell diagram en.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Перикарион''' (грек тілінен аударғанда περι-«жанында, айнала,қоршаулы» + κάρυον — «жаңғақ, ядро») — нейрон сомасы (денесі), формасы мен көлемі әр-түрлі бола алады. Ядросы мен оны қоршайтын цитоплазмасы бар өсінділері жоқ нейрон денесі. Перикарионнан шығатын жүйке импульстарының өсінділерін «аксон» деп атаймыз. Перикарионға жүйке импульстері дендрон арқылы жетеді. Перикарион - ол нейронның метаболитикалық орталығы. Перикарионда метаболизмге қажетті жасушалар орналасқан. Олар: нәруыз синтезіне қажетті эндоплазматикалық ретикулум, энергия көзі митохондрия, Гольджи аппараты және көптеген микротүтікшелер мен лизосомалар. Денедегі басқа нейрондардың синапсы перикарионмен байланысады.<ref>http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007190020/http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html |date=2017-10-07 }}</ref> <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/4185/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жүйке жасушалары]] fmza9mgub12reykjnis8vgkpc4h3p96 3642769 3642768 2026-08-14T09:44:23Z 1nter pares 146705 3642769 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} [[Сурет:Complete neuron cell diagram en.svg|нобай|alt= Complete neuron cell diagram en.svg| Complete neuron cell diagram en.svg]] '''Перикарион''' (грек тілінен аударғанда περι-«жанында, айнала,қоршаулы» + κάρυον — «жаңғақ, ядро») — нейрон сомасы (денесі), формасы мен көлемі әр-түрлі бола алады. Ядросы мен оны қоршайтын цитоплазмасы бар өсінділері жоқ нейрон денесі. Перикарионнан шығатын жүйке импульстарының өсінділерін «аксон» деп атаймыз. Перикарионға жүйке импульстері дендрон арқылы жетеді. Перикарион - ол нейронның метаболитикалық орталығы. Перикарионда метаболизмге қажетті жасушалар орналасқан. Олар: нәруыз синтезіне қажетті эндоплазматикалық ретикулум, энергия көзі митохондрия, Гольджи аппараты және көптеген микротүтікшелер мен лизосомалар. Денедегі басқа нейрондардың синапсы перикарионмен байланысады.<ref>http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007190020/http://info-farm.ru/alphabet_index/p/perikarion.html |date=2017-10-07 }}</ref> <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/4185/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жүйке жасушалары]] l7lxg47wxazrxcuco95ba2iblfzcmrl Шәкәрім университеті 0 595715 3642605 3642050 2026-08-13T18:50:54Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/TamerlanDaniaruly|TamerlanDaniaruly]] ([[User talk:TamerlanDaniaruly|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3452527 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Шәкәрім университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = [[Сурет:Semey State University.jpeg|200px]] |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Shakarim University |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1995 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Думан Рымғалиұлы Орынбеков]] |Студенттер = 7 мыңнан астам |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]], [[Семей]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Семей қаласы, Глинка көшесі, 20а |Сайты = https://shakarim.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Шәкәрім университеті''' — Семей қаласында орналасқан жоғарғы оқу орны. [[1995 жыл|1995 жылы]] педагогикалық, зоотехникалық-малдәрігерлік, технологиялық инститтутардың бірігуінен құрылды. Қазақтың ойшыл-ақыны [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] аты берілген.<ref>{{cite web|url=https://shakarim.edu.kz/kz/pages/index?pathway=universitet&slug=istoriya-universiteta|title=Университет тарихы||accessdate = 2024-08-12|publisher=Shakarim university|lang=kk}}</ref> == Университет тарихы == Шәкәрім университеті [[1995 жыл|1995 жылы]] педагогикалық, зоотехникалық-мал дәрігерлік, технологиялық университтерін біріктіру нәтижесінде құрылды. Бүгінгі таңда университет жоғарыда аталған бойынша ұзақ және бай тарихын дәріптеуде. [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты|Семей педагогикалық институты]] еліміздің ең көне білім ордаларының бірі болып есептеледі. Іргетасы [[1934 жыл|1934 жылы]] қаланған. Ал Семейлік зоотехникалық институты [[1952 жыл|1952 жылы]] ашылса, Семей технологиялық институтының тарихы [[1963 жыл|1963 жылдан]] бастау алады. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1995 жылғы [[13 қараша]]дағы және Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1995 жылғы [[1 ақпан|1 ақпандағы]] № 304 бұйрығымен үш жоғары оқу орнының (педагогикалық, зоотехникалық-мал дәрігерлік және технологиялық) бірігуі негізінде Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті құрылған. [[Сурет:Шəкəрім атындағы Семей Мемлекеттік университеті.jpeg|thumb|right|250px|Университет кіреберісіндегі жазу]] [[1999 жыл|1999 жылғы]] [[22 тамыз]]дағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 1436 қаулысымен Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті деп атауын өзгертті. ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2000 жылғы 14 ақпандағы № 129 бұйрығы және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 15 ақпандағы қаулысы негізінде ЖОО құрамына бұрынғы Мемлекеттік қаржы институты кірді. [[2004 жыл|2004 жылдың]] ақпан айында Семей мемлекеттік педагогикалық институты жеке ЖОО ретінде бөлінген еді. Алайда 2013 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті мен Семей мемлекеттік педагогикалық институты біріктіріліп, Семей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік университеті болып құрылды. Шәкәрім Университеті кең сұранысқа ие әлеуметтік-гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық, ауыл шаруашылық ғылымдары, бизнес және құқық бойынша көп деңгейлі мамандарды дайындайды. Мамандықтар салаларында қырықтан артық бакалавриат, бірнеше жоғары арнайы білім беру, отызға жуық магистратура мамандықтары, бес мамандықтардар бойынша докторанттарды дайындайды. Университет [[Ресей]], [[Германия]], [[Беларусь Республикасы]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Ұлыбритания]], [[Қытай]], [[Венгрия]], [[Түркия]], [[Польша]], [[Словения]], Балтық жағалауы, [[Украина]], [[Қырғызстан]] елдерінің жоғарғы оқу орындарымен тығыз байланыста. Академиялық ұтқырлық бағдарламалары аясында Университет оқытушылары мен студенттер АҚШ-та, Венгрия, Польша, Түркия, Чехия, Оңтүстік Корея елдерінде білім алуда. Университеттің белсенді студенттері өз шығармашылық қабілеттерін “Конгресс”, “Парасат”, дебат клубтарында, “Enactus”,Қазақстан студенттер альянсында, сән студиясында және басқа да жастар ұйымдарында жүзеге асыра алады. == Факультеттер == * Филология факультеті * Ветеринария және агроменеджмент факультеті * Жаратылыстану-математика факультеті * Инженерлік-технологиялық факультеті * Гуманитарлық-экономика факультеті == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Семей жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:1995 жылы құрылған оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] srrhtlkg3l6z3iruu2loepq6lqvg6j1 Марко Асенсио 0 599300 3642632 3636551 2026-08-13T19:44:22Z Zafer 26180 Photo changed 3642632 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марко Асенсио |сурет = Marco Asensio 10 Fenerbahçe 20260805 (4) (cropped).JPG |сурет ені= 170px |толық аты = Марко Асенсио Виллемсен |лақап аты = |туған күні = 21.01.1996 |туған жері = Пальма, [[Испания]] |азаматтығы = {{Flagicon|Испания}} [[Испания]] |бойы = 182 |салмағы = 76 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Астон Вилла]] |номер = |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2015|{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|56 (7) |2013—2014|{{Flagicon|Испания}} [[Мальорка Б]]|14 (3) |2015—2023|{{Flagicon|Испания}} [[Реал Мадрид]]|191 (37) |2015—2016|{{аренда}}{{Flagicon|Испания}} [[Эспаньол]]|34 (4) |2023—|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|31 (6) |2025—|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|9 (3)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2012|{{Flagicon|Испания}} Испания (16)|2 (0) |2014—2015|{{Flagicon|Испания}} Испания (19)|11 (8) |2015—2017|{{Flagicon|Испания}} Испания (21)|18 (7) |2016—|{{Футбол|Испания}} |38 (2) }} }} '''Марко Асенсио Виллемсен''' ({{lang-es|Marco Asensio Willemsen}}; [[21 қаңтар]] [[1996 жыл]], Пальма, [[Испания]]) — [[Испания|испан]] [[футбол]]шысы. "[[Пари Сен-Жермен]]" командасының "[[Астон Вилла]]ға" жалға берілген шабуылшысы. Баск-Нидерланд тумасы. Әкесі испан, анасы нидерландылық. == Мансабы == === Клубтық === Кәсіпқой футболшы карьерасын 2013 жылы туған клубы "Мальоркада" бастаған. [[2014 жыл]]ы желтоқсанда "Реалмен" шарт жасасып, келесі жазда командаға ауысты. 2015-16 жылғы маусымды каталондық "Эспаньол" сапында өткізді. [[2016 жыл]]ы жазда "Реалға" қайта орала салып, [[УЕФА Суперкубогы]]нда "Севильямен" ойында гол соғып, көзге түсті. Бұл ойында мадридтіктер 3:2 есебімен жеңіске жетті де, Асенсио ең алғашқы халықаралық титулына қол жеткізді. 2017 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2017|УЕФА Чемпиондар Лигасының финалында]] "[[Ювентус]]" қақпасына гол соқты. == Жетістіктері == === Клубтық === *'''Испания чемпион'''ы — 2016/17. 2019/20, 2021/22 *'''[[УЕФА Суперкубогы]]''' (2)— 2016, 2017, 2022 *'''Испания суперкубогы''' — 2017, 2021/22 *'''Клубтар арасындағы әлем чемпионаты''' (2)— 2016, 2017, 2022 *'''[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]''' — 2016/17, 2017/18, 2021/22 * '''[[Футболдан Франция чемпионаты|Франция чемпионы]]''': [[Футболдан Франция чемпионаты 2023/24|2023/24]], 2024/2025 * '''[[Футболдан Франция кубогы|Франция кубогы]]''': 2023/24 * '''[[Футболдан Франция суперкубогы|Франция суперкубогы]]''' ('''2'''): 2023, 2024 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Cыртқы сілтемелер == * [http://www.sports.ru/tags/156044760/ Sports.ru сайтындағы профилі] {{сыртқы сілтемелер}} {{Пари Сен-Жермен ФК құрамы}} [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары]] [[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 1t61w44ir3u36c14diwt4lnh5zk7igb Гурьев педагогикалық институты 0 600834 3642507 3279490 2026-08-13T13:00:39Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642507 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Чигириновка (Павлодар облысы) 0 602314 3642652 3338388 2026-08-14T03:24:07Z Әлихан Пішенбай 184574 /* */ 3642652 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Чигириновка |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =00|lat_sec = 54 |lon_deg =78|lon_min =19|lon_sec =04 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Павлодар облысы |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар |ауданы = Шарбақты ауданы |кестедегі аудан = Шарбақты ауданы{{!}}Шарбақты |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Галкин ауылдық округі{{!}}Галкин |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}679 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шегірен''' — [[Павлодар облысы]] [[Шарбақты ауданы]], [[Галкин ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. [[2019 жыл|2019]] жылға дейін қысқартылған "Шегірен ауылдық округі" орталығы болған. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Шарбақты (Шарбақты ауданы)|Шарбақты]] ауылынан оңтүстікке қарай 51 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1035||{{құлдырау}}538 ||{{өсім}}679 ||126,2 ||272 ||{{өсім}}359 ||132 ||266 ||{{өсім}}320 ||120,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шарбақты ауданы елді мекендері}} [[Санат:Шарбақты ауданы елді мекендері]] 6kf27gfk11uqey593sl3uen6itg1ggp Атырау педагогика университеті 0 605179 3642503 3279492 2026-08-13T12:59:59Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642503 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Юрий Борисович Ишутин 0 609355 3642645 3534114 2026-08-14T01:34:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642645 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Юрий Ишутин |толық аты = Юрий Борисович Ишутин |туған күні = 22.06.1959 |азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{байрақ|Қазақстан}} |туған жері = |рост = 177 |позиция = қақпашы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |клубтары = {{футбол карьерасы |1977—1987|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор]]|153 (−?) |1988—1993|{{flagicon|КСРО|20px}} {{flagicon|KAZ|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|220 (−?) |1994—1997|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат/Ертіс]]|101 (−65) |1998|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елімай]]|22 (−18) |1999—2000|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс ФК]]|47 (−33) |2001|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток-Алтын]]|13 (−14) |2002|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]|21 (−20)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы|1996—1997|{{Футбол|Қазақстан}} |7 (−?)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2003—2006|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]]|қақпашылар бапкері |2008—2014|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс ФК]]|қақпашылар бапкері<ref>https://sport.mail.ru/news/football-foreign/18091571/</ref>}} }} '''Юрий Борисович Ишутин''' ([[22 маусым]] [[1959 жыл]]) — қазақстандық футболшы, қақпашы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]ның экс-ойыншысы. == Карьерасы == 1996 жылы 37 жасында Ұлттық құрамаға шақыртылды. Бұл Ұлттық құрама тарихындағы ең кеш дебют саналады. Ол кезде Ишутин 37 жаста болатын. Құрама сапында жеті ойында команда қақпасын қорғады. Павлодар футболының түлегі. 2002 жылы "[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]" сапында ойнап жүріп, 43 жасында карьерасын аяқтады. "Екібастұздан" бөлек "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]", "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]", "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]", "[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Елім-ай]]" клубтарында ойнаған. Карьерасын аяқтаған соң "[[Қызылжар (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]]", "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]" командаларында қақпашылар бапкері боп қызмет атқарды. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === * Қазақстан чемпионы: 1997, 1998, 1999 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fc-shahter-karaganda.de/spieler/I/Ishutin.html Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121055222/http://fc-shahter-karaganda.de/spieler/I/Ishutin.html |date=2012-01-21 }} * [http://fcirtysh.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3A-q&catid=6&Itemid=24&lang=ru Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305160714/http://fcirtysh.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=63:-q&catid=6&Itemid=24&lang=ru |date=2016-03-05 }} {{Бастама}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:22 маусымда туғандар]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] s0l19mq9u6m8mk7cxkrjc4dbdo9hue9 Қатысушы талқылауы:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084 3 615363 3642550 2860188 2026-08-13T17:58:48Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Kostović]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kostović|Kostović]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084|Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]]" 2671097 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sasha Red}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:43, 2019 ж. ақпанның 6 (+06) fibc7w2iqy1h6w591v0qdi6i9ycwae2 Көрінбейтін адам 0 617132 3642609 3642223 2026-08-13T19:01:00Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Zama.Dana|Zama.Dana]] ([[User talk:Zama.Dana|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574298 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әдеби шығарма |Атауы = Көрінбейтін адам |Шынайы атауы = The Invisible Man |Сурет = Wells The Invisible Man.jpg |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Фантастика |Авторы = [[Герберт Уэллс]] |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1897 ж. |Жеке басылым= |Баспа = |isbn = |Аударма = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = http://www.lib.ru/INOFANT/UELS/invisibl.txt |Уикикітап = }} '''Көрінбейтін адам''' ({{lang-en|The Invisible Man}}) — 1897 жылы жазылған Герберт Уэллстің романы. == Сюжет == Бұл роман адамның көрінбейтін (және, сонымен бірге, препарат, ағартқыш қан) жасайтын құрылғыны ойлап тапқан ағылшын ғалымының тағдырын және кейіннен физик Гриффинді сипаттайды. Рас, толық көрінбейтін адам үшін адам альбинос болуы керек еді. Ал Гриффин альбинос болып табылатын.Гриффин кейінірек көбірек сенсация жасау үшін өзінің ашылуын алдын-ала ашқысы келмеді. Алайда, материалдық қиындықтар салдарынан ол өз жұмысын жалғастыра алмады. Содан соң, ол «жоғалып кету» және мүлдем жаңа өмірді көзге көрінбейтін адам ретінде бастау идеясына ие болды. Гриффин тұрып жатқан үйдің иесінің шағымдануынан қорыққандықтан,Гриффин пошта арқылы эксперименттер туралы жазбаларын тергеу бастплмай жатып жіберді ,айғақтардың көзін құрту үшін, өзін көрінбейтіндей етіп жасап, аппаратты бұзып, өмір сүрген үйін өртеп жіберді. Алғашында ол өзін «соқырлардың арасындағы көзі ашық» деп есептеді. Алайда көп ұзамай оның ұстанымы соншалықты көре алмайтындай жағдайда болмады. Аппаратсыз, ол тамағын және киімін көрінбейтін етіп жасай алмады, сондықтан ол жалаңаш жүріп, суықтан зардап шегеді және басқа адамдардан сирек және тығылып отырып қана тағам қабылдауға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ, өз бостандығынан айырылып, торда көрсетілетіндігі туралы қорқып, өзін жариялай алмады. Мұның бәрі оған адамзат қоғамынан аулақ жүріп, шеттетілген жағдайға тап болды. Гриффин Айпинг ауылына қоныстанды және өзін-өзі қарапайым «көрінетін» нысанда қайтып оралу қамына кірісті (бұл жерде әңгіме басталады, яғни жоғарыда айтылғандар оқырманға финалға жақындады). Біраз уақыттан кейін оның ақшасы таусылып, тағы да жасырынуына тура келді. Гриффин бір кездері бірге оқыған Кемп деген ғалымнан өзін қолдауды сұрайды. Гриффин халықты қорқыту және иеррор кампаниясын ашуды ұсынып, ақыр соңында оның түпкі мақсаты билікті басып алғысы келді. Бірақ Кемп көрінбейтінмен серітестіктен бас тартты және оның үстінен полицияны шақырды. Содан кейін Көрінбейтін адам Кемпке өлім тілеп, оның артынан аңди бастадыі, бірақ нәтижесінде ол өзінің өліміне әкеп соқты. Оны шулы топ арасынан ұсталып, өлтірілді. Өлгеннен кейін оның денесі қайтадан көрінді. Көрінбейтіндіктің сыры ешқашан қалпына келтірілмеді, өйткені Гриффин өз машинасын жойды, ал оның жазбалары Гриффин көмекшісі ретінде жұмыс жасаған Томас Марвелмен (Марвел мырза құпияны ашуға үміттенген және көрінбейтін болуға үміттенген) ұрланған болатын. Гриффин әлем әдебиетіндегі «зұлым генийдің» танымал бейнесі болды. == Экрандалуы == * [[Көрінбейтін адам (фильм, 1933)]] және оның жалғасы [[Көрінбейтін адамның оралуы]] (1940) * [[Көрінбейтін кек алушы]] — 1954 жылы түсірілген жапондық фильм * [[Көрінбейтін адам (фильм, 1984)]] — КСРО-да түсірілген, мұнда Кемп теріс кейіпкер, ал Гриффин аңқаулау ғалым ретінде көрсетілген * [[Көрінбейтін адам (телехикая, 1984)]] — роман мазмұнына неғұрлым жақын жасалған, [[Би-Би-Си]], 6 серия * [[Көрінбейтін адам (телехикая, 2000)]] — Sci-Fi Channel, 46 серия * [[Көрінбейтін адам (фильм, 2020)]] {{Commons|The Invisible Man}} == Сілтемелер == * [https://gutenberg.org/files/5230/5230-h/5230-h.htm The Invisible Man] {{Герберт Уэллс}} [[Санат:Фантастика]] rsdc5atfjyc6k8h1095hm31ceplzqr2 Маттео Гендузи 0 617658 3642638 2851146 2026-08-13T20:45:25Z Zafer 26180 Photo changed 3642638 wikitext text/x-wiki '''Маттео Гендузи''' ({{lang-fr|Mattéo Guendouzi}}; [[14 сәуір]] [[1999 жыл]]ы, [[Пуасси]], [[Франция]]) — [[Жартылай қорғаушы|жартылай қорғаушы]] шебінде ойнайтын француз футболшысы.«[[Пари Сен-Жермен]]» және «[[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян»]] футбол клубтарының түлегі. Қазіргі уақытта «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]» футбол клубы сапында өнер көрсетеді. {{Футболшы |есімі = Маттео Гендузи |сурет = Mattéo Guendouzi 6 Fenerbahçe 20260805 (8) (cropped).JPG |туған күні = 14.04.1999 |туған жері = [[Пуасси]], [[Франция]] |азаматтығы = {{flagicon|France}} [[Франция]] |бойы = 185 |салмағы = 64 |позиция = [[жартылай қорғаушы|жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Герта (футбол клубы, Берлин)|Герта]] |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2004—2014|{{flagicon|France}} [[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жермен]] | |2014—2016|{{flagicon|France}} [[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2016—2017|{{flagicon|France}} [[Лорьян B]]|24 (0) |2016—2018|{{flagicon|France}} [[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]|26 (0) |2018—|{{flagicon|England}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|57 (0) |2020—|{{аренда}} {{ту|Германия}} [[Герта (футбол клубы, Берлин)|Герта]]}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—2017|{{flagicon|France}} Франция(U18)|7 (0) |2017|{{flagicon|France}} Франция(U19)|2 (1) |2017—қ.у.|{{flagicon|France}} Франция(U20)|3 (1)}} }} == Карьерасы == === «Лорьян» === Гендузи «[[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]» футбол клубының түлегі болып саналады. Клуб академиясын 2016 жылы бітірді. 2015/16 жылғы маусымда екінші командада өнер көрсете бастады. Екінші командадағы алғашқы ойынын 2016 жылдың 2 сәуірінде «Роморантина» футбол клубына қарсы өткізді. Бұл уақытта Маттео 16 жаста болды. 2016/17 жылғы маусымда бірінші команданың дайындықтарына қатыса бастады. 2016 жылы 15 қазанда Франция футбол чемпионатында алғашқы ойынын өткізді. Француз ойынның «[[Нант (футбол клубы)|Нант»]] футбол клубына қарсы ойынның 76 минутында [[Валид Меслуб]]ты ауыстырды === «Арсенал» === 2018 жылы 11 шілдеде Маттео 8 миллионов евроға «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]» сапына ауысты . Бұрын [[Гранит Джака|Граниту Джакаға]] тиесілі болған 29 нөмірді алды. 2018 жылы 14 шілдеде «Арсенал» сапындағы алғашқы ойынын «[[Борэм Вуд]]» командасына қарсы өткізді. 2018 жылы 12 тамызда [[Англия Премьер-лигасы|Англия Премьер-лигасында]] алғашқы ойынын өткізді. Ойын «[[Манчестер Сити|Манчестер Ситиге]]» қарсы өтті. Жанкүйерлер дауысы бойынша Маттео «Арсеналда» тамыз айындағы үздік ойыншы атанды. 68 % дауыспен, [[Генрих Мхитарян|Генриха Мхитарян]] мен [[Петр Чех|Петр Чехті]] артта қалдырды. == Статистика == {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Лига !rowspan="2"|Маусым |- !width="35"|Ойындары !width="35"|Голдары |- |rowspan="2" |'''[[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]''' |align="center"|Лига 1 |align="center"|2016/17 |align="center"|9 |align="center"|0 |- |align="center"|Лига 2 |align="center"|2017/18 |align="center"|21 |align="center"|0 |- |rowspan="2" |'''[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]''' |align="center"|[Англия премьер-лигасы|АПЛ] |align="center"|2018/19 |align="center"|27 |align="center"|1 |} == Сілтемелер == * [http://www.arsenal.com/ Арсенал ФК ресми сайты] {{ref-en}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Лорьян ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Герта Берлин ФК ойыншылары]] l4qx8rp276y6qj8spiv1zrfxqvu6hmj Қазақстандағы президент сайлауы (2019) 0 618805 3642655 3611546 2026-08-14T03:58:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642655 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423145147/https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html |date=2019-04-23 }}</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлауалды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] lvtzo072dy15h0z45x8ubact3l4dunk Ю Сын хо 0 620304 3642580 3642439 2026-08-13T18:06:24Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Tansheber|Tansheber]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640547 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Yoo Seung-ho in December 2018.png|нобай|Ю Сын Хо]] Ю Сын Хо — балалық шағында-ақ кәсіби жолын бастаған [[Корея|корея]] актері . Жас актер басты кейіпкерлердің бейнесін сомдады. Алайда, оны үлкен киноның режиссерлері де назардан тыс қалдырмаған. Ю өзін әртүрлі актер ретінде көрсетті. Мысалы, ол көрермен алдында сүйкімді жігіт,біресе жүрегі қатқан тас секілді қатігез өлтіруші, асыл нефрит императоры және өмірлік қиындықтардың алдында дәрменсіз жасөспірім ретінде болды. ===Балалық және жасөспірімдік шағы=== Ю Инчхонда дүниеге келді. Бала әлі кішкентай болған кезде отбасы жағдайында қиындықтар болды. Кейінірек актер журналистерге олардың туыстарымен "жолдың жиегінде отырған және аш болған" адамдардың бірі болғанын айтты. Ю дан басқа отбасында үлкен әпкесі бар. Ол кішкентайынан анасына өте қатты жақын болып сырласы болғанын айтады. Жас Ю 6 жасынан өздігінен жұмыс жасай бастады. Солайша ол отбасына ақшалай жағынан көмегін тигізді. Оның ең алғашқы жұмысы жарнамаға модель болу болды. Солайша, оны басқа да адамдар өз клиптарына арнайы тұлға ретінде шақырды. Мысалы, ол Tim, Brown Eyes, [[So Ji Sub]] роликтерінде көрініс тапты." ===Жеке өмірі=== Жалпы, Ю әлі әйелі деп атағысы келетін жанды кездестірген жоқ. Иә, жанкүйерлерге қыздың болуы туралы тек болжау ғана қалады. Актер жеке өмірі туралы үнсіз қалуды жөн көреді. Дегенмен, [[болашақ әйел]] туралы берген сұхбатында оның бойында бағалайтын қасиеттерді атайды. Ю күн сайын спортзалға барады, бұл ретте, салмақ қосуды армандайды: өзінің бойы үшін тым арықпын деп санайды (175 см ,салмағы 66 кг). Сондықтан ұйықтар алдында тез дайындалатын кеспе жейді. 2011 жылы Жас жігіт [[Кореяның ең әдемі ер адамдары]] тізіміне енді, онда 13 орын алды. Кейде жанкүйерлер сүйікті актердің бетіне қарап, оны пластикталық ота жасатқан деп айтты. Бірақ ресми растау жоқ. ===Түскен фильмдері=== *2002 – «Дорога к дому» *2003 – «Любовное письмо» *2004 – «Не говори папе» *2006 – «Искренние лапы» *2007 – «Легенда» *2009 – «Великая королева Сондок» *2010 – «Пламя желаний» *2011 – «Слепая» *2012 – «Операция «Любовь» *2015 – «Помнить» *2016 – «Ким Сон Даль» *2017 – «Монарх» *2017-2018 – «Я не робот» *2018 – «Я есть любовь» == Дереккөздер == https://24smi.org/celebrity/59381-iu-syn-kho.html {{дереккөздер}} t88dxihk0ck22whqj6up1x33z5xm91l Хорсберг (арал) 0 620443 3642581 3642440 2026-08-13T18:06:25Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586331 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cocos (Keeling) Islands - NASA Earth Observatory.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Хорсберг аралы - Австралия аумағында орналасқан Үнді мұхитындағы Кокос аралдарындағы адам тұрмайтын арал. == Географиялық орналасуы == Норт-Килинг атоллынан оңтүстікке 25 км, Перттан солтүстік батысқа 2940 км, Дарвиннан батысқа 3695 км, Рождество аралынан оңтүстік батысқа 960 км, Ява және Суматра аралдарынан оңтүстік батысқа 1000 км жерде орналасқан. <br> Аралда теңіз құстары өмір сүреді. Аралдағы флора басқа аралдардан аса ерекшеленбейді, көбінесе пальма туысына жататын біржарнақтылар кең таралған. == Климат == Климаты муссонды, жазда жауын-шашын болады, ал қыста болмайды. Орташа температура +24°С. Ең ыстық ай -қаңтар: +25 °C, ең суық ай — қыркүйек: +24°С. Орташа жауын-шашын мөлшері жылына 1557 мм құрайды. Жауын-шашынды ай - ақпан, ең құрғақ ай - қазан. [[Санат:Аустралия аралдары]] [[Санат:Үнді мұхиты аралдары]] 8ohat76z4cr3s4sayqtl5t5iwsju5ck Дирекшен 0 620449 3642583 3642442 2026-08-13T18:06:27Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586322 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Direction Island Beach (25264455845).jpg|нобай|alt= Direction Island Beach (25264455845).jpg| Direction Island Beach (25264455845).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дирекшен аралы''' —[[Аустралия]] аумағында орналасқан [[Үнді мұхиты]]ндағы [[Кокос (Килинг) аралдары|Кокос аралдарындағы]] адам тұрмайтын арал. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кездері арал телекоммуникация және радиостанциялар үшін маңызды рөл атқарған. == Орналасуы == Арал Солтүстік Килинг аралдарынан оңтүстік шығысқа 28 км, Перттан солтүстік батысқа 2930 км, Дарвиннан батысқа қарай 3690 км, Рождество аралынан оңтүстік батысқа 960 км, Ява және Суматра аралдарынан оңтүстік батысқа 1000 км жерде орналасқан. == Бірінші Дүниежүзілік соғыс == 1914 жылдың 9 қарашасында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] Кокос аралдарының маңында болған еді. Неміс жеңіл крейсері «Эмден» Британ кабельді станциясына Дайрекшен аралында шабуыл жасаған. [[Үнді мұхиты]] арқылы коммуникация байланысының Дайрекшен аралындағы кабельді радиостанциясы Антанта үшін өте маңызды болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аустралия аралдары]] [[Санат:Үнді мұхиты аралдары]] aqos0y8l1rakhoin6o6wnvrilpfxwob Рами Малек 0 620756 3642578 3642437 2026-08-13T18:06:22Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3611319 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rami Malek in 2015 (cropped).jpg|нобай| Rami Malek in 2015 (cropped).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} {{Машиналық аударма|}} '''Рами Саид Малек''' ([[{{lang-en|Rami Said Malek}}, [[12 мамыр]] [[1981 жыл|1981]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref>[https://www.myheritage.com/?lang=RU California Births, 1905–1995]. ''Family Tree Legends''</ref>) — Шығу тегі [[Мысыр]], Америкалық әртіс. Әйгілілікті оған «[[Эмми]]<nowiki/>» сыйлығын әкелген «[[Мистер Робот]]<nowiki/>» телехикаясындағы Эллиот Алдерсонның рөлі әкелді. "[[Алтын глобус]]"(2019), [[АҚШ киноактерлерінің гильдиясы]] (2019), [[BAFTA]] (2019) және "[[Оскар сыйлығы|Оскар]]"(2019) сыйлықтарының лауреаты<ref>[https://www.goldenglobes.com/winners-nominees Winners & Nominees 2019]</ref>. Рами Малек сондай-ақ осындай фильмдер мен сериялардағы екінші жоспардың рөлдері бойынша белгілі: «Ночь в музее» (2006—2014), «Тихий океан» (2010), «Сумерки. Сага: Рассвет — 2 бөлім» (2012) және «Короткий срок 12» (2013). == Өмірбаяны == [[Сурет:Rami.Malek.2012.cropped.jpg|солға|нобай|219x219 нүкте|Малек San Diego Comic-Con International (июль 2012)]] Рами Малек [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]<nowiki/>те туылған. Оның ата – анасы, Саид Малек және Нелли Абдель Малек — [[Мысыр|Египеттен]] келген копталар, 1978 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшіп кеткен. Рами, сондай-ақ ⅛ [[Гректер|грек]]<ref>[https://www.buzzfeed.com/alisonwillmore/the-hacker-heartthrob-from-mr-robot#.taB3KjxrL The Summer TV Heartthrob No One Saw Coming.] BuzzFeed.</ref>. Рамидың әкесі (2006 жылы қайтыс болды<ref>''Valadez, Brittany.'' [https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-6713451/Rami-Maleks-father-Said-passed-away-2006-years-son-hit-fame.html Rami Malek's BAFTA triumph is tinged with poignancy following 'role-model' father Said's tragic death in 2006... 13-years before son's career high as Queen icon Freddie Mercury.] ''dailymail.co.uk''</ref>) [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшкенге дейін [[Каир]]де гид болып жұмыс істеді<ref>''Drumming, Neil''. [https://www.nytimes.com/2015/08/26/arts/television/looking-back-on-mr-robot-and-a-season-of-hacker-drama.html Looking Back on ‘Mr. Robot’ and a Season of Hacker Drama, ''The New York Times'']</ref>. Малектің анасы — бухгалтер<ref>''Hughes, Sarah.'' [https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/jul/14/mr-robot-rami-malek-the-world-is-chaos Mr Robot's Rami Malek: 'The world is in chaos – and all we do is hyperconsume']</ref>. Рамидің егіз Сами есімді ағасы бар. Сондай-ақ, актердің Ясмин есімді үлкен әпкесі бар. Сами мамандығы бойынша ағылшын тілі оқытушысы<ref>[https://www.stemweb.org/Page/1132 "Staff Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121175132/https://www.stemweb.org/Page/1132 |date=2019-01-21 }}. Stem Academy of Hollywood</ref>, Ал Ясмин — жедел жәрдем дәрігері<ref>''Brown, Emma.'' [https://www.interviewmagazine.com/culture/rami-malek "The Many Mysteries of Mr. Robot"]</ref>. Рами Шерман-Оукстегі Notre Dame High School (NDHS)-да оқыған. Ата-анасы оның заңгер болуын қалады, бірақ Рами бала кезінен актер болуды армандады. Мектепте ол драма үйірмесіне жазылып, оған қуана қатысты<ref>[https://fakty.ua/293197-ya-boyalsya-chto-na-semkah-bogemskoj-rapsodii-uchastniki-queen-menya-zasmeyut---rami-malek Рами Малекпен интервью]. ''fakty.ua''</ref>. 1999 жылы мектепті бітіргеннен кейін Рами [[Эвансвилл (Миннесота)|Эвансвилль]] университетіне түсіп, 2003 жылы бітіріп, бейнелеу өнері бакалавры дәрежесін алды. === Жеке өмірі === Рами Малектің жеке өмірі көпшілікке онша мәлім емес. Соңғы уақытта барлық кештерде, сәнді көріністерде, әртүрлі рәсімдер мен зайырлы рауттарда Рами "Богемская рапсодия" фильмінің түсірілімдерінде танысқан Люси Бойнтонмен бірге көрінген. Ал 2018 жылы 3 қаңтарда [[Плам Спрингс (Кентукки)|Палм-Спрингс]] халықаралық кинофестиваліндегі алғыс сөзінде Рами елдің көзінше Люсиге ғашықтығын жеткізді: ''«You have been my ally, my confidant, you are my love. I appreciate you so much.» Аударылым: "Сен менің одақтасым, сенімді тұлға болдың, Сен менің махаббатымсың. Мен сені өте бағалаймын."'' <ref>[http://www.mtv.com/news/3108612/bohemian-rhapsody-rami-malek-lucy-boynton-dating/ Bohemian Rhapsody's Rami Malek and Lucy Boynton confirm they're dating.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130000029/http://www.mtv.com/news/3108612/bohemian-rhapsody-rami-malek-lucy-boynton-dating/ |date=2019-01-30 }} ''mtv.com''</ref> Бұған дейін Рами "[[Мистер Робот]]" телехикаясындағы актриса және әріптесі — Порша Даблдэймен кездесті, бірақ 2017 жылы жұп ажырасты. Сондай-ақ, Рами әлеуметтік желілерді елемейді, тек кейде Твиттердегі өз парақшасында жарияланымдарды жасайды. == Мансап == Рами Малек өзінің мансабын 2004 жылы бастады. Бірінші жұмыстарының ішінде «Девочки Гилмор», «Там» және «Медиум» телехикаялары<ref>[http://www.imdb.com/name/nm1785339/ IMDb – Rami Malek]. ''IMDb.com''.</ref>. 2005 жылы FOX телеарнасындағы "Война в доме" телехикаясындағы гей-жасоспірім Кеннидің рөлі үшін танылды<ref>[http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2007/2/ramimalek.html Interview with Rami Malek of "The War At Home"]. ''AfterElton.com''.</ref>. 2006 жылы Рами фараон Акменр рөлінде "Музейдегі түн" комедиясында, сондай-ақ "Музейдегі түн 2" (2009) және "Музейдегі түн: қабірдің құпиясы" (2014) жалғасында ойнады. 2007 жылдың көктемінде Рами [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] Elephant Theatre сахнасындағы "Vitality Productions" театр қойылымына қатысты. 2010 жылы "24" телехикаясының сегізінші маусымында актер Маркос Аль-Закара (ағылш. Marcos Al-Zacar) рөлін онады. Кейінірек ол "Тынық мұхит" шағын телехикаясында Мериэлл Шелтон капралының рөлі үшін сыншылардың жақсы пікіріне ие болды<ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ Rami Malek Matures With War Role.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121171707/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ |date=2010-11-21 }} ''The Globe and Mail''.</ref>. 2010 жылы "Тынық мұхит" мини-сериалының түсірілімі кезінде Малек өзінің ойынын ұнатқан атқарушы продюсер [[Том Хэнкс]]пен кездесті. [[Том Хэнкс|Хэнкс]] Рамиді 2011 жылдың шілде айында прокатқа шығарылған "Ларри Краун" көркем фильмінде Стив Дибиаси колледжінің студенті рөліне шақырды<ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ Rami Malek Matures With War Role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121171707/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/television/baby-faced-rami-malek-matures-with-war-role/article1799859/ |date=2010-11-21 }}. ''The Globe and Mail''.</ref>. 2010 жылдың тамыз айында Малек «Сумерки. Сага: Рассвет — Часть 2» фильмінде қанішер Бенджаминнің рөлін ойнады. 2014 жылы Рамидің қатысуымен "[[Need for Speed (ойындар сериясы)|Need for Speed]]: Жажда Скорости" фильмі жарыққа шықты. 2015 жылдың мамыр айында экрандарға басты рөлдегі Рами Малекпен "Мистер Робот" сериалының бірінші маусымының пилоттық сериясы шықты. 2016 жылы Рами "[[Эмми]]" сыйлығына ие болды, сондай-ақ екі рет АҚШ киноактерлерінің гильдиясы сыйлығына<ref>[https://www.sagaftra.org/nominations-announced-22nd-annual-screen-actors-guild-awards-0 Nominations Announced for the 22nd Annual Screen Actors Guild Awards] (December 9, 2015).</ref> 2016 және 2017 жылдары "[[Алтын глобус|Алтын Глобус]]" сыйлығына ұсынылды. Сондай-ақ, 2015 жылы "Until Dawn" ойыны шықты, онда Рами дыбыстаудың актері ретінде қатысып, өзінің бет-бейнесін Джошуа Вашингтон кейіпкеріне "берді". 2017 жылдың қыркүйек айында Рами француз [[Гвиана]]сындағы аса қауіпті қылмыскерлерге түрмеге жабылған алаяқтық Луи Дэгаз рөлінде ойнаған «Мотылёк» фильмінің премьерасы өтті. 2016 жылы Малек Брайан Сингердің "Богемская рапсодия" фильмінде басты рөлге бекітілді. Ол "[[Queen]]" музыкалды тобының солисті Фреди Меркурийді ойнаған. Осы рөлі үшін Рами Малек көптеген жүлделер алған. Оның ішінде" [[Алтын глобус]]","АҚШ киноактерлерінің Гильдия сыйлығы","[[BAFTA]]" және "[[Оскар сыйлығы|Оскар]]"<ref>[https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2019 THE 91ST ACADEMY AWARDS 2019.] ''oscars.org''</ref>. Қазіргі уақытта "[[Мистер Робот]]" сериалының төртінші финалдық маусымының басты рөлінде Рами Малекпен түсірілімі жүріп жатыр. Премьерасы 2019 күзіне тағайындалды<ref>[https://pursuenews.com/mr-robot-fourth-final-season-filming-on-february-25/ Mr. Robot Fourth & Final Season Filming On February 25]</ref>. 25 сәуір 2019 жылы "Бонд 25" фильмін жасаушылар Рами Малек рөлге бекітіліп, актер зұлымды ойнайтын болды<ref>[https://tech.onliner.by/2019/04/25/bond-25 "Рами Малек "Бонд 25"-те зұлымды ойнайды"]</ref>. <br /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік актер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] hfoej2pno3zsgbxofe1ip4iqyh8rx0f Атырау педагогикалық институты 0 620875 3642504 3279491 2026-08-13T13:00:09Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642504 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Деймос 0 621203 3642760 3642416 2026-08-14T09:42:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641652 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Деймос''' (''грекше Δείμος «қасірет»'') — Марстың екінші серігі (біріншісі фобос). Ол 1877 жылы американдық астроном Асаф Холмен табылған және ежелгі грек құдайы Димос деп аталатын соғыс құдайының ардагерінің құрметіне Арес деп аталды. == Ашылауы == Иоганн Кеплер 1611 жылы Марстың екі серігінің бар болуы мүмкіндігін ұсынды. Сонымен қатар, Кеплер өз болжамын мынадай қисынға негіздеді: егер Жердің бір, ал Юпитердің төрт серігі (сол кезде белгілі болған Галилей серіктері) болса, онда Күннен алыстаған сайын планеталардың серіктерінің саны геометриялық прогрессиямен арта түседі. Осы қисынға сүйенсек, Марстың екі серігі болуы тиіс. Ұлыбританияның Корольдік астрономы Уильям Гершель Марс серіктерін әлі 1783 жылы іздеп көргенімен, нәтижеге қол жеткізе алмады. 1862 және 1864 жылдары Копенгаген университеті обсерваториясының директоры Генрих (Анри) Луи д’Аррест те оларды 10 дюймдік (25 сантиметрлік) рефрактор-телескоптың көмегімен іздеп көрді, алайда ол да оларды таба алмады. Деймос Қызыл планетаның, яғни Марстың радиусының 6,96 радисуының орта қашықтығын (шамамен 23,500 шақырым, Фобосқа қарағанда алыс) 30 сағ. 17 мин 55 кезеңімен айналды. Деймос, Ай сияқты, орбитада қозғалыстың бұрыштық жылдамдығы өз айналу бұрыштық жылдамдығына тең. Сондықтан оның тек бір ғана жағы әрқашан Марсқа қарап айналды. Димос пен Фобос арасындағы астероид түрлерінің бірімен ұқсастығы олардың бұрынғы астероиды болып табылатындығы туралы гипотезаны туғызды. Олардың орбиталары Марс маңында өтіп, оны басып алғандай етіп, Юпитердің гравитациялық өрісі арқылы бұрмаланған. Фобос пен Димостың шығу тегі туралы тағы бір болжам Марс жер серігішінің екі бөлікке ыдырауы болып табылады. Ескі гипотезаға сәйкес, Димос сияқты Фобос астероиды болып табылады. Шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын пайда болған негізгі астероидтық белдеуде, оның сыртқы бөлігінен күнге қарай жылжып, кейіннен Марс серігі болды. Марстың екі астероиды бірден басып алғаны екіталай көрінеді. Сондықтан Фобос пен Димос планетаның басып алған үлкен, біртекті астероидтарының қалдықтары болып табылады. Дегенмен, Фобос және Димос планетаның экваториальді жазықтықта дөңгелек орбиталарда айналады және олардың тығыздығы астероидтарға тән емес, соншалықты кішкентай. Бұл астероидты түсіру гипотезасын жоққа шығарады. Есептеулер Деймостың Марстан бірте-бірте алыстап бара жатқанын және ақырында планетаның орбитасынан шығатынын көрсетеді<ref>https://starwalk.space/en/news/mars-moons-phobos-deimos#phobos-mars-i</ref>. 1894 жылы А. Брельпольский, ал 1896 жылы С.Костинский Даймостың ең алғашқы бейнесін алды. 1909 жылы ұлы қарсылас кезінде С. Костинский Фобос және Димостың нақты суреттерін салды. 1911 жылы Марс пен оның серіктер қозғалысының алғашқы теориясын ұсынды. {| class="wikitable" |- !Деймостың физикалық қасиеттері |- | Көлемі 15 × 12,2 × 10,4 км |- | Масса 1,48⋅1015 кг |- | Тығыздығы 1,471 г/см³ |- | Температурасы ~233 К |} gq1vwh0y9i5teo943uutucn4rrp92gk Марат Иванович Казей 0 621242 3642584 3642443 2026-08-13T18:06:28Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586999 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марат Иванович Казей''' (10 қазан 1929 жыл, Станьково ауылы, Қойданов ауданы, Минск облысы, БКСР, КСРО — 11 мамыр 1944 жыл, Хоромицкие ауылы, Узденский ауданы, Минск облысы, БКСР, КСРО) — Кеңестік Белорус пионер-батыры, Жас Қызыл партизан-барлаушы, Кеңес Одағының батыры (қайтыс болғаннан кейін). <br /> {| class="wikitable"|} == Өмірбаяны == Анасы қайтыс болғаннан кейін Марат Ариадна апасымен 1942 жылдың қараша айында партизан отрядына кетті. 1943 жылдың қысында, отряд қоршаудан шыққан кезде, Ариадна Казей аяқ табанының ауыр үсуі алды, ампутация қажет болды. Оны "үлкен жерге" жіберу туралы шешім қабылданды, бірақ жағдайы нашарлап, дала жағдайында ампутация жүргізілді. Ариадна ұшақта 1943 жылдың 14 маусымында ғана эвакуацияланды. Кейін Марат 200-ші партизан бригадасының штабының барлаушысы болды. К.К.Рокоссовский комбриг н. басқарған Қазақ. Барлаудан басқа рейдтер мен диверсияларға қатысты. Майдандағы батылдығы мен ерлігі үшін І дәрежелі Отан соғысы орденімен, "Ерлігі үшін" және "Жауынгерлік еңбегі үшін" медальдарымен марапатталған. 1943 жылдың желтоқсанында Слуцк тас жолындағы ұрыста Марат Казей жаудың құнды құжаттарын — гитлерлік қолбасшылықтың әскери карталары мен жоспарларын алды. == Соңғы жекпе-жек == Барлаудан қайтып келе жатқанда, Марат және партизан бригадасының штабының барлау бастығы Ларин таңертең ерте Хоромицкий ауылына келді, онда олар байланысты партизан Виктор Кухаревичпен кездесуге тиіс болды. Ларин байланысшыға бет бұрып, ал Марат таныс Аксенчиктерге демалуға кірісті. Жарты сағаттан кем оқ атылды. Ауыл "Дирлевангер" СС жазалау зондеркомандасының құрамынан гитлершілдер тізбегін және полицаев қоршап алды. Басталған атыста Ларин бірден қаза тапты. Марат орман шетінде бұталарға жете алды, онда ол шайқасты қабылдады. Қорғанысын ұстап, соңғы патронға дейін атылды, содан кейін өзінің соңғы қаруын — екі граната алды. Біреуді немістерге лақтырып, екіншісін өзіне қалдырды. Немістер жоғалтуға қарамастан, оны тірі алғысы келді. Екінші гранатаны, олар жақындағанда, өзін сол немістермен бірге жұлып алды. 1965 жылғы 8 мамырдағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Казей Марат Ивановичке қайтыс болғаннан кейін — Өлгеннен кейін 21 жылдан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. [[Сурет:Мінск. Парк Марата Казея (01).jpg|нобай|Марат Казей паркі, Минск қаласы, Белорусь Республикасы]] == Марапаттары == -Кеңес Одағының Батыры "Алтын Жұлдыз" Медалі (08.05.1965); -Ленин ордені (08.05.1965); -І дәрежелі Отан соғысы ордені; -"Ерлігі үшін медалі" -"Жауынгерлік еңбегі үшін медалі". == Дереккөздер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B9,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 http://ordenrf.ru/geroi-rossii/geroi-sssr/pioner-geroy-marat-kozey.php http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1968 https://ruspekh.ru/people/item/kazej-marat-ivanovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517161907/https://ruspekh.ru/people/item/kazej-marat-ivanovich |date=2019-05-17 }} a728mphkvthjb1r99eqtenip3vwfw90 Пантера-Вотан жоспары 0 621286 3642579 3642438 2026-08-13T18:06:23Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2691858 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Пантер-Вотан жоспары (неміс Пантера-Вотан) немесе шығыс қабырғасы (неміс Оствол) неміс әскерлерінің стратегиялық қорғаныс желісі болып табылады, 1943 жылдың күзінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс фронтында Верммахттың ішінара қорғаныс желісі. Шығыс дуалы екі шекараға бөлінді - «Пантера» және «Вотан» - және өзен бойымен өтті: Нарвы өзені - Псков - Витебск - Орша - Сож суы - Днепрдің орташа шығысы (шығыс білігінің негізі) - Молочная өзені. == Сипаттамасы == Неміс әскерлерінің «Вотан» қорғаныс желісі оңтүстік майданда «Оңтүстік» армия тобында және «А» армия тобында әрекет ету аймағында құрылды. Неміс әскерлерінің «Пантера» қорғаныс желісі «Солтүстік» армия тобында және «Орталық» армия тобында құрылды. Гитлердің айтуы бойынша, бұл желі большевизмнен Еуропаны қорғайтын тосқауыл болатын. Смоленсктің оңтүстік бөлігі Қара теңізге негізінен Днепрдің оң жағалауы немесе оның негізгі ағындары бойымен жүгірді. Солтүстікте Витебскадан қоршау салынды және екі қорғаныс желісі енгізілді: 1-еуі Псков көлінің жағалауында, Великая, Псков және Черхи өзендері, 2-еуі Великаяның батыс жағалауы мен Нарованың Нарваның маңындағы Балтық теңізіне қарай жүгірді. Қорғаныс құралдарының ішіне антисемирлік арандар, кеніштер, сымды торлар мен пулемет алаңдары жатады. «Вотан» желісі Азов теңізінен, Молочная өзенінің оң жағалауында Днепрдің өзеніне дейін созылды. «Вотан» желісі «Пантера» желісімен байланысып, Азов теңізінен Балтыққа дейін үздіксіз Шығыс банкін құруға тиіс болатын. Ол Керч түбегінде, Молочная өзені, Днепр өзенінің ортасында, Орха, Витебск, Невель, Псков және солтүстіктегі Нарвы бойындағы Пейпси көлінің шығысындағы Гомельге қарай Соз өзенінен өтті. 1943 жылдың 11 тамызында «Шығыс қабырғасы» тікелей құрылысы туралы бұйрық шығарылды. == Шабуыл == 1943 жылдың 24 тамызында Днепрдің шайқасы басталды, нәтижесінде 15 қыркүйекте неміс командасы Днепрдің қарамағына бару туралы бұйрық шығарды. Чернигов-Полтава операциясының барысында Орталық, Воронеж және Дала майдандарының әскерлері қыркүйектің аяғында Днепрдің желісіне жетіп, батыс жағалауда бірнеше көпірді басып алды. 1943 жылдың қазан айында болған шайқастарда бұл көпірлер кеңейтіліп, Киев пен Кременчуг аймағында екі стратегиялық көпіршіктер пайда болды. Олар Украинаның оң жағынан босатуды бастады. Осылайша, «Шығыс шахтасының» орталық бөлігінде сынған. 1941 жылдың ақпан айының аяғында және 1944 жылдың наурыз айының басында Ленинград фронтының 42 және 67 әскерлерінің күштерімен Пантер-Вотан сызығынан Черская бағытында соқтығысудың алғашқы сәті сәтсіз болды. 1944 жылдың 21-ші сәуірінде І.Масленниковтың басшылығымен 3-ші Балтық фронты құрылды, ал солтүстікте 1944 жылдың 17 шілдесінде аралдың оңтүстігіндегі желі бұзылды. == Тағы қараңыз == https://ru.wikipedia.org/wiki/Померанский_вал == Сілтемелер == http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1701/21.html https://web.archive.org/web/20150402154813/http://evillab.org/military/ostwall-mru-pniewo/ bcj3rhz1o649cx5wpavcy3r9xdnu6tc Иван Андрианов Фёдорович 0 621394 3642582 3642441 2026-08-13T18:06:26Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3606401 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Әскери қайраткер|толық есімі=Андрианов Иван Федорович|туған күні=01.01.1927|туған жері=Ново-Михайловск ауылы,Боровский ауданы,Калужск облысы|мемлекет={{RUS}}|қызмет еткен жылдары=|атағы=пионер-батыр|шайқасы=[[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысы]]|марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}}}} '''Иван Андрианов'''(1 қаңтар 1927 жылы, Ново-Михайловск ауылы,Боровский ауданы,Калужск облысы) — пионер-батыр, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысының]] ардагері, 14-жасында туған ауылын неміс әскерлерінің шапқыншылығынан құтқарып,жау тылына жол ашты,[[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскерд]]<nowiki/>і мезетте ескерткені үшін елге үлкен қызмет көрсетті,И.Андрианов арқасында 133-ші атқыштар дивизиясының 33-ші әскер қантөгіссіз қалды да,Калуж облысы азат етілді.<ref>https://polkua.com/vanya-andrianov-pioner-geroj/</ref> == Өмірбаяны == 4-ші сыныпқа дейін Андрианов Иван Ново-Михайловск ауылында оқу алған.Содан Ермолин қаласының жалпы білім беретін мектебінде оқыған.<ref>http://safe-rgs.ru/2667-pionery-geroi-vanya-andrianov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216184850/http://safe-rgs.ru/2667-pionery-geroi-vanya-andrianov.html |date=2020-02-16 }}</ref>1941 жылы 28 желтоқсан күні 14 жасты Ваня ,Боровск жеріндегі сарайда жасырылған неміс әскерлерін көргеннен кейін,әрең дегенде Кеңес батырларын ескертіп, туған ауылын құтқара алды. === Қызмет жолы === 1946 ж, В.И.Молотов атындағы Пермь қаласындағы әскери-теңіз авиация-техникалық жоғары білім училищесін бітірген 1954 жылға дейін Крым қаласындағы Черноморс флотында қызмет атқарды 1954-1999 жж, Мәскеу машина жасайтын зауытында инженер сынаушы ретінде жұмыс істеді. === Соғыстан кейін === Боров ауданының мектеперінде ғылыми-тәжірибелік конференцияларда жастарға азамат-патриоттық баяндамалар қояды. Қазіргі кезде Ново-Михайловск ауылында өз жары мен қызымен <br /> == Марапаттары == «Қызыл Жұлдыз» ордені № 27617 М.Г.Ерефемов «Қазан төңкерісі» орденімен марапаттады «Ұлы Отан соғысы 1941-1945жж» ордені<ref>https://sites.google.com/site/aprelkraj/voennye-stranicy-istorii/1941-1945/pioner-geroj-vana-andrianov{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «1941-1945 ж Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» (1946 ж.) медалі «Кеңес әскері мен флоына XXX жыл» медалі «ССРО Қарулы күштерінің 50 жылдығы» мерейтойлық медалі «Еңбек ардагері» медалі «Калуж облысына 65 жыл» медалі<ref>http://safe-rgs.ru/2667-pionery-geroi-vanya-andrianov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216184850/http://safe-rgs.ru/2667-pionery-geroi-vanya-andrianov.html |date=2020-02-16 }}</ref> == Ваня Андрианов атына арналып жазылған дереккөздер == === Кітапнама === "Андрианов Иван Фёдорович"Балабаново рейсмилік қала сайты "Год за годом" Гусев А. "Пионер герой-Ваня Андрианов" Замахина Е. "Жизнь прожить как поле перейти" Захарова О.П. === Әдеби шығармалар === Е.В.Трутневаның "Ваня Андрианов" атты өлеңі Ю.Н.Нечаеваның "Ваня Андрианов " атыы кітабы === Бейнематериал === "Забытые пионеры-герои. Часть 1 " "Судьба пионера-героя " <ref>http://deti-geroi.ru/alfavit-andri.php?page=andrianov-ivan</ref> == Дереккөздер == bfdwpyjpdh2k4k11fe0fagusypq85oi Зәбира Сыпатайқызы Жәкішева 0 622706 3642586 3642224 2026-08-13T18:15:36Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:19642206g|19642206g]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579286 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 fxum464jmohuhs8z9qjhtay0lztk1oc Фред (футболшы, 1993) 0 626365 3642522 2720300 2026-08-13T14:28:58Z Zafer 26180 Photo changed 3642522 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Фред |толық аты = Фредерико Родригес де Паула Сантос<ref>{{cite news|url=https://www.fifa.com/development/news/y=2016/m=2/news=fifa-extends-sanction-for-anti-doping-rule-violation-against-frederico-2764034.html|title=FIFA extends sanction for anti-doping rule violation against Frederico Rodrigues de Paula Santos|publisher=FIFA|date=05 February 2016|lang=en}}</ref> |сурет = Fred (footballer, born 1993) 7 Fenerbahçe 20260805 (3) (cropped).JPG |азаматтығы = {{ту|Бразилия}} |бойы = 169 |туған күні = 5.3.1993 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]] |номері = 17 |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2013|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|33 (7) |2013—2018|{{flagicon|Украина|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтёр (Донецк)]]|101 (10) |2018—|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|18 (1) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—|{{Футбол|Бразилия}} |11 (0) }} }} '''Фредерико Родригес де Паула Сантос''' ({{lang-pt|Frederico Rodrigues de Paula Santos}}; [[5 наурыз]] [[1993 жыл]], [[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Манчестер Юнайтед]]" клубының жартылай қорғаушысы. == Карьерасы == 2015 жылы Америка кубогына, 2018 жылы әлем чемпионатына қатысты. Бразилияның "[[Атлетико Минейро]]", "[[Порту-Алегри|Порту Алегри]]", "[[Интернасьонал]]" клубтарының мектебінен өткен. Кәсіби карьерасын 2012 жылы "Интернасьоналда" бастады. 2013 жылы Донецкінің "[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер]]" клубына ауысып, бес маусым ойнады. Үш дүркін Украинаның чемпионы атанды. 2015 жылы тиым салынған препарат пайдаланғаны үшін екі жыл футболдан шеттетілді, алайда кейін бірнеше рет тиісті орындарға шағымданып жүріп бір жылға қысқартты. 2018 жылы 5 шілдеде "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедпен]]" бес жылдық келісім шарт жасасты. == Жетістіктері == ; «Интернасьонал» * Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионы ('''2'''): 2012, 2013 ; «Шахтёр» (Донецк) * Украина чемпионы ('''3'''): 2013/14, 2016/17, 2017/18 * Украина чемпионатының күміс жүлдегері ('''2'''): 2014/15, 2015/16 * Украина кубогы ('''3'''): 2015/16, 2016/17, 2017/18 * Украина суперкубогы ('''4'''): 2013, 2014, 2015, 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/fred Футболшының профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернасьонал ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] carv2bfrvr616bwnakw5kjdtiry5xkn Горн мүйісі 0 628946 3642576 3642430 2026-08-13T18:06:04Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586346 wikitext text/x-wiki [[Сурет:00 2477 Cape Horn - Chile.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} '''Горн мүйісі''' — отты жер архипелагында орналасқан Горн аралының оңтүстік нүктесі.Горн мүйісін [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] оңтүстік нүктесі ретінде түсінеді.Таулы Оңтүстік Американың ең оңтүстік нүктесі емес.Горн мүйісінен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 100 км қашықтықта [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] ең оңтүстік нүктесі болып табылатын шағын аралдар тобы орналасқан. Ең оңтүстік континенттік нүктесі — Брансуик түбегіндегі [[Фроуард мүйісі]]. == География == Оңтүстік Америка мен Антарктиданы бөліп тұратын [[Дрейк бұғазы|Дрейк бұғазындағы]] Горн аралында орналасқан. === Жел === Тау ойындағы батыстан шығысқа қарай үнемі жанасқан күшті жел қоңыржай белдіктің Батыс желдерінің бір бөлігі болып табылады және [[Батыс желдер|Батыс желдерінің]] ағысын құрайды. Горн мүйісін айналып өткен және 50-ші ендіктен төмен түскен теңізшілер оларды "Сұрапыл елу жылдықтар" деп атап кеткен. === Ағыс === Горн мүйісінің ағысы — батыстан шығысқа келген [[Тынық мұхиты|Тынық мұхиттан]] [[Атлант мұхиты]]на бағытталған Батыс Желдер ағысының бір бөлігі, беттік қабатындағы жылдамдық 1-ден 4 км/с. Таудың суық ағысы судың беттік қабаттарын қамтиды. == Тарих == [[1616 жыл]]ы голландтық теңізшілер Якоб Лемер және Виллем Схаутенмен ашылды. == Климаты == Мүйістегі [[климат]] біркелкі - жыл ішіндегі температура -2 ° C-ден + 14 ° C-ге дейін. Ауа райы көбінесе желді және бұлтты. Жауын-шашын жыл бойы көп мөлшерде болады. Жылына 300 күн жаңбыр жауып, қатты жел соғады. == Көрнекі жерлер == Мүйісте әйгілі маяк тұр. [[Маяк]] тобы бірнеше адамнан тұрады. == Өнер мен мәдениетте == * Мүйіске көптеген әдеби шығармалары арналған. Ең танымалларының бірі - [[Жюль Вернн|Жюль Верннің]] «Джонатан кеме апаты». * Дүниежүзілік регаталар кезінде теңізшілер әрдайым Горн мүйісін айналып өтеді (егер маршрут Панама каналынан өтпеген болса), бұл бүкіл саяхаттың маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. * Атақты Жаңа Зеландиялық яхтсмен [[Сэр Питер Блэйк]]: «Егер сіз тарихты түсінетін болсаңыз, егер сіз кемелерді ұнатсаңыз, «Горн мүйісін айналып өту» деген сөздер сіз үшін көп нәрсені білдіреді» деген. * Француз жазушысы Жорж Блон «Мұхиттардың ұлы сағаты» кітабында Горн мүйіcін былай сипаттайды: «Горн мүйісін батыстан шығысқа қарай айналап өту қиын емес, өйткені ілеспе желдері әрдайым соғып тұрады, әсіресе қыста. Горн мүйісі қатал «елуінші желдері» «айқайлаған қырықтай» сияқты керемет. [[Термометр]] нөлден он бес-жиырма градусқа түсіп кеткен кезде қорғасын бұлттары көкжиекті жасырған бірнеше сағаттық түн, содан кейін шексіз түн. Осы қараңғы хаоста Антарктика мұзынан бөлінген үлкен айсбергтер сырғып өтеді» деп жазған. * « Және Дрейк Горн мүйісіне жетті, және Англия империяға айналды» - Р.Киплингтің өлеңіндегі жолдар («[[Өлгендер әні|Өлгендер әні»]]). lse4zavwyljgh9qe2h2j8lcpxob99ku Осморегуляция 0 629913 3642577 3642436 2026-08-13T18:06:21Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586342 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Osmotic pressure on blood cells diagram.svg|нобай]] ]] {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Осморегуляция''' - гомосмостық жануарларда ішкі сұйықтықтардың ([[жасушааралық сұйықтық]]тар, [[лимфа]], [[қан]]) осмотикалық қысымының салыстырмалы тұрақтылығын қамтамасыз ететін физика-химиялық және физиологиялық процестердің жиынтығы.<ref>https://megabook.ru/article/%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F</ref> Осморегуляция тетіктері осмотикалық белсенді заттардың, негізінен тұздардың әр түрлі [[концентрация]]сы бар ортада өмір сүретін организмдерде және осы заттар мен суды тұтынудың әртүрлі деңгейлерінде кездеседі. Осморегуляция барлық тұщы су мен жер үсті жануарларына ортақ; теңіз ағзалары арасында, барлық омыртқалылар (миксиндерден басқа), кейбір шаян тәрізділер иемденеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] 413y3vkkupkev1mp4y49vitozutojnt Урк диалекті 0 632256 3642575 3642187 2026-08-13T18:06:03Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3092653 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} '''Урк диалекті''' — [[Нидерланд|Нидерландтағы]] Флеволанд провинциясының батыс жағалауында орналасқан Урк қауымында (бұрынғы аралда орналасқан) сөйлейтін диалект. XX ғасырдың ортасына дейін Урк арал болды. Бастапқыда ол Зейдерзе шығанағында болған. Қорғаныс бөгетінің құрылысынан біткеннен кейін [[Эйсселмер]] ішкі көліне айналды. Урк диалектісі эмланд және Батыс-шығыстық диалектілермен қатар, төменгіксондық және төменгіфранк диалектілері арасындағы өту аймағына жатады. Осы қарым-қатынастарға қарамастан, диалект өзінің сипаты бойынша бірегей. XIX ғасырдың соңынан көптеген лингвистер урк диалектісін зерттеумен айналысты. Урк диалекті сондай-ақ фризо-франко-саксон диалектісі ретінде жіктелуі мүмкін; бұл фриз, төменгіфранк және төменгісаксон диалектілері арасындағы өтпелі диалектілердің ерекше тобы. == Өнер == Геррит Пастеркамп урк диалектіндегі кітаптардың, соның ішінде еврей және христиан псалмдары мен беллетристиканың аудармаларының авторы. Урк тілінде орындалатын әндерді CD күйінде жариялай Leuster тобы бар. == Құжаттама == Краудсорсинг урк-нидерланд онлайн сөздігі бар. Үрк диалекті үйірмесінің мәтін үлгілерін қоса алғанда, диалект туралы мәліметтер жиналысымен шағын веб-сайты бар. == Статусы == Нидерландтар үкіметі урк диалектісін азшылықтың тілі ретінде мойындамады. == Әдебиет == Harrie Scholtmeijer: Taal in stad en land: Utrechts, Veluws en Flevolands, Sdu Uitgevers, Den Haag 2002, ISBN 90-12-09008-3 == Ескертулер == [http://www.gbugrafici.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=73&Itemid=109] [http://www.opurk.nl/nieuws/13166.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224002430/http://www.opurk.nl/nieuws/13166.html |date=2012-02-24 }} == Сілтемелер == <references/> [[Санат:Диалектика]] fsa51qykj3w5oobwi1589muk8n1p196 Брук кезіндегі шайқас 0 632257 3642574 3642185 2026-08-13T18:06:02Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3582923 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Брук кезінде екі шайқас''' (немесе Брук кезінде шайқас; исп.Batallas del Bruch; кат. Batalles del Bruc)-бригадалық генералы Франсуа де Шварц және дивизиондық генералы Жозеф Шабранның басшылығымен француз әскерлерінің арасында 1808 жылдың 6 және 14 маусымында болған шайқастар, және генералы Антони Франч-и-Эсталилл және Жуан де ля Крю Байгет басқарған каталондық еріктілер мен жалдамашылар арасында [[Пиреней соғысы]] кезінде (Наполеон соғыстарының бір бөлігі болып табылатын) болған шайқастар. Осы шайқастардың нәтижесі және Барселонадан алыс емес Эль-Брукадағы шайқастардың нәтижесі испандықтардың жеңісі болды. Француздар Француз империялық бүркітті жоғалтудан кемсіту қосылды. == '''6 маусым''' == 4 маусымда Франсуа Ксавье де Шварцтың бригадасының генералы басқаруымен 3800 сарбаздан тұратын француз отряды Сарагоса-Льюд бағытында қозғала отырып Барселонадан шықты. Сол күні ауа райы бұлтты, артынан қатты нөсер болды, бұл олардың қарқынын баяулатты; бұл көрші ауылдардан, испан еріктілерінен (sometent) және Барселона гарнизонының швейцариялық және Валлон сарбаздарынан (екі мың адам) тұратын жергілікті испандық күштерді жұмылдыру үшін уақыт берді. Генерал Антони Франч-и-Эсталелла бастаған испандықтар Брук асуының бойында орналасқан. Испандықтар үшін айқас сәтті аяқталды және француздар 360 өлтірілгендер, 800 жараланғандар, 60 тұтқынға түскен және бір құрал-сайманды жоғалтып Барселонаға қайта бұруға мәжбүр болды. Партизандар, сондай-ақ басып алды империялық қыран[4]. == '''14 маусым''' == Екінші француз сапарға шығу 14 маусымда Жозефом Шабран басқаруымен тек қана Эль-Брукта бірнеше ғимараттарды бұзды. 15 Маусымда жуан Байгет бастаған испандықтар Барселонаға кетіп бара жатқан кезде француздарға шабуыл жасады, нәтижесінде Шабранда 500-ден астам адам қаза тауып, жараланды. == '''Ескертулер''' == Гейтс п. 59 Солис п. 167 Гейтс п. 59 == '''Әдебиет''' == (каталан.) Finestres, Jordi & Moliner, Antoni. Әскери литаврлар Әл-Брук. June, 2008. Гейтс, Дэвид. Испан ойық жарасы: түбегі соғысы тарихы. Da Capo Press 2001. ISBN 0-306-81083-2 Оман, Чарльз. Түбегі соғыстың тарихы Том I.-Ла Вернь,Теннеси. : Kessinger Publishing, 2010. - ISBN 1432636820. (фр.) Пигменттер, Ален. Dictionnaire des batailles де Наполеон. Tallandier, Paris, 2004. == '''Сілтемелер''' == [[6-6-1808 Брухтың алғашқы әрекеті (исп.). Тәуелсіздік үшін испандық соғыс 1808-1814 жж.]] [[14-6-1808 Брухтың екінші әрекеті (исп.). Тәуелсіздік үшін испандық соғыс 1808-1814 жж.]] [[Санат:Наполеон соғыстары]] i7sh46xvqqc8j6j6yfyahds9z5xm6ov Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова 0 635267 3642613 3642227 2026-08-13T19:02:20Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3571130 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиарова|Сурет=Асфендиарова.png|Туған кездегі есімі=Үммі-Гүлсім|Туған күні=12.11.1880|Қайтыс болған күні=1937|Туған жері={{туғанжері|Ташкент|Ташкентте}}|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Ташкент|Ташкентте}}|Ұлты=Қазақ|Мансабы=дәрігер, гинеколог, мұғалім, қоғам қайраткері|Әкесі=[[Сейітжафар Асфендиарұлы]]|Анасы=[[Гүландам Қасымова]]}} '''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиарова''' ([[12 қараша]] [[1880 жыл|1880]], [[Ташкент]] - [[қараша]] [[1937 жыл|1937]], [[Ташкент]]) — бірінші қазақ дәрігер-әйел, жоғары білімді дәрігер, Түркістан өлкесіндегі денсаулық сақтау жүйесін ұйымдастырушы, медик-педагог.<ref>Жүнісбаев А. "Санжар Асфендиаров: өмірі мен қызметі" (1889-1938 жж.). Т. І (1889-1918 жж.)). - Алматы: "Елтаным баспасы", 2014. — Б. 45..</ref> == Өмірбаяны == [[Сейітжафар Асфендиарұлы]] (Кіші Орданы билеген [[Айшуақ хан]]ның шөбересі) мен Гүляндам Қасымованың ([[Кенесары хан]]ның ұрпағы) үшінші қызы. Гүлсім өзінің ағалары мен апа-сіңлілері сияқты бастауыш білімді үйде алды.<ref>Умми-Гүлсім Асфендарованың жеке ісі (Санкт-Петербургтің орталық мемлекеттік тарихи мұрағатында орналасқан) </ref> 1890 жылы 10 жасында Ташкент әйелдер гимназиясына оқуға түсіп, оны 1899 жылы сәтті аяқтады. Петербургте 1897 жылы әйелдер медициналық институты ашылды — әйелдер жоғары медициналық білім ала алатын Еуропадағы алғашқы оқу орны. Түркістан өлкесінің кейбір шенеуніктері қыздарын аталған оқу орнына жіберуге асықты. Дегенмен, астананың алыстығына байланысты, оқыту өте қиын болды және оған барлығының мүмкіндігі болмады.<ref>Умми учаскелік дәрігерінің қызмет тізімі-Гүлсім Асфендиарова. 1908 ж. 22 тамыз / / Ога РУз. Аты-Жөні-17. ЖТ. 1. д. 34836. ә. 79;</ref> * 1902 жылы [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласына бірден екі кәсіби дәрігер-институт түлегі оралған соң, генерал-губернатор жанындағы Кеңес осы институтқа, Түркістан өлкесінен келген қыздарға 10 стипендия тағайындады. Сол жылы орыс шенеуніктерінің қыздарымен қатар, қазақ қыздары [[Зейнаб Абдурахманова]] мен Гүлсім Асфендиарова да стипендияға ілінді. * 1908 жылдың сәуір айында Гүлсім Асфендиарова қорытынды емтихандарын ойдағыдай тапсырып, 21 мамырда дәрігер дипломын алады. == Қызметтік жолы == * 1908 жылдың 11 сәуірінде Гүлсім Сейітжафарқызы Түркістан округтік әскери-медициналық инспекторына өзін Сырдария облысының Шымкент уезіне қарасты Темірлан ауылына ауылдық-учаскелік дәрігер ретінде тағайындауды өтініп, хат жолдайды. * 1908 жылғы 5 маусымда әскери-медициналық ведомство бойынша №86 бұйрыққа сәйкес Гүлсім Асфендиарова Шымкент уезінің Темірлан, ал Зейнеп Әбдірахманова Ташкент уезінің Хан-Абад ауылдық-дәрігерлік учаскілеріне жіберіліп, Сырдария облысының учаскелік дәрігерлері ретінде қызметке тағайындалады. Зейнаб Абдурахманова бірнеше жыл губернияда жұмыс істеп, тұрмысқа шығып, кетіп қалды. Керісінше, Гүлсім Асфендиарованың тағдыры мен мансабы Түркістанмен тығыз байланысты, сондықтанда "бірінші" әйел-дәрігер атағы оған дәстүрлі түрде бекітілді.<ref>Әмудария бөлімі бастығының атына хат, 22 ақпан 1914 ж. / / Ога РУз. Ф. И-2, оп. 1, д.309, д. 15.</ref> Тамерландағы санитарлық бекет сегіз мыңға жуық халқы бар, 24км қашықтықтағы учаскелерге қызмет көрсетті. Учаскелік дәрігер азын аулақ қаражатқа қоса "асханаға"," аудармашыға"," жол жүруге "және" өзге де шығындарға " өтемақы алды. Жалпы алғанда жылына 2 680 рубль<ref>Әлжанов А. "Алғашқы қарлығаштар". — Алматы: "Арыс", 2007. - 106 б.</ref> Жыл сайын 10 күндік демалыс, ал төрт жылда бір рет 4 айлық демалыс және " еңбек сіңірген жылдары үшін "еңбекақысын шамамен 10%-ға көтеру болжанды.<ref>Исмаилов А. "Санжар Асфендиаровтың отбасы тарихынан". — "Қазақстан мұрағаттары". — Астана. — 2008. — № 1. — Б. 105.</ref> * 1912 жылғы 15 қазанында әскери-санитарлық ведомство шығарған бұйрыққа сәйкес, Гүлсім Ферғана облысы Наманған уезінің Пап ауылдық-дәрігерлік учаскесіне дәрігер қызметіне ауыстырылады.<ref>Жүнісбаев А. Қазақтың тұңғыш әйел-дәрігері. Қазақ әдебиеті газеті,09.03.2018 https://qazaqadebieti.kz/13983/aza-ty-t-ysh-jel-d-rigeri</ref> * 1913 жылғы 4 шілдеде Гүлсім Асфендиарова алдымен император ІІ Николайдың атына, артынан Ферғана облыстық дәрігеріне қызметтен босату туралы өтініш білдіреді. * 1913 жылғы 3 қыркүйекте әскери-санитарлық ведомствоның №113 бұйрығы бойынша Гүлсім Асфендиарова өз еркімен мемлекеттік қызметтен босатылады. * 1913 жылы Асфендиарова Хиуа ауруханасында әйелдер бөлімі меңгерушісі міндетін атқарған. Сол жылы Гүлсім орыс дәрігері А.Анисимовпен біріге отырып, алғаш рет жүкті әйелдің жатырына операция жасап, жас ана мен нәрестенің өмірін ажалдан құтқарып қалған. * 1913 жылдың соңында Г. Асфендиарова Ташкентке оралды. Бұл жерде әкесінің көмегімен ол 30 орындық жеке перзентхана ашты. Бірте - бірте Түркістандағы патриоттық және әлеуметтік «қозғалыстардың» жақтаушысы, қоғамдық белсенді әкесі, қызын өзінің қызметіне бейімдеді. Ақпан және Қазан революциялары кезіндегі, қалалық бір перзентхананың меңгерушісі болған Г.Асфендиярованың жеке ұстанымы мен беделі сөзсіз оны, 1918 жылы Қазан қаласында өткен Бүкіл ресейлік мұсылман съезінің делегаты болуға және Ұйымдастырушы бюроның мүшесі болып сайлануға мүмкіндік берді. Ташкентке оралғаннан кейін, қалалық перзентхананың басшысы болып қалады және сол кездегі жалпытүріктік астананың саяси өмірінің белсенді өкілі болады. Өзінің дәрігер ағасына, Санжар Асфендиаровқа үйсіз-күйсіз және аштыққа жалдыққан азаматтарға көмек көрсету жұмыстарын ұйымдастыруға көмектеседі.<ref>Махмудов М. "Хорезмдегі алғашқы аурухана" • - "Кеңестік Денсаулық сақтау" - Мәскеу, 1984. — № 1. — С. 67-69.</ref> * 1920 жылы ТАССР ның Денсаулық сақтау наркомын басқарған Т. Рысқұлов Мұсылман бюросының тапсырмасы және қолдауымен Г. Асфандиарова "Әйелдердің акушерлік курстарын" ұйымдастырады, онда "Жүкті әйелдердің физиологиясы"пәнін жеке жүргізеді. Кейін курстар Ю. Ахунбабаева атындағы Ташкент медициналық техникумына қайта берілді, алайда Гүлсім өмірінің соңғы күндеріне дейін осында сабақ беруді жалғастырды. * 1922 ж. Г. Асфендиарова сабақ беріп жүріп, қалалық балалар ауруханасында қызмет етті. Оның көмекшісі [[Аққағаз Досжанова]] болды. Ол Шығыс-Азия университетінің Ташкентте ашылған дәрігер мамандығы бойынша алғашқы түлегі ([[1922]] күз). Аққағаз Досжановамен бірге Г. Асфиндеарова Қазан қаласындағы Ресей мұсылмандарының Ұйымдастыру бюросының жұмысында таныс болған болатын. Осылайша Шығыс әйелдерінің кәсіп саласындағы тең құқықтары үшін күрес эстафетасы жалғасын тапты. * 1920 жылдары Г. Асфендиарова бірнеше рет қалалық Кеңестің мүшесі болып сайланды,сонымен қатар әлеуметтік саланың әл-ауқаты, ана мен баланы қорғау мәселелері бойынша баспасөзде сөз сөйледі.<ref>* Махмудов М. "революцияға дейінгі Түркістандағы алғашқы әйел-дәрігерлер" • - "Кеңестік Денсаулық сақтау" - Мәскеу, 1988. — № 8. — С. 68-70.</ref> Г. Асфендиарова өмірінің соңғы күндеріне дейін дәрігерлік және оқытушылық қызметтермен айналысып, жергілікті ұлт өкілдері арасынан медициналық кадрларды даярлау ісіне зор үлес қосты. Бүкіл саналы ғұмырын туған халқына қызмет етуге арнаған Гүлсім Асфендиарова 1937 жылы қайтыс болып, туған қаласы Ташкентте жерленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан әйелдері]] [[Санат:Қазақстан педиатрлары]] ns3z690d3020sa2ghncttpwtavq16p2 Ажар Хакімқызы Ыбыраева 0 635762 3642697 3640144 2026-08-14T07:05:15Z Корлан Майдановна 184291 3642697 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ажар Хакімкызы Ыбыраева''' (1928, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Сергеев ауданы – 1999) — [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері институты]]ның ректоры (1962–1967). == Еңбек жолы == * [[Шымкент облысы]], [[Сарыағаш]] == еліне сіңірген еңбегі == селосында орта мектепті бітірген соң, [[1949 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]на оқуға түсіп, тарих факультетін үздік аяқтады. Сол жылы [[коммунистік партия]] мүшелігіне өтеді. *[[1949 жыл]]дан [[1950 жыл]]ға дейін осы институттың [[марксизм-ленинизм]] кафедрасында ұстаздық етті. *[[1959 жыл]]ы өзі оқыған Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтына [[ректор]] болып қызметке тағайындалды. *[[1962]]–[[1967]] жылдары [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Шет тілдер институты]]нда ректор болып қызмет істеді.<ref>http://www.wikiwand.com/ru/Казахский_университет_международных_отношений_и_мировых_языков_имени_Абылай_хана</ref> *[[1967]]–[[1975]] жылдары [[ҚазССР]] Жоғары және арнаулы орта білім министрлігінде жоғары оқу орындарын басқару бөлімінде коллегия мүшесі болды.<ref>17 Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет ISBN 9965-595-76-3</ref> == Марапаттары == 30-дан аса ғылыми еңбектері және ғылыми-методикалық жұмыстары жарияланды. Ажар Хакімқызы Ыбыраева “Даңқ белгісі” орденімен, “Қажырлы еңбегі үшін” медалімен, [[ҚазССР]] Жоғары Советінің мақтау қағазымен, Бүкілодақтық Ленин комсомолы Жастар Одағы сыйлығымен марапатталды. Ажар Хакімқызы екі рет ҚазССР Жоғарғы Советінің [[депутат]]тығына сайланды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * http://www.ablaikhan.kz jubkri84p8mfs1n3c2u16ivqldvfw2z 3642742 3642697 2026-08-14T09:37:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3601402 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ажар Хакімкызы Ыбыраева''' (1928, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Сергеев ауданы – 1999) — [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері институты]]ның ректоры (1962–1967). == Еңбек жолы == * [[Шымкент облысы]], [[Сарыағаш]] селосында орта мектепті бітірген соң, [[1949 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]на оқуға түсіп, тарих факультетін үздік аяқтады. Сол жылы [[коммунистік партия]] мүшелігіне өтеді. *[[1949 жыл]]дан [[1950 жыл]]ға дейін осы институттың [[марксизм-ленинизм]] кафедрасында ұстаздық етті. *[[1959 жыл]]ы өзі оқыған Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтына [[ректор]] болып қызметке тағайындалды. *[[1962]]–[[1967]] жылдары [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Шет тілдер институты]]нда ректор болып қызмет істеді.<ref>http://www.wikiwand.com/ru/Казахский_университет_международных_отношений_и_мировых_языков_имени_Абылай_хана</ref> *[[1967]]–[[1975]] жылдары [[ҚазССР]] Жоғары және арнаулы орта білім министрлігінде жоғары оқу орындарын басқару бөлімінде коллегия мүшесі болды.<ref>17 Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет ISBN 9965-595-76-3</ref> == Марапаттары == 30-дан аса ғылыми еңбектері және ғылыми-методикалық жұмыстары жарияланды. Ажар Хакімқызы Ыбыраева “Даңқ белгісі” орденімен, “Қажырлы еңбегі үшін” медалімен, [[ҚазССР]] Жоғары Советінің мақтау қағазымен, Бүкілодақтық Ленин комсомолы Жастар Одағы сыйлығымен марапатталды. Ажар Хакімқызы екі рет ҚазССР Жоғарғы Советінің [[депутат]]тығына сайланды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * http://www.ablaikhan.kz rmzdcfgse89364h3bnujkzgv3jmde4u Вадстена 0 639833 3642756 3642424 2026-08-14T09:42:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2843537 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Borghamn 001.jpg|thumb|right|200px|Вадстена]] '''Вадстена''' ({{Lang-sv|Vadstena}}<span lang="sv" style="font-style:italic;">Vadstena</span>) — [[Швеция]], [[Лена Эстергетланд]]та орналасқан қала. Аттас коммуна орталығы. Лена [[Линчепинга]] астанасынан батысқа қарай 40 шақырымда, [[Мутал]] қаласынан оңтүстік батысқа қарай 10 шақырымда, [[Веттерн]] көлінің жағалауында орналасқан. == Тарихы == Вадстена — тамыры тереңге жайылған тарихы бар шағын қала. Қалалық беделі 1400 жылы алынса да, оған дейін де, [[XIV ғасыр|XIV ғасырда]] киелі Шведтық Бригиттамен негізі салынған, Бригитта орденінің католикалық монастырінің арқасында әйгілі болды. == Көрікті жерлер == Қаланың негізгі көрікті жері даниялықтардың шабуылынан қорғануға мақсатталған, негізі 1545 жылы Густав Ваз бұйрығымен қаланған, сарай болып табылады. {{commons|Category:Vadstena}} cre877kcaqrvv0otvymhf5kuwrc92l7 Озерное шатқалы 0 639909 3642757 3642422 2026-08-14T09:42:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3582102 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Озерная''' өзеніне құятын екі бастау [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] негізгі жотасы мен еріген мұздықтардан ағады. == Сипаттамасы == Бірінші және негізгі бастау тікелей Озерный асуынан, [https://ru.wikipedia.org/wiki/Пики_Алматинской_области_Заилийского_Алатау#Пик_Серго_Орджоникидзе| Перевальный (№84) және Қара (# 85) мұздықтарынан]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} басталады. Екінші бастау Қызылсай шатқалындағы [https://kk.wikipedia.org/wiki/Тимофеев_мұз_айдыны|Тимофеев мұздығының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} айналасынан басталады. Туристер Грязный (# 91), Тимофеев (# 90) және Мутный (# 92) мұздықтары арқылы өтеді. Озерная өзенінің алқабы үлкен аумақты алып жатыр және шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылған. Алқап оңтүстіктен, жоғарыда айтылғандай, Іле Алатауының негізгі жотасынан басталады. Шығыста ол Кіші Алматы шоқысы мен [http://gvardiya.ru/authors/timofeev-aleksey-viktorovich Тимофеев] және [https://kk.wikipedia.org/wiki/Городецкий мұз айдыны алқабы [Городецкий мұздықтарының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} алқабымен шектеледі, батыстан Аршалы алқабына дейін, Үлкен Алматы сілемімен шектеледі, солтүстіктен үлкен Алматы көлініӊ қазаншұӊқырынан Алағыр тауларына дейін. Алағыр таулары Үлкен Алматы шыңына жатады. Бұл шоқының ұзындығы шамамен 14 км, Жосалы кезеңі асуымен, Үлкен Алматы шыңымен аяқталады. Бүгінгі күні Кіші Алматы шоқысы бұрынғыдай болып саналмайды. Алғашқы 6 шақырым шыңы Озерная және [[Талғар (өзен)|Сол Талғар]] өзендерінің жоғарғы ағысы арасында орналасқан. Осыдан кейін Озерный шатқалының шекарасы Кұмбел сілеміне өтіп, сол жерде аяқталады. Негізгі жотадан және [[Іле Алатауы]] мұздықтарының еруінен ағатын екі бастау Озерный өзеніне тиесілі. == Сілтемелер == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [http://kaz.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] * [http://avia.lib.ru/bibl/1043/title.html Тимофеев Алексей Викторович] fba1urrrg82svkwllekg43bep4mlffw Қарғалы шатқалы 0 640019 3642752 3642431 2026-08-14T09:41:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595304 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Сипаттамасы == '''Қарғалы''' ауылынан алыс емес жерде (Фабричное) [[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]] деген шатқал [[Тянь-Шань]] [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] батыс бөлігінде орналасқан. Шатқалдың жотасы [[Қастек]] шатқалына өтеді. Шатқалдың ландшафты әртүрлі таулы ландшафт басым болады<ref>https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/196/</ref>. Шатқалдың төменгі аймағында өрік, бөріқарақат, жабайы раушан және тікенді бұталар өседі. Шатқалда 3 сарқырама және мұзды-тасты белгісіз шың бар. Алғашқы сарқырама, оның саласы — [[Шымбұлақ|Кіші Шымбұлақ]], 1400 метр биіктікте орналасқан. Екінші сарқырама - [[Шымбұлақ|Үлкен Шымбұлақ]] 1450 метр биіктікте, үш шатқалы сарқыраманың ең биік, қол жетімді және терең сарқырамасы. Үшінші сарқырама 1700 метр биіктікте орналасқан. Атаусыз шың үш шыңнан тұрады. Оның биіктігі 460 метрге жетеді. Солтүстікте шыңы 400 метр тік қабырғалармен бұзылады. Шың - шатқалдың ең биік нүктесі. == Көздері == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423233557/https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ |date=2020-04-23 }} * [http://www.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406051400/http://www.ile-alatau.kz/ |date=2022-04-06 }} 1k218cmuvrlpnspz3rzjg23hm4rbzic Бутаковка шатқалы 0 640030 3642751 3642433 2026-08-14T09:41:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595314 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бутаковка шатқалы''' — қазақ тілінен «Бутаковка» «бұтақ» сөзінен аударылады. Бутаковка шатқалында екі шағын сарқырама – төменгі (Үлкен) және жоғарғы орналасқан. Жоғарғы сарқырама теңіз деңгейінен 2470 метр биіктікте. Жоғарғы сарқыраманың биіктігі 20 метр. Төменгі сарқыраманың биіктігі — 30 метр. Ол жоғары сарқырамамен салыстырғанда күшті және көркем. [[Сурет:Butakovka Waterfall - panoramio.jpg|нобай]] == Сипаттамасы == Жергілікті рельеф 20 миллион жыл бұрын [[Тянь-Шань]] пайда болған дәуірде қалыптасты. Бутаковка шатқалы Іле Алатауы жотасының солтүстік беткейінде орналасқан. [[Кіші Алматы]] және [[Талғар|Сол Талғар]] бассейнінің су айырығында. ХІХ ғасырдағы онда Жетісудың бірінші [[губернатор]]ы [[Герасим Алексеевич Колпаковский|Г.А. Колпаковский]] саяжай болды. Шатқалдың атауын алды деген болжам бар казак қарауыл бастығының тегі бойынша 1860 жылдары орманды кесуден қорғау үшін шатқалы. Сібірден қоныс аударушылар. Қазақ шығу тегі жоққа шығарылмаған елді мекеннің атауы: бутак «сучок». Шын мәнінде өзен Бутаковка [[Кіші Алматы]]ның оң ағыны болып табылады. Бұл аудан ерекше және әдемі, ал шатқалдың өзі үшін тамаша орын қысқа және ұзын жаяу жорықтардың басталуы. Осыдан жетуге болады Кімасар жотасы [[Медеу]] мен өзен алқабына оралу Сол [[Талғар]]. Басты бет көрнекті орындар Бутаковка шатқалы — [[Сарқырама|сарқырамалар]]. Олардың екеуі: төменгі, биіктігі 15 метр, ең танымал туристер арасында. Екінші аз төменгі сарқырама және орналасқан шатқалдың жоғарғы бөлігі екі километр қашықтықта. Онда дыбыстар сарқырамалардың ағатын ленталары әдемі құстар әнін естуге болады. Шатқалдың өсімдік әлемі бай және алуан түрлі ол Тянь-Шань шырыны, Көктерегі, шетен және барбарис өседі. Шатқалдың көркем түрлері, таза ауа, жазғы ыстық салқын күн. == Орналасқан жері == [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле-Алатау МҰТП]] [[Медеу]] филиалында орналасқан. 1996 жылы Бутаковка Иле заңды иелігіне өтті [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле - Алатау мемлекеттік табиғи паркі]]. Шатқалдың аумағы, 5000 гектар жерді алып жатыр, оны бес инспектор күзетеді.<ref>http://www.ile-alatau.kz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406051400/http://www.ile-alatau.kz/ |date=2022-04-06 }}</ref> Бар қолайлы акустикалық орта (тыныштық, әуенді дыбыстар) табиғатта). Ұсынылатын қабылдау кезеңдері: мамыр – қазан. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423233557/https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ |date=2020-04-23 }} * [http://www.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406051400/http://www.ile-alatau.kz/ |date=2022-04-06 }} 5pxn4crzk2h7xc3695eq7d4xp1tq0xf Биогумус 0 640114 3642753 3642429 2026-08-14T09:41:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620661 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Worm.casts.jpg|нобай]] '''Биогумуc''' — [[органикалық тыңайтқыш]], ауыл шаруашылығы қалдықтарының жауын құрттары және басқа да микроағзалармен ([[саңырауқұлақтар]], [[бактериялар]], актиномицедтер, [[жәндіктер]], [[буынаяқтылар]]) өңделінген өнім. Вермикомпостану кезінде арам шөптердің дәнектері жауын құртының ағзасынан өтіп, тамырлануға бейімдігінен айырылады. Сонымен қатар, биогумуста [[Көң|көңге]] қарағанда [[ішек таяқшасы]] және басқа да патогендіктік ағзалар азырақ кездеседі. Биогумус топырақтың құнарлылығын, [[Топырақ құрылымы|құрылымы]]н және физикалық қасиеттерін жақсартады. Биогумус қолданылғаннан кейін топырақты бірнеше жылдар бойы қатарынан қолдануға болады. == Тағы қараңыз == * [[Жауын құрты|Жауын құрттары]] * [[Компост]] [[Санат:Органикалық тыңайтқыштар]] dwaszjvuhddd4n02y4xxre47bzixhvo Кодзи Исикава 0 641179 3642754 3642426 2026-08-14T09:42:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3587185 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kojiishikawa.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Кодзи Исикава''' ([[Жапон тілі|жап]].イシカワコウジ Исикава Кодзи, [[1968 жыл]], [[Осака]], [[Жапония]] ) — қазіргі заманғы жапон суретшісі. [[Лос-Анджелес]]те тұрады және жұмыс істейді. Оның жұмыстарының көрмелері бүкіл әлем бойынша өтеді. Исикава 1991 жылы Осаки гуманитарлық ғылымдар университетінде бейнелеу өнері бакалавры дәрежесін алды. Исикава 1991 жылдан бастап 10-ға жуық жеке көрмелерді өткізді. == Жеке көрмелері == *2003 — Atelier Nishinomiya, [[Хёго]], Жапония; *2000 — Gallery Gen, [[Фукуока]], Жапония; *1997 — Gallery Gen, Фукуока, Жапония; *1995 — Gallery Gen, Фукуока, Жапония; *1994 — Gallery Gen, Фукуока, Жапония. == Сілтемелер == * [http://www.kojiart.com Суретші сайты] [[Санат:Жапония суретшілері]] ms1qwex4kb9la8ccsdsjw7w1bky70z8 Хауз 0 641338 3642755 3642425 2026-08-14T09:42:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurzhas Turgunov|Nurzhas Turgunov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3446106 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Howz.jpg|thumb|right|Руб әл-хизба түріндегі хауз]] Хауз — Орталық және Оңтүстік Азиядағы, Таяу және Таяу Шығыстағы кейбір елдердегі гидравликалық құрылым - жасанды су қоймасы , көбінесе мешіттерде, қалалық алаңдарда, бақтарда ауыз су қоймасы; әдетте жоспарда тікбұрышты, ағаштар отырғызу жолымен нығайтылған немесе тас төселген болып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әмір Темір мәдениеті]] qoj76i39hed8359hhz40ljfizug8o8u Қалмақ даласы 0 641364 3642750 3642435 2026-08-14T09:41:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3614022 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қалмақ даласы''' ({{lang-ru|Калмыцкая степь}}) – [[Еділ|Еділдің]] төменгі ағысындағы 100 000 шаршы шақырымды алып жатқан далалы аймақтың шартты түрдегі атауы. Еуразия даласының құрамдас бөлігі ретіндегі «қалмақ даласы» өз атауына XVII ғасырда [[қалмақтар|қалмақтардың]] Еділдің бойына қоныс аударуынан кейін ие болды. Үш негізгі субаймаққа бөлінеді: * қалмақтар мен [[орыстар|орыстардың]] алғашқы қоныстары пайда болған батыстағы Ергени қыраты; * шығыстағы Каспий маңы ойпаты; * оңтүстік-шығыстағы «Мочаги» (қалм. харогазыри).<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Қалмақ даласы}}</ref> ==Тарихы== [[File:Калмыцкая степь (1864).jpg|left|thumb|Астрахан губерниясының құрамындағы Қалмақ даласы (1864)]] [[File:Калмыцкая степь в апреле.jpg|thumb|Қалмақ даласындағы қызғалдақтар]] [[Ресей империясы|Ресей империясында]] «қалмақ даласы» Астрахан губерниясының әкімшілік-аумақтық бірлігі болды. Қалмақ даласы ұлыстар мен аймақтарға бөлінген. Аймақтағы халықтың басым бөлігін қалмақтар (120 000 - 130 000 адам шамасында) құраған. Жердің бір бөлігі [[Бөкей ордасы|Бөкей Ордасының]] [[қазақтар|қазақтарына]] жалға беріліп отырды. Мал саны 1 миллион басқа жетті (оның жартысынан астамын қойлар құраған). Егіншіліктің дамуы кеңес дәуіріне дейін төмен деңгейде қала берді. XIX ғасырдың аяғындағы қалмақ даласын басқару жүйесінің негізі XVIII ғасырдың аяғында қалыптасты. Жергілікті ұлыстардың билеушілерін қадағалау мақсатымен ресей шенеуліктері - приставтар тағайдала бастады. Астрахан губернаторының кеңсесінде қалмақ істері бойынша арнайы экспедиция құрылды. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында ресей билігі 1771 жылы таратылған Зарго соты мен қалмақ жеріндегі ресей билеушісінің өкілі лауазымын қалпына келтірді. 1800 жылдың 14 қазанында император I Павел жарлығына сәйкес [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] билеушісі ретінде Кіші дербет ұлысының иесі Чучей Тундутов тағайындалды. Алайда Тундутовтың билігіне шенеуліктер тарапынан біраз шектеулер қойылды. Тундутовтың өлімінен кейін (1803 ж.) хандық билік біржолата жойылды. 1834 жылдың 24 қарашасында бекітілген Ережелер 1836 жылы өз күшіне енді. 1825 жылы [[Астрахан|Астраханда]] құрылған Комиссия (Қалмақ істерінің комиссиясы) жаңа органмен алмастырылды. Ұлыстар мен аймақтардың бөлшектенуіне тыйым салынды. Басқару жүйесі біржолата 1847 жылы қалыптасты. 1847 жылдың 23 сәуіріндегі Ережелерге сәйкес Мемлекеттің мүлік министрлігіне (Ішкі істер министрлігінен) қалмақтарды басқару құқығы берілді. Облыстық Зарго соты таратылды. Оның құзырындағы барлық істермен Астрахан губерниялық палатасының қылмыстық және азаматтық соты айналысатын болды. XIX ғасырдың ортасында қалмақ даласын Ресейдің орталық бөлігінен шыққан шаруалармен қоныстандыру басталды. 1846 жылдың 30 желтоқсанында император I Николайдың жарлығы шықты. Жарлыққа сәйкес Астрахан губерниясындағы қалмақ даласында 44 станицаның негізі қаланды. 1897 жылғы жалпыресейлің санаққа сәйкес, қалмақ даласының ұлыстарындағы халықтың этникалық құрамы төмендегідей болды: * қалмақтар – 122 573; * орыстар – 4 280.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=50 Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> 1907 жылы қалмақ даласын 144 646 адам мекендеген (ерлер - 77 837, әйелдер - 66 799). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қалмақ хандығы]] 25pfoi9sjgqv0ypzepelby0wr95674b Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері 0 642281 3642643 3637786 2026-08-13T23:34:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642643 wikitext text/x-wiki '''Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері''', [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] үкіметінің,<ref>http://www.xinhuanet.com /politics/2019-03/18/c_1124247196.htm Xinhuanet.com. 2019 жылдың 18 наурызы.</ref><ref>https://www.xjpcsc.gov.cn/system/2019/01/09/035526555.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331020150/http://www.xjpcsc.gov.cn/system/2019/01/09/035526555.shtml |date=2019-03-31 }} шилей. «Мұрағаттық көшірме» 新疆维吾尔自治区 去 极端 化 条例, Xjpcsc.gov.cn. Түпнұсқасынан мұрағатталды 31 наурыз 2019 жыл. Дереккөз +20 шілде +2019</ref><ref>http: //www.xinhuanet.com/english/2019-08/16/c_138313359.htm «Полный текст: Профессиональное образование и обучение в Синьцзяне». Синьхуа. Пекин. 16 августа 2019. Проверено 17 сентября 2019</ref> ресми түрде кәсіптік білім беру және оқыту орталықтары деп аталатын [[лагерь]]лері. 2014<ref>https://foreignpolicy.com/2018/02/28/a-summer-vacation-in-chinas-muslim-gulag/ «Летние каникулы в китайском мусульманском Гулаге». Внешняя политика. 28 февраля 2018. Источник +28 Февраля 2 018.</ref><ref>Рамзи, Остин; Бакли, Крис (16 ноября 2019 года). «„ Абсолютно No Mercy“: Пропущенные Файлы Expose Как Китай Организованный массовые задержания мусульман». Нью-Йорк Таймс. ISSN 0362-4331. Проверен 16 ноября 2 019.</ref> жылы жарияланған «террорға қарсы халық соғысы» аясында 2017<ref>https://www.hrw.org/news /2017/09/10/china-free-xinjiang-political-education-detainees «Китай: заключенные из» Синьцзяна «по политическому образованию». Хьюман Райтс Вотч. Проверено 10 сентября 2017 года.</ref> жылдан бастап ұйғырларды [[индоктринация]]лау мақсатында пайдаланатын [[интернирлеу]] лагерлері болып табылады. Бұл лагерьлер заңнан тыс жұмыс істейді, көптеген [[ұйғырлар]]дың сот үкімінсіз сотталғандығы туралы хабарланған, оларға қарсы ешқандай айып тағылмаған.<ref>https://www.france24.com/en/20180725-arrests-skyrocketed-chinas-muslim-far-west-2017 «Аресты взлетели на мусульманском дальнем западе Китая в 2017 году». Франция24. AFP. 25 июля 2018 года. Проверено 15 сентября 2019.</ref><ref>https://www.businessinsider.com/what-is-life-like-in-xinjiang-reeducation-camps-china-2018-5 «„ Постоянное лечение“: Внутри перевоспитания лагеря Китай использует для Brainwash мусульман». Бизнес Инсайдер. Проверено +17 May 2018.</ref><ref>https://www.hrw.org/news/2018/02/26/china-big-data-fuels-crackdown-minority-region «Китай: расправа над большими данными в регионе меньшинств». Хьюман Райтс Вотч. Проверено 26 Февраль 2 018.</ref> Есеп бойынша, 2018 жылы Қытай билігі жүздеген мың, [[ұйғырлар|ұйғыр]], [[қазақтар|қазақ]], [[қырғыздар|қырғыз]] және басқа этникалық [[мұсылман]] түріктерін, христиандарын, сондай-ақ кейбір шетелдік азаматтарды, мысалы, қазақстандықтарды осы түрмелерде ұстады.<ref>https://www.irishtimes.com/news/world/asia-pacific/rights-groups-criticise-sharp-rise-in-arrests-in-china-s-xinjiang-province-1.3577158 «Правозащитные организации критикуют резкий рост числа арестов в китайской провинции Синьцзян». Ирландские времена. Проверено +26 июля 2 018.</ref><ref>https://www.vox.com/2018/10/24/18018282/china-reeducation-camps-uighur-muslims «Китайские мусульманские лагеря для перевоспитания начинают выглядеть как концентрационные лагеря». Vox. 24 октября 2018 года.</ref><ref>https://www.ft.com/content/c610c88a-8a57-11e8-bf9e-8771d5404543 «Китай усиливает слежку за мусульманами Синьцзяна». Financial Times. Источник +18 Июлю 2 018.</ref><ref>https://edition.cnn.com/2018/02/02/asia/china-xinjiang-detention-camps-intl/index.html «Тысячи уйгурских мусульман задержаны в китайских лагерях« политического образования». CNN. Источник +3 Февраль 2018.</ref><ref>https://www.worldwatchmonitor.org/2018/02/china-100-christians-sent-re-education-camps-xinjiang/ «100 христиан отправлены в лагеря« перевоспитания »в Синьцзяне». Бизнес Инсайдер. Проверено 15 May +2018.</ref><ref>https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-re-education-muslims-ramadan-xinjiang-eat-pork-alcohol-communist-xi-jinping-a8357966.html «Мусульмане вынуждены пить алкоголь и есть свинину в лагерях китайского образования, - утверждает бывший заключенный». Независимый. Проверено 18 May +2018.</ref> 2018 жылдың мамырында [[Пентагон|АҚШ Қорғаныс Министрлігінің]] өкілі Рэндалл Шрайвер тергеу изоляторларына «кемінде миллион, мүмкін, үш миллионға жуық азамат» орналастырылғандығы туралы бірнеше рет мәлімдеме жасады.<ref>https://www.reuters.com/article/us-usa-china-concentrationcamps/china-putting-minority-muslims-in-concentration-camps-us-says-idUSKCN1S925K Стюарт, Фил (4 мая 2019 г.). «Китай помещает мусульманских меньшинств в «концлагеря», - говорят США». Reuters. Проверено 17 сентября 2019.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2019/05/04/world/asia/trump-china-uighurs-trade-deal.html Раппорт, Алан; Вонг, Эдвард (4 мая 2018 года). «В стремлении заключить торговую сделку администрация Трампа отменила санкции за подавление Китаем уйгуров». Нью-Йорк Таймс. Проверено 17 сентября 2019.</ref> 2018 жылдың тамызында БҰҰ-ның [[адам құқықтары]] жөніндегі тобы [[Қытай]]дағы 1 миллион этникалық ұйғырдың «қайта тәрбиелеу лагерлерінде» ұсталғаны туралы көптеген сенімді хабарламалар алды деп мәлімдеді.<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-china-45147972 «Китайские уйгуры: один миллион содержится в политических лагерях», - сказали в ООН . BBC . Источник +10 августу +2018 .</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-china-rights-un/u-n-says-it-has-credible-reports-that-china-holds-million-uighurs-in-secret-camps-idUSKBN1KV1SU «ООН говорит, что у нее есть заслуживающие доверия сообщения о том, что Китай держит в секретных лагерях миллион уйгуров». Reuters. Источник +10 августу +2018.</ref> Сондай-ақ, кейбір [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]<ref>https://www.bloomberg.com/quicktake/the-uighurs Ли, Карен (4 декабря 2019 года). «Уйгуры». Блумберг. Источник +30 Декабря 2 019.</ref><ref>https://www.spiegel.de/international/world/chinese-oppression-of-the-uighurs-like-cultural-genocide-a-1298171.html Занд, Бернхард (28 ноября 2019 года). «Угнетение китайцами уйгуров как «культурный геноцид»». Der Spiegel. Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://www.twreporter.org/a/xinjiang-re-education-camps-truth Лю, Чжисинь (24 июля 2019 года). «現代 集中營 —— 來自 新疆「 再教育 營 」的 證言» . 報導 者 (Репортер) (на китайском языке). Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/09/china-internment-camps-uighur-muslim-children/569062/ Самуил, Сигал (4 сентября 2018 года). «Китайская политика разлуки с челюстями». Atlantic. Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://apnews.com/6e151296fb194f85ba69a8babd972e4b Ши, Джерри (18 мая 2018 года). «Лагеря массового воспитания в Китае вызывают культурную революцию». AP NEWS. Источник +30 Декабря 2 019.</ref><ref>https://www.buzzfeednews.com/article/meghara/the-police-state-of-the-future-is-already-here Раджагопалан, Мегха (17 октября 2017 года). «Вот как на самом деле выглядит полицейское государство 21-го века». Новости BuzzFeed. Источник +14 январю 2 020.</ref> мәліметтерінде [[лагерь]]лерді [[Қытайдағы мәдениет төңкерісі|Қытайдың мәдени революциясымен]] салыстырған [[саясаткер]]лер<ref>https://www.weser-kurier.de/deutschland-welt/deutschland-welt-politik_artikel,-china-ist-kein-strategischer-partner-_arid,1879326.html Trüpel, Хельга (2 декабря 2019 года). «Китай является стратегическим партнером». ВЕЗЕР-КУРЬЕР (на немецком языке). Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://www.rubio.senate.gov/public/index.cfm/2018/8/icymi-rubio-china-s-campaign-against-muslim-minorities {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309022223/https://www.rubio.senate.gov/public/index.cfm/2018/8/icymi-rubio-china-s-campaign-against-muslim-minorities |date=2021-03-09 }} Рубио, Марко (10 августа 2018 года). «ICYMI: Rubio: кампания Китая против мусульманских меньшинств». Сенатор США от Флориды Марко Рубио. Источник +14 январю 2 020.</ref> мен зерттеушілерден <ref>http://www.currenthistory.com/Harris-CH2019.pdf Харрис, Рейчел (октябрь 2019). «Репрессии и тихое сопротивление в Синьцзяне» (PDF). Текущая история.</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/CESNUR#Bitter_Winter Инграм, Рут (7 августа 2019 года). «Земля, залитая слезами: в Синьцзяне это культурная революция». Горькая зима. Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2019/07/16/opinion/china-xinjiang-repression-uighurs-minorities-backfire.html Zenz, Адриан (16 июля 2019 года). «Мнение. Вы не можете заставить людей ассимилироваться. Так почему же Китай снова в этом?», Нью-Йорк Таймс.ISSN 0362-4331. Источник +14 январю 2020.</ref><ref>https: //www.heritage.org/sites/default/files/2019-07/BG3416.pdf Энос, Оливия (7 июня 2019 года). «Реагирование на кризис в Синьцзяне» (PDF). Фонд наследия.</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Diplomat Пуддингтон, Арка (8 мая 2019 года). «Гонения на уйгуров в Пекине - современный взгляд на старую тему». Дипломат. Источник +14 январю 2 020.</ref><ref>https://www.scholarsatrisk.org/wp-content/uploads/2018/10/Free-to-Think-2018.pdf «Свободно мыслить 2018 - Отчет ученых по риску Проекта по мониторингу академической свободы» (PDF). Ученые в опасности. 23 октября 2018 года.</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Rights_Watch «Искоренение Идеологические вирусы «кампании Китая репрессий против мусульман Синьцзяна» (PDF). Хьюман Райтс Вотч. Сентябрь 2018 г.</ref> бірнеше хабарламалар болды. 2019 жылы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 22 елінен, оның ішінде [[Аустралия]], [[Канада]], [[Франция]], [[Германия]], [[Жапония]] және [[Ұлыбритания]]дан келген елшілері [[Қытай]]дағы [[ұйғырлар]] мен басқа да азшылық топтардың жаппай ұсталуын айыптайтын хатқа қол қойып, Қытай үкіметін лагерьлерді жабуға шақырды.<ref>https://www.cnn.com/2019/07/11/asia/xinjiang-uyghur-un-letter-intl-hnk/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525231812/https://amp.cnn.com/cnn/2019/07/11/asia/xinjiang-uyghur-un-letter-intl-hnk/index.html |date=2022-05-25 }} «22 страны подписывают письмо, призывающее Китай закрыть лагеря Синьцзян-Уйгур». CNN.</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2019/jul/11/more-than-20-ambassadors-condemn-chinas-treatment-of-uighurs-in-xinjiang «Более 20 послов осуждают обращение Китая с уйгурами в Синьцзяне». Хранитель. 11 июля 2019. Проверено 15 сентября 2019</ref><ref>https://www.hrw.org/sites/default/files/supporting_resources/190708_joint_statement_xinjiang.pdf «Совместное заявление» (PDF). Хьюман Райтс Вотч. 8 июля 2019 г.</ref> Керісінше, 50 мемлекет, соның ішінде [[Алжир]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Ресей]], [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Пәкістан]], [[Корей Халық Демократиялық Республикасы|Солтүстік Корея]], [[Мысыр]], [[Нигерия]], [[Филиппиндер|Филиппин]] мен [[Судан]] Қытайдың Шыңжаңдағы терроризмге қарсы бағдарламасын мақұлдады.<ref>https://ap.ohchr.org/documents/E/HRC/c_gov/A_HRC_41_G_17.DOCX Письмо в УВКБ ООН«. Управление Верховного комиссара ООН по правам человека. 9 августа 2019 г.</ref><ref>https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/saudi-arabia-and-russia-among-37-states-backing-chinas-xinjiang-policy-idUSKCN1U721X Майлз, Том (13 июля 2019 г.). «Саудовская Аравия и Россия среди 37 государств, поддерживающих политику Китая в Синьцзяне». Reuters. Проверен 13 июля +2019.</ref><ref>https://www.cnn.com/2019/10/29/asia/china-xinjiang-united-nations-intl-hnk/index.html Бен Уэсткотт и Ричард Рот. «Отношение Китая к уйгурам в Синьцзяне разделяет членов ООН». CNN. Проверено 30 октября +2019.</ref> == Шолу == === Шыңжаң қақтығысы === [[Сурет:Armed Police armored vehicles in Urumqi (4).jpg|thumb|right|200px|Үрімжідегі қарулы полицияның бронды техникалары. 4 қыркүйек, 2009 жыл]] Әр түрлі Қытай әулеттері Шыңжаңның тарихи бөліктерін бақылап отырды.Бұл аймақ қазіргі Қытайдың билігіне өтіп, Маньчжу Цин әулетінің батысқа қарай кеңеюі нәтижесінде пайда болды, ол [[Тибет]] пен [[Моңғолия]]ны да жаулап алды.<ref>https://www.nybooks.com/articles/2019/02/07/reeducating-xinjiangs-muslims/ Millward, Джеймс (7 февраля 2019 года). «„Перевоспитания“ мусульман Синьцзяна». Нью-йоркский обзор книг. Архивировано из оригинального 29 января 2019 года. Проверено 30 Январь +2019</ref> 1928 жылы Қытай Республикасы жанындағы Шығыс Шыңжаңдағы жартылай автономды Кумул хандығының губернаторы Ян Цзэнсин өлтірілгеннен кейін, Цзинь Шурэнь хандықтың билеушісі болды. 1933 жылы Кумул көтерілісінде сепаратистік алғашқы [[Шығыс Түркістан Республикасы]] құрылды.<ref>https://books.google.com/books?id=IAs9AAAAIAAJ Forbes, Эндрю Д. (1986). Полевые командиры и мусульмане в Центральной Азии в Китае: политическая история республиканцев Синьцзяна 1911–1949 гг. Издательство Кембриджского университета. ISBN 978-0-5212-5514-1, Источник +10 March +2014.</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA104 Millward, James A. (2007). Евразийский перекресток: история Синьцзяна (рис.Ред.). Издательство Колумбийского университета. ISBN 978-0-2311-3924-3, Источник +10 March +2014.</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=J2MtBAAAQBAJ Диллон, Майкл (2014). Синьцзян и расширение китайской коммунистической власти: Кашгар в начале двадцатого века. Рутледж. ISBN 978-1-317-64721-8,</ref> 1934 жылы бірінші Түркістан Республикасын [[Кеңес Одағы]]ның көмегімен әскери қолбасшы Шэн Сикай жаулап алды. 1944 жылы Іле көтерілісі Кеңес Одағына тәуелді екінші Шығыс Түркістан республикасын сауда-саттық үшін 1949 жылы [[Қытай]] Халық республикасына енгенге дейін өзінің тұрақты өмір сүруіне мәжбүр етті.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-87332-509-7 Бенсон, Линда (1990). Илийское восстание: мусульманский вызов китайской власти в Синьцзяне, 1944–1949 гг. М.Е.Шарп. ISBN 978-0-87332-509-7,</ref> 1950-1970 жылдар аралығында үкімет Хан аймағындағы жаппай көші-қоңды, Қытай мәдени бірлігі мен саясатын көтермелеу саясатын ұстана отырып, ұйғыр бірегейлігінің белгілі бір көріністеріне демеушілік көрсетті.<ref>https://web.archive.org/web/20180612140137/https://apps.cndls.georgetown.edu/projects/borders/exhibits/show/the-xinjiang-conflict/current-independence-movement «Границы | Уйгуры и Синьцзянский конфликт: Движение за независимость Восточного Туркестана». apps.cndls.georgetown.edu. Архивировано из оригинального 12 июня 2018 года . Проверено 10 May +2018.</ref> <ref>https://www.hrw.org/reports/2005/china0405/china0405.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417204133/https://www.hrw.org/reports/2005/china0405/china0405.pdf |date=2019-04-17 }} «Разрушительные удары: религиозные репрессии уйгуров в Синьцзяне» (PDF). Хьюман Райтс Вотч. Том 17 нет 2. Апрель 2005 года. Пост 9/11: маркировка уйгурских террористов, с. 16. В архиве (PDF) с оригинала 17 апреля 2019 года. Получено 9 июня 2018 года.</ref> Осы кезде [[Кеңес Одағы]]ның қолдауымен әскери ұйғыр [[Сепаратизм|сепаратистік]] ұйымдары пайда болды, сонымен қатар Шығыс Түркістанның Халық партиясы 1968 жылы ең ірі партия болды.<ref>https://books.google.com/books?id=1ia-2lDtGH4C Диллон, Майкл (2003). Синьцзян: мусульманский крайний северо-запад Китая. Рутледж. п.57. ISBN 978-1-1343-6096-3, Источник +10 March +2014.</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=jRhHphtBg-QC Кларк, Майкл Э.(2011). Синьцзян и подъем Китая в Центральной Азии - история. Тейлор и Фрэнсис. п.69. ISBN 978-1-1368-2706-8, Источник +10 March +2014.</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=etRkjLv8AosC Натан, Эндрю Джеймс; Скобелл, Эндрю (2012). Китай ищет безопасность. Издательство Колумбийского университета. п.278. ISBN 978-0-2315-1164-3, Проверено 29 июня +2019.</ref> 1970 жылдары Кеңес өкіметі Қытайға қарсы күресте Шығыс Түркістанның Біріккен революциялық майданын (URFET) қолдады.<ref>https://books.google.com/books?id=5I2b_hrJO8sC Рид, Дж.Тодд; Рашке, Диана (2010). ETIM: исламские боевики Китая и глобальная террористическая угроза. ABC-CLIO. п.37. ISBN 978-0-3133-6540-9, Источник +10 March +2014.</ref> 1997 жылы полиция [[Рамазан (ай)|Рамазан]] кезінде [[Сепаратизм|сепаратистер]] деп күдіктелген 30 адамды өлтіргеннен кейін, ақпан айында [[Құлжа]]дағы өткен ірі [[демонстрация]]ларға алып келді. Нәтижесінде Халық-Азаттық Армиясы жеңіліп, кемінде тоғыз адамның өмірі қиылды.<ref>https://www.hrw.org/backgrounder/asia/china-bck1017.htm »Китай: проблемы прав человека в Синьцзяне«. Хьюман Райтс Вотч. Октябрь 2001 года архивация с оригинала на 12 ноября 2008 года. Проверено 4 Декабря 2 016.</ref> Дәл сол айда [[Үрімжі]]де автобустың жарылуы салдарынан 9 адам қайтыс болып, 68 адам жарақат алды. [68]<ref>Преподаватель современной истории Китая на факультете восточноазиатских исследований Майкл Диллон; Майкл Диллон (23 октября 2003 года). Синьцзян: мусульманский крайний северо-запад Китая. Рутледж. ISBN 978-1-134-36096-3, https://books.google.com/books?id=1ia-2lDtGH4C&pg=PA99#v=onepage</ref> 1997 жылы наурызда [[автобус]]та [[бомба]]ның жарылуы салдарынан екі адам қайтыс болды, мұны ұйғыр радикалдары мен Түркиядағы Шығыс Түркістан бостандық ұйымы мойындады.<ref>https://books.google.com/books?id=7Xe8CUZ0_r4C&pg=PA170 Дебата, Махеш Ранджан (2007). Меньшинства Китая: этноконфессиональный сепаратизм в Синьцзяне. Пентагон Пресс. п.170. ISBN 978-81-8274-325-0,</ref><ref>http://chinaperspectives.revues.org/648#tocto1n6 Кастетс, Реми (2003). «Уйгуры в Синьцзяне - болезнь растет». Перспективы Китая.49. Архивировано из оригинального 11 мая 2013 года. Источник +8 Апреля 2016.</ref> 2009 жылдың шілдесінде [[Шыңжаң]]дағы зауытта [[ұйғырлар]] мен хан қытайлық жұмысшыларының арасында [[жанжал]] туып, жүзден астам адамның өмірін қиды.<ref>https://www.theguardian.com/world/2009/jul/05/china-uighur-riots-xianjing Браниган, Таня; Уоттс, Джонатан (5 июля 2009 г.). «Мусульманские уйгуры бунтуют, поскольку в Китае усиливается этническая напряженность». Хранитель. Лондон. Источник +19 Декабрь 2019.</ref><ref>https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/08/china-pathologizing-uighur-muslims-mental-illness/568525/ Самуэль, Сигал (28 августа 2018 года). «Китай воспринимает ислам как психическое заболевание». Atlantic. Источник +19 Декабрь 2019. В 2009 году этнические беспорядки привели к сотням смертей, а некоторые радикальные уйгуры совершали террористические акты в последние годы.</ref> Тәртіпсіздіктерден кейін ұйғыр радикалдары 2009 жылдан 2016 жылға дейін ұйымдастырылған [[шабуыл]]дар нәтижесінде ондаған Қытай азаматтарын өлтірді.<ref>https://www.npr.org/sections/parallels/2017/09/26/553463964/wary-of-unrest-among-uighur-minority-china-locks-down-xinjiang-province «Остерегаясь беспорядков среди уйгурского меньшинства, Китай блокирует регион Синьцзян»</ref><ref>https://qz.com/993601/china-uyghur-terrorism/ Кеннеди, Линдси; Пол, Натан. «Китай создал новую террористическую угрозу, подавляя это этническое меньшинство». Кварц. Архивировано из оригинального 12 июня 2018 года. Источник +10 июня +2018.</ref> Бұған 2009<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8237259.stm »Китайцы разбивают« беспорядки »иглы«. BBC Online. 4 сентября 2009. Проверено 4 сентября 2009.</ref> жылдың тамызындағы шприцтермен шабуыл, 2011 жылы [[бомба]] мен [[пышақ]]пен [[Хотан]]да жасалған шабуыл,<ref>http://articles.sfgate.com/2011-07-19/news/29789314_1_police-station-hotan-muslim-uighurs {{Webarchive|url=https://archive.today/20130202213953/http://articles.sfgate.com/2011-07-19/news/29789314_1_police-station-hotan-muslim-uighurs |date=2013-02-02 }} Ричбург, Кит Б.(19 июля 2011 г.). «Китай: смертельное нападение на полицейский участок в Синьцзяне». Хроника Сан-Франциско. Проверен 29 июля 2011.</ref> 2014 жылғы наурызда [[Куньмин]] теміржол станциясындағы пышақпен шабуыл,<ref>http://world.time.com/2014/03/01/deadly-terror-attack-in-southwestern-china-blamed-on-separatist-muslim-uighurs/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303233213/http://world.time.com/2014/03/01/deadly-terror-attack-in-southwestern-china-blamed-on-separatist-muslim-uighurs/ |date=2014-03-03 }} «Смертельная террористическая атака на юго-западе Китая обвинила сепаратистских мусульманских уйгуров». Время. Архивировано из оригинального 3 марта 2014 года. Источник +4 March +2014 .</ref> 2014 ж.сәуірде [[Үрімжі]] теміржол станциясында бомба мен пышақпен шабуыл,<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-china-27225308 »Смертельный взрыв Китая на железнодорожной станции Синьцзян«. BBC News. BBC. 30 апреля 2014. Источник +1 May +2014.</ref> және 2014 жылдың мамыр айында Үрімшідегі көше базарында автокөлік бомбасы қолданылған шабуыл.<ref>https://www.theguardian.com/world/2014/may/22/china-urumqi-car-bomb-attack-xinjiang »Урумчи автомобиль и бомбовая атака убивает десятки«. Хранитель. 22 мая 2014. Источник +22 May 2 014.</ref> Осы шабуылдардың біразын бірнеше елдер террористік ұйым деп атаған Түркістан ислам партиясы (бұрынғы Шығыс Түркістан исламдық қозғалысы) ұйымдастырды. === 2009 жылдан 2016 жылға дейінгі саясат === [[Сурет:Number of re-education related government procurement bids in Xinjiang.svg|thumb|right|200px|Джеймстаун қорының мәліметі бойынша Шыңжаңда қайта оқуға байланысты мемлекеттік сатып алуларға өтініштер саны]] [[Үрімжі]]дегі 2009 жылғы шілдедегі толқулардан бұрын да, одан кейін де, Ван Лэцюань Шыңжаң аймағында партия хатшысы болған, ең жоғарғы ұлттық рөлді тиімді атқарған. Ван Шыңжаңды модернизациялау, [[сауда]]ны дамыту, [[Автомобиль жолы|автомобиль жолдары]], [[темір жол]]дар, көршілес Қазақстаннан мұнай және газ құбырларын Қытайдың шығысына дейін дамыту бағдарламаларында жұмыс істеді. Ван сонымен бірге жергілікті [[мәдениет]] пен [[дін]]ді шектеді, бастауыш мектептерде оқыту құралы ретінде [[ұйғыр тілі]]н стандартты [[қытай тілі]]мен алмастырды және мемлекеттік қызметкерлер арасында сақалы мен орамалын киіп, жұмыс кезінде [[ораза]] ұстап, [[намаз оқу]]ға шектеу қойылды.<ref>https://www.nytimes.com/2009/07/11/world/asia/11xinjiang.html Вина, Майкл (10 июля 2009). «Сильный человек - это камень Китая в этнической розни». Нью-Йорк Таймс. Источник +2 Января +2019 .</ref> <ref>https://www.thetimes.co.uk/article/security-chiefs-failed-to-spot-signs-calling-for-uighur-revolt-tdsg765zxhg Суэйн, Джон (12 июля 2009 г.). «Руководители службы безопасности не обнаружили признаков призыва к восстанию уйгуров». The Sunday Times. Лондон. Источник +12 июля 2009.</ref> <ref>https://www.hrw.org/report/2005/04/11/devastating-blows/religious-repression-uighurs-xinjiang »Религиозные репрессии уйгуров в Синьцзяне«. Хьюман Райтс Вотч. Проверено 11 апреля 2005 года.</ref> 1990-шы жылдары Шыңжаңның бөліктеріндегі көптеген ұйғырлар қытай тілінде сөйлей алмады.<ref>https://archive.org/details/china00pete/page/304 Питер Невилл-Хэдли (1997). Китай Шелковый путь. Гиды Кадогана. Globe Pequot Press. п.304. Путешествуя на восток от Хотана {...} Многие уйгуры вообще не говорят по-китайски,</ref> 2010 жылдың сәуірінде Үрімжідегі тәртіпсіздіктерден кейін Чжан Чуньсянь [[Коммунистік партия]]ның басшысы болды. Чжан Чуньсянь Ванның [[репрессия]]лық саясатын жалғастырды және нығайтты. 2011 жылы Чжан өзінің саяси мәлімдемесі ретінде «қазіргі заманғы мәдениет Шыңжаңды дамуға жетелейді» деп ұсынды және заманауи мәдениетті насихаттай бастады.<ref>https://www.eurasiareview.com/23082012-integrating-islam-the-key-to-modern-culture-in-xinjiang-oped/ «Интеграция ислама - ключ к« современной культуре »в Синьцзяне». eurasiareview.com. Проверено 23 августа +2012</ref> 2012 жылы ол алдымен «[[экстремизм]]» науқаны туралы айтып, «дүмше имамдарды» және экстремистерді тәрбиелей бастады.<ref>https://www.whatsonweibo.com/chinas-imams-online-preaching-on-weibo/ «Нет толерантности к« диким имамам »в Китае - но« имамы Вейбо »процветают». whatsonweibo.com. Источник +16 March +2016.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/xinjiang-imams-10162017132810.html «Китай задерживает, промывает мозги« диким» имамам, вышедшим из строя в Синьцзяне». Радио Свободная Азия. Источник +17 октябрю 2016</ref><ref>https://jamestown.org/program/evidence-for-chinas-political-re-education-campaign-in-xinjiang/ Зенц, Адриан (15 мая 2018 года). «Новые доказательства китайской кампании политического перевоспитания в Синьцзяне». Китай Краткое. Фонд Джеймстауна. 18(10). Проверено 15 May +2018.</ref> 2013 жылы Шынжаң аймағы негізінде кең ауқымды сауда жобасы болып табылатын «бір белдеу бір жол бағдарламасы» бастамасы жарияланды.<ref>https://www.businessinsider.de/map-explains-china-crackdown-on-uighur-muslims-in-xinjiang-2019-2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423071543/https://www.businessinsider.de/international/map-explains-china-crackdown-on-uighur-muslims-in-xinjiang-2019-2/ |date=2020-04-23 }} Александра Ма (23 февраля 2019 года). «Эта карта показывает причину триллиона долларов, почему Китай угнетает более миллиона мусульман». Business Insider (на немецком языке). Проверен 7 Декабрь +2019 .</ref> 2014 жылы Қытайда «Террорға қарсы халық соғысы» жариялады және [[терроризм]] мен [[экстремизм]]ге қарсы науқан ретінде <ref>https://web.archive.org/web/20180816061756/https://www.opslens.com/2018/07/31/semi-autonomous-region-of-china-with-terrorist-ties-xinjiang-and-the-uyghur/ «Полуавтономная область Китая с террористическими связями: Синьцзян и Уйгур». opslens.com. Архивировано из оригинального 16 августа 2018 года. Проверено 31 Июль 2018.</ref> <ref>https://www.almasdarnews.com/article/xinjiang-china-ignores-lessons-from-the-past/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007234951/https://www.almasdarnews.com/article/xinjiang-china-ignores-lessons-from-the-past/ |date=2019-10-07 }} «Синьцзян: Китай игнорирует уроки прошлого». almasdarnews.com. Проверено 11 июля 2018.</ref> жергілікті үкімет жаңа шектеулер енгізіп, ұзын сақалдарға, қоғамдық орындарда перделер тағуға тыйым салды. Чжанның басшылығымен [[Коммунистік партия]] Шыңжаңда «Зорлық-зомбылық терроризміне қарсы науқанды» бастап, көптеген тұтқындауларға және [[Абақты|түрме]]лерге жабуға әкеп соқтырған. 2016 жылдың тамызында [[Тибет]]тегі [[коммунистік партия]]ның әйгілі жетекшісі Чэнь Цюаньго Шыңжаң автономды облысын басқарды.<ref>https://www.theguardian.com/world/2012/mar/07/tibet-selfimmolations-monks-aba-china «Тибетские самосожженные лица, уволенные китайскими чиновниками как« преступники». Хранитель. Проверено 7 March 2012.</ref> Чэннің келуінен кейін жергілікті билік органдары 2016 және 2017 жылдары 90 000-нан астам [[полиция]] қызметкерін жинады - бұл соңғы жеті жылдағыдан екі есе көп<ref>http://www.spiegel.de/international/world/china-s-xinjiang-province-a-surveillance-state-unlike-any-the-world-has-ever-seen-a-1220174.html «Состояние наблюдения в отличие от любого, который мир когда-либо видел». Der Spiegel. Проверено +26 июля 2 018.</ref> және аймақта 7300 мұқият күзетілетін бақылау бекеттерін құрды.<ref>https://www.bbc.com/zhongwen/simp/press-review-41999212 ： 媒 ： 新疆 铁腕 控制 汉人 也 叫苦 连天(на китайском). BBC. Проверено 11 ноябрю 2017.</ref> Провинция әлемдегі ең мұқият қорғалатын аймақтардың бірі ретінде белгілі болды. [[Ағылшын тілі]]ндегі жаңалықтарда Шыңжаңдағы қазіргі режим әлемдегі ең кеңейтілген полиция мемлекеті деп аталды.<ref>https://www.businessinsider.com/xianjiang-province-china-police-state-surveillance-2018-7 «Как китайский регион, в котором проживает всего 1,5% населения, стал одним из самых навязчивых полицейских государств в мире». Бизнес Инсайдер. Источник +21 Июля 2018</ref>. <ref>https://www.bbc.com/news/av/world-asia-china-42911468/china-xinjiang-police-state-fear-and-resentment «Китайское полицейское государство Синьцзян: страх и обида». BBC. Источник 1 февраля 2018.</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/jul/25/china-one-in-five-arrests-take-place-in-police-state-xinjiang «Китай: каждый пятый арест происходит в« полицейском государстве »Синьцзян». Хранитель. Проверено 25 июля 2018.</ref><ref>https://www.economist.com/briefing/2018/05/31/china-has-turned-xinjiang-into-a-police-state-like-no-other «Китай превратил Синьцзян в полицейское государство, как никто другой». Экономист. 31 мая 2018 года. ISSN 0013-0613. Источник +2 Января +2019.</ref> == Тарихы == 2017 жылдан бастап жергілікті [[бұқаралық ақпарат құралдары]]нда бұл орталықтарды «[[экстремизм]]ге қарсы оқу орталықтары» және «білім беру немесе трансформация бойынша оқыту орталықтары» деп аталады. Бұл нысандардың көпшілігі қолданыстағы [[мектеп]]терден немесе басқа ресми [[ғимарат]]тардан ауыстырылған, бірақ олардың кейбіреулері мақсатты түрде салынған. Мұқият күзетілетін аймақ және мыңдаған бақылау-өткізу пункттері жергілікті тұрғындардың лагерлерде ұсталуына ықпал етті. 2017 жылы аймақта [[Қытай]]дағы барлық қамауға алудың 21% -ы болды, бұл өткен жылмен салыстырғанда сегіз есе көп.<ref>https://www.nytimes.com/2019/08/31/world/asia/xinjiang-china-uighurs-prisons.html Бакли, Крис. «Китайские тюрьмы набухают после потопа арестов мусульман». Нью-Йорк Таймс. Проверено 22 сентября 2019.</ref> Көптеген [[қала]]лар мен [[уезд]]ердегі [[сот]] және басқа үкіметтік бюролар осы жоспарланған [[лагерь]]лер мен құрылыстарды сатып алу және салу үшін бірқатар конкурс жариялай бастады. Қарқынды өсіп келе жатқан ірі тергеу изоляторлары бүкіл аймақта құрылып, діни ұстанымдары мен ұлты үшін қудаланған жүздеген мың адамдарды ұстау үшін қолданылады.<ref>https://www.bbc.co.uk/programmes/p06gds2h »Что происходит с уйгурскими мусульманами Синьцзяна?«, BBC. Проверено 2 августа 2018.</ref> <ref>https://www.hindustantimes.com/world-news/muslims-in-china-province-detained-in-re-education-camps-invasive-surveillance-on-say-reports/story-aEVi9tyhRAyrPBmPhjhCvL.html «Мусульмане в провинции Китая задержали в „перевоспитания лагерях“. Индостан Таймс. Проверено +17 May 2018 .</ref><ref>https://jamestown.org/program/chen-quanguo-the-strongman-behind-beijings-securitization-strategy-in-tibet-and-xinjiang/ Зенц, Адриан; Лейболд, Джеймс (21 сентября 2017 года. «Чэнь Цюаньго: Сильный человек за стратегией секьюритизации Пекина в Тибете и Синьцзяне». Китай Краткое. Фонд Джеймстауна. 17(12). Источник +11 октября 2017.</ref><ref>https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2053739/party-high-flier-uses-his-tibet-model-bid-tame-xinjiang «Паспорта взяты, больше полиции ... новый партийный босс Чэнь Цюаньго действует, чтобы приручить Синьцзян методами, используемыми в Тибете». Южно-Китайская Морнинг Пост. Проверено 12 декабря 2016.</ref> [[Сан-Диего]]дағы [[Калифорния университеті]]нің саясаттанушысы Виктор Шидің айтуынша, 2019 жылдың шілдесінде тек «оқшауланған террорлық оқиғалар» болған, ал «белсенді бүлікшілер» болмаған. Ол [[лагерь]]лерді құруға қомақты көп ақша жұмсалғандықтан, бұл ақша саясат жасаушыларға көмек көрсетуге кеткенін айтты.<ref>https://web.archive.org/web/20190523014846/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/a-political-economist-on-how-china-sees-trumps-trade-war «Политический экономист о том, как Китай видит торговую войну Трампа|Новый Y…». archive.is . 23 мая 2019. Архивировано из оригинала 23 мая 2019 года. Источник +2 июля +2019.</ref> [[Қытай]]дың [[Аустралия]]дағы [[елші]]сі Чэн Цзиньенің айтуынша, 2019 жылдың желтоқсанында орталықтардағы барлық »білім алушылар« оқуын аяқтап, біртіндеп жұмыс орындарына оралды немесе үкіметтің көмегімен жаңа жұмыс орындарын тапты.<ref>https://www.cnn.com/2019/12/19/asia/china-australia-xinjiang-cheng-jingye-intl-hnk/index.html Уэсткотт, Бен; Уайтмен, Хилари (19 декабря 2019 года). «Китайский посол говорит, что «стажеры» из Синьцзяна закончили редкую пресс-конференцию». CNN. Источник +19 Декабрь 2019. Посол Китая в Австралии защитил Пекин от обвинений в нарушениях прав человека</ref> Қытайдағы әлемдік [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19 пандемия]]сына байланысты Шыңжаң түрмелерінде коронавирус аурулары немесе қайта тәрбиелеу мекемелеріндегі жағдайлар туралы хабарламалар болған жоқ. Бағдарлама 2019–2020 жылдары коронавирустық [[Індет|пандемия]]ға байланысты тоқтатылғаннан кейін, [[ұйғыр]] жұмысшылары 2020 жылдың наурызынан бастап Шыңжаңның басқа бөліктеріне және Қытайдың қалған аймақтарына жұмысқа қайта орала бастады.<ref>https://www.nytimes.com/2020/03/30/world/asia/china-coronavirus-xinjiang.html Остин Рамзи (30 марта 2020 года). «Синьцзян возвращается на работу, но Коронавирус беспокоится в Китае». Нью-Йорк Таймс. Проверено +3 Апреля +2020.</ref> <ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/work-02272020160853.html Мамаджан Джума, Алим Сейтофф, Джошуа Липес (27 февраля 2020 года). «Власти Синьцзяна отправляют уйгуров на фабрики в Китае, несмотря на риск коронавируса». Радио Свободная Азия.</ref> <ref>https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3082602/china-plans-send-ugyur-muslims-xinjiang-re-education-camps-work «Китай отправляет уйгуров из лагерей Синьцзян для работы в других частях страны». Южно-Китайская Морнинг Пост. 2 мая 2020. Источник +2 May 2020 .</ref> == Лагерлер == Қалалық жерлерде [[лагерь]]лердің көпшілігі қолданыстағы кәсіптік мектептерден, [[коммунистік партия]] мектептерінен, әдеттегі мектептерден немесе басқа ресми ғимараттардан ауыстырылды, ал қала маңындағы немесе ауылдық жерлерде лагерлердің көпшілігі қайта тәрбиелеу мақсатында арнайы тұрғызылды.<ref>https://www.theguardian.com/world/2018/jan/25/at-least-120000-muslim-uighurs-held-in-chinese-re-education-camps-report Филлипс, Том (25 января 2018 года). «Китай „владеющий не менее 120000 уйгур в исправительных лагерях“». Хранитель. Проверено 17 сентября 2018 года.</ref> Бұл лагерлерді қарулы күштер немесе арнайы [[полиция]] күзетеді және [[түрме]] қақпаларымен, қоршау қабырғаларымен, күзет қоршауларымен, күзет мұнараларымен, қарулы полиция үшін күзет бөлмелері және үй-жайлармен т.б. жабдықталған. <ref>https://www.economist.com/china/2018/08/18/china-suggests-its-camps-for-uighurs-are-just-vocational-schools «Китай предлагает, чтобы его лагеря для уйгуров были просто профессиональными школами». Экономист. Источник +18 августе 2018.</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20180706221430/http://www.xjats.gov.cn/P/C/1736.htm «Мнение об утверждении отчета о воздействии на окружающую среду в рамках проекта по созданию центра профессиональной подготовки в Атушах». Архивировано из оригинального 6 июля 2018 года. Проверено 6 июля 2017.</ref> <ref>http://www.abc.net.au/news/2018-07-25/china-uighur-ethnic-cleansing-xi-jinping-chinese-muslims/10033472 «Патриотические песни и самокритика: почему Китай« перевоспитывает »мусульман в лагерях массового содержания». Австралийская радиовещательная корпорация. Проверено 25 июля 2018.</ref> <ref>https://foreignpolicy.com/2018/08/22/chinas-mass-internment-camps-have-no-clear-end-in-sight/ «Массовые лагеря для интернированных в Китае не имеют четкого конца». Внешняя политика. Источник +22 Августа +2018.</ref> 2018 жылдың [[қараша]] және желтоқсан айларында Bitter Winter журналы Инин ауданындағы екі лагерьде түсірілген деп болжанған үш [[бейнежазба]] жариялады. Бейнежазбаларда түрмеге ұқсас материалдар көрсетілген, ал журнал лагерлерді «мектептер» емес, қамауда ұстау орындары деп дәлелдегенін мәлімдеді.<ref>https://bitterwinter.org/camps-for-uyghurs-schools-or-jails/ Ли, Заили (12 ноября 2018 года). »Лагеря для уйгуров,« школы »или тюрьмы?«, Горькая зима. Проверен 29 Ноябрь 2018</ref> <ref>https://bitterwinter.org/exclusive-video-transformation-through-education-camp-for-uyghurs-exposed-in-xinjiang/ Introvigne, Массимо (26 ноября 2018 года). «Еще один лагерь для уйгуров «Преобразование через образование» в Синьцзяне». Горькая зима. Проверен 29 Ноябрь 2018.</ref><ref>https://bitterwinter.org/yingyeer-re-education-camp-managed-like-prison/ Introvigne, Массимо (11 декабря 2018 года). «Лагерь перевоспитания Инь'эр управляется как тюрьма». Горькая зима. Проверено 12 декабря 2018.</ref> Business Insider-дің айтуынша, Bitter Winter-ң екінші бейнежазбасы Шыңжаңдағы тергеу изоляторларындағы бұрынғы тұтқындар мен куәгерлердің сипаттамаларына сәйкес келеді».<ref>https://www.businessinsider.com/china-camps-for-muslims-look-like-jail-cells-in-purported-video-2018-11 Ма, Александра (27 ноября 2018 года). «Шокирующие кадры якобы показывают камеры внутри лагеря, где Китай угнетает мусульманское меньшинство». Бизнес Инсайдер. Проверено 30 ноябрю 2018.</ref> [[Лагерь]]лердің саны туралы көпшілікке қол жетімді, тексерілген мәліметтер жоқ болғанымен, спутниктік кескіндер мен үкіметтік құжаттар негізінде болжанған лагерьлерді құжаттауға әртүрлі әрекеттер жасалды. 2017 жылдың 15 мамырында Колумбия округі [[Вашингтон]]дағы Джеймстаун қоры қайта тәрбиелеу мекемелеріне қатысты Үкіметтің 73 ұсынысының тізімін жариялады. 2018 жылғы 1 қарашада Австралиялық стратегиялық саясат институтының (ASPI) Халықаралық кибер саясаты орталығы (ICPC) 28 жерде жоспарланған лагерлерді жариялады.<ref>https://www.aspi.org.au/report/mapping-xinjiangs-re-education-camps Райан, Фергус; Пещера, Даниэль; Русер, Натан (1 ноября 2018 года). «Картирование лагерей «перевоспитания» Синьцзяна». Австралийский институт стратегической политики. Источник +10 March 2019.</ref> 2018 жылғы 29 қарашада Reuters және Earthrise Media 39 болжамды лагерь туралы хабарлады <ref>https://www.reuters.com/investigates/special-report/muslims-camps-china/ Вен, Филипп; Ауезов, Олжас (29 ноября 2018 года). «Отслеживание китайского мусульманского Гулага». Reuters. Источник +10 March 2019.</ref> Шығыс Түркістан Ұлттық Awakening қозғалысы лагерьлердің көп екендігін жариялады <ref>https://nationalawakening.org/concentration-camps-and-genocide/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222174230/https://nationalawakening.org/concentration-camps-and-genocide/ |date=2019-12-22 }} «Концентрационные лагеря и геноцид». Национальное движение пробуждения Восточного Туркестана. Проверено 19 ноября 2019.</ref> <ref>http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2019/11/14/2003725807 «Китай управляет в Синьцзяне больше лагерей, чем думал: группа». Тайбэй Таймс. 14 ноября 2019. Проверено 19 ноября 2019</ref> [[Азаттық радиосы]]ның 2018 жылғы есебінде Ават округінде (Авати) үш қайта тәрбиелеу лагері болған. RFA тыңдаушысы лагерьлердің жұмысын талқыламауды талап ететін »құпиялылық туралы келісімнің« көшірмесін ұсынды.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/preparations-12122018152245.html Шохрет Хошур, Джошуа Липес (12 декабря 2018 года). «Власти Синьцзяна готовят перевоспитательные лагеря перед ожидаемыми международными наблюдателями». Радио Свободная Азия. Проверено 14 May 2020.</ref> === Ұсталғандардың балаларына арналған мектеп-интернаттар === [[Ұйғырлар]] мен басқа этникалық азшылықтардың ұсталуы нәтижесінде көптеген балалар ата-анасыз қалды. [[Қытай]] үкіметі бұл балаларды «интернаттар» деп аталатын әртүрлі мекемелер мен мектептерде ұстады деп болжайды.<ref>https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-uighurs-human-rights-muslims-orphanages-xinjiang-province-reeducation-a8548341.html «Китай помещает уйгурских детей в« детские дома », даже если их родители живы». independent.co.uk. Независимый. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> <ref>https://apnews.com/903a97b7c62a47b98553b6f422827dd7 Дэйк Кан, Янан Ван и (21 сентября 2019 года). «Китай рассматривает уйгурских детей как« сирот »после того, как их родители схватили». apnews.com. Ассошиэйтед Пресс. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> <ref>https://www.ft.com/content/f0d3223a-7f4d-11e8-bc55-50daf11b720d Фенг, Эмили (9 июля 2018 года). «Уйгурские дети становятся жертвами антитеррористической акции Китая». Financial Times. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> 2018 жылдың қыркүйегінде [[Associated Press]] мыңдаған мектеп-интернаттар салынып жатқанын хабарлады. Қытай Білім департаментінің мәліметі бойынша, сегіз жасқа дейінгі балалар осы мектептерде оқиды.<ref>https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3846961 чэн, цзин-цзе. «Китай посылает 500000 уйгурских детей в „лагерях“». taiwannews.com.tw. Тайваньские новости. Источник +30 Декабря 2019.</ref> [[Адриан Зенц]] пен [[Би-би-си]] хабарлағандай, 2019 жылы мектеп-интернаттарда ұсталған ата-аналардың балалары қытай тілін үйренуге мәжбүр болды және өз [[дін]]дерін қолдана алмады.<ref>»https://www.youtube.com/watch?v=VRS5cdcsUOc Синьцзян: Китай, где мои дети? - BBC News«. BBC News. 5 июля 2019. Получено 15 декабря 2019 года - через YouTube .</ref><ref>https://edition.cnn.com/2019/07/05/asia/xinjiang-muslims-china-intl-hnk/index.html Джеймс Гриффитс (5 июля 2019 года). «Дети задержанных уйгуров содержатся в массовых школах-интернатах в Синьцзяне, утверждают ученые». CNN. Источник +15 декабря 2019.</ref> <ref>https://www.newsweek.com/america-china-children-separation-families-parents-uighur-xinjiang-camps-1447697 Бреннан, Дэвид. «ЭТО НЕ ТОЛЬКО АМЕРИКА - КИТАЙ ВНУТРИ ОТДЕЛЯЕТ ТЫСЯЧИ ДЕТЕЙ ОТ ИХ СЕМЕЙ». newsweek.com. Newsweek. Источник +19 Декабрь 2019 .</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2019/jul/05/fake-news-china-dismisses-reports-about-detention-of-uighurs Чой, Кристи. «Китай обвиняют в быстрой кампании по отбору детей-мусульман из их семей» . theguardian.com . Хранитель . Источник +19 Декабрь 2019.</ref> «Саяси тәуекел» журналында жарияланған мақалада Зенц бұл әрекетті «әлеуметтік қайта құру және мәдени [[геноцид]]тің жүйелі науқаны» деп атайды.<ref>https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-muslim-children-uighur-family-separation-thought-education-a8989296.html теперь, Адам. «„Культурный геноцид“: Китай отделяя тысячи мусульманских детей от родителей для „мыслительного образования“». independent.co.uk. Независимый. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> [[Хьюман Райтс Вотч|Human Rights Watch]] ұйымдары интернаттардағы балалар ата-аналарының рұқсатынсыз немесе рұқсатсыз ұсталады деп мәлімдеді.<ref>https://time.com/5678136/human-rights-watch-children-xinjiang/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110214207/https://time.com/5678136/human-rights-watch-children-xinjiang/ |date=2019-11-10 }} Персонал, Время. «Правозащитная группа призывает освободить уйгурских детей, задержанных в Синьцзяне». Time.com. Время Журнал. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> <ref>https://www.hrw.org/news/2019/09/15/china-xinjiang-children-separated-families «Китай: дети Синьцзяна разлучены с семьями». Хьюман Райтс Вотч. 15 сентября 2019. Источник +15 декабря 2019.</ref> [[The New York Times|Нью-Йорк Таймс]] 2019 жылдың желтоқсанында бұл мектеп-интернаттарда шамамен 497000 бастауыш және орта мектеп оқушылары білім алғанын хабарлады. Олар сонымен қатар студенттерге екі апта сайын тек отбасы мүшелерімен кездесуге рұқсат етілгенін және [[ұйғыр тілі]]нде сөйлеуге рұқсат берілмегенін айтты. == Лагерь тұтқындары == === Шолу === Көптеген [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тардың хабарлауынша, лагерлерде жүздеген мың [[ұйғырлар]], сонымен қатар [[қазақтар]], [[қырғыздар]] және басқа этникалық азшылықтар бар.<ref>https://www.nytimes.com/2018/05/15/opinion/china-re-education-camps.html Thum, Риан (15 мая 2018 года). «Что действительно происходит в китайских лагерях перевоспитания». Нью-Йорк Таймс. Проверено 15 May +2018.</ref> <ref>«http://unpo.org/article/20322 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223232348/https://unpo.org/article/20322 |date=2022-02-23 }} В Китае действуют политические и идеологические лагеря перевоспитания в Синьцзяне». unpo.org. Проверено 14 сентября 2017 года.</ref> <ref>https://www.nchrd.org/2017/11/re-education-camps-make-a-comeback-in-chinas-far-west-2/ »Лагеря перевоспитания возвращаются на дальний запад Китая«. nchrd.org. Проверено 24 октября 2017.</ref> [[Азаттық радиосы]], 2018 жылдың қаңтарында 120 000 ұйғыр мүшесі тек [Қашқар[Қашғар]] префектурасындағы саяси лагерьлерде ұсталды деп есептейді.<ref>«https://chinadigitaltimes.net/2018/01/rfa-120000-uyghurs-held-kashgar-re-education-camps/ RFA: 120 000 уйгуров проведено в Кашгаре для перевоспитания». China Digital Times. Проверен 25 январь +2018.</ref> 2018 жылы Кира округінің жергілікті билігі шамамен 12000 тұтқынның кәсіби лагерьлерде және тергеу изоляторларында болады деп күткен, ал орталықтарға қатысты кейбір жобалар бюджеттік шектеулерден асып түсті.<ref>https://www.theguardian.com/world/2019/jan/11/if-you-enter-a-camp-you-never-come-out-inside-chinas-war-on-islam Лили Куо (11 января 2019 года). «„Если вы входите в лагерь, вы никогда не вышли“: в войне Китая с исламом». Хранитель. Проверен +16 декабря 2019. Некоторые местные органы власти пытаются сохранить этот темп расходов.</ref> 2005 жылдан бері қуғын-сүргінге түскен ұйғыр [[саясаткер]]і [[Рәбия Қадыр]] 30-ға жуық туыстарын, оның ішінде апалы-сіңлілері, ағалары, балалары, немерелері, інілері мен әпкелерін жоғалтты,<ref>https://www.amnestyusa.org/urgent-actions/urgent-action-30-relatives-of-uighur-activist-arbitrarily-detained-china-ua-251-17/ «СРОЧНОЕ ДЕЙСТВИЕ: 30 СООТВЕТСТВУЮЩИХ УБИЙСКИХ АКТИВИСТОВ, ОПРЕДЕЛЕННЫХ (Китай: UA 251.17)». Amnesty International.org. Проверено 11 апреля 2017 года.</ref> <ref>https://www.nationalreview.com/2018/05/new-gulag-in-china-uyghurs-thrown-into-reeducation-camps/ «Новый ГУЛАГ в Китае». Национальный обзор. 22 мая 2018 года. Проверено 22 May +2018.</ref> олардың қайда екені белгісіз.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/relatives-10272017164417.html «„ Более 30 “Родственники уйгурского Exile Лидер Кадир Задержанные в Синьцзяне». Радио Свободная Азия. Источник +27 Октябрь 2017.</ref> <ref>https://chinadigitaltimes.net/2017/11/uyghur-activist-rebiya-kadeers-relatives-detained/ «Задержаны родственники уйгурского активиста Ребии Кадир». China Digital Times. Источник +15 ноября 2017.</ref> 2018 жылдың 13 шілдесінде этникалық қазақ, Қытай азаматы және Қытай мемлекетінің бұрынғы қызметкері [[Сайрагүл Сауытбай]] екі ел арасындағы [[шекара]]ны заңсыз кесіп өтті деген айыппен [[Қазақстан]]ның [[Жаркент]] қаласында сотқа тартылды. [[Сот]] барысында ол 2500 этникалық қазаққа арналған қайта тәрбиелеу лагерінде ол мәжбүрлі жұмыс істегені туралы айтты.<ref>https://web.archive.org/web/20200421220624/https://www.tol.org/client/article/27849-kazakhstan-china-prison-uighurs-camps-silk-road.html «Казахский суд проливает свет на интернированных китайских мусульман». Переходы онлайн. Архивировано из оригинального 21 апреля 2020 года. Проверен 19 июля 2 018.</ref> <ref>https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2155638/chinas-prison-re-education-camps-strain-relations «штамм Китай» тюремное перевоспитание лагерей отношение с Казахстаномкак женщина просит казахстанский суд не отправлять ее обратно». Южно-Китайская Морнинг Пост. AFP. 17 июля 2018 года. Получено 17 июля 2018 года.</ref> Оның адвокаты егер оны Қытайға [[экстрадиция]]ласа, ол қазақстандық сотта қайта тәрбиелеу лагерлерін айтқаны үшін [[өлім жазасы]]на кесіледі деп сендірді.<ref>https://web.archive.org/web/20200304161637/https://asia.nikkei.com/Politics/International-relations/Kazakhstan-China-deportation-case-sparks-trial-of-public-opinion «Казахстанско-китайское дело о депортации вызывает суд над общественным мнением». nikkei.com. Архивировано из оригинального 4 марта 2020 года. Проверено +26 июля 2018.</ref> 2018 жылдың 1 тамызында Қытайдың қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірінен қашып келген Сайрагүл Сауытбай алты ай шартты түрде жазадан босатылып, полицияға үнемі тіркеліп тексерілуге бұйрық берілді. Қытайға [[депортация]]ланбау үшін ол Қазақстаннан пана сұрады.<ref>https://www.theguardian.com/world/2018/aug/01/kazakh-court-frees-woman-who-fled-chinese-re-education-camp Куо, Лили (август 2018). «Казахский суд освобождает женщину, сбежавшую из китайского лагеря перевоспитания». Хранитель. Источник +1 Августа 2018.</ref> <ref>https://thediplomat.com/2018/08/sauytbay-trial-ends-in-kazakhstan-with-surprising-release/ «Судебный процесс над Саутбаем в Казахстане завершился неожиданным релизом». thediplomat.com. Источник +1 Августа 2018.</ref> <ref>https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/2157893/cheers-kazakh-court-thwarts-deportation-chinese-woman «Ура, как казахский суд препятствует депортации китаянки, которая бежала из« лагеря перевоспитания» в Синьцзяне». Южно-Китайская Морнинг Пост. 2 августа 2018. Проверено 2 августа 2018.</ref> Қазақстан оған баспана беруден бас тартты. 2019 жылы 2 маусымда ол [[Швеция]]ға кетіп, онда оған саяси баспана берілді.<ref>https://web.archive.org/web/20200422033923/https://apnews.com/afa7a4a96f244b86bf49110172ed9db5 «Женщина, которая рассказала о китайских лагерях для интернированных, направилась в Швецию». Ассошиэйтед Пресс. 3 июня 2019. Архивировано из оригинала 22 апреля 2020 года. Проверено 19 Октябрь 2019.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200422072612/https://qazaqtimes.com/en/article/63092. «Швеция предоставила политическое убежище Сайрагулу Саутбаю». The Qazaq Times. Архивировано из оригинального 22 апреля 2020 года. Проверено 19 Октябрь 2019.</ref> [[Азаттық радиосы]]ның Онсу округі полиция бөлімінің қызметкерімен өткізген сұхбатына сәйкес, 2018 жылдың тамыз айындағы жағдай бойынша 30 мың адам немесе округтегі алты ұйғырдың біреуі (округ тұрғындарының шамамен 16%) қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталған.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/onsu-08312018155418.html Шохрет Хошур, Джошуа Липес (31 августа 2018 года). «Один из шести уйгуров содержится в политических лагерях перевоспитания в округе Онсу Синьцзяна». Радио Свободная Азия.</ref> Цзин Бунин лагерлерде болған адамдар туралы көпшілікке мәлімет жинау үшін Шыңжаң құрбандары туралы [[Дерекқор|мәліметтер базасын]] жасады.<ref>https://www.shahit.biz/eng/#view {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220204016/https://www.shahit.biz/eng/#view |date=2019-12-20 }} «База данных жертв Синьцзяна». Shahit.biz. Источник +10 March 2019.</ref> Әр парақта негізгі демографиялық [[ақпарат]], оның ішінде ұстау мерзімі мен болжамды себебі, орналасқан жері, сонымен қатар қосымша бейнелер, фотосуреттер мен құжаттар көрсетілген. 2019 жылғы шілдеде «[[Саяси қатер]]лер» журналында жарияланған есепте тәуелсіз зерттеуші [[Адриан Зенц]] Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталғандар санының жоғарғы шегін 1,5 миллион деп бағалады. 2019 жылдың қараша айында Адриан Зенц Шыңжаңдағы лагерлердің саны 1000-нан асты деп есептеді.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/zenz-11122019161147.html Липес, Джошуа (12 ноября 2019 года). «Эксперт подсчитал, что в Китае более 1000 лагерей для синьцзян-уйгуров». Радио Свободная Азия. Источник +13 Ноября 2019</ref> Шыңжаңдағы жергілікті биліктің белгісіз бір қызметкерінің хабарлауынша, «[[Азаттық радиосы]]» мақаласында келтірілген мәліметтерге сәйкес, 2020 жылдың Рамазан айында (23 сәуір - 23 мамыр) Кашғар префектурасындағы Макит округінің (Майгайти) тұрғындары [[ораза]] ұстағандары үшін лагерлерге жіберетіндігі туралы айтылды.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/George_Friedman Джордж Фридман (19 ноября 2019 года). «Давление на Китай». Геополитические фьючерсы. Источник +22 ноября +2019. 1 из каждых 10 уйгуров содержится в лагерях «перевоспитания»</ref> === Емдеу туралы деректер === Шынжаңнан көшіп келген [[Қазақстан]] азаматы Қайрат Самарқанд көрші Қазақстанға барғаны үшін үш айға облыстағы қайта даярлау лагерінде ұсталды. 2018 жылғы 15 ақпанда [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстанның сыртқы істер министрі]] Қайрат Әбдірахманов ҚХР Сыртқы істер министрлігіне [[Нота (дипломатия)|дипломатиялық нота]] жолдады, сол күні Қайрат Самарқанд қамаудан босатылды.<ref>https://www.rferl.org/a/kazakh-recounts-reeducation-in-western-chinese-camp/29194106.html «Казахский человек рассказывает о« перевоспитании »в западно-китайском лагере». Радио Свободная Европа / Радио Свобода / Радио Свобода. Проверено 26 апреля 2018 года.</ref> Бостандыққа шыққаннан кейін ол күн сайын коммунистік [[үгіт-насихат]]ты оқып, ұрандарды қайталап, [[Си Цзиньпин]]ге ұзақ ғұмыр тілеп, ризашылық білдіретін тәрбиеден өткенін айтты.<ref>http://muslimcouncil.org.hk/muslim-inmates-in-china-detention-camp-forced-to-eat-pork-drink-alcohol-and-physically-tortured-as-some-commit-suicide/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526214053/https://muslimcouncil.org.hk/muslim-inmates-in-china-detention-camp-forced-to-eat-pork-drink-alcohol-and-physically-tortured-as-some-commit-suicide/ |date=2022-05-26 }} «Мусульманские заключенные в Китае лагере для заставляли есть свинину, пить алкоголь и физическим пыткам, как некоторые совершают самоубийство». muslimcouncil.org.hk. 19 мая 2018 года. Проверено 19 May 2018.</ref> [[Михригул Тұрсын]] [[ұйғыр]] әйелі, Қытайдағы осы лагерлердің бірінен қашқаннан кейін ұсталып ұрып-соғу мен азапталғаны туралы айтты. Египетке көшіп, кейін ол 2015 жылы [[Қытай]]ға отбасымен бірге кездесуге келгеннен кейін бірден ұсталып, кішкентай балаларынан ажыратылды. Бірнеше айдан кейін ол үшінші рет [[Абақты|түрме]]ге түсіп, үш айды қатаң түрмеде өткізді, басқа 60 әйелмен бірге кезек-кезек ұйықтап, қауіпсіздік камераларының алдындағы дәретхананы пайдаланып, [[Қытай коммунистік партиясы]]н мадақтаған әндер айтты.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/detentions-11012018100304.html «Интервью:«Я не верил, что оставил бы тюрьму в Китае в живых». Радио Свободная Азия. Проверено 19 May 2020.</ref> Тұрсынның айтуынша, ол және басқа да түрмедегілер белгісіз дәрі-дәрмектерді, соның ішінде оларды әлсірететін [[дәрі-дәрмек]]терді, кейбір әйелдердің қан кетуіне және етеккірін жоғалтуға әкелетін ақ сұйықтықты қабылдауға мәжбүр болған. Оның камерасынан үш ай ішінде тоғыз әйел қайтыс болған.<ref>https://www.apnews.com/61cdf7f5dfc34575aa643523b3c6b3fe «Женщина описывает пытки, избиения в китайском лагере». Ассошиэйтед Пресс Новости. 27 ноября 2018 года. Источник +27 ноябрю 2018.</ref> Бұрынғы тұтқындар Қытайдың [[әнұран]]ын және коммунистік әндерді қалай айту керектігін үйрену керек дейді. Ән айтпағандарға бірнеше сағат бойы қолға [[кісен]] салу, суға тұрғызу, немесе «жолбарыс орындығына» таңу сияқты [[жаза]]лар қолданылатынын айтты.<ref>https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/former-inmates-of-chinas-muslim-re-education-camps-tell-of-brainwashing-torture/2018/05/16/32b330e8-5850-11e8-8b92-45fdd7aaef3c_story.html Denyer, Саймон (17 мая 2018). «Бывшие заключенные мусульманских лагерей «перевоспитания» говорят о «промывании мозгов» и пытках». The Washington Post. Источник +17 May 2018.</ref><ref>https://www.business-standard.com/article/news-ians/ngo-reports-custodial-deaths-tortures-in-china-s-xinjiang-118082400208_1.html «НПО сообщает о смертных случаях, пытках в китайском Синьцзяне». Бизнес Стандарт. 24 августа 2018. Источник +24 августа +2018.</ref> Ұсталғандардың айтуынша, олар сонымен қатар исламда тыйым салынған [[алкоголь]]ді ішіп, [[шошқа]] етін жеуге мәжбүр болған. Кейбіреулері белгісіз дәрілерді қабылдағанын, ал басқалары [[Өзін-өзі өлтіру|өз-өзіне қол жұмсамақ болған]].<ref>https://www.theglobeandmail.com/world/article-former-detainees-recount-abuse-in-chinese-re-education-centres/ «Бывшие заключенные рассказывают о злоупотреблениях в китайских центрах перевоспитания». Глобус и Почта. Получено 3 июля 2018 года.</ref> Белгісіз себептермен өлгендер де болған.<ref>https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/chinese-torture-allegedly-kills-islamic-scholar/1169454 «Китайская пытка якобы убивает исламского ученого». aa.com.tr. Проверено 8 июня 2018.</ref><ref>https://uhrp.org/press-release/uyghur-human-rights-project-condemns-death-custody-scholar-muhammad-salih-hajim.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212103023/https://uhrp.org/press-release/uyghur-human-rights-project-condemns-death-custody-scholar-muhammad-salih-hajim.html |date=2018-02-12 }} «Уйгурский проект по правам человека осуждает смерть во время содержания под стражей ученого Мухаммеда Салиха Хаджима». uhrp.org. Проверено 29 январю +2018.</ref><ref>http://www.uyghurcongress.org/en/?p=34896 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724154045/http://www.uyghurcongress.org/en/?p=34896 |date=2018-07-24 }} «ВУК ОТМЕЧАЕТ ПЕРЕДАЧУ АЙКСАНСКОГО МЕМЕТА, МАТЕРИ ПРЕЗИДЕНТА ВУЦ ДОЛКУН ИСА». uyghurcongress.org. 11 июня 2018 года. Получено 11 июня 2018.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/mother-07022018164214.html «Мать лидера уйгурской группы изгнанников умерла в центре заключения Синьцзяна». Радио Свободная Азия. Источник +2 Июль 2018.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/woman-05242018164854.html «Пожилые Уйгурский женщина умирает в заключении в Синьцзяне „Политического переобучение лагеря“». Радио Свободная Азия. Источник 24 May 2018.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/gulja-burial-06082018164250.html «Уйгурский подросток умер в заключении в политическом лагере перевоспитания». Радио Свободная Азия. Получено 14 марта 2018 года.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/gulja-burial-06082018164250.html «Уйгурский человек похоронен в условиях строгой безопасности после последней смерти в лагере перевоспитания Синьцзяна». Радио Свободная Азия. Получено 8 июня 2018.</ref><ref>http://asianews.it/news-en/Uyghur-Muslims-die-in-re-education-camps,-go-crazy-in-psychiatric-hospitals-43612.html «А уйгурские мусульмане умирают в перевоспитательных лагерях, сходят с ума в психиатрических больницах». asianews.it. Источник 13 апреля 2018 года.</ref> Ұсталғандар жыныстық [[зорлық-зомбылық]] кең таралған деп мәлімдейді, оның ішінде мәжбүрлі [[Аборт|түсік түсіру]], контрацептивтерді мәжбүрлі қолданған.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/abuse-10302019142433.html Липес, Джошуа (30 октября 2019 года). «Женщины-заключенные в лагерях для интернированных лиц Синьцзяна подвергаются стерилизации, сексуальному насилию: выжившие в лагере». Радио Свободная Азия. Получено 30 октября +2019.</ref> Хан шенеуніктеріне лагерьлерде жатқан [[ұйғырлар]]дың үйлерінде тұру туралы нұсқау берілгені айтылды.<ref>https://apnews.com/9ca1c29fc9554c1697a8729bba4dd93b Кан, Дэйк; Ван, Янань (30 ноября 2018 года). «Китайским уйгурам приказано делиться кроватями, едой с членами партии». Ассошиэйтед Пресс. Получено 18 января 2020.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/cosleeping-10312019160528.html Липес, Джошуа (31 октября 2019 года). «Родственники« Мужская китайских Назначенные для уйгурского Homes Co сна С „Хостами Женского “». Радио Свободная Азия. Получено 18 января 2020.</ref> Ұйғырларға арналған үгіт-насихат жөніндегі Рушан Аббас Қытай үкіметінің әрекеті [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның анықтамаларына сәйкес [[геноцид]]ке тең келеді деп мәлімдейді.<ref>https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-uighur-muslim-women-abortions-sexual-abuse-genocide-a9144721.html Феррис-Ротман, Ами; Толеухан, Айгерим; Раухала, Эмили; Файфилд Анна (6 октября 2019 года). «Китай обвиняют в геноциде из-за принудительных абортов уйгурских мусульманок, поскольку беглецы показывают широко распространенные сексуальные пытки». Независимый.</ref> [[Time]] мәлімдемесі бойынша, [[Шыңжаң]]да Іле қаласының 45 жастағы мал дәрігері Сәрсенбек Акарули 2017 жылдың 2 қарашасында Шыңжаңда қамауға алынды. 2019 жылдың қараша айынан бастап ол әлі де тергеу изоляторында. Әйелі Гүлнұр Қосдәулеттің айтуынша, Акарулиді [[полиция]] ұялы телефонында тыйым салынған [[WhatsApp]] қосымшасын тапқаннан кейін лагерьге орналастырған. Қосдәулет, көрші [[Қазақстан]]ның азаматы, Шыңжаңға күйеуін іздеп төрт рет келді, бірақ [[Қытай коммунистік партиясы]]ндағы достарынан көмек ала алмады. 2017 жылдың мамыр-маусым айларында Майликему Маймити деген есімді әйел округтің қайта тәрбиелеу лагерінде ұсталып, бостандыққа шыққаннан кейін оған және олардың кішкентай ұлына Қытай билігі [[паспорт]] бермегенін айтты.<ref>https://time.com/5735411/china-surveillance-privacy-issues/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211094140/https://time.com/5735411/china-surveillance-privacy-issues/ |date=2019-12-11 }} Чарли Кэмпбелл (21 ноября 2019 года). »Вся система предназначена для Подавить нас. Что означает «Государственное наблюдение Китая» для остального мира». Время. Проверено 23 ноября +2019.</ref> <ref>https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-pakistan/chinas-big-mistake-pakistanis-lobby-to-free-wives-trapped-in-xinjiang-idUSKCN1M51R7 Кристиан Шепард, Филипп Вен (25 сентября 2018 года). «„ Китай большая ошибка“: пакистанцы лобби, чтобы освободить жена захваченных в Синьцзян». Reuters.</ref> Қытай-Қазақстан шекарасындағы Шыңжаңдағы [[Қорғас]] қаласының тұрғыны, 47 жастағы бұрынғы тұтқын Бақытәлі Нұр қамауға алынды. [[Билік]] оның шетелге жиі сапарларына күдіктенгендіктен қамауға алды. Ол бір жыл жеті басқа тұтқынмен бір жыл камерада отырғанын айтты. Тұтқындар тәулігіне он жеті сағат бойы табуретка үстінде отырды, оларға сөйлесуге немесе қозғалуға рұқсат берілмеді және үнемі бақылауда болды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол күн сайын, жоспарлары туралы есеп беріп, аз ақы төлейтін мемлекеттік зауыттарда жұмыс істеуге мәжбүр болды. 2019 жылдың мамырында ол [[Қазақстан]]ға қашып кетті. [[Түрме]]дегі тәжірибесін қорытындылай келе, «Бүкіл жүйе бізді басып-жаншу үшін жасалған» деді. [[Азаттық радиосы]]ның хабарлауынша, Шаньшань/Пичан округіндегі 35 жастағы [[ұйғыр]] тұрғыны Ғалипжан, үйленген және бес жасар ұлы бар, 2018 жылдың 21 тамызында қайта тәрбиелеу лагерінде қайтыс болды. Билік оның өлімі инфаркттан болған деп мәлімдеді, бірақ аудандық комитеттің басшысы Айя оны [[полиция]] қызметкері ұрып өлтірді деп мәлімдеді. Оның отбасына [[Исламдық жерлеу рәсімі|исламдық жерлеу рәсімдерін]] өткізуге рұқсат етілмеді.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/beating-10282019164142.html «Сотрудник полиции избил Уйгурского заключенного лагеря для заключенных до смерти в пьяной ярости». Радио Свободная Азия. 28 октября 2019. Источник +28 декабря +2019.</ref> [[The New York Times|Нью-Йорк Таймс]]тың 2018 жылғы есебіне сәйкес, 41 жастағы Абдусалам Мухемет 2015 жылы өзінің жеті ай түрмеде және [[Хотан]]дағы [[лагерь]]де екі айдан астам уақыт өткізгенін айтты. Мұхамет лагерьдегі тұтқындарға шенеуніктердің ислам [[радикализм]]ін қабылдамауға, [[ұйғырлар]]дың тәуелсіздігін қолдамауға және [[Коммунистік партия]]ға қарсы шықпауға шақыратын ұзақ дәрістер тыңдауға жинағанын айтты.<ref>https://www.nytimes.com/2018/09/08/world/asia/china-uighur-muslim-detention-camp.html Крис Бакли (8 сентября 2018 года. «Китай Держава, мусульмане в огромных цифрах Цель:„Transformation“». Нью-Йорк Таймс. Источник +23 январю 2020.</ref> [[Азаттық радиосы]] берген сұхбатында Куча уездік полиция бөлімінің қызметкері (Кучар, Куче) 2018 жылдың маусымы мен желтоқсан айлары аралығында Куча ауданының Енджишер ауданындағы №1 лагерьде 150 адам қайтыс болғанын растады.<ref>https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/china-is-harassing-journalists-reporting-on-uighurs-they-cannot-be-stifled/2019/12/01/18ada52c-1148-11ea-b0fc-62cc38411ebb_story.html Фред Хайатт (2 декабря 2019 года). «Эти журналисты запутали огромную пропагандистскую машину Китая». Вашингтон Пост. Источник +10 Июня 2020.</ref> <ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/deaths-10292019181322.html Шохрет Хошур, Джошуа Липес (29 октября 2019 года). «По меньшей мере 150 заключенных погибли в одном лагере для Синьцзяна: полицейский». Радио Свободная Азия. Перевод Мамаджан Джума. Источник +10 Июня 2020.</ref> === Мәжбүрлі еңбек === [[Адриан Зенц]]тің айтуынша, қайта тәрбиелеу лагерлері мәжбүрлі еңбек лагерлері ретінде жұмыс істейді, онда [[ұйғырлар]] мен [[қазақтар]] экспортқа әртүрлі, әсіресе Шыңжаңда өсірілген [[Мақта (дақыл)|мақтадан]] жасалған тауарларды шығарады.<ref>https://foreignpolicy.com/2019/12/11/cotton-china-uighur-labor-xinjiang-new-slavery/ Зенз, Адриан (11 декабря 2019 г.). «Новое рабство Синьцзяна». Внешняя политика. Проверено 12 декабря 2019.</ref> <ref>https://www.rfa.org/english/news/china/xinjiang-labor-01012019124218.html Лонг, Цяо (1 января 2019 года). «Предприятия в Синьцзяне Китая используют принудительный труд, связанный с системой лагерей». Радио Свободная Азия. Проверено 12 декабря 2019.</ref><ref>https://www.bbc.com/news/business-50312010 Коста, Ана Николачи да (13 ноября 2019 года. «Модные бренды подвергаются тщательному изучению хлопка Синьцзян». BBC News. Источник +13 Декабрю 2019.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2019/12/30/world/asia/china-xinjiang-muslims-labor.html Бакли, Крис; Рамзи, Остин (30 декабря 2019 года). «В стремлении Китая превратить мусульманские меньшинства в армию рабочих». Нью-Йорк Таймс . ISSN 0362-431 . Проверено 31 Декабрь 2 019 .</ref> Мақта өсімі аймақтың индустриясында басты орын алады, өйткені «Шыңжаң экспортының 43%-ы киім, [[аяқ киім]] немесе тоқыма бұйымдары». 2018 жылы Шыңжаңда қытай мақтасының 84% өндірілді.<ref>https://csisprod.s3.amazonaws.com/s3fspublic/publication/Lehr_ConnectingDotsXinjiang_interior_v3_FULL_WEB.pdf/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Октябрь 2019 года. Соединяя точки в Синьцзяне: принудительный труд, принудительная ассимиляция и западные цепочки поставок 4</ref> 2019 жылғы қарашада шыққан «Дипломат» газеті Шыңжаңда мақта өсіріліп, тоқыма өңделетін болғандықтан, өнімді жасау кезінде «мәжбүрлі еңбек» қаупі бірнеше сатыда болады деп жазады.<ref>https://thediplomat.com/2019/11/cotton-and-corporate-responsibility-fighting-forced-labor-in-xinjiang-and-uzbekistan/ Путц, Екатерина (14 ноября 2019 года). «Хлопок и корпоративная ответственность: борьба с принудительным трудом в Синьцзяне и Узбекистане». Дипломат. Проверено 5 May 2020.</ref> 2018 жылы Financial Times Шынжаңдағы ең ірі қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірі болып табылатын Ютиан/Керия уездік кәсіптік оқу орталығы базасында айлық жалақымен қамтамасыз ететін сегіз аяқ киім фабрикасы, [[ұялы телефон]] жинау және шай пакетін қамтитын мәжбүрлі еңбек орталығын ашты деп хабарлады. 2016-2018 жылдар аралығында Орталық алаңы 269 пайызға кеңейді.<ref>https://www.ft.com/content/eb2239aa-fc4f-11e8-aebf-99e208d3e521 Эмили Фенг (16 декабря 2018 года).«Принудительный труд используется в китайских лагерях перевоспитания». Financial Times.</ref> [[Аустралия]]лық стратегиялық саясат Институтының хабарлауынша, 2017-19 жылдар аралығында [[Қытай]]дың басқа жерлерінде 80 мыңнан астам [[ұйғырлар]] «мәжбүрлі жұмыстарды қатаң ұсынатын» зауыттық жұмыстарға жіберілген.<ref>https://www.economist.com/china/2020/03/05/what-happens-when-chinas-uighurs-are-released-from-re-education-camps «Что происходит, когда китайских уйгуров освобождают из лагерей перевоспитания». Экономист. 5 марта 2020. Источник +22 March +2020</ref> == Халықаралық реакциялар == 2019 жылдың 8 шілдесінде 22 мемлекет [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның [[Адам құқықтары]] жөніндегі Жоғарғы Комиссарына мәлімдемеге қол қойды, онда олар [[Қытай]]дағы жаппай тұтқындауды тоқтатуға шақырды және кеңінен бақылау мен [[репрессия]]ға алаңдаушылық білдірді.<ref>https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/ Какие страны за или против политики Китая в Синьцзяне?«, Дипломат. 15 июля 2019 года.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2019/07/10/world/asia/china-xinjiang-rights.html Камминг-Брюс, Ник (10 июля 2019 года). «Китай обличен 22 народами за репрессии в Синьцзяне». Нью-Йорк Таймс. ISSN 0362-4331. Источник +14 Июль 2019.</ref> <!--[[Сурет:Public_stance_on_Chinese_Policies_in_Xinjiang_per_United_Nations.png|thumb|right|300px|Синьцзян қайта тәрбиелеу лагерьлеріне тиісінше қолдау мен қарсылық білдірген халықтар.]]--> 2019 жылдың шілде айында [[Сауд Арабиясы]], [[Мысыр]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Судан]], [[Ангола]], [[Алжир]], [[Нигерия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Корей Халық Демократиялық Республикасы|Солтүстік Корея]], [[Сербия]], [[Ресей]], [[Венесуэла]], [[Филиппиндер|Филиппин]], [[Мьянма]], [[Пәкістан]], [[Сирия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Шри-Ланка]]ны қосқанда 50 ел, [[Джибути]] мен [[Палестина]] БҰҰ БЖКБ-ға бірлескен хатқа қол қойды. Онда «Қытайдың [[адам құқықтары]] саласындағы көрнекті жетістіктері» атап көрсетілген, сонымен қатар «қазір қауіпсіздік Шыңжаңға оралды, барлық этностардың негізгі адам құқықтары кепілдендірілген» делінген.<ref>https://www.economist.com/sites/default/files/images/print-edition/20190727_CNM997.png https://www.economist.com/sites/default/files/images/print-edition/20190727_CNM997.png</ref> <ref>https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/ Путц, Кэтрин. «Какие страны за или против политики Китая в Синьцзяне?», thediplomat.com. Проверено 10 Январю +2020.</ref> 2019 жылдың қазан айында 23 мемлекет, соның ішінде [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Испания]], [[Канада]], [[Жапония]], [[Аустралия]] және АҚШ БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне және БҰҰ Бас ассамблеясының үшінші комитетіне Қытайды Шыңжаңдағы лагерьлерді жабуға шақырған бірлескен хатқа қол қойды. [[Сурет:2016 Czech Demonstration Against Communist party China and its dictator in Prague with National Flags of Tibet & East Turkestan 反中示威與圖博&東土耳其斯坦國旗在捷克.jpg|thumb|right|200px|Чехия, Прагадағы демонстранттар Тибет және Шығыс Түркістанның жалауларын алып жүр, 2016 жылғы 29 наурыз.]] 2019 жылдың қараша айында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-дағы [[Беларусь]] өкілі Қытайдың Синьцзяндағы саясатын қолдайтын 54 елдің мәлімдемесін оқыды.<ref>http://www.china-un.org/eng/hyyfy/t1711761.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318130153/http://www.china-un.org/eng/hyyfy/t1711761.htm |date=2020-03-18 }} «Совместное заявление о Синьцзяне в Третьем комитете, сделанное Беларусью от имени 54 стран». china-un.org. Народная Республика Китай. Источник +28 декабря +2019.</ref><ref>https://www.cnn.com/2019/10/29/asia/china-xinjiang-united-nations-intl-hnk/index.html Ричард Рот, Бен Уэсткотт и. «Члены ООН выступают с дуэльными заявлениями по поводу обращения Китая с уйгурами в Синьцзяне». cnn.com. CNN. Источник +28 декабря +2019.</ref><ref>https://thediplomat.com/2019/10/rival-camps-clash-over-xinjiang-at-un-committee-Hsession/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тиези, Шеннон. «Столкновение лагерей соперников за Синьцзян на заседании комитета ООН». thediplomat.com. Дипломат. Источник +28 декабря +2019 .</ref> Қол қойған тараптар: [[Ангола]], [[Антигуа және Барбуда]], [[Бангладеш]], [[Беларусь]], [[Боливия]], [[Буркина-Фасо]], [[Бурунди]], [[Камбоджа]], [[Камерун]], [[Орталық Африка Республикасы]], [[Чад]], [[Қытай]], [[Комор аралдары]], [[Конго]], [[Куба]], [[Корей Халық Демократиялық Республикасы|Солтүстік Корея]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Джибути]], [[Мысыр|Египет]], [[Экваторлық Гвинея]], [[Эритрея]], [[Габон]], [[Гвинея]], [[Гвинея-Бисау]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Лаос]], [[Мавритания]], [[Мозамбик]], [[Мьянма]], [[Непал]], [[Никарагуа]], [[Нигерия]], [[Оман]], [[Пәкістан]], [[Палестина]], [[Филиппиндер|Филиппин]], [[Ресей]], [[Сербия]], [[Сьерра-Леоне]], [[Соломон аралдары]], [[Оңтүстік Судан]], [[Шри-Ланка]], [[Судан]], [[Суринам]], [[Сирия]], [[Того]], [[Уганда]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Танзания]], [[Венесуэла]], [[Замбия]] және [[Зимбабве]].<ref>http://statements.unmeetings.org/media2/23328878/belarus-joint-statement-cerd-chair-oct-29.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211011191511/http://statements.unmeetings.org/media2/23328878/belarus-joint-statement-cerd-chair-oct-29.pdf |date=2021-10-11 }} «Совместное заявление о Синьцзяне в Третьем комитете» (PDF).</ref> === Басқа елдердің реакциясы === {{Мемлекет туы|Аустралия}} * 2019 жылдың қыркүйегінде [[Аустралия]]ның сыртқы істер министрі Марис Пэйн: «Бұрын мен Аустралияның Синьцзяндағы [[ұйғырлар]] мен басқа да [[мұсылман]] халықтардың жаппай ұсталғаны туралы алаңдаушылық білдірген едім. Біз Қытайдан ұйғырлар мен басқа да мұсылман топтарын заңсыз ұстауды тоқтатуға шақырамыз». Біз бұл проблемаларды екіжақты негізде де, тиісті халықаралық кездесулерде де көтердік және оны әрі қарай да көтереміз» деді.<ref>https://www.abc.net.au/news/2019-09-23/video-uyghurs-shaved-blindfolded-xinjiang-train-station-china/11537628 Эрин Хэндли (24 сентября 2019 года). «„Глубоко мешая“кадры поверхностей с завязанными глазами уйгуров на железнодорожной станции в Синьцзяне». ABC News ( Австралийская вещательная корпорация ). Источник +18 Декабрь +2019.</ref> {{Мемлекет туы|Бахрейн}} * 2020 жылы қаңтарда [[Бахрейн]]нің Өкілдер кеңесі халықаралық қауымдастықты Қытайдағы ұйғыр мұсылмандарын қорғауға шақырды. «Жаппай ұстау лагерлері, олардың негізгі құқықтарынан бас тарту, балалар, әйелдер мен отбасылардың қоныс аударуы, [[намаз]]дың алдын-алу, діни жоралар мен діни жоралғыларды орындау, өлтірулерге, қатыгездік пен азаптауға қарсылық ». Қытайдағы ұйғыр мұсылмандарының адамгершіліксіз және азапты жағдайларына, оның ішінде Қытайдағы миллионнан астам мұсылманның ұсталуына алаңдаушылық білдірді.<ref>https://web.archive.org/web/20200111030803/https://webcache.googleusercontent.com/searchq=cache%3AZk1GkhYpew0J%3Ahttps%3A%2F%2Fwww.bna.bh%2Fen%2FRepresentativesCouncilcallsonInternationalCommunitytoprotectUighurMuslimsinChina.aspx%3Fcms%3Dq8FmFJgiscL2fwIzON1%252BDhaHOVN%252BJviHhNdlq2oWk4M%253D+ «Совет представителей призывает международное сообщество защитить уйгурских мусульман в Китае». Агентство новостей Бахрейна. 2 января 2020. Архивировано из оригинала 11 января 2020 года. Проверено 8 январь +2020.</ref> {{Мемлекет туы|Франция}} * 2019 жылдың қарашасында Францияның сыртқы істер министрі Жан-Ив Ле Дриан Қытайды [[лагерь]]лерді жабуға шақырды. Ол сондай-ақ Қытайды [[БҰҰ]] [[Адам құқықтары]] жөніндегі Жоғарғы Комиссарына Шыңжаңға жағдай туралы есеп беру үшін мүмкіндігінше тезірек баруға рұқсат етуге шақырды.<ref>https://www.rte.ie/news/world/2019/1127/1095623-uighur/ «Франция призывает Китай закрыть уйгурские лагеря». Raidió Teilifis Éireann. 27 ноября 2019. Источник +18 Декабрь +2019</ref> Францияның Еуропа және сыртқы істер министрлігі 27 қарашада мәлімдеме жасады: <blockquote style=»border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;«> «Француз билігі соңғы бірнеше күн ішінде баспасөз таратқан барлық айғақтар мен құжаттарды мұқият зерделейді, бұл Шыңжаңдағы интернационалды лагерлер жүйесінің бар екендігін және аймақтағы кеңейтілген репрессиялық саясатты көрсетеді. Біз БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің жақындағы сессияларында Қытай билігін лагерьлердегі жаппай еріксіз тұтқындауларды тоқтатуға және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарының кеңсесін тезірек осы аймақтағы жағдайды бағалау үшін Шыңжаңға келуге шақырамыз.<ref>https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/china/news/article/china-q-a-from-the-press-briefing-27-nov-2019 »Китай - вопросы и ответы - Из брифинга для прессы (27 ноября 2019 года)« . Франция Дипломатия Министерства Европы и иностранных дел. 27 ноября 2019. Источник +18 Декабрь +2019.</ref> </blockquote> {{Мемлекет туы|Гамбия}} * 2019 жылғы 12 қыркүйекте Қытайдың Гамбиядағы [[елші]]сі Ма Цзянчунь (马建春) [[Гамбия]] Президентінің дін және дәстүрлер жөніндегі арнайы кеңесшісі Дембо Божангпен кездесті. Божанг «[[терроризм]], [[сепаратизм]] және [[экстремизм]] - адамзат қоғамының қоғамдық жауы. Қытай үкіметінің Шыңжаңға қатысты саясаты өзінің ішкі және жергілікті жағдайларына негізделеді және оң нәтиже беріп, халықтың қолдауына ие болды. Ол халықаралық қоғамдастықтың кең қолдауына ие болуы керек» деді.<ref>http://gm.china-embassy.org/chn/sgxw/t1697445.htm Посольство Китая в Гамбии (12 сентября 2019 года). »马建春 大使 会见 冈比亚 总统 宗教 顾问 博 江«. Посольство Китая в Гамбии. Посольство Китая в Гамбии. Посольство Китая в Гамбии. Проверен 7 январь 2020.</ref> {{Мемлекет туы|Жапония}} * 2019 жылдың 26 қарашасында Жапонияның сыртқы істер министрі Тошимицу Мотеги [[Жапония]] «Шыңжаң-Ұйғыр Автономиялық аймағындағы [[адам құқықтары]] саласындағы жағдайды алаңдаушылықпен қадағалап отыр» деп мәлімдеді және ол 25 қарашадағы кездесуде мемлекеттік кеңесші Ван Йи-мен Жапонияның ұстанымын көтерді.<ref>https://www.mofa.go.jp/press/kaiken/kaiken4e_000723.html »Пресс-конференция министра иностранных дел MOTEGI Toshimitsu«. Министерство иностранных дел. 26 ноября 2019. Источник +19 Декабрь 2019.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191219003946/https://mainichi.jp/english/articles/20191126/p2g/00m/0fp/096000c «Японский министр выражает обеспокоенность по поводу обращения Китая с уйгурами». Майничи. 26 ноября 2019. Архивировано из оригинала 19 декабря 2019 года. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> {{Мемлекет туы|Қазақстан}} * 2017 жылғы қарашада Қазақстанның Қытайдағы Елшісі Шахрат Нұрышев ҚХР Сыртқы істер вице-министрі Ли Уилаймен [[диаспора]]ның мәселелері бойынша кездесті.<ref>https://thediplomat.com/2018/06/carefully-kazakhstan-confronts-china-about-kazakhs-in-xinjiang-re-education-camps/ «Осторожно Казахстан против Китая о казахах в лагерях перевоспитания в Синьцзяне». thediplomat.com. Проверено 14 Июнь +2018.</ref> * 2018 жылғы 15 ақпанда [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстанның Сыртқы істер министрі]] Қайрат Әбдірахманов Қытайдың Сыртқы істер министрлігіне дипломатиялық [[Нота (дипломатия)|нота]] жолдады, сол күні Қазақстан азаматы Самарқанд қайта оқу лагерінен босатылды. 17-19 сәуір аралығында Қазақстан сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Мұхтар Тілеуберді [[Шыңжаң]]ға барып, жергілікті шенеуніктермен кездесті. {{Мемлекет туы|Жаңа Зеландия}} * Жаңа Зеландияның [[премьер-министр]]і Жасинда Ардерн бірнеше рет, оның ішінде 2019 жылы [[Си Цзиньпин]]мен кездесуінде [[ұйғырлар]] мәселесін көтерді.<ref>https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12217724 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108085513/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12217724 |date=2020-01-08 }} Одри Янг (31 марта 2019 года). «Давление на Джасинду Ардерн, чтобы она подняла свой голос в Китае против обращения с уйгурскими мусульманами». Новозеландский вестник. Источник +18 Декабрь +2019.</ref> Ол не айтылғанын нақтыламады. 2019 жылдың шілдесінде Жаңа Зеландияның сыртқы істер министрі Уинстон Петерс Жаңа Зеландияның БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі президентінің Пекинді Шыңжаң аймағындағы этникалық [[ұйғырлар]]мен қарым-қатынасы үшін сынға алған хатқа неге қол қойды деп сұрады, «Өйткені біз адам құқығына сенеміз, біз бостандыққа сенеміз және жеке сенім бостандығына, оларды ұстану құқығына сенеміз»<ref>https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12249683&ref=art_readmore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209123204/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12249683&ref=art_readmore |date=2020-02-09 }} Джейсон Уоллс (3 ноября 2019 года). «Правительство выражает обеспокоенность по поводу« ситуации с правами человека »в отношении китайских уйгурских мусульман». Новозеландский вестник. Источник +18 Декабрь +2019.</ref> * 2017 жылы депутат Тодд Маклэй [[Қытай коммунистік партиясы]]ның халықаралық қатынастар бөлімі ұйымдастырған сұхбат алдында [[Пекин]]де өз партиясын ұсынды. Маклэй сонымен қатар Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерін Қытай коммунистік партиясының талқылау тақырыптарына сәйкес «кәсіптік оқыту орталықтары» деп атады.<ref>https://freedomhouse.org/report/special-reports/beijings-global-megaphone-china-communist-party-media-influence-abroad Кук, Сара (14 января 2020 года). «Глобальный мегафон в Пекине: расширение влияния СМИ Коммунистической партии Китая с 2017 года». Дом Свободы.Источник +18 Января 2020 .</ref><ref>https:// sinopsis.cz/en/new-zealand-united-frontlings-bearing-gifts/ Лулу, Цзичан (16 ноября 2018 года). «Новая Зеландия: United Frontlings несут подарки». Синопсис. Источник +18 Января 2020.</ref> {{Мемлекет туы|Пәкістан}} * 2020 жылы 19 қаңтарда Пәкістан премьер-министрі Имран Ханнан Қытайдағы [[ұйғырлар]]дың жағдайына неге еліктемейтінін сұрады. Ол ең алдымен, 2019 жылы Джамму мен [[Кашмир]]ді қайта құру туралы заңның наразылықтары және Азаматтық туралы заңға енгізілген өзгерістер әлдеқайда маңыздырақ деді. Ол екінші себеп Қытай [[Пәкістан]]ның үлкен досы болды және [[экономикалық дағдарыс]]қа байланысты ең қиын уақытта Пәкістанға көмектескенін айтты.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ines_Pohl Инес Пол (19 января 2020 года).«Индию захватила расово-экстремистская идеология». Интервью с премьер-министром Пакистана Имраном Ханом. DW News. Событие происходит в 22:57. Получено 26 января 2020 г. - через YouTube.</ref> {{Мемлекет туы|Ресей}} * 2019 жылғы 4 ақпанда Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Лавров АҚШ-тың бұл мәселені белсенді түрде көтергеніне қарамастан, Қытайдың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағындағы]] саяси қайта тәрбиелеу лагерлері туралы хабардар емес екенін мәлімдеді <ref>https://www.mid.ru/en/web/guest/meropriyatiya_s_uchastiem_ministra/-/asset_publisher/xK1BhB2bUjd3/content/id/3499736 «Замечания и ответы министра иностранных дел Сергея Лаврова на вопросы в Кыргызско-Российском Славянском университете, Бишкек, 4 февраля 2019 года». Министерство иностранных дел Российской Федерации. 4 февраля 2019. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> * Шілдеде Ресей [[Қытай]]ды қолдап хатқа қол қойды. {{Мемлекет туы|Сауд Арабиясы}} * 2019 жылы ақпанда Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бен Салман [[лагерь]]лерді қорғап, «Қытай өзінің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін [[терроризм]]ге және экстремистік жұмыстар жүргізуге құқылы» деп мәлімдеді.<ref>https://www.telegraph.co.uk/news/2019/02/22/saudi-crown-prince-defends-chinas-right-put-uighur-muslims-concentration/ Энсор, Джози (22 февраля 2019 года). «Наследный принц Саудовской Аравии защищает право Китая сажать уйгурских мусульман в концлагеря». The Daily Telegraph .</ref><ref>https://www.newsweek.com /saudi-arabia-mohammad-bin-salman-defends-china-concentration-camps-muslims-1340592 «Мохаммед бен Салман из Саудовской Аравии защищает использование Китаем концлагерей для мусульман во время визита в Пекин». Newsweek. 22 февраля 2019 г.</ref><ref>https://www.businessinsider.com/saudi-crown-prince-defends-china-oppression{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -of-muslims-in-xinjiang-mohammed-bin-salman-2019-2 «Наследный принц Саудовской Аравии защищал заключение Китая в тюрьму миллиона мусульман в лагерях для интернированных, что дало Си Цзиньпину повод для продолжения его «предшественников геноцида». Бизнес Инсайдер. 23 февраля 2019 г.</ref> {{Мемлекет туы|Сенегал}} * 2019 жылдың 13 желтоқсанында Қытайдың [[Гамбия]]дағы елшісі Ма Цзянчунь (马建春) Сенегалдың Гамбиядағы елшісі Бачиро Сенемен кездесті. Ма Цзянчунь Қытай үкіметінің саяси жағдайымен, сондай-ақ Шыңжаңда қабылданған [[экстремизм]] мен терроризмге қарсы шаралармен таныстырды. Бачиро Сене Қытай үкіметінің экстремизм мен [[терроризм]]ге қарсы әрекеттерін түсінетінін және қолдайтынын білдірді.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Foreign_Affairs_of_the_People%27s_Republic_of_China Посол в Гамбии Ма Цзяньчунь встречается с новым послом Сенгала в Сене Гамбии] (на китайском языке). Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики. Посольство Китая в Гамбии. 14 декабря 2019. Проверено 7 январю 2020</ref> {{Мемлекет туы|Швейцария}} * 2018 жылғы 6 қарашада [[БҰҰ]] Қауіпсіздік Кеңесінің Қытайға ақпарат құралдарының шолуы барысында Швейцария Қытайдан Шыңжаңдағы қамау лагерлерін жабуға, БҰҰ [[Адам құқықтары]] жөніндегі Жоғарғы Комиссарына Шыңжаңға кедергісіз кіруге және БҰҰ-ның тәуелсіз тергеуін жүргізуге шақырды.<ref>https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-77232.html «Швейцария обеспокоена ситуацией в Синьцзян, Китай)». Федеральный департамент иностранных дел. 26 ноября 2019. Источник +22 Декабрь 2019.</ref> * 2019 жылғы 26 қарашада Федералды сыртқы істер департаменті Қытай үкіметінен көптеген мемлекеттер көтерген мәселелерді шешуге және БҰҰ-ға аймаққа кедергісіз кіруді қамтамасыз етуге шақырды.<ref>https://www.swissinfo.ch/eng/foreign-affairs_switzerland-joins-calls-demanding-closure-of-uighur-camps/45396010 «Швейцария присоединяется к звонкам, требующим закрытия уйгурских лагерей». Swissinfo. 27 ноября 2019. Источник +22 Декабрь 2019.</ref> {{Мемлекет туы|Сирия}} * 2019 жылы желтоқсанда Сирияның Сыртқы істер министрлігі, [[АҚШ]]-тың үкімі шыққаннан кейін бірнеше күн өткеннен кейін Қытайдың Шыңжаңдағы әрекетін қорғап, «бұл АҚШ-тың Қытай Халық Республикасының ішкі істеріне өрескел араласуы» деп мәлімдеді. Мәлімдемеде «Сирия Қытайдың өзінің егемендігін, халқын, аумақтық тұтастығы мен қауіпсіздігін сақтауға, сондай-ақ мемлекет пен жеке тұлғалардың қауіпсіздігі мен мүлкін қорғауға құқығын ерекше атап өтеді» деген тұжырым жасалды.<ref>https://www.middleeastmonitor.com/20191206-syria-defends-chinas-uyghur-policy-after-us-condemnation/ «Сирия защищает уйгурскую политику Китая после осуждения США». Ближний Восток Монитор. 6 декабря 2019. Источник +22 Декабрь 2019.</ref> '''Тайвань''' * 2018 жылдың 2 қазанында Тайвань (РОК) Сыртқы істер министрі Джозеф Ву ресми СІМ твиттеріне сүйене отырып, «Шыңжаң билігі тұтқындалған ұйғырларды Қытайдың барлық түрмелеріне жасырын түрде өткізеді» деген мақала жіберіп, «Қытайдың төңірегіндегі қайта оқу лагерлеріне ұйғырлардың қоныстануы бүкіл әлемнің назарын аударуға лайық» деп мәлімдеді.<ref>https://twitter.com/MOFA_Taiwan/status/1047309772339339264 »Переселение уйгуров в # Синьцзян в лагеря перевоспитания в # Китае заслуживает внимания всего мира. JW«. 2 октября 2018. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> * 2019 жылдың 5 шілдесінде Джозеф Ву СІМ-нің ресми твиттерінің көмегімен »Қытай мұсылмандары, Шыңжаң мектептері балаларды отбасыдан айырды« атты BBC News мақаласын жіберді және Қытайды »лагерьлерді жабуға шақырды». [260]<ref>https://twitter.com/MOFA_Taiwan/status/1147309446919385088 «Коммунистические элиты учат своих детей в западных демократиях. Но # уйгуры получают» централизованную помощь «в # Синьцзяне. Какое правительство охотится на своих молодых людей? Закройте лагеря! Отправьте детей домой! JW». 5 июля 2019. Источник +19 Декабрь 2019.</ref> * 2019 жылғы 18 қарашада СІМ қызметкері New York Times газетіне «Мүлдем қатыгез» деген мақала жіберді, онда Қытайда мұсылмандарды жаппай тұтқындау қалай ұйымдастырылғанын көрсетеді. Ішкі құжаттардың таралуы Шыңжаңдағы этникалық азшылықтарға қарсы жүргізілген репрессиялар туралы, сондай-ақ Коммунистік партияның жоғары лауазымды шенеуніктері жүргізген «қатыгез және ерекше науқан» туралы шындықты айтады.<ref>https://twitter.com/MOFA_Taiwan/status/1196361471950639104 «Это пугающее @nytimes разоблачение массового задержания мусульман #China является обязательным для прочтения! Утечка внутренних документов говорит правду о расправе над этническими меньшинствами в # Синьцзяне, а также о« безжалостной и необычной кампании », проводимой высокопоставленные чиновники # коммунистической партии «. 18 ноября 2019. Источник +19 Декабрь 2019 .</ref> {{Мемлекет туы|Түркия}} * 2019 жылы ақпанда Түркия СІМ-нің шенеунігі Қытайды «Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағындағы ұйғыр түріктері мен басқа да мұсылман қауымдастықтарының негізгі адам құқықтарын бұзды» деп айыптады.<ref>https://thediplomat.com/2019/02/why-is-turkey-breaking-its-silence-on-chinas-uyghurs/ »Почему Турция нарушает молчание по поводу китайских уйгуров?«, Дипломат. 12 февраля 2019 г.</ref><ref>https://jamestown.org/program/islamic-countries-engage-with-china-against-the-background-of-repression-in-xinjiang/ Yellinek, Рой (5 марта 2019 года). «Исламские страны взаимодействуют с Китаем на фоне репрессий в Синьцзяне». Китай Краткое. Фонд Джеймстауна. 19 (5). Источник +9 Сентября 2019.</ref> * 2019 жылдың шілдесінде Түркия президенті Ердоған Қытайға барған кезде ол: «Шынжаңдағы барлық этностық топтардағы адамдар Қытайдың дамуы мен өркендеуінің аясында бақытты өмір сүреді», - деді.<ref>https://www.reuters.com/article/us-china-turkey/china-says-turkey-president-offered-support-over-restive-xinjiang-idUSKCN1TX1L7 «Китай говорит, что президент Турции предложил поддержку по поводу беспокойного Синьцзяна» . Reuters. 2 июля 2019. Проверено 5 июля 2019.</ref> Түрік шенеуніктері парафразды түрік тарапы бұрмаланған деп мәлімдеді және ол «Шыңжаң халықтары бейбітшілік пен гүлденуде бақытты өмір сүруге үміттенеді» деп оқып шығуы керек деді.<ref>https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3019630/turkish-president-recep-tayyip-erdogans-happy-xinjiang Май, июнь (2 июля 2019 года). «Комментарий« счастливого Синьцзяна »президента Турции Реджепа Тайипа Эрдогана« неправильно переведен »в Китае». Южно-Китайская Морнинг Пост. Источник +13 Ноября 2019.</ref> Ердоған сонымен бірге кейбір адамдардың «қиянат жасауға» тырысқандарын айтты «Шыңжаң дағдарысы« түрік-қытай қатынастарына »қауіп төндірді.<ref>https://edition.cnn.com/2019/07/05/asia/turkey-china-uyghur-erdogan-intl-hnk/index.html Уэсткотт, Бен (22 июля 2019 года). «Эрдоган считает, что лагеря в Синьцзяне не должны портить отношения между Турцией и Китаем». CNN. Проверено 5 июля 2019.</ref><ref>https://www.businessinsider.com/china-muslim-oppression-xinjiang-turkey-silence-2019-7 Ма, Александра (6 июля 2019 года). «Последний главный противник подавления мусульман в Китае отступил в тишину. Вот почему это важно». Бизнес Инсайдер. Источник +18 августа 2019. </ref><ref>https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3017275/turkish-president-erdogan-says-solution-possible-muslims «Эрдоган говорит, что решение возможно для мусульман Китая». Южно-Китайская Морнинг Пост. 4 июля 2019 года. Источник +18 августа 2019</ref> Түркиядағы кейбір ұйғырлар Қытайға депортациялануы мүмкін деп алаңдаушылықтарын білдірді.<ref>https://7dnews.com/news/turkish-uighurs-fear-deportation-to-china {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217051839/https://7dnews.com/news/turkish-uighurs-fear-deportation-to-china |date=2019-12-17 }} »Депортация страха турецких уйгуров в Китай«. 7dnews.com. Источник +17 декабря 2019.</ref><ref>https://www.ft.com/content/caee8cac-{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} c3f4-11e9-a8e9-296ca66511c9 «Уйгуры Турции опасаются за будущее после депортации Китая». Financial Times. Источник +17 декабря 2019.</ref> {{Мемлекет туы|Ұлыбритания}} * Құқық қорғау тәжірибесі Ұлыбританиядағы парламенттік дөңгелек үстелде 2018 жылдың 3 шілдесі Шыңжаңдағы қуғын-сүргін және күштеп ассимиляцияны күшейту бойынша парламенттік дөңгелек үстел ұйымдастыруға көмектесті. Ұйғыр әншісі және құқық қорғаушы Рахима Махмут ұйғыр қоғамдастығы тарапынан болған заң бұзушылықтар туралы жеке айтып берді. Еуропалық мәдениет және теология мектебі (Германия) [[Адриан Зенц]] ұзақ мерзімге адамдарды ұстауға арналған және Қытай үкіметі ресми түрде жоққа шығаратын ірі ауқымды және күрделі саяси қайта тәрбиелеу желісінің бар екенін дәлелдеді.<ref>https://www.rights-practice.org/news/parliamentary-roundtable-on-xinjiang «Парламентский круглый стол по Синьцзяну». rights-practice.org. Получено 3 июля 2018 года.</ref> 2019 жылдың қарашасында BBC Panorama осы мәселе бойынша Қытай елшісі Лю Сяоминмен кездескен.<ref>https://www.bbc.com/news/av/world-asia-china-50532298/china-s-secret-brainwashing-camps «Китай секрет „промывание мозгов“ лагерь». BBC News. Источник +25 Ноябрь +2019.</ref> {{Мемлекет туы|Америка Құрама Штаттары}} * 2018 жылғы 3 сәуірде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] сенаторы Марко Рубио мен оның өкілі Крис Смит Қытай елшісі Терри Бранстадты Шыңжаңдағы саяси қайта тәрбиелеу лагерлерінде [[ұйғырлар]]дың жаппай ұсталғаны туралы хабарламаларды тергеуді бастауға шақырды.<ref>https://www.cecc.gov/media-center/press-releases/chairs-urge-ambassador-branstad-to-prioritize-mass-detention-of-uyghurs «Председатели призывают посла Бранстада уделять первоочередное внимание массовому задержанию уйгуров, в том числе членов семей работников радио «Свободная Азия» . Конгресс-исполнительная комиссия по Китаю. 3 апреля 2018 года. Проверено 22 сентября 2019.</ref><ref>https: //www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-usa/tens-of-thousands-detained-in-chinas-xinjiang-u-s-diplomat-says-idUSKBN1HP17N Вен, Филипп (18 апреля 2018 года. «Десятки тысяч задержаны в китайском Синьцзяне, - говорит американский дипломат». Reuters. Пекин. Проверено 22 сентября 2019.</ref> * 2018 жылғы 26 шілдеде Құрама Штаттардың вице-президенті [[Майк Пенс]] қайта тәрбиелеу лагерлерінде діни сенім бостандығын ілгерілету туралы мәселені көтерді. Оның айтуынша, «өкінішке орай, Пекин, біз айтқандай, жүздеген мың, мүмкін миллиондаған ұйғыр мұсылмандары қайта тәрбиелеу [[лагерь]]лерінде ұстайды, онда олар тәулік бойы саяси білім алуға және өздерінің діни нанымдары мен мәдени ерекшеліктерін айыптауға тырысады».<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-vice-president-pence-ministerial-advance-religious-freedom/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726174506/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/remarks-vice-president-pence-ministerial-advance-religious-freedom/ |date=2018-07-26 }} «Замечания вице-президента Пенс на министерстве по продвижению свободы вероисповедания». Белый Дом. Проверено +26 июля 2018.</ref><ref>https://www.washingtontimes.com/news/2018/jul/24/religious-freedom-under- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629045828/https://www.washingtontimes.com/news/2018/jul/24/religious-freedom-under-/ |date=2020-06-29 }} attack-sam-brownback-says-/ «Форум религиозной свободы привлекает внимание к преследованиям, ложному заключению и перевоспитанию».</ref><ref>https://www.usatoday.com/story/opinion/2018/07/24/defend-religious-freedom-global-attacks-mike-pompeo-column/818972002/ «Государственный секретарь Майк Помпео: религиозное преследование в Иране, Китай должен прекратить сейчас». США сегодня. Источник +24 Июля 2018.</ref> * 2018 жылдың 26 шілдесінде Қытайдағы Конгресстің Атқару Комиссиясы, Қытай үкіметіндегі [[адам құқықтары]] мен заңдылықтың өркендеуін қадағалайтын АҚШ үкіметінің тәуелсіз агенттігі қайта тәрбиелеу лагерьлерінде миллиондаған адамның ұсталғандығы немесе қамауға алынғандығы туралы есеп жариялады, бұл әлемдегі этникалық азшылықтардың өміріндегі ең үлкен жаппай қамауға алу.<ref>https://www.cecc.gov/events/hearings/surveillance-suppression-and-mass-detention-xinjiang%E2%80%99s-human-rights-crisis «Наблюдение, пресечение и массовые задержания: кризис прав человека в Синьцзяне». cecc.gov. Проверено +26 июля 2018.</ref> 2018 жылдың 27 шілдесінде Қытайдағы АҚШ елшілігі мен консулдығы »қайта тәрбиелеу саяси лагерьлерінде« жүздеген мың ұйғыр және [[мұсылман]] азшылықтарының басқа топтарының мүшелерін ұстау туралы айтылған Қытайдағы діни еркіндікті ілгерілету жөніндегі министрдің мәлімдемесін жариялады және Қытай үкіметін дереу ерікті түрде ұсталғандарды босатуға шақырды.<ref>https://china.usembassy-china.org.cn/ministerial-to-advance-religious-freedom-statement-on-china/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424000715/https://china.usembassy-china.org.cn/ministerial-to-advance-religious-freedom-statement-on-china/ |date=2019-04-24 }} «Заявление министров о свободе вероисповедания в отношении Китая». china.usembassy-china.org.cn. 27 июля 2018 года. Источник +27 июля 2018.</ref> * 2018 жылдың 28 тамызында АҚШ сенаторы Марко Рубио және Конгресстің басқа 16 мүшесі Құрама Штаттарды Шыңжаңдағы адам құқықтарының бұзылуына жауапты [[Қытай]] шенеуніктеріне қарсы Магнитскийдің адам құқықтарына қатысты жаһандық жауаптылығы туралы заңына сәйкес [[санкция]]лар салуға шақырды.<ref>https://www.reuters.com/article/us-usa-china-rights/group-of-us-lawmakers-urges-china-sanctions-over-xinjiang-abuses-idUSKCN1LE2MK »Группа американских законодателей призывает к санкциям Китая в отношении злоупотреблений в Синьцзяне«. Reuters. Reuters. 30 августа 2018. Источник +30 августа 2018.</ref> Мемлекеттік хатшы Майк Помпео мен Қаржы министрі Стивен Мнучинге жазған хатында олар Шыңжаң Коммунистік партиясының қазіргі хатшысы (Қытайдың әкімшілік бөлігіндегі жоғарғы лауазым) болып табылатын Чэнь Цюанго және тағы алты адамға қарсы санкциялар қолдануға шақырды. Бұдан басқа Қытай шенеуніктері мен Синьцзянда бақылау жабдықтарын шығаратын екі кәсіпорын бар.<ref>https://abcnews.go.com/International/lawmakers-urge-trump-administration-sanction-china-muslim-crackdown/story?id=57472927 »Законодатели призывают администрацию Трампа санкционировать Китай за подавление мусульман«. ABC News. Проверено 29 августа +2018.</ref><ref>https: //www.wsj.com/articles/lawmakers-push-to-sanction-chinese-officials-over-xinjiang-camps-1535554800 «Американские законодатели настаивают на санкциях китайских чиновников за лагеря в Синьцзяне». The Wall Street Journal. Проверено 29 августа +2018.</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/world/china/us-lawmakers-call-for- sanctions-over-xinjiang-camps/articleshow/65604460.cms «India Times:американские законодатели призывают к санкциям в отношении лагерей Синьцзяна». Таймс оф Индия. Источник +30 августа 2018.</ref><ref>https://www. channelnewsasia.com/news/asia/us-lawmakers-call-for-sanctions-over-xinjiang-camps-10666368 »Американские законодатели призывают к санкциям против лагерей Синьцзяна«. Канал Новости Азии. Источник +30 августа 2018</ref> * АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео [[Иран]]ның жоғарғы лидері Аятолла Али Хаменеиді Қытай үкіметінің ұйғырларды [[репрессия]]лауын айыптаудан бас тартқаны үшін сынға алды.<ref>https://thediplomat.com/2018/09/irans-careful-approach-to-chinas-uyghur-crackdown/ «Осторожный подход Ирана к разгрому уйгуров в Китае». Дипломат. 18 сентября 2018 года.</ref> * 2019 жылғы 3 мамырда АҚШ қорғаныс министрінің [[Тынық мұхит]]ындағы қауіпсіздік жөніндегі көмекшісі Рэндолл Шривер [[ұйғырлар]]дың шоғырландыру лагері ретінде ұсталуын айыптайды.<ref>https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-concentration-camps-xinjiang-uighur-muslims-boarding-schools-a8820096.html Giordano, Chiara (12 марта 2019). «Китай утверждает, что лагеря для мусульман - это просто «школы-интернаты». Независимый. Получено 13 марта 2019 года.</ref> * 2019 жылдың 11 қыркүйегінде [[АҚШ]] сенаты бір ауыздан [[адам құқықтары]] саласындағы ұйғыр саясаты туралы заңды қабылдады.Липес, Джошуа (12 сентября 2019 года).<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/act-09122019132709.html «Сенат США принимает закон о привлечении к ответственности Китая за нарушения прав человека в Синьцзяне». Радио Свободная Азия. Проверено 5 Октябрь +2019 .</ref><ref>https://www.abc.net.au/news/2019-12-04/uyghur-bill-passes-us-house-of-representatives/11765684 «Уйгурский законопроект, требующий санкций в отношении китайских чиновников, принят Палатой представителей США» . ABC News . 4 декабря 2019 . Проверен 4 декабря +2019.</ref> 2019 жылдың 3 желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасы ұйғырлардың адам құқықтары саласындағы саясатының нұсқасын 407 дауыспен қабылдады (1 қарсы).<ref>https://www.cnn.com/2019/12/03/politics/us-xinjiang-bill-trump-intl-hnk/index.html Уэсткотт, Бен; Берд, Хейли (3 декабря 2019 года). «Палата представителей США принимает Акт об уйгурских правах, призывающий ввести жесткие санкции в отношении Пекина за лагеря в Синьцзяне». CNN. Проверен 4 декабря +2019.</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Al_Jazeera »Гнев в Китае, когда Дом США принимает закон о жестких мерах уйгура«. Аль Джазира. 3 декабря 2019. Проверен 4 декабря +2019.</ref> Заң жобасына 17 маусымда қол қойылды.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/act-06082020173916.html Липес, Джошуа (17 июня 2020 года). «Трамп подписывает закон об уйгурских правах, санкционирующий санкции за злоупотребления в Синьцзяне». Радио Свободная Азия. Источник +17 июня 2020.</ref> * 2020 жылғы 8 қаңтарда Қытай бойынша Конгресстің Атқару Комиссиясы өзінің жылдық есебін жариялады, онда Қытай үкіметінің [[Шыңжаң]]дағы әрекеттері адамзатқа қарсы [[қылмыс]] болуы мүмкін деп көрсетілген.<ref>https://www.axios.com/us-commission-says-china-may-be-guilty-crimes-against-humanity-31058b21-c92e-45b3-b18a-590c950ce34c.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108162544/https://www.axios.com/us-commission-says-china-may-be-guilty-crimes-against-humanity-31058b21-c92e-45b3-b18a-590c950ce34c.html |date=2020-01-08 }} Аллен-Эбрагимьян, Бетани (8 января 2020 года). «Комиссия США заявляет, что Китай может быть виновен в «преступлениях против человечества». Аксиос. Проверено 10 Январю +2020.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/cecc-01072020190715.html Липес, Джошуа (8 января 2020 года). «Действия Китая в Синьцзяне могут означать« преступления против человечества», - говорится в докладе США о правах человека» . Радио Свободная Азия. Проверено 10 Январю +2020.</ref> === Ұйымдар === {{flagicon|European Union}} [[Еуропа одағы]] * 2018 жылғы 11 қыркүйекте [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]]тың сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғарғы өкілі Федерика Могерини [[Еуропалық парламент]]те қайта тәрбиелеу лагерлері мәселесін көтерді. Ол: <blockquote style=»border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;«> Біздің [[Қытай]]ға байланысты туындайтын ең үлкен келіспеушілік ондағы [[адам құқықтары]]на қатысты делінген баяндамада. Біз Шыңжаңдағы жағдайға, әсіресе қайта тәрбиелеу лагерлерін кеңейту, құқық қорғаушылардың ұсталуын, соның ішінде нақты істерді талқыладық.<ref>https://www.nytimes.com/2020/06/18/world/asia/china-trump-pompeo-xinjiang-uighurs-bolton.html »Китай терпит поражение в действиях США против массовых тюремных заключений«. Нью-Йорк Таймс. 18 июня 2020 г.</ref> </blockquote> * 2019 жылғы 19 желтоқсанда Еуропалық парламент [[ұйғырлар]]дың жаппай қамауға алынуын айыптайтын және ЕО компанияларын аймақтағы адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысы жоқтығына кепілдік беруге шақыратын қосымша қаулы қабылдады.<ref>https://edition.cnn.com/2020/06/17/politics/trump-uyghur-human-rights-bolton-china/index.html »Трамп подписывает закон об уйгурских правах человека в тот же день, когда Болтон утверждает, что он велел Си продолжать лагеря«. CNN. 17 июня 2020 г.</ref><ref>https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/50337/speech-hrvp-mogherini-plenary-session-european-parliament-state-eu-china-relations_en «Выступление HR / VP Mogherini на пленарном заседании Европейского парламента о состоянии отношений между ЕС и Китаем». Европа (веб-портал). Проверено 11 сентября 2018 года.</ref> '''Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы''' * 2019 жылғы 1 наурызда [[Ислам ынтымақтастық ұйымы|ИЫҰ]] «[[Қытай]] Халық Республикасының мұсылман азаматтарына көмек көрсету жөніндегі күш-жігерін жоғары бағалайтын» құжат дайындады.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/eu-seen-turning-tough-rhetoric-into-action-02212020171252.html Герин, Розанна (21 февраля 2020 г.). «ЕС видит жесткую риторику в действиях против злоупотреблений в отношении мусульманских уйгуров в Китае». Радио Свободная Азия. Источник +23 Февраля 2020.</ref><ref>https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2019-0110_EN.html «Принятые тексты-положение уйгуров в Китае (телеграммы Китая)-четверг, 19 декабря 2019 года». www.europarl.europa.eu. Источник +23 Февраля 2020.</ref><ref>https://www.hrw.org/news/2019/03/21/missed-opportunity-protect-muslims-china Дейф, Фарида (21 марта 2019 года). «Упущенная возможность защитить мусульман в Китае». Хьюман Райтс Вотч. Получен 1 Октябрь +2019.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2019/04/08/world/asia/china-muslims-camps.html »Под давлением и убеждением Китай отклоняет критику своих лагерей для мусульман«. Нью-Йорк Таймс. 8 апреля 2019. Получен 1 Октябрь +2019.</ref> {{flag|БҰҰ}} * 2018 жылғы 21 мамырда [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] жанындағы үкіметтік емес ұйымдар комитетінің қайта отырысында [[АҚШ]]-тың Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік мәселелер жөніндегі өкілі Келли Керри «Шыңжаңдағы жаппай ұстау туралы хабарламалар қытайлық компанияларға саяси қайта тәрбиелеу лагерлерін құру туралы ұсыныстар жіберген қытайлық [[Сайт|веб-сайт]]тарда сатып алуға қытайлық сұраныстарды қарау арқылы құжатталған» - деді.<ref>https://www.cnsnews.com/news/article/patrick-goodenough/china-thanks-37-countries-including-islamic-states-praising-its Goodenough, Патрик (15 июля 2019 года). «Китай благодарит 37 стран, включая исламские государства, за высокую оценку своей уйгурской политики». Новости ЦНС. Получен 1 Октябрь +2019.</ref><ref>https://www. hongkongfp.com/2019/03/14/organisation-islamic-cooperation-commends-china-treatment-muslims/ Чан, Холмс (14 марта 2019 года). «Организация исламского сотрудничества» выражает признательность Китаю за обращение с мусульманами. Гонконгская свободная пресса. Получен 1 Октябрь +2019.</ref> * 2018 жылдың 10 тамызында [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның адам құқықтары жөніндегі сарапшылары Қытайдың Шыңжаңда миллион немесе одан да көп этникалық ұйғырды ұстады деген көптеген сенімді хабарламаларға алаңдаушылық білдірді.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/rejection-05222018154314.html «США отклоняют просьбу Китая о том, чтобы ООН разорвала отношения с НПО, связанными с изгнанным уйгурским лидером». 22 марта 2018 года.</ref> Біріккен Ұлттар Ұйымының нәсілдік кемсітушілікті жою жөніндегі комитетінің мүшесі Гей МакДугал: «Діни [[экстремизм]]ге қарсы күресу мақсатында Қытай Шыңжаңды құпия интернационалды лагерьге айналдырды» деді <ref>https:// foreignpolicy.com /2018/05/25/u-s-once-jailed-uighurs-now-defends-them-at-u-n/ «США, когда-то заключенные в тюрьму уйгурами, теперь защищают их в ООН» 25 марта 2018 года.</ref><ref>https://www.nytimes.com/2018/08/10/world/asia/china-xinjiang-un-uighurs.html Камминг-Брюс, Ник (10 августа 2018 года). «Группа ООН противостоит Китаю за сообщения о том, что в лагерях содержится миллион уйгуров». Нью-Йорк Таймс. Источник +10 августу +2018.</ref><ref>https://web. archive.org/web/20180816025617/https://www.cnsnews.com/video/un-expert-china-holds-millions-ethnic-uighurs-re-education-camps {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816025617/https://www.cnsnews.com/video/un-expert-china-holds-millions-ethnic-uighurs-re-education-camps |date=2018-08-16 }} «Эксперт ООН: Китай держит миллионы этнических уйгуров в« лагерях перевоспитания». cnsnews.com. 15 августа 2018 года. Архивировано из оригинала 16 августа 2018 года. Источник +15 августа 2018.</ref> * 2018 жылдың 10 қыркүйегінде БҰҰ-ның [[Адам құқықтары]] жөніндегі басшысы Мишель Бачелет Қытайды өзіне және оның кеңсесінің ұжымына қойылған шектеулерді жеңілдетуге шақырып, Қытайды Шыңжаңға бақылаушылар жіберуге және сол жерде болып жатқан жағдайға алаңдаушылық білдіруге шақырды. Ол: «БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі тобы [[ұйғырлар]] мен басқа да мұсылмандардың Шыңжаң арқылы өтетін лагерлерде отырғанын көрсетті және өзі жақын арада қытайлық шенеуніктермен келіссөздер басталады деген үмітте» екенін айтты.<ref>https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/we-cant-ignore-this-brutal-cleansing-in-china/2018/08/14/e0b7b0f0-9f19-11e8-83d2-70203b8d7b44_story.html »Мы не можем игнорировать это жестокое очищение в подбородке«. The Washington Post. Источник +14 августа 2018</ref> === Құқық қорғау ұйымдары === * 2017 жылдың 10 қыркүйегінде [[Хьюман Райтс Вотч]]: «[[Қытай]] үкіметі заңсыз ұсталған адамдарды тез арада босатуы керек» деген есебін жариялады. * 2018 жылдың 9 қыркүйегінде Хьюман Райтс Вотч ұйымы «Идеологиялық вирустарды жою, Қытайдағы Шыңжаң мұсылмандарына қарсы репрессия науқаны» атты 117 беттен тұратын баяндама жасады.<ref>https://www.irishtimes.com/news/world/credible-reports-china-holds-1-million-uighurs-in-massive-internment-camp-un-1.3592570 «Достоверные сообщения о том, что Китай держит 1 миллион уйгуров в« массовом лагере для интернированных»- ООН». Ирландские времена. Источник +10 августу +2018.</ref> Онда Қытайды он мыңдаған этникалық [[ұйғырлар]] мен басқа да мұсылмандарды саяси қайта тәрбиелеу лагерлерінде айыптаусыз немесе сот талқылауларынсыз жүйелі түрде жаппай қамауда ұстайды деген айып тағылып, Қытай үкіметінің жаппай заңсыз тұтқындауының, азаптауы мен қатыгез қарым-қатынасының дәлелдерін ұсынды.<ref>https://www.reuters.com/article/us-un-rights/bachelet-takes-on-china-eu-u-s-and-saudi-led-coalition-in-first-speech-idUSKCN1LQ0QI «Глава ООН по правам человека Бачелет вступает в борьбу с Китаем, другими державами в первой речи». Reuters. 10 сентября 2018. Проверено 10 сентября 2018 года</ref><ref>https://www.hrw.org/report/2018/09/09/eradicating-ideological-viruses/chinas-campaign-repression-against-xinjiangs «Искоренение идеологических вирусов: кампания репрессий против мусульман Синьцзяна в Китае». Хьюман Райтс Вотч. Получено 9 сентября 2018 года.</ref> Сондай-ақ, баяндамада шетел мемлекеттерінің үкіметтеріне Қытайға қарсы әрекеттері үшін соның ішінде жауаптыларға қарсы бірқатар «мақсатты [[санкция]]лар» бойынша біржақты шаралар қабылдауға шақырды.<ref>https://www.hrw.org/news/2018/09/09/china-massive-crackdown-muslim-region »Китай: массовые репрессии в мусульманском регионе«. Хьюман Райтс Вотч. Получено 9 сентября 2018 года.</ref> === Басқалары === Foreign Policy 2018 жылғы шілдедегі мақаласында былай деп хабарлады: <blockquote style=»border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;«>Осы онжылдықта бірде-бір [[мұсылман]] мемлекетінің басшысы [[ұйғырлар]]ды қолдадым деп ашық мәлімдеме жасаған жоқ. Сенім үшін сөйлейтін [[саясаткер]]лер мен көптеген дін басшылары Қытайдың саяси және экономикалық күшіне қарсы үнсіз отыр … Көптеген мұсылман үкіметтері Қытаймен қарым-қатынастарын нығайтты немесе тіпті Қытайдың қуғын-сүргінін қолдауға тырысуда.<ref>https://www.hrw.org/news/2018/09/10/interview-chinas-crackdown-turkic-muslims «Интервью: репрессии Китая против тюркских мусульман». Хьюман Райтс Вотч. Получено 9 сентября 2018 года.</ref> </blockquote> 2020 жылы сәуірде Әмірлік ханшайымы Файсал әл-Касеми [[ұйғырлар]]ды қудалауға қарсы шықты.<ref>https://www.rferl.org/a/human-rights-watch-assails-chinese-treatment-of-muslim-uyghur-minority/29481221.html «Хьюман Райтс Вотч нападает на китайское обращение с мусульманским меньшинством уйгуров». Радио Свободная Европа / Радио Свобода/Радио Свобода. Проверено 10 сентября 2018 года.</ref> 2019 жылы The Art басылымы жүздеген жазушылар, суретшілер мен ғалымдардың түрмеге қамалғанын хабарлады, бұл журнал ұйғырлар арасындағы «кез-келген діни немесе мәдени көріністі жазалау» әрекеті ретінде бағаланды.<ref>https://foreignpolicy.com/2018/07/24/islamic-leaders-have-nothing-to-say-about-chinas-internment-camps-for-muslims/amp/ «Исламским лидерам нечего сказать о лагерях для мусульман в Китае». Внешняя политика. Источник +24 Июля 2018.</ref> Сонымен қатар, [[The Washington Post|«Вашингтон пост»]] шолушысы Энн Эпплбаум [[лагерь]]лер туралы мақала жариялады, онда ол ұйғырларды қудалау және оларды өздерінің отанында азшылыққа айналдыру үшін пайдаланады деп сендірді және сол мақалада ол бұған дейін Қытай [[Тибет]]тегі тибеттіктермен солай жасағанын айтты.<ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/princess-04272020161658.html Липес, Джошуа (27 апреля 2020 года). «Принцесса Эмрати Хенд Фейсал Аль-Кассими голосует за редкую поддержку мусульман преследуемым уйгурам». Радио Свободная Азия. Проверено 27 апреля 2020.</ref> Дүниежүзілік байырғы зерттеулер орталығы бұл саясатты «мәдени [[геноцид]]» деп бағалады.<ref>https://www.theartnewspaper.com/news/cultural-figures-caught-up-in-china-s-uyghur-persecution «Movius, Лиза. » «Сотни» культурных деятелей, оказавшихся в Китае уйгурского преследования». The Art Newspaper. Извлекаться 3 января 2019 года.</ref> [[АҚШ]]- Холокост мемориалды мұражайы Қытайды [[ұйғырлар]]дың қудалауын «адамзатқа қарсы қылмыс» деп атайды.<ref>https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-west-ignored-crimes-against-humanity-in-the-1930s-its-happening-again-now/2019/02/15/d17d4998-3130-11e9-813a-0ab2f17e305b_story.html Аппельбаум, Анна (15 февраля 2019 г.). «Запад игнорировал преступления против человечества в 1930-х годах; сейчас это происходит снова» . The Washington Post. Проверено 2 декабря +2019.</ref> Vox Media, Daily Telegraph және Долкун Иса бұл лагерлерді [[концлагер]]лер деп атайды.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Center_for_World_Indigenous_Studies Rÿser, Rudolph C. (30 января 2018 года). «Коренные уйгуры: дело о геноциде». Центр мировых исследований коренных народов. Проверено 25 декабря 2018.</ref><ref>https://www.rfa.org/english/news/uyghur/holocaust-03062020170229.html Липес, Джошуа (6 марта 2020 года). «Музей Холокоста в США называет преследование китайцев уйгурами в Синьцзяне« преступлениями против человечества». Радио Свободная Азия. Источник +7 March 2020.</ref> [[The Washington Post|Вашингтон Пост]] лагерлерді «жаппай этникалық тазартудың» бір бөлігі деп атады.<ref>https://www.dw.com/en/qa-with-dolkun-isa-president-of-the-world-uyghur-congress/av-47870479 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426092824/https://www.dw.com/en/qa-with-dolkun-isa-president-of-the-world-uyghur-congress/av-47870479 |date=2019-04-26 }} »Q & A с Dolkun Иса, президентом Всемирного конгресса уйгуров«. Deutsche Welle. 12 марта 2019. Проверено 29 March 2019.</ref> == Қытай жауаптары == [[Қытай]] үкіметі [[Шыңжаң]]дағы қайта оқыту лагерьлерінің, оларды ресми түрде жариялағанға дейін, 2018 жылдың қазан айына дейін болғандығын жоққа шығармайды.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=GvY8AEo2JA8 Долкун Иса, Президент Всемирного Конгресса Уйгурского Конгресса, Премия Демократии 2019 года. 9 августа 2019 года. Событие происходит в 0:39. Получено 6 мая 2020 г. -через YouTube.</ref> Халықаралық ақпарат құралдары қайта тәрбиелеу лагерлері туралы сұрағанда, Қытай сыртқы істер министрлігі бұл жағдай туралы естімегендерін мәлімдеді.<ref>https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/what-congress-can-do-now-to-combat-chinas-mass-ethnic-cleansing-of-uighurs/2019/05/23/fe906c68-7d6a-11e9-a5b3-34f3edf1351e_story.html «Что Конгресс может сделать сейчас для борьбы с массовой этнической чисткой Китая уйгурами». The Washington Post. 23 мая 2019. Проверено 5 Октябрь +2019.</ref> 2018 жылғы 12 тамызда [[БҰҰ]]-ның [[дискриминация]]ға қарсы комитеті Қытайдың [[ұйғырлар]]ға деген қарым-қатынасына алаңдаушылық білдіргеннен кейін, Қытайдың мемлекеттік үкіметі Global Times Шыңжаңның <ref>https://www.cnn.com/2018/10/10/asia/xinjiang-china-reeducation-camps-intl/index.html Уэсткотт, Бен; Сюн, Юн (11 октября 2018 г.) «Китай узаконивает Синьцзянские «лагеря перевоспитания», отрицая их существование». CNN. Источник +21 Августе +2019.</ref> қуғын-сүргініндеріне көңіл аудара бастады. Global Times газетінің хабарлауынша, Қытай Шыңжаңның «Қытай Сириясына» немесе «Қытай Ливиясына» айналуына жол бермеді, ал жергілікті басқару саясаты сансыз адамдардың өмірін сақтап, «үлкен қайғыдан» аман қалды.<ref>https://www.foreignaffairs.com/articles/china/2018-06-20/reeducation-returns-china Zenz, Адриан (20 июня 2018 года). «Перевоспитание возвращается в Китай». Иностранных дел. Проверено 20 Июнь +2018.</ref> <ref>http://www.globaltimes.cn/content/1115022.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012164002/http://www.globaltimes.cn/content/1115022.shtml |date=2019-10-12 }} «Защита мира, стабильности-главное в повестке дня прав человека для Синьцзяна». Глобал Таймс. 12 августа 2018 г.</ref> Келесі күні газет »Шыңжаң саясаты ақталды« атты тағы бір редакциялық мақаланы жариялады <ref>https://web.archive.org/web/20180814141147/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/china-newspaper-defends-xinjiang-muslim-crackdown/2018/08/13/7b8e4bc6-9eb5-11e8-a3dd-2a1991f075d5_story.html »Китайская газета защищает подавление мусульман в Синьцзяне«. The Washington Post. Ассошиэйтед Пресс. 13 августа 2018 г. В архиве с оригинала 14 августа 2018 г.</ref> 2018 жылғы 13 тамызда БҰҰ-ның [[Женева]]да өткен отырысында Қытайдан келген делегация БҰҰ-ның [[Адам құқықтары]] жөніндегі комитетіне «Шыңжаңда мұндай қайта оқыту орталықтары жоқ және Қытай реформаларға 1 миллион инвестициялады деген қате» деп мәлімдеді».<ref>https://www.reuters.com/article/us-china-rights-un/china-has-prevented-great-tragedy-in-xinjiang-state-run-paper-says-idUSKBN1KY01B «Китай предотвратил« великую трагедию» в Синьцзяне, говорится в государственной газете». Reuters. Пекин. 13 августа 2018. Проверено 17 сентября 2019.</ref><ref>http://www.globaltimes.cn/content/1115202.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012163910/http://www.globaltimes.cn/content/1115202.shtml |date=2019-10-12 }} Лю, Синь (13 августа 2018 года). «Политика Синьцзяна оправдана». Глобал Таймс. Проверено 27 августу 2018.</ref><ref>https://qz.com/1354447/china-flat-out-denies-the-mass-incarceration-of-xinjiangs-uyghurs-as-testimonies-trickle-out/ Стегер, Изабелла (13 августа 2018 года). «Утверждение Китая отрицает массовое заключение уйгуров Синьцзяна по мере того, как накапливаются свидетельства» . Кварц. Источник +13 августу 2018.</ref> Қытай делегациясы «Шыңжаң азаматтары, оның ішінде ұйғырлар да тең бостандықтар мен құқықтарға ие» деп мәлімдеді. Олар «кейбір діни [[экстремизм]]нің немесе [[сепаратизм]]нің кәмелетке толмаған құқық бұзушылары оларды сауықтыруға көмектесу үшін «кәсіптік білім беру» және жұмыспен қамту бойынша оқу орталықтарына жіберілді» деп мәлімдеді.<ref>https://edition.cnn.com/2018/08/13/asia/china-xinjiang-uyghur-united-nations-intl/index.html Гриффитс, Джеймс; Уэсткотт, Бен (14 августа 2018 года). «Китай говорит претензии 1 млн уйгуров положить в лагерях „совершенно не соответствует действительности“». CNN. Источник +14 августа 2018.</ref> БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитеті ұйғырлардың жаппай ұсталғаны туралы алаңдаушылық білдірген соң,<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-china-45173573 «Китайские уйгуры: Пекин отрицает задержание миллиона». BBC. 13 августа 2018. Источник +13 августу 2018.</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2018/aug/13/china-state-media-defend-intense-controls-xinjiang-uighurs Куо, Лили (13 августа 2018 года). «Китай отрицает нарушение прав меньшинств на основании заявлений о задержании». Хранитель. Источник +13 августу 2018.</ref> 2018 жылғы 14 тамызда Қытай СІМ-нің өкілі Лу Канг «Қытайға қарсы күштер Қытайға қарсы саяси заңсыздықтар туралы жалған мәлімдемелер жасады және бірнеше шетелдік [[бұқаралық ақпарат құралдары]] Қытайдың Шыңжаңдағы терроризмге қарсы және қылмысқа қарсы шараларын» бұрмалап жариялады деп мәлімдеді. 2018 жылдың 21 тамызында Қытайдың [[Ұлыбритания]]дағы елшісі Лю Сяомин Financial Times газетінің «Шыңжаңдағы екпін: барлық адамдар қайда кетті?» атты баяндамасына жауап ретінде мақала жазды <ref>https://web.archive.org/web/20180814125620/http://time.com/5366225/china-uighurs-detention-report/ «Китай отрицает задержание одного миллиона уйгуров в лагерях перевоспитания». Время. Ассошиэйтед Пресс. 14 августа 2018 г. В архиве с оригинала 14 августа 2018 г.</ref> Людің жауабы: «Шыңжаңның жергілікті үкіметі қабылдаған білім беру және оқыту шаралары, экстремистік идеяда адасқан адамдарға жақсы өмір сүру үшін қайтып оралуға көмектесті, сонымен бірге оларды жұмысқа орналастыруға мүмкіндік берді».<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Foreign_Affairs_of_the_People%27s_Republic_of_China »Официальный представитель Министерства иностранных дел Лу Канг ответил на вопросы журналистов«. Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики (на китайском). Архивировано из оригинального 14 августа 2018 года. Источник +14 августа 2018.</ref> 2018 жылғы 10 қыркүйекте Қытай СІМ өкілі Гэн Шуан Human Rights Watch ұйымының қайта тәрбиелеу лагерлері туралы есебін айыптады. Ол: «Бұл ұйым әрқашан Қытай туралы бұрмаланған және бұрмалаушылық фактілерге толы болды» - деді. Сонымен қатар Гэн: «[[Шыңжаң]] жалпы әлеуметтік тұрақтылықты, тұрақты экономикалық дамуды және әртүрлі этностардың үйлесімді өмір сүруін қолдайды. Шыңжаңда жүзеге асырылған бірқатар шаралар тұрақтылықты, дамуды, ұйымшылдықты және адамдардың өмірін жақсартуға, этникалық сепаратистік әрекеттерді, зорлық-зомбылық пен террористік қылмыстарды болдырмауға, ұлттық [[қауіпсіздік]]ті сақтауға және адамдардың өмірі мен мүлкін қорғауға бағытталған». <ref>https://www.ft.com/content/ac0ffb2e-8b36-11e8-b18d-0181731a0340 »Расправа в Синьцзяне: Куда делись все люди?« , Financial Times. 5 августа 2018. Источник +5 августу 2018.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180826220000/http://uk.chineseembassy.org/eng/EmbassyNews/t1587092.htm «Гармония в Синьцзяне основана на трех принципах». Chineseembassy.org. Архивировано из оригинального 26 августа 2018 года. Источник +22 Августа +2018.</ref> 2018 жылғы 11 қыркүйекте Қытай БҰҰ-ның [[Адам құқықтары]] жөніндегі басшысы Мишель Бачелетке Қытайды Шыңжаңға бақылаушылар жіберуге шақырғаннан және ондағы жағдайға алаңдаушылық білдіргеннен кейін «егемендікті құрметтеуге» шақырды.<ref>https://globalnews.ca/video/4439525/china-calls-human-rights-watch-full-of-prejudice-after-criticism-of-xinjiang-policy «Китай называет Хьюман Райтс Вотч «предрассудками» после критики политики Синьцзяна». globalnews.ca. Проверено 10 сентября 2018 года.</ref> Сыртқы істер министрлігінің өкілі Гэн Шуанн «Қытай БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарын БҰҰ Жарғысының миссиясы мен қағидаларын қатаң сақтауға, Қытайдың егемендігін құрметтеуге, өз міндеттерін адал және объективті орындауға және біржақты ақпаратты тыңдамауға шақырады.» <ref>https://www.hongkongfp.com/2018/09/11/china-says-human-rights-watch-report-xinjiang-suppression-full-prejudice-distorted-facts/ «Китай заявляет, что доклад Хьюман Райтс Вотч о подавлении Синьцзяна «полон предрассудков и искаженных фактов». Свободная пресса Гонконга. 11 сентября 2018 года. Проверено 11 сентября 2018 года.</ref> <ref>https://www.reuters.com/article/us-un-rights-china/china-tells-u-n-rights-chief-to-respect-its-sovereignty-after-xinjiang-comments-idUSKCN1LR0L0 «Китай говорит руководителю ООН по правам человека уважать свой суверенитет после комментариев Синьцзяна». Reuters. 11 сентября 2018 года. Проверено 11 сентября 2018 года.</ref> 2018 жылғы 16 қазанда CCTV бағдарламасының алғашқы уақытында Шыңжаң [[Интернирлеу|интернирленген]] мұсылмандардың қатысуымен «Кәсіби шеберлікті оқыту және білім беру орталықтары» деп атаған 15 минуттық эпизодты көрсетті. 2019 жылы наурызда АҚШ-тың ең жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Чен Куангоға қарсы [[санкция]]лары қаралады. Аймақтағы [[Коммунистік партия]], Шыңжаң губернаторы Шохрат Закир лагерлердің болғанын жоққа шығарды. 2019 жылы 18 наурызда Қытай үкіметі Шыңжаңдағы терроризммен күрес туралы дерадикализация туралы ақ қағаз шығарды. Ақ қағазда «заң үстемдік ететін ел Қытай өзінің Конституциясының қағидаларына сәйкес адам құқықтарын құрметтейді және қорғайды» делінген. Ақ қағазда сонымен қатар Шыңжаңда екі жылдан астам уақыттан бері зорлық-зомбылық террористері болған жоқ, экстремистік ену тиімді түрде тоқтатылды, әлеуметтік қауіпсіздік айтарлықтай жақсарды деп жазылған.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2018/09/china-rights-chief-bachelet-respect-sovereignty-180911091916726.html «Китай шефу ООН по правам человека Бачелет:«Уважайте наш суверенитет». Аль Джазира. Проверено 11 сентября 2018 года.</ref> 2019 жылдың шілдесінде Қытай үкіметі «ұйғыр халқы [[ислам]]ды өз еркімен қабылдаған жоқ ... бірақ оны діни соғыстар мен билеуші тапқа жүктеді» деп тағы бір ақ қағаз шығарды.<ref>https://www.whatsonweibo.com/cctv-airs-program-on-xinjiangs-vocational-training-centers-criticism-weibo-responses/ Коеце, Маня. «Программа CCTV Airs в Синьцзяне: «Центры профессионального обучения»: критика и реакция Weibo». Проверено 11 Декабрь 2019.</ref> Сол айда Global Times газетіндегі мақала «қалыпты әлеуметтік басқарудың қайта жасалған нұсқасы» қайта тәрбиелеу лагерлерінде қолданылғанын және бұл процесс «бүкіл [[Қытай]] халқы, оның ішінде [[Шыңжаң]] халқы үшін жеңіс» екенін мәлімдеді.<ref>http://www.xinhuanet.com/english/2019-03/18/c_137903952.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320223452/http://www.xinhuanet.com/english/2019-03/18/c_137903952.htm |date=2019-03-20 }} »Китай наносит удар по терроризму, экстремизму в соответствии с законом: белая книга" . xinhuanet.com. 18 марта 2019 года. Проверено 23 March 2 019 .</ref> 2019 жылдың қарашасында [[Лондон]]дағы Қытай елшісі Шыңжаңдағы жақында болған құжаттар туралы сұрақтарға жауап беріп, бұл құжаттарды «жалған жаңалықтар» деп атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Қытайдағы ислам]] [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]] [[Санат:Ұйғырлар]] [[Санат:Исламофобия]] [[Санат:Нәсілшілдік]] [[Санат:Қытайдағы адам құқықтары]] [[Санат:Қытай қазақтары]] gum079skb4gox8qjulazg5juxpxqz7h Хорхе Ольгин 0 646693 3642531 3196478 2026-08-13T14:57:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642531 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі=Хорхе Ольгин |азаматтығы={{байрақ|Аргентина}} |сурет= |туған күні=17.05.1952 |туған жері=[[Долорес (Буэнос-Айрес)|Долорес]], [[Аргентина]] |бойы=176 |салмағы=6|позиция=қорғауш|қазіргі клуб=''карьерасын аяқтады'' |клубтары={{футбол карьерасы |1971—1979|{{ту|Аргентина}} [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]|247 (17) |1980—1983|{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]|127 (13) |1984—1988|{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]|148 (22)}} |ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |1976—1982|{{Футбол|Аргентина}} |60 (0)}} |бапкер клубтары={{футбол карьерасы |1988|{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]| |1993|{{ту|Аргентина}} [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]|<small>Резерв</small> |1994|{{ту|Жапония}} [[Ависпа Фукуока|Фудзиэда Блюкс]]| |1995|{{ту|Жапония}} [[Ависпа Фукуока|Фукуока Блюкс]]| |1996|{{ту|Аргентина}} [[Архентинос Хуниорс]]| |1997|{{ту|Коста-Рика}} [[Депортиво Саприсса]]| |1998|{{ту|Аргентина}} [[Колон Санта-Фе]]| |1998|{{ту|Аргентина}} [[Альмагро (футбол клубы)|Альмагро]]| |1999—2000|{{ту|Аргентина}} [[Депортиво Эспаньол]]| |2002—2003|{{ту|Коста-Рика}} [[Санта-Барбара (футбол клубы)|Санта-Барбара]]| |2003—2004|{{ту|Коста-Рика}} [[Алахуэленсе]]|}}}} '''Хорхе Марио Ольгин''' ({{lang-es|Jorge Mario Olguín}}; 17 мамыр 1952<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/135812</ref>, [[Долорес (Буэнос-Айрес)|Долорес]]) — аргентиналық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1978 жылғы әлем чемпионы. == Қатысқан турнирлері == * [[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты; 1978]] * [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты: 1982]] == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === * Аргентина чемпионы (5): 1972 (Метрополитано), 1972 (Насьональ), 1974 (Н), 1983 (М), 1984 (М), 1985 (Н) * Либертадорес (1): 1985 * Құрлықаралық (1): 1986 * Әлем чемпионы (1): 1978 === Бапкер ретінде === * Жапония чемпионы (1): 1995 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.elgrafico.com.ar/2014/05/07/C-5273-idolos-de-la-seleccion-jorge-mario-olguin.php Idolos de la Selección: Jorge Mario Olguín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104618/http://www.elgrafico.com.ar/2014/05/07/C-5273-idolos-de-la-seleccion-jorge-mario-olguin.php |date=2016-03-04 }}{{ref-es}} [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сан-Лоренсо де Альмарго ФК ойыншылары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойыншылары]] [[Санат:Архентинос Хуниорс ФК ойыншылары]] [[Санат:Аргентина футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Архентинос Хуниорс ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Сан-Лоренсо де Альмагро ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Фукуока Блюкс ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Депортиво Саприсса ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] 15wz452keuhlxa2o7qq5pk6d7b7wx2m Bayraktar TB2 0 647520 3642777 3214496 2026-08-14T09:52:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642777 wikitext text/x-wiki {{Ұшу аппараты |атауы = Bayraktar TB2 |типі = [[Ұшқышсыз әуе соғыс аппараты]] |өндірушісі = Baykar |мемлекеті = {{TUR}} |суреті = Bayraktar_TB2_Runway.jpg |қолтаңба = Түрік әуе күштері Байрактар TB2 |жобалаушысы = |конструкторы = |алғашқы ұшуы = 2014 |эксплуатация басталуы = |эксплуатация аяқталуы = |статусы = |негізгі эксплуатанты = [[Түрік әуе күштері]] |басқа эксплуатанттары = * [[Түрік жандармериясы]] * [[Катар әуе күштері]] * [[Украина әуе күштері]] * [[Азербайжан әуе күштері]] |өндіріс жылдары = 2014–2015, қазір жасалмайы, бірақ қолданылады |шығарылған бірліктері = |жобалау құны = 5 миллион доллар (2019)<ref>{{cite web|title = Ukraine Buys Advanced Turkish Strike Drones|url = https://jamestown.org/program/ukraine-buys-advanced-turkish-strike-drones/|website = Jamestown|access-date = 2020-01-05}}</ref> |бірлігінің құны = |базалық моделі = [[Байрактар тактикалық UAS|Bayraktar TB1]] |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[Bayraktar Akıncı]] |ортаққордағы санаты = }} '''Bayraktar TB2''' ({{lang-tr|Bayraktar TB2}}) — [[Түркия]]ның [[Орташа биіктікте ұзаққа шыдайтын ұшқышсыз ұшу аппараты|орташа биіктікте ұзаққа шыдайтын]] (MALE) [[ұшқышсыз әуе соғыс аппараты]] (UCAV), қашықтан басқарылатын, немесе автономды ұшу операцияларын орындай алатын бұл ұшу аппаратын Түркиялық Baykar компаниясы негізінен [[Түрік әскери-әуе күштері]] (TAF) үшін өндірген болатын.<ref>{{cite web|title = Bayraktar TB2|url = https://www.militaryfactory.com/aircraft/detail.asp?aircraft_id=1679|website = Military Factory|access-date = 2020-01-05}}</ref> Бұл ұшақты жердегі басқару станциясындағы экипаж бақылайды, басқарады, оның қару-жарағы болады. Байрактар сөзін түрік тілінен аударғанда "Байрақ көтеруші", "Ту ұстаушы" дегенді білдіреді. Бұл түрдегі [[ұшқышсыз ұшу аппараты]]ның дамуы негізінен бұрынғы [[Массачусетс технологиялық институты|MIT]] студенті [[Селчук Байрактар]]дың арқасы.<ref name="GuardianRevealed">{{cite web|title =Revealed: how UK technology fuelled Turkey's rise to global drone power|url = https://www.theguardian.com/news/2019/nov/27/revealed-uk-technology-turkey-rise-global-drone-power|website = The Guardian|access-date = 2020-01-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.baykarsavunma.com/en/SELCUK-BAYRAKTAR.html|title=BAYKAR İnsansız Hava Aracı Sistemleri &#124; SELÇUK BAYRAKTAR|website=www.baykarsavunma.com}}</ref> Байрақтар ТВ жердегі [[радар]] жүйесіне түспей, шабуыл жасай алатынын талай мәрте ([[Әзербайжан]]да, [[Украина]]да) дәлелдеді, мұның себебі, Байрақтардың денесі [[Көміртегі-кевлар]]дан жасалған, ал бұл радарда айқын ажырата алмастай кішкене болып ғана көрінеді. Оны тек сезгірлігі өте жоғары соңғы үлгідегі радарлар ғана ұстай алады, мысалы [[AESA]].<ref>Defexpo 2016: Larsen & Toubro highlights new Air Defence Fire Control Radar system 22803162 https://www.armyrecognition.com/defexpo_2016_show_daily_news_coverage_report/defexpo_2016_larsen_toubro_highlights_new_air_defence_fire_control_radar_system_22803162.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401145102/http://www.armyrecognition.com/defexpo_2016_show_daily_news_coverage_report/defexpo_2016_larsen_toubro_highlights_new_air_defence_fire_control_radar_system_22803162.html |date=2016-04-01 }}</ref> Ал, көп елдердің қосындарында ([[Армения]], [[Ресей]]) ондай соңғы үлгілер кемшіл. Тіпті Байрақтарды ұстап, оны AA оқтұмсығымен құртқан күнде де оғыңның құны байрақтардан әлдеқайда қымбат болады екен. Радар жүйесі әдетте құстарды ұстамайтындай етіп теңшеледі. Егер Дрон құс секілді ғана көрініп, ал ол құстың жылдамдығымен ғана қозғалса, онда көп радарлар оған үнсіз қалды. Тек дрон мен құсты ажырата алатын соңғы үлгідегі, мысалы [[Израиль]]дікі секілді радар нұсқалары ғана құстың үлкендігіндей ғана көрінетін Байрақтар ТВ2 дрондарын аттап бастырмайды. [[АҚШ]] дронның программасын алыстан шатастыратын аспап ойлап тапқаны белгілі, ол егер Ресейде болғанда, орыстар [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Украина соғысы]]нда Байрақтар ТВ2-ні аттап бастырмас еді. == Дамуы == [[Сурет:Bayraktar GCS Cutaway.jpg|thumb|right|300px|Жердегі басқару станциясы жүйесі]] Bayraktar TB2-нің дамуына [[АҚШ]]-тың Түркияға қарулы ұшақсыз ұшақтарды экспорттауға тыйым салуы түрткі болды, өйткені олар Түркияның іші-сыртындағы Курд жұмысшы партиясының (PKK) содырлары топтарына қарсы қолданыла ма деп қауіптенді.<ref name="GuardianRevealed" /> Bayraktar TB2 алғаш рет 2014 жылдың тамызында ұшты.<ref>[http://www.haber7.com/guncel/haber/1708923-milli-ihaya-yerli-fuze-takildi Haber7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618002750/http://www.haber7.com/guncel/haber/1708923-milli-ihaya-yerli-fuze-takildi |date=2018-06-18 }} 18 December 2015</ref> 2015 жылы 18 желтоқсанда Байрактар ТБ2 зымыран сынағына арналған видео жарияланды.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KLAHPEGqIUs Youtube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105234939/https://www.youtube.com/watch?v=KLAHPEGqIUs |date=2016-01-05 }} May I present to you eventually, 100% Turkish manufactured armed UAV: BAYRAKTAR TB2</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AqRj59K9zPk |title=Official video footage of Turkish UCAV tests |access-date=2015-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601130001/https://www.youtube.com/watch?v=AqRj59K9zPk |archive-date=2017-06-01 |url-status=live }}</ref> <ref name="ys1">{{Cite news|url=http://www.yenisafak.com/gundem/yerli-iha-ilk-harekatinda-5-teroristi-vurdu-2528552|title=Yerli IHA ilk harekatinda 5 teroristi vurdu|date=2016-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909223038/http://www.yenisafak.com/gundem/yerli-iha-ilk-harekatinda-5-teroristi-vurdu-2528552|archive-date=2016-09-09|url-status=live}}</ref><ref name="ka1">{{Cite news|url=http://www.kokpit.aero/bayraktar-pkk-imha|title=Bayraktar ilk silahlı operasyonunu PKK'ya yaptı|date=2016-09-12|publisher=Kokpit.Aero|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910191644/http://www.kokpit.aero/bayraktar-pkk-imha|archive-date=2016-09-10|url-status=live}}</ref> Байкар [[Катар]]мен 2018 жылдың наурызында келісім жасап, Катар қарулы күштеріне алты дрон жасап беретін болды. 2018 жылдың қаңтарында, Байкар Украин армиясына құны 69 миллион доллар тұратын 12 түрік Bayraktar TB2 және 3 жерден басқару бекетін сатып беру туралы Укрспецпроектпен (Ukrspetsproject) келісімге қол қойды.<ref>{{cite web|url=https://defence-blog.com/news/ukraine-confirms-procurement-of-turkish-unmanned-combat-aerial-vehicles.html|title=Ukraine confirms procurement of Turkish unmanned combat aerial vehicles|date=2018-11-06|website=Defence Blog|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106134314/https://defence-blog.com/news/ukraine-confirms-procurement-of-turkish-unmanned-combat-aerial-vehicles.html|archive-date=2018-11-06|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/01/12/ukraine-turkey-bayraktar-tb2-drones/|title=Ukraine signs agreement to procure Turkish Bayraktar TB2 drones|date=2019-01-12|website=The Defense Post|language=en-US|access-date=2019-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185431/https://thedefensepost.com/2019/01/12/ukraine-turkey-bayraktar-tb2-drones/|archive-date=2019-01-15|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/01/12/ukraine-turkey-have-signed-deal-for-12-bayraktar-tb2-uavs-poroshenko-says|title=Ukraine, Turkey have signed deal for 12 Bayraktar TB2 UAVs, Poroshenko says|date=12 January 2019|website=[[Daily Sabah]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113122430/https://www.dailysabah.com/defense/2019/01/12/ukraine-turkey-have-signed-deal-for-12-bayraktar-tb2-uavs-poroshenko-says|archive-date=13 January 2019|url-status=live}}</ref> [[Украина]] UAV-дың алғашқы тобын 2019 жылдың наурызында алды.<ref>{{cite web |last1=Sariibrahimoglu |first1=Lale |title=Ukraine receives Bayraktar armed UAVs from Turkey |url=https://www.janes.com/article/87135/ukraine-receives-bayraktar-armed-uavs-from-turkey |website=Jane's 360 |accessdate=11 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190311212735/https://www.janes.com/article/87135/ukraine-receives-bayraktar-armed-uavs-from-turkey |archivedate=11 March 2019 |location=Ankara |date=11 March 2019 |url-status=live }}</ref> == Қолданылу тарихы == [[Сурет:Roketsan display in Kyiv 01.jpg|thumb|right|250px|[[UMTAS зымырандары]], "Қару және қауіпсіздік" көрмесінде. [[Киев]], 2017]] === Иракта === Түркия қорғаныс министрлігінің мәліметі бойынша, 2019 жылдың қараша айының басында [[Ирак]] шекарасы ішіндегі Курд жұмысшылар партиясы (PKK) содырларын жою үшін Байрактар ​​ТБ2 қолданылған. === Ливияда === 2019 жылдың маусым айында халықаралық жаңалықтар медиасы [[Ливия]]ның Ұлттық Келісім Үкіметі (GNA) Байрактарды қолданып генерал Хафтардың Ливия Ұлттық Армиясы (LNA) иелеп тұрған авиабазаға соққы берді деп хабарлады. Ливияда жалғасып жатқан азаматтық соғысқа [[БҰҰ]]-ның эмбаргосына қарамастан, БҰҰ мойындаған үкімет [[Триполи]]де кем дегенде 3 Bayraktar TB2 UCAV пайдаланған деген күдік бар. LNA генералы Хафтардың әскерлері, керісінше, Митига әуежайында бір UAV-ны жойдық деп мәлімдеді. Бейнежазба фактіне сай, Триполи<ref>{{cite web|url=https://www.africanmilitaryblog.com/2019/06/libya-turkish-made-bayraktar-tb2-uav-seen-at-the-gna-held-airbase|title=Libya: Turkish-made Bayraktar TB2 UAV seen at the GNA-held airbase|date=11 June 2019|website=Military Africa|publisher=Military Africa|accessdate=11 June 2019}}</ref> үстінен кем дегенде бір Bayraktar TB2 ұшып өтіп, GNA-одақтас күштер бақылауындағы Митига әскери бөліміне қонғалы жатады. Ливия батысында түрік TB2-нің кең қолданылуы жалғасуда, олар LNA жауынгерлеріне шабуыл жасайды. LNA үнемі түрік дрондарының құлағаны туралы хабарлайды, олар бір аптаның ішінде алтауын атып түсірдік деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/2156966/lna-downs-six-turkish-drones|title=LNA Downs Six Turkish Drones|website=Asharq AL-awsat}}</ref> 2019 жылы желтоқсанында, LNA Триполи маңындағы Айн-Зарахта Түркияның екі TB2 UAV ұшағын атып түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{cite web|website=Asharq Al-Awsat|title=Libya: LNA Downs Two Turkish Drones in Tripoli|date=27 February 2020|url=https://english.aawsat.com//home/article/2152391/libya-lna-downs-two-turkish-drones-tripoli}}</ref> 2020 жылы 31 наурызда, Ливия ұлттық армиясы (LNA) Ливияның Триполи қаласы маңында тағы бір түрік Bayraktar TB2 жауынгер дронын атып түсірді.<ref>{{cite web|url=https://www.itamilradar.com/2020/03/31/new-drone-shot-down-south-of-tripoli/|title=New drone shot down south of Tripoli|date=March 31, 2020|website=itamilradar}}</ref> 2020 жылдың 5 сәуірінде, [[Ан-26|Антонов Ан-26]] тасымал ұшағы Ливияның Тархуна маңындағы бір ұшужолағында (airstrip) жойылды. Ұлттық Келісім Үкіметінің (GNA) қарулы күштері Ливия Ұлттық армиясы (LNA) жасақтары үшін оқ-дәрі тиеген [[Антонов]] жүк ұшағын атып тастағандарын хабарлады. LNA шабуылды растады, бірақ ол ұшақ медициналық дәрі-дәрмектер мен жабдықтар тасымалдаған деп мәлімдеді. Ұшақты Bayraktar TB2 дроны отқа ораған делінгенімен, бұл расталмады.<ref>https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20200405-0 Sunday 5 April 2020</ref> 2020 жылы 17 сәуірде, [[Бени-Валид]] маңында Түркиялық Байрактар ​​TB2 дроны атып түсірілді.<ref>{{cite web|title=Drone Losses Impact Turkey’s Fighting in Libya {{!}} Small Wars Journal|url=https://smallwarsjournal.com/jrnl/art/drone-losses-impact-turkeys-fighting-libya|website=smallwarsjournal.com|access-date=2020-05-28}}</ref> 2020 ж мамыр айының үшінші аптасында, Ливия Ұлттық Армиясының [[Панцирь-С1|Панцир зымыран жүйесі]] Ұлттық Келісім Үкіметіне тән екі Түркияда шығарылған Bayraktar TB2 жауынгер дронын атып түсіргенін мәлімдеді. Біреуі [[Тархуна]] қаласы маңында, екіншісі Джебел Шерифтің қасында.<ref>{{cite web|title=Haftar’s Pantsir System Shoots Down Libyan Army’s Bayraktar TB2 Drone|url=https://www.defenseworld.net/news/27054/Haftar___s_Pantsir_System_Shoots_Down_Libyan_Army___s_Bayraktar_TB2_Drone|website=www.defenseworld.net|access-date=2020-05-28}}</ref> Фотографиялық дәлелдемелер негізінде ұшақтар мен броньдардың жоғалуын бақылайтын веб-сайт - Lostarmour бойынша, 2020 жылғы 8 маусымына дейін кем дегенде 19 TB2 жойылғаны расталған.<ref>{{cite web|url=https://lostarmour.info/libya/item.php?id=23673|title=Lostarmour ID: 23673|website=lostarmour.info}}</ref> === Сирияда === Түркия күштері 2020 жылы ақпанда Сирияның солтүстік-баысында Ресей күштері жағынан ірі шығынға ұшыраған соң, Түркия бастаған "Көктем қалқаны" операциясы кезінде Байрактар TB2 және [[TAI Anka|Anka-S]] UAV, сондай-ақ [[KORAL Электронды соғыс жүйесі|электронды мазалауыштар]] (electronic jammers) тізбегін орналастырды, әрі жер бетіндегі нысандарға соққы беруде өзара үйлестіру әрекетін кең қолданды.<ref name="sabahdamage">{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/damage-caused-to-assad-regime-assets-demonstrates-turkeys-high-uav-capabilities |title=Damage caused to Assad regime assets demonstrates Turkey's high UAV capabilities |website=dailysabah.com|date=1 March 2020}}</ref><ref name="bloomberswarm">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-01/turkey-s-killer-drone-swarm-poses-syria-air-challenge-to-putin |title=Turkey's Killer Drone Swarm Poses Syria Air Challenge to Putin |agency=[[Bloomberg News]]|date=1 March 2020}}</ref><ref name="Karnozov 2020">{{cite web | last=Karnozov | first=Vladimir | title=Fighter-bombers and Anka UAVs Downed as Turkey and Syria Exchange Blows | website=Aviation International News | date=2020-03-02 | url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-02/fighter-bombers-and-anka-uavs-downed-turkey-and-syria-exchange-blows | access-date=2020-03-09}}</ref> Мамандар бұл орналастыруды сәтті және тактикалық ойын ауыстыру деп бағалады.<ref>{{cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26447/Ten_Hezbollah__Syrian_Army_Commanders_Killed_in_Turkish_Drone_Strikes#.XmQdE6hKiUk|title=Ten Hezbollah, Syrian Army Commanders Killed in Turkish Drone Strikes|website=defenseworld.net|date=3 March 2020}}</ref><ref name="Gatopoulos 2020">{{cite web | last=Gatopoulos | first=Alex | title=Battle for Idlib: Turkey's drones and a new way of war | website=Al Jazeera | date=2020-03-03 | url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/battle-idlib-turkey-drones-war-200303170724302.html | access-date=2020-03-09}}</ref><ref name="Petkova 2020">{{cite web | last=Petkova | first=Mariya | title=Turkish drones – a 'game changer' in Idlib | website=Al Jazeera | date=2020-03-02 | url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/turkish-drones-game-changer-idlib-200302182621318.html | access-date=2020-03-09}}</ref> Ресейлік ақпарат көздерінің мәліметінше, 2020 жылдың 5 наурызына дейін Ресейге арқаланған Сирияның әуе қорғанысы жеті Bayraktar TB2 UAV-ын құлатты деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2020/03/05/tureckaya-armiya-poteryala-desyat-dronov-nad-idlibom-za-3-dnya |title=Турецкая армия потеряла десять дронов над Идлибом за 3 дня|website=eadaily.com|date=5 March 2020}}</ref> Хабарға қарағанда, дрондар 8,6 мильге дейінгі қашықтықтағы [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|MAM-C]] және [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|MAM-L]] қатарлы микро-оқтұмсықтармен қаруланған екен.<ref name="Roblin 2020">{{cite web | last=Roblin | first=Sebastien | title=Turkish Drones and Artillery Are Devastating Assad's Forces In Idlib Province-Here's Why | website=Forbes | date=2020-03-02 | url=https://www.forbes.com/sites/sebastienroblin/2020/03/02/idlib-onslaught-turkish-drones-artillery-and-f-16s-just-destroyed-over-100-armored-vehicles-in-syria-and-downed-two-jets/ | access-date=2020-03-09}}</ref><ref name="Frantzman 2020">{{cite web | last=Frantzman | first=Seth J. | title=Turkish drones revolutionize Idlib conflict – analysis | website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com | date=2020-03-02 | url=https://www.jpost.com/Middle-East/Turkish-drones-revolutionize-Idlib-conflict-analysis-619510 | access-date=2020-03-09}}</ref> 2020 жылғы 18 наурызда, [[ANNA News]] агенттігі тобы Саракибте (Saraqib) атып түсірілген түрік Bayraktar TB2 сынықтары табылғаны туралы хабарлады.<ref>{{cite web|url=http://remmont.com/165949/|title=Wreckage Of Turkish Combat Drone Uncovered In Southeast Idlib (Photos)|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318225020/http://remmont.com/165949/|archive-date=18 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://t.me/anna_news/4437|title=ANNA-NEWS&#124;Новости&#124;Сирия&#124;Донбасс|website=Telegram}}</ref> === Түркияда === 2018 жылдың 2 шілдесінде Хатай провинциясында түрік әуе күштерінің Байрактар TB-2S дроны қозғалтқыштың істен шығуына байланысты апатқа ұшырады.<ref>{{cite web|url=https://fighterjetsworld.com/air/turkish-air-force-bayraktar-tb-2s-armed-drone-crashed-in-hatay-province/5362/|title=Turkish Air Force Bayraktar TB-2S armed drone crashed in Hatay province|date=2 July 2018}}</ref> ===Әзербайжанда=== 2020 жылы маусымда Әзербайжан қорғаныс министрі Закір Хасанов [[Әзербайжан]] Байрактар дрондарын Түркиядан сатып алу туралы шешім қабылдағанын хабарлады.<ref>{{Cite web |last=Anadolu Ajansı|title=Azerbaijan to purchase combat drones from Turkey|url=https://www.aa.com.tr/en/economy/azerbaijan-to-purchase-combat-drones-from-turkey/1885986|access-date=2020-09-29}}</ref> "[[2020 Таулы Қарабақ қақтығысы]]" кезінде Байрактар ТБ2 [[Армения|Армения Қарулы Күштері]]не және армиян сепаратистерінің әскери базаларына қарсы қолданылуда.<ref>{{cite web | url =https://www.middleeasteye.net/news/armenia-azerbaijan-conflict-turkey-drones |title=Turkish armed drones used against Armenia, Azerbaijan confirms|publisher=[[Middle East Eye]]| date=5 October 2020| accessdate =11 October 2020}}</ref> == Соңғы Қарабақ соғысында == 2020 ж болған [[Қарабақ соғысы]]нда “Bayraktar TB2” пилотсыздары соғыстың алғашқы 24 күнінде [[Армения]]ның 114 танкісін жойып жіберген. Қарабақ соғысында Арменияның жалпы саны 44 бронды транспорты, 141 артиллерия қаруы, 249 әркери көліктері мен 44 әскери қоймалары “Bayraktar TB2” тарапынан жойылған. Ал, 44 күнгі соғыста жалпы саны 9 “Bayraktar TB2” беспилотнигі атып түсірілген. Айырмашылық көрініп тұр. == Операторлар == [[Сурет:Bayraktar TB2 operators and potential buyers.svg|нобай|300x300 нүкте|Bayraktar TB2 қолданушылар (көк)]] * {{AZE}} * {{LBY}} * {{TUR}}: 110 басқарылатын TB2 дрондары * {{QAT}}: 6 басқарылатын TB2 дрондары * {{UKR}}: 6 басқарылатын TB2 дрондары == Техникалық сипаттамалары (Bayraktar TB2) == Байкар қорғаныс веб-сайтындағы деректер бойынша.<ref>{{cite web |title=Bayraktar TB2 |url=https://baykardefence.com/uav-15.html |website=Baykar Defence |accessdate=17 October 2020}}</ref> === Негізгі ерекшеліктері === [[Сурет:BayraktarTB2 Teknofest2019 (2).jpg|thumb|right|200px|Байрактар ТБ техникалық сипаттамалары туралы түрік тіліндегі ақпараттық тақта.]] * '''Ұзындығы:''' 6.5м * '''Қанат жаймасы:''' 12м * '''Максималды ұшу салмағын:''' 650кг * '''Моторы:''' 1 x [[Rotax 912]] [[Іштен жану қозғалтқышы|Іштен жанатын]] бүріккіш двигателі, 100 Hp * '''Жанармай шамасы:''' 300гал * '''Жанармай түрі:''' Бензин === Қабілеті === * '''Максималды жылдамдығы:''' 120&nbsp;km/h * '''Шарлау жылдамдығы:''' 70&nbsp;km/h * '''Коммуникация аумағы:''' [[Көру сызығымен таралу]] (Line-of-sight propagation * '''Ұшу биіктігі:''' 8200м * '''Операциялық биіктік:''' 5500м * '''Шыдамдылығы:''' 27 сағат ===Қару-жарақ=== [[Сурет:Bayraktar TB2 Ground.jpg|thumb|right|200px|[[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|MAM]], яғни "Смарт Мини оқ-дәрі" жүктелген Bayraktar TB2]] Аспасы (бірге алып жүрілетін комбинациясы): лазермен басқарылатын ақылды оқ-дәрілерге арналған 4 зат, көтерімділігі 150 кг-ға дейін алып жүруге болады: ** [[UMTAS|L-UMTAS]] (Алыс қашықтыққа арналған анти-танк оқ-дәрі жүйесі) <ref>{{Cite web|url=http://defense-update.com/20151219_umtas_bayraktar.html|title=Turkish UMTAS Missile Dropped From a Bayraktar Tactical Drone {{!}} Defense Update:|last=Eshel|first=Tamir|website=defense-update.com|access-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413060704/http://defense-update.com/20151219_umtas_bayraktar.html|archive-date=2016-04-13|url-status=live}}</ref> ** [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|MAM]] (Мини ақылды оқ)<ref>{{Cite web|url=https://asianmilitaryreview.com/2019/03/roketsans-smart-micro-guided-munitions-boost-effectiveness-of-uavs/|title=Roketsan’s Smart Micro Guided Munitions Boost Effectiveness of UAVs|last=Review|first=Asian Military|date=2019-03-25|website=Asian Military Review|language=en-US|access-date=2020-03-02}}</ref> ** [[Roketsan Cirit]] (70&nbsp;mm оқ-дәрі жүйесі)<ref>{{cite web |title=CİRİT 2.75”LASER GUIDED MISSILE |url=https://www.roketsan.com.tr/wp-content/uploads/2019/11/C%C4%B0R%C4%B0T-ENG-Flayer.pdf |website=Roketsan |accessdate=17 October 2020}}</ref> ** Tubitak-Sage Bozok лазерлі жетектеуіш зымырандар<ref>http://www.defensenews.com/story/defense/policy-budget/industry/2015/05/17/turkey-to-outfit-drones-with-local-mini-rocket/27490289/</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ұшқышсыз ұшу аппараттарының тізімі]] * [[Өлшеу және қолтаңба интеллекті]] === Қатысты дамытулар === * [[Bayraktar Akıncı]] * [[Bayraktar тактикалық UAS]] * [[Bayraktar Mini UAV]] === Ұшақтардың салыстырмалы рөлі, конфигурациясы және дәуірі === * [[General Atomics MQ-9 Reaper]] * [[BAE Systems Mantis]] * [[IAI Eitan]] * [[CAIG Wing Loong]] === Қатысты тізімдер === * [[Белсенді түрік әскери авиациясының тізімі]] == Галерея == <gallery widths="164px" heights="125px" class="center"> Taktikplatfomr.JPG|thumb|Bayraktar TB2 Baykar UAV Team.jpg|thumb|Дронды жасаған топ. BaykarEkip.jpg|thumb|Bayraktar TB2 тобы. KullanıcıArayuzBayraktarTaktik.JPG|thumb|Bayraktar тактикалық TB2-нің басқарушы интерфейс бағдарламасы Bayraktar During Sun rise.jpg|thumb|Bayraktar TB2 дроны. Ол күн шығарда Сарос шығанағында 6000м биікте, камера артына орналасқан. </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=Xx3MEco1Qlw&feature=emb_logo Байрактардың ұшуы, басқарылуы, Байрактардың негізін салған Selcuk Bayraktar,] * [https://www.youtube.com/watch?v=TVibqMjWq1A Турецкие беспилотники против российских ракетных комплексов] * [https://www.youtube.com/watch?v=-3HumgQ6nic Bayraktar TB2 Operation Olive Branch] * [https://www.youtube.com/watch?v=aTD-Tydcd64 Bayraktar TB2 Efes 2016 Tatbikatında] * [https://www.youtube.com/watch?v=cPr3LCve35k 5 минут ішінде Түркияның Bayraktar Tb2 дрондарының барлық соққысы] Армения мен Әзірбайжан 2020. Қарабах соғысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұшқышсыз ұшу аппараттары]] [[Санат:2014 жылы алғаш ұшуларын жасаған әуе кемелері]] [[Санат:Түркия қарулары]] [[Санат:Түркияның ұшқышсыз ұшақтары]] [[Санат:Итергіш винтті БПЛА]] hslit1yqvoh1k22ca9x1crlmrb5bo5u Үркер марапаты 0 647738 3642694 3602041 2026-08-14T06:54:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642694 wikitext text/x-wiki '''«Үркер» (ағылш. Urker)''' — баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы үздік жетістіктері үшін берілетін қазақстандық ұлттық сыйлығы. Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі дарынды журналистер мен шығармашылық ұжымдарды анықтау, олардың кәсіби журналистиканы дамытуға қосқан үлесін мойындау және олардың шығармашылығына қоғамның кең назарын аудару мақсатында 2017 жылы құрған. == Сыйлық тарихы == * Алғашқы марапаттау рәсімі 2017 жылғы 28 маусымда Қазақстанның астанасында өтті. * Жыл сайын жеңімпаздар сыйлықтың бас жүлдесімен — эксклюзивті мүсіншемен және 1 000 000 теңге мөлшеріндегі ақшалай сыйақымен марапатталады. * 3 жыл ішінде 2023 өтінім қабылданып, оның ішінде 160 өтінім шорт-параққа енгізілді. * Осы жылдар ішінде Сыйлықты 40 кәсіби маман жеңіп алды. === Бәйгеге қатысушылар === "Үркер-2020" сыйлығын алуға 2019 жылғы 01 қаңтар мен 2020 жылғы 01 қараша аралығында Қазақстан Республикасының аумағында жарияланған жұмыстар қабылданады. Контентті өндіретін және тарататын республикалық және өңірлік радиостанциялар, баспа және интернет-басылымдар бәйгеге қатыса алады. === Бәйгенің қазылар алқасы === Байқау жұмыстарын тәуелсіз қазылар алқасы бағалайды. 2020 жылдың қазылар алқасының құрамына беделді журналистер, саланың еңбек сіңірген қайраткерлері және халықаралық медиа сарапшылар енді. Сыйлық лауреаттарын қазылар алқасы мүшелерінің жабық дауыс беруі айқындайды. Жеңімпаздар жасырын дауыс беру нәтижесінде анықталады. === 2019 жылғы сыйлықтың жеңімпаздары === {| class="wikitable" ! Номинациялар !! Жеңімпаздар |- | Жыл журналистік зерттеуі || Анастасия Яцун, Holanews.kz |- | Жыл аналитикалық материалы || Евгения Бодрова, Informburo.kz |- | Қазақстан туралы жылдың танымдық материалы || Аян Өрібай, МИА Казинформ |- | Жыл репортажы || Ксения Бондал, Kapital.kz |- | Жыл сұхбаты || Жанна Ойшыбаева, «Литер» |- | Жыл газеті || Время газеті |- | Жыл журналы || National Geographic |- | Жыл ақпараттық порталы || Zakon.kz |- | Жыл new media || Kaliyev Channel, Талгат Калиевтің телеграм-арнасы |- | Жыл радиостанциясы || Классик Радиосы |- | Жыл фотографиясы || Оспан Али, Egemen.kz |- |} === 2018 жылғы сыйлықтың жеңімпаздары === {| class="wikitable" ! Номинациялар !! Жеңімпаздар |- | Үздік аналитикалық материал || Асель Муканова , «Казахстанская правда» |- | Үздік халықаралық сараптамалық материал || Сауле Исабаева, «Central AsiaMonitor» |- | Үздік фотосурет || Турар Казангапов, Tengrinews |- | Үздік репортаж || Илья Астахов, Today.kz |- | Астананың 20 жылдығына арналған материал || Ғалым Өмірханов, Қазақ газеттері |- | Қазақстан туралы үздік танымдық материал || Яков Федоров, «Yvision» |- | Үздік сұхбат || Гүлзина Бектасова, «Айқын» газеті |- | Үздік журналистік зерттеу || Асқар Джалдинов, «Время» газеті |- | Үздік Интернет БАҚ || Informburo.kz |- | Үздік республикалық баспасөз басылымы || Егемен Қазақстан |- | Үздік аймақтық баспасөз басылымы || «Жетісу» газеті |- | Үздік аймақтық радиостанция || «Жұлдыз FM» радиосы |- | Үздік радиостанция || «Шалқар» радиосы |- | Үздік вайн || Нұрлан Батыров |} === 2017 жылғы сыйлықтың жеңімпаздары === {| class="wikitable" ! Номинациялар !! Жеңімпаздар |- | Үздік өңірлік басылым || «Рейтинг» Оңтүстік Қазақстанның ақпараттық-сараптамалық газеті |- | Үздік радиобағдарлама || «Шалкар радиосының» ​​​​​ «Ән домбыра» бағдарламысы |- | Үздік салалық басылым || «Дружные ребята» балаларға арналған газет |- | Үздік журнал || National Geographic Қазақстан |- | Үздік республикалық баспасөз басылымы || «Айқын» қоғамдық-саяси газеті​​ |- | Үздік репортаж || «National Digital History» порталы Олжас Беркінбаев, - «Барөкілдегі қазақ музейі немесе құмай құстың күртесі»​​ мақаласы |- | Қазнеттегі медиасерпіліс || «Massaget.kz» жастар порталы |- | Үздік өңірлік радиостанция || «Астана» ақпараттық-музыкалық радиостанциясы |- | Үздік журналистік зерттеу || Аупбаев Жанболат, «Егемен Қазақстан» республикалық газеті |- | Үздік сұхбат || Говоркова Виктория - «Капитал» іскерлік журналы |- | Қазақстан туралы үздік танымдық материал || Думан Анаш, «Егемен Казахстан» республикалық газеті |- | Үздік халықаралық сараптамалық материал || Зарина Ахматова, Vlast.kz, «Афганистан близко» |- | Журналистикадағы дебют || Мөлдір Иманмади, 7kun.kz сайты |- | Үздік фотосурет || Ерлан Омаров, «Егемен Қазақстан» газеті |- | Үздік аналитикалық материал || Валентина Фиронова, «Казахстанская правда», «Боль чужую принять как свою» |} == 2020 жылғы номинациялар == * Жыл үздік фотосуреті; * Жыл үздік репортажы; * Жыл үздік аналитикалық материалы; * Жыл үздік журналистік зерттеуі; * Жыл үздік сұхбаты; * Жыл үздік танымдық материалы; * Радиостанциядағы үздік жоба - "Атырау радиосындағы" "Эфирде 102FM" телерадиобағдарламасы<ref >{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7gjc3sCbUvg|title=«Атырау радиосының» «Эфирде 102FM» хабары телерадиостансадағы ең үздік жоба аталымында жеңімпаз|publisher=Urker.kz|accessdate=2022-04-15|date=2021-11-13}}</ref> * Жыл үздік жаңалықтар порталы; * Жыл үздік газеті; * Жыл үздік журналы; * Шерхан Мұртаза атындағы номинация. Биылғы жылы публицистерге жеке номинация арналды және Шерхан Мұртазаның құрметіне аталды. Шерхан Мұртазаның есімімен тек қазақ әдебиеті ғана емес, отандық журналистика да байланысты. Қазақстандық публицистика саласының майталманы кәсіби журналистердің бірнеше буынын тәрбиелеген еді. == Ескерту == <!-- Смотрите в [[Википедия:Сноски]] примеры использования тэгов<ref> </ref> --> == Сілтемелер == * [https://www.inform.kz/kz/urker-2020-ulttyk-syylygyna-otinim-kabyldau-bastaldy_a3701546 «Үркер-2020» Ұлттық сыйлығына өтінім қабылдау басталды] МИА Казинформ 02.10.2020 * [https://informburo.kz/novosti/v-novoy-nominacii-premii-urker-2019-vyberut-luchshiy-telegram-kanal-ili-pablik-v-socsetyah-90386.html В новой номинации премии "Уркер" выберут лучший Telegram-канал или паблик в соцсетях] InformБЮРО 27.05.2019 * [https://qazaqstan.tv/news/61190/ Астанада «Үркер-2018» ұлттық сыйлығы табыстау салтанаты өтті] Национальный телеканал «Qazaqstan» 29.06.2018 * [https://kapital.kz/gosudarstvo/79144/priyem-zayavok-na-uchastiye-v-natsional-noy-premii-urker-zavershitsya-20-iyunya.html Прием заявок на участие в Национальной премии «Уркер» завершится 20 июня] Kapital.kz 18.06.2019 * [https://lenta.inform.kz/kz/urker-2017-syylygy-onirlik-zhurnalister-belsendilik-tanytuda_a3028637 «Үркер-2017» сыйлығы: өңірлік журналистер белсенділік танытуда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022233641/https://lenta.inform.kz/kz/urker-2017-syylygy-onirlik-zhurnalister-belsendilik-tanytuda_a3028637 |date=2020-10-22 }} МИА Казинформ 22.05.2017 * [http://ftp.egemen.kz/article/203485-nazvany-pobediteli-natsionalnoy-premii-urker Названы победители национальной премии «Үркер»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Егемен Қазақстан 28.06.2019 * [http://www.parlam.kz/kk/blogs/mynbay/Details/15/62287 АСТАНАДА "ҮРКЕР" ҰЛТТЫҚ СЫЙЛЫҒЫНЫҢ ЖҮЛДЕГЕРЛЕРІ АНЫҚТАЛДЫ] Дархан Мынбай * [http://www.akylkenes.kz/ru/p/obyavlen-start-priema-zayavok-na-soiskanie-nacionalnoj-premii-rker-2020 Стартовал прием заявок на соискание Национальной премии "Үркер-2020"] Akyl-kenes 06.10.2020 * [https://ru.qamshy.kz/article/39068-stala-izvestna-13-ya-nominatsiya-natsionalnoy-premii-urker Стала известна 13-я номинация Национальной премии "Үркер"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024235726/https://ru.qamshy.kz/article/39068-stala-izvestna-13-ya-nominatsiya-natsionalnoy-premii-urker |date=2020-10-24 }} ИА «Qamshy.kz» 26.05.2018 * [http://today.kz/news/kazahstan/2017-04-27/741170-novaya-natsionalnaya-premiya-v-oblasti-zhurnalistiki-poyavitsya-v-kazahstane/ Новая национальная премия в области журналистики появится в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023150106/http://today.kz/news/kazahstan/2017-04-27/741170-novaya-natsionalnaya-premiya-v-oblasti-zhurnalistiki-poyavitsya-v-kazahstane/ |date=2020-10-23 }} Today.kz 27.04.2017 * [https://atpress.kz/ru/2947-laureatov-premii-urker-2017-nagradyat-28-iyunya ЛАУРЕАТОВ ПРЕМИИ «ҮРКЕР-2017» НАГРАДЯТ 28 ИЮНЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024215820/https://atpress.kz/ru/2947-laureatov-premii-urker-2017-nagradyat-28-iyunya |date=2020-10-24 }} Информационный ресурс ATPress.kz 02.06.2017 * [https://ruh.kz/kz/news/urker-award-2019/ «Үркер» сыйлығын марапаттау салтанатты іс-шарасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022202704/https://ruh.kz/kz/news/urker-award-2019/ |date=2020-10-22 }} Ruh.kz 29.06.2019 * [https://azh.kz/ru/news/view/44459 В Казахстане учредили национальную премию в области СМИ] Еженедельная газета «Ак Жайык» 27.04.2017 <!-- Скрывайте категорию, используя [[:Категория вместо [[Категория --> 2jadh72qjewdh6j588e3cbc0ygqy9t4 Көкжиек тұстары 0 650642 3642706 3581286 2026-08-14T07:33:52Z Корлан Майдановна 184291 3642706 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Көкжиек тұстарының бағыттары.png|250px|right|thumb|Көкжиек тұстарының бағыттары]] [[География|Географияда]] '''көкжиек тұсы''' дегеніміз негізгі төрт бағыттың бірі ([[солтүстік]], оңтүстік, [[батыс]], [[шығыс]]). == Көкжиек тұстарын анықтау == Солтүстік пен оңтүстік бағыттары [[Географиялық полюс|Жердің полюстерімен]], ал шығысы мен батысы (ғаламшардың өз шеңберінің айналасында айналуымен байланысты) аспан денелерінің айқын көтерілуі мен төмендеуімен анықталады. Ежелгі дәуірден бастап адам оңтүстік бағытты - күннің шарықтау шегінде орналасуымен, шығысты - шығатын жерімен, ал батысты - күн бататын жермен анықтады; ал солтүстік бағыты (солтүстік жарты шарда) Поляр жұлдызымен анықталды. Қазіргі карталарда солтүстік жағы әдетте жоғарғы жағында, оңтүстік төменгі жақта, батыс сол жақта, шығыс оң жақта орналасқан. Ескі карталарда оңтүстігі немесе шығысы жоғарғы жақ ретінде көрсетілуі мүмкін. Жұлдызды аспан карталары, ереже бойынша жер бетінің карталарынан айырмашылығы, аспанда (аспан сферасы) бақылаушының астында емес, оның үстінде көрінетін етіп бейнеленген. Бұл жағдайда аспан экваторының бағытына қарап тұрған бақылаушы үшін оңтүстік алдыңғы, солтүстік артқы, шығыс сол жақта және батыста оң жақта болады. Адамды кеңістікке бағдарлау кезінде төрт жақ принципі де қолданылады: «алдыңғы жақ», «артқы жақ», «сол жақ», «оң жақ». Бұл жағдайда бағыттар бекітілмейді және адамның өзіне қатысты таңдалады. Қоршаған әлемді танудағы адам үшін жер бетінде төрт бағытты бағдарлау қағидасы маңызды кезең болды. '''Төрт қағидасы''' фольклорда, әдет-ғұрыпта, көптеген халықтардың, соның ішінде славяндықтардың діни жораларында көрінеді: *«Төрт жағыңа бар»; («пойти на все четыре стороны») *Төрт бөліктен тұратын трипильдік құрбандықтар төрт крестпен кардинальды нүктелерге дәл бағытталды, тіпті егер бұл бағыт үйдің қабырғаларының бағытынан өзгеше болса да, т.б. Шеңберді төрт бағытқа - солтүстік, оңтүстік, батыс, шығысқа бөлуден басқа, бағдарлау мәселелері дамыған сайын, аралық бағыттары бар қосымша бөлімдер енгізілді: солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс; барлығы сегіз бағыт болды. Кейінірек келесі аралық бөлімдер енгізілді: бағыттар санын 16-ға дейін жеткізетін солтүстік-солтүстік-батыс, батыс-солтүстік-батыс және т.б. === Негізгі нүктелерді бейнелейтін түстер === Магнитті солтүстікке бағытталған компас инесінің дәстүрлі түсі қызыл. == Шартты белгі == Негізгі нүктелерді белгілеу үшін 4 латын әрпі жиі қолданылады: '''''N, S, E, W''''', (бұл ағылшын тіліндегі негізгі нүктелер атауларының бірінші әріптеріне сәйкес келеді - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс) немесе ''С, О, Ш, Б'' қазақ тіліндегі негізгі нүктелер атауларының әріптері - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс). Сонымен қатар, ресейлік теңіз навигациясы тарихында ұзақ уақыт бойы неміс тілдерінің негізгі нүктелері жиі қолданылған (олар бүгінгі күнге дейін де қолданылып келеді) - Nord, Süd, Ost, West (Норд, Зюд, Ост, Вест). Бұл Петр дәуірінде - Ресей империясының әскери-теңіз күштері дүниеге келген 18 ғасырдың басында - орыс тіліне көптеген терминдер голланд тілінен енген болатын, және негізгі нүктелер үндес болатын келесі атауларлармен аталды. Оларға қатысты неміс тілі: N — noord (норд), O — oost (ост), Z — zuid (зюйд), W — west (вест). == Тағы қараңыз == # [[Жел өрнегі]] # [[Жел өрнегі (мағыналары)]] [[Санат:География]] [[Санат:Желдер]] ar42rmev9hq21ad98vkanq64gzkqa95 3642744 3642706 2026-08-14T09:38:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3642744 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Көкжиек тұстарының бағыттары.png|250px|right|thumb|Көкжиек тұстарының бағыттары]] [[География|Географияда]] '''көкжиек тұсы''' дегеніміз негізгі төрт бағыттың бірі ([[солтүстік]], оңтүстік, [[батыс]], [[шығыс]]). == Көкжиек тұстарын анықтау == Солтүстік пен оңтүстік бағыттары [[Географиялық полюс|Жердің полюстерімен]], ал шығысы мен батысы (ғаламшардың өз шеңберінің айналасында айналуымен байланысты) аспан денелерінің айқын көтерілуі мен төмендеуімен анықталады. Ежелгі дәуірден бастап адам оңтүстік бағытты - күннің шарықтау шегінде орналасуымен, шығысты - шығатын жерімен, ал батысты - күн бататын жермен анықтады; ал солтүстік бағыты (солтүстік жарты шарда) Поляр жұлдызымен анықталды. Қазіргі карталарда солтүстік жағы әдетте жоғарғы жағында, оңтүстік төменгі жақта, батыс сол жақта, шығыс оң жақта орналасқан. Ескі карталарда оңтүстігі немесе шығысы жоғарғы жақ ретінде көрсетілуі мүмкін. Жұлдызды аспан карталары, ереже бойынша жер бетінің карталарынан айырмашылығы, аспанда (аспан сферасы) бақылаушының астында емес, оның үстінде көрінетін етіп бейнеленген. Бұл жағдайда аспан экваторының бағытына қарап тұрған бақылаушы үшін оңтүстік алдыңғы, солтүстік артқы, шығыс сол жақта және батыста оң жақта болады. Адамды кеңістікке бағдарлау кезінде төрт жақ принципі де қолданылады: «алдыңғы жақ», «артқы жақ», «сол жақ», «оң жақ». Бұл жағдайда бағыттар бекітілмейді және адамның өзіне қатысты таңдалады. Қоршаған әлемді танудағы адам үшін жер бетінде төрт бағытты бағдарлау қағидасы маңызды кезең болды. '''Төрт қағидасы''' фольклорда, әдет-ғұрыпта, көптеген халықтардың, соның ішінде славяндықтардың діни жораларында көрінеді: *«Төрт жағыңа бар»; («пойти на все четыре стороны») *Төрт бөліктен тұратын трипильдік құрбандықтар төрт крестпен кардинальды нүктелерге дәл бағытталды, тіпті егер бұл бағыт үйдің қабырғаларының бағытынан өзгеше болса да, т.б. Шеңберді төрт бағытқа - солтүстік, оңтүстік, батыс, шығысқа бөлуден басқа, бағдарлау мәселелері дамыған сайын, аралық бағыттары бар қосымша бөлімдер енгізілді: солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс; барлығы сегіз бағыт болды. Кейінірек келесі аралық бөлімдер енгізілді: бағыттар санын 16-ға дейін жеткізетін солтүстік-солтүстік-батыс, батыс-солтүстік-батыс және т.б. === Негізгі нүктелерді бейнелейтін түстер === Магнитті солтүстікке бағытталған компас инесінің дәстүрлі түсі қызыл. == Шартты белгі == Негізгі нүктелерді белгілеу үшін 4 латын әрпі жиі қолданылады: '''''N, S, E, W''''', (бұл ағылшын тіліндегі негізгі нүктелер атауларының бірінші әріптеріне сәйкес келеді - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс) немесе ''С, О, Ш, Б'' қазақ тіліндегі негізгі нүктелер атауларының әріптері - Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс). Сонымен қатар, ресейлік теңіз навигациясы тарихында ұзақ уақыт бойы неміс тілдерінің негізгі нүктелері жиі қолданылған (олар бүгінгі күнге дейін де қолданылып келеді) - Nord, Süd, Ost, West (Норд, Зюд, Ост, Вест). Бұл Петр дәуірінде - Ресей империясының әскери-теңіз күштері дүниеге келген 18 ғасырдың басында - орыс тіліне көптеген терминдер голланд тілінен енген болатын, және негізгі нүктелер үндес болатын келесі атауларлармен аталды. Оларға қатысты неміс тілі: N — noord (норд), O — oost (ост), Z — zuid (зюйд), W — west (вест). == Тағы қараңыз == # [[Жел өрнегі]] # [[Жел өрнегі (мағыналары)]] [[Санат:География]] [[Санат:Желдер]] muplue5edagj2cv6dsw23pefx6a6y5q Нью-Сейнтс 0 650976 3642511 3479682 2026-08-13T13:07:49Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3642511 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = {{ту|Уэльс}} Нью-Сейнтс |құрылған = 1959 |стадионы = «[[Парк Холл]]»<br />[[Озуэстри|Освестри]], [[Шропшир]], [[Англия]] |сыйымдылығы = 2 034 |жаттықтырушы = {{ту|Англия}} [[Скотт Раско]] |капитаны = {{ту|Англия}} [[Пол Харрисон]] |жарыс = '''[[Футболдан Уэльс чемпионаты|Премьер лига]]''' |маусым = 2024/25 |орын = '''1-орын''' |сайты = [http://www.tnsfc.co.uk/ Ресми сайт] |pattern_b1 = _thintransparenthoopsupper |pattern_ra1=_cuffpipingonwhite |pattern_la1=_cuffpipingonwhite |pattern_sh1= |leftarm1 = 41A317 |body1=41A317 |rightarm1=41A317 |shorts1=41A317 |socks1=FFFFFF |pattern_b2 =_whitecollarplain |pattern_ra2=_whiteborder |pattern_la2=_whiteborder |pattern_sh2= |leftarm2 = 6A2139 |body2=6A2139 |rightarm2=6A2139 |shorts2=15317E |socks2=15317E |логотипі=The New Saints logo.png}} «'''Нью-Сейнтс'''» немесе '''ТНС''' ({{lang-en|The New Saints Football Club, TNS}}) — [[Уэльс]] чемпионаттарында ойнайтын футбол клубы, базасы "Освестри" қаласында орналасқан. 1959 жылы "Ллансантффред" деген атаумен құрылды. 1996 жылы "Total Network Solutions F.C" деп өзгертілді. 2006 жылы қазіргі атауына ауысты. == Жетістіктері == * Премьер-лига ** Чемпион (18) ''(рекорд)'': 1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 ** Вице-чемпион (5): 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2007/08, 2010/11 ** 3 орын (1): 2008/09 * Камри Альянс (2 дивизион) ** Чемпион (1): 1992/93 ** 2 орын: 1991/92 * Уэльс кубогы ** Жеңімпаз (6): 1995/96, 2004/05, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16 ** Финалист (3): 2000/01, 2003/04, 2016/17 * Уэльс лига кубогы ** Жеңімпаз (8) ''(рекорд)'': 1994/95, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2014/15, 2015/16, 2016/17 ** Финалист (1): 2012/13 == Сілтемелер == * http://www.tnsfc.co.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907055021/http://www.tnsfc.co.uk/ |date=2012-09-07 }} [[Санат:Уэльс футбол клубтары]] ekdkfiivaenab4zi945lrhzjcnz9fr2 Футболдан Уэльс чемпионаты 0 650982 3642529 3545986 2026-08-13T14:50:23Z Makenzis 71333 3642529 wikitext text/x-wiki {{футбол турнирінің карточкасы|атауы=Уэльс премьер-лигасы|логотип=|қаланған=1992|мемлекет=[[Уэльс]]|командалар саны=12 |әрекеттегі чемпион=[[Коннас-Ки Номадс]] '''(1)'''|атағы ең көп=[[Нью-Сейнтс]] '''(18)''' |сайт=https://www.cymrufootball.wales/}} '''Уэльс Премьер лигасы —''' [[Уэльс|Уэльстегі]] басты футбол турнирі, 1992 жылдан бері өткізіліп келеді. 12 команда Уэльс чемпионы атану үшін сынға түседі. Чемпион атанған клуб [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар лигасына]] жолдама алады. == Чемпиондар == ; Уэльс лигасы (1993—2002) * 1992/93 — Кумбран Таун * 1993/94 — Бангор Сити * 1994/95 — Бангор Сити * 1995/96 — Барри Таун * 1996/97 — Барри Таун * 1997/98 — Барри Таун * 1998/99 — Барри Таун * 1999/2000 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2000/01 — Барри Таун * 2001/02 — Барри Таун ; Премьер лига (2003 —) * 2002/03 — Барри Таун * 2003/04 — Рил * 2004/05 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2005/06 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2006/07 — Нью-Сейнтс * 2007/08 — Лланелли * 2008/09 — Рил * 2009/10 — Нью-Сейнтс * 2010/11 — Бангор Сити * 2011/12 — Нью-Сейнтс * 2012/13 — Нью-Сейнтс * 2013/14 — Нью-Сейнтс * 2014/15 — Нью-Сейнтс * 2015/16 — Нью-Сейнтс * 2016/17 — Нью-Сейнтс * 2017/18 — Нью-Сейнтс * 2018/19 — Нью-Сейнтс == Рекордшылар == === Клубтық === {| class="wikitable" !Орын !Клуб !Жеңістер !Маусымдар |- | rowspan="" |1 |[[Нью-Сейнтс]] | rowspan="" |13 |1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19 |- | rowspan="" |2 |Барри Таун | rowspan="" |7 |1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 2000/01, 2001/02, 2002/03 |- |3 |Бангор Сити |3 |1993/94, 1994/95, 2010/11 |- |4 |Рил |2 |2003/04, 2008/09 |- | rowspan="2" |5-6 |Лланелли | rowspan="2" |1 |2007/08 |- |Кумбран Таун |1992/1993 |} == Сілтемелер == * [[Санат:Футболдан Уэльс чемпионаты]] 3v7u6m1o8u9w13lqlavrjh4dxqtok27 3642530 3642529 2026-08-13T14:50:33Z Makenzis 71333 /* Рекордшылар */ 3642530 wikitext text/x-wiki {{футбол турнирінің карточкасы|атауы=Уэльс премьер-лигасы|логотип=|қаланған=1992|мемлекет=[[Уэльс]]|командалар саны=12 |әрекеттегі чемпион=[[Коннас-Ки Номадс]] '''(1)'''|атағы ең көп=[[Нью-Сейнтс]] '''(18)''' |сайт=https://www.cymrufootball.wales/}} '''Уэльс Премьер лигасы —''' [[Уэльс|Уэльстегі]] басты футбол турнирі, 1992 жылдан бері өткізіліп келеді. 12 команда Уэльс чемпионы атану үшін сынға түседі. Чемпион атанған клуб [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар лигасына]] жолдама алады. == Чемпиондар == ; Уэльс лигасы (1993—2002) * 1992/93 — Кумбран Таун * 1993/94 — Бангор Сити * 1994/95 — Бангор Сити * 1995/96 — Барри Таун * 1996/97 — Барри Таун * 1997/98 — Барри Таун * 1998/99 — Барри Таун * 1999/2000 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2000/01 — Барри Таун * 2001/02 — Барри Таун ; Премьер лига (2003 —) * 2002/03 — Барри Таун * 2003/04 — Рил * 2004/05 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2005/06 — Тотал Нетворк Солюшнс * 2006/07 — Нью-Сейнтс * 2007/08 — Лланелли * 2008/09 — Рил * 2009/10 — Нью-Сейнтс * 2010/11 — Бангор Сити * 2011/12 — Нью-Сейнтс * 2012/13 — Нью-Сейнтс * 2013/14 — Нью-Сейнтс * 2014/15 — Нью-Сейнтс * 2015/16 — Нью-Сейнтс * 2016/17 — Нью-Сейнтс * 2017/18 — Нью-Сейнтс * 2018/19 — Нью-Сейнтс == Рекордшылар == === Клубтық === {| class="wikitable" !Орын !Клуб !Жеңістер !Маусымдар |- | rowspan="" |1 |[[Нью-Сейнтс]] | rowspan="" |38 |1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19 |- | rowspan="" |2 |Барри Таун | rowspan="" |7 |1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 2000/01, 2001/02, 2002/03 |- |3 |Бангор Сити |3 |1993/94, 1994/95, 2010/11 |- |4 |Рил |2 |2003/04, 2008/09 |- | rowspan="2" |5-6 |Лланелли | rowspan="2" |1 |2007/08 |- |Кумбран Таун |1992/1993 |} == Сілтемелер == * [[Санат:Футболдан Уэльс чемпионаты]] 8fsmhti45kysi4sez0lzj2gzq40z5oq Коннас-Ки Номадс 0 651301 3642513 3479684 2026-08-13T13:20:51Z Makenzis 71333 3642513 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Уэльс}} Коннас-Ки Номадс | құрылған = 1946 | стадионы = «[[Дисайд Стэдиум]]»<br />[[Коннас-Ки]], [[Флинтшир]] | сыйымдылығы = 1 500 | жаттықтырушы = {{ту|Шотландия}} [[Энди Моррисон]] | сайты = http://www.the-nomads.co.uk/ | жарыс = '''[[Футболдан Уэльс чемпионаты|Премьер лига]]''' | маусым = 2025/26 | орын = '''2.''' | pattern_la1 = _whitesmalllower | pattern_b1 = _thinwhitesides | pattern_ra1 = _whitesmalllower | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _yellowlower | pattern_b2 = _thinyellowsides | pattern_ra2 = _yellowlower | leftarm2 = 333333 | body2 = 333333 | rightarm2 = 333333 | shorts2 = 333333 | socks2 = 333333 }} «'''Коннас-Ки Номадс'''» ({{lang-en|Clwb Pêl-droed gap Cei Connah}}) — [[Уэльс|Уэльстің]] Коннас-Ки қаласындағы футбол клубы, [[1946 жыл|1946 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Дисайд" стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 1500 адам. == Тарихы == 1946 жылы "Коннас-Ки" деген атаумен қала жастарынан құралды. Оған дейін "Коннас-Ки & Шоттон" деген атаумен ойнаған клубы болған, ол клуб екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жабылып қалды. 1951 жылы "Коннас-Ки Номадс" боп өзгерді. Жаңа атаумен Уэльстің аймақтық лигаларында ойнай бастады. == Жетістіктері == * Камри Альянс ** Чемпион (2): 2010/11, 2011/12 ** Вице-чемпион (4): 2016/17, 2018/19, 2022/23, 2023/4 * Уэльс кубогы ** Жеңімпаз (2): 1928/29**, 2017/18 ** Финалист (3): 1907/08**, 1910/11**, 1997/98 * Уэльс Лига кубогы ** Жеңімпаз (1): 1995/96 * Камри Альянс кубогы ** Финалист (1): 2007/08 * FAW Трофи ** Жеңімпаз (2): 1952/53, 1980/81 ** Финалист (1): 1950/51 == Атақты ойыншылары == ''(бәрі де уэльстіктер)'' * Марк Лимберт * Невилл Пауэлл * Крейг Гарсайд * Крейг Лэйтон * Энди Маллинер * Стив Эванс * Пол Смит * Ли Дэвис * Гарет Оуэн == Сілтемелер == * http://www.the-nomads.co.uk/ [[Санат:Уэльс футбол клубтары]] 0b1xr1yspmr1jhfqhcwgxsrmipbtk4w 3642514 3642513 2026-08-13T13:21:07Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3642514 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|Уэльс}} Коннас-Ки Номадс | құрылған = 1946 | стадионы = «[[Дисайд Стэдиум]]»<br />[[Коннас-Ки]], [[Флинтшир]] | сыйымдылығы = 1 500 | жаттықтырушы = {{ту|Шотландия}} [[Энди Моррисон]] | сайты = http://www.the-nomads.co.uk/ | жарыс = '''[[Футболдан Уэльс чемпионаты|Премьер лига]]''' | маусым = 2025/26 | орын = '''2.''' | pattern_la1 = _whitesmalllower | pattern_b1 = _thinwhitesides | pattern_ra1 = _whitesmalllower | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _yellowlower | pattern_b2 = _thinyellowsides | pattern_ra2 = _yellowlower | leftarm2 = 333333 | body2 = 333333 | rightarm2 = 333333 | shorts2 = 333333 | socks2 = 333333 }} «'''Коннас-Ки Номадс'''» ({{lang-en|Clwb Pêl-droed gap Cei Connah}}) — [[Уэльс|Уэльстің]] Коннас-Ки қаласындағы футбол клубы, [[1946 жыл|1946 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Дисайд" стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 1500 адам. == Тарихы == 1946 жылы "Коннас-Ки" деген атаумен қала жастарынан құралды. Оған дейін "Коннас-Ки & Шоттон" деген атаумен ойнаған клубы болған, ол клуб екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жабылып қалды. 1951 жылы "Коннас-Ки Номадс" боп өзгерді. Жаңа атаумен Уэльстің аймақтық лигаларында ойнай бастады. == Жетістіктері == * Камри Альянс ** Чемпион (2): 2010/11, 2011/12 ** Вице-чемпион (5): 2016/17, 2018/19, 2022/23, 2023/24, 2025/26 * Уэльс кубогы ** Жеңімпаз (2): 1928/29**, 2017/18 ** Финалист (3): 1907/08**, 1910/11**, 1997/98 * Уэльс Лига кубогы ** Жеңімпаз (1): 1995/96 * Камри Альянс кубогы ** Финалист (1): 2007/08 * FAW Трофи ** Жеңімпаз (2): 1952/53, 1980/81 ** Финалист (1): 1950/51 == Атақты ойыншылары == ''(бәрі де уэльстіктер)'' * Марк Лимберт * Невилл Пауэлл * Крейг Гарсайд * Крейг Лэйтон * Энди Маллинер * Стив Эванс * Пол Смит * Ли Дэвис * Гарет Оуэн == Сілтемелер == * http://www.the-nomads.co.uk/ [[Санат:Уэльс футбол клубтары]] h10z5thx0p6kpjz1x3dhby9tre1f5yw Элизабет Диллер 0 651499 3642606 3642080 2026-08-13T18:51:57Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Махаббат94|Махаббат94]] ([[User talk:Махаббат94|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3335492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} {{Сәулетші | есімі = Лиз Диллер | шынайы есімі = | суреті = Elizabeth Diller.jpg | ұлты = [[Еврейлер|Еврей]] | туған күні = 17.06.1954 | туған жері = {{Туғанжері|Лодзь|Лодзьда}}, [[Польша]] | білімі = Купер Юнион | басты құрылыстары = Бұлыңғыр ғимарат, Швейцария | ескерткіштерді жаңғырту = [[Линкольн орталығы]] | ғылыми жұмыстары = Lincoln Center Inside Out: An Architectural Account, 2012 жыл }} '''Элизабет Диллер''' (немесе '''Лиз Диллер''';<ref>[https://www.theguardian.com/artanddesign/2017/oct/20/liz-diller-rebel-architect-moma-high-line-simon-rattle-centre-for-music Meet Liz Diller]</ref> [[17 маусым]] [[1954 жыл]], [[Лодзь]]) — америкалық сәулетші және 1979 жылы "Diller Scofidio + Renfro" компаниясы негізін салғандарының бірі.<ref>[https://www.archdaily.com/795829/the-6-architects-who-have-won-macarthur-genius-grants The 6 Architects Who Have Won MacArthur "Genius" Grants]</ref> Онымен қоса Принстон жоғарғы оқу орынының сәулет өнері бағытындағы профессоры.<ref>[https://www.culturesummit.com/people/elizabeth-diller/ ELIZABETH DILLER]</ref> ==Өмірі== Элизабет Диллер 1954 жылы Лодзи, [[Польша|Польшада]], еврей отбасында дүниеге келді. 1960 жылы Элизабетке не болғаны 6 жас болғанда отбасы [[Америка Құрама Штаттары|Америкаға]] қоныс аударады.<ref>[https://www.architecturaldigest.com/story/elizabeth-diller-scofidio-renfro-polish-immigrant Elizabeth Diller Trusts Her Survivor's Instinct]</ref> Диллер 1979 жылы Купер Юнион мектебінде бакалавр дәрежесін алды. Рикардо Скофидиомен сабақ кезінде танысып, сол кезде ол Элизабет Диллердің мұғалімі мен тәлімгері болды. Дипломды алғаннан кейін олар 1980-ші жылдары үйленеді. 2000 жылдардан бастап ол концептуалды сәулет өнерімен, мұражайлар және басқа да мәдени мекемелердің дизайндарымен танымал бола бастады.<ref>[http://evenmagazine.com/elizabeth-diller/ An interview with Elizabeth Diller]</ref> ==Мадақтаулары мен жетістіктері== Элизабет Диллер мәдени ортадағы ең ықпалды дизайнерлердің бірі болып саналады.<ref>https://www.ft.com/content/e4f80782-97ae-11e7-b83c-9588e51488a0</ref> * 1999 жылы сәулет өнері саласындағы жетістіктері үшін Макартур стипендиясын алды. Стипендиядан бөлінген ақшаға ол 2002 жылы Швейцария [[ЭКСПО]] көрмесі үшін “Бұлыңғыр ғимарат” жобасын іске асырды. * 2000 жылы оған мейрамхананың керемет дизайны үшін Джеймс Бирда сыйлығы тарту етілді. * Диллермен бірге құрылған студия Уалл Стрит Джурнал-дың “2017 жылғы сәулет өнері инноваторы” сыйлығын иеленді. Сонымен қатар митсон ұлттық дизайн сыйлығын алды. * 2018 жылы Элизабет Диллер екінші рет [[The Times]] журналының ең беделді адамдар тізіміне еніп, сонымен қатар сол тізімдегі жалғыз сәулетші болды. * 2019 жылы Джейн Дрю сыйлығын және “Сәулетші әйелдер” жыл сайынғы премиясының сегізінші иегері атанады. ==Жобалары== Architectural Digest мәліметтері бойынша, Элизабет Диллер мен Рикардо Скофидио 2002 жылдан бастап: * “Бұлыңғыр ғимарат”, Швейцария; * Қазіргі заманғы өнер институты, Бостон; * “Жоғарғы сызық” , Манхэттеннің батыс жағында; * Линкольн орталығын жаңарту сериялық жөндеу жұмыстары; * Беркли кино мұражайы, Калифорния; * Браун университеті мен Стэнфорд университетіндегі ғимараттар; * Броуда мұражайы, Лос-Анджелес; Сонымен қатар бір уақытта бірнеше жобаларда жұмыс жасады: * Колумбия медицина мектебіндегі Вагелос орталығы; * Колумбия жоғарғы оқу орнының бизнес мектебінің жаңа ғимараты; * Барбикандағы Лондон музыкалық орталығы; * Рио-де-Жанейродағы кино музейі; Кітаптары: * [https://www.si.edu/object/siris_sil_1026877 Lincoln Center Inside Out: An Architectural Account], 2012 жылы * Онымен қоса Бодибилдинг сияқты жұмыстарға сұхбат берді. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:1954 жылы туғандар]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Еврейлер]] [[Санат:Сыйлық иегерлері]] ez9vdzia7hx6kv73z1xjpd940ec91ev Федор Дзабоевич Ногаев 0 652057 3642588 3641969 2026-08-13T18:27:04Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] ([[User talk:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3055289 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Фёдор Дзабойұлы Ноғаев|Шынайы есімі={{lang-os|Ногъайты Дзабойы фырт Федыр}}|Сурет=|Туған күні=1930|Туған жері=[[Владикавказ|Орджоникидзе]], [[Солтүстік Осетин Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы|Солтүстік Осетин АКСР]], [[РКФСР]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Мансабы=«Магнит» зауытының жоңғылау білдегіші, қоғам қайраткері|Марапаттары=[[Сурет:Sickle and Hammer.jpg|25px|link=Социалистік еңбек ері]]<br>[[Сурет:Orden for Service IV.png|36px|link=«Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені]] {{Ленин ордені}} [[Сурет:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg|36px|link=Еңбек Қызыл Туы ордені]]|Қайтыс болған күні=?}} '''Фёдор Дзабоевич Ногаев''' ({{Lang-os|Ногъйаты Дзабойы фырт Федыр}}) ([[1930 жыл]], [[Владикавказ|Орджоникидзе]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] – [[2010 жыл]]) — Кеңес Одағының қоғам қайраткері, «Магнит» зауытының [[жоңғылау білдегі]]ші, [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]]. == Өмірбаяны == [[1930 жыл]]ы [[Солтүстік Осетин Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын]]ың Орджоникидзе қаласында (қазіргі [[Владикавказ]], [[Солтүстік Осетия]]) дүниеге келген. [[1952 жыл]]ы Орджоникидзедегі қозғалтқыштарды жөндеу зауытында жоңғылау білдегінің операторы болып жұмыс істеді, кейін ол «Магнит» зауыты деп аталды. 55 рационализаторланған ұсыныстың авторы. 1956 және 1957 жылдары - оның енгізген өзгерістері [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның экономикалық жетістіктер көрмесінде қойылды. [[1964 жыл]]ы қалалық партия комитетінің кешкі университетінің екі жылдық журналистика факультетін бітірді. Республикалық газеттерде және «[[Правда (газета)|Правда]]» газетінде жарияланған. Ол депутат болып сайланды - алдымен Өнеркәсіптік округ кеңесінің, содан кейін бірнеше шақырылымдағы Орджоникидзе қалалық кеңесінің, және ақырында Х шақырылымдағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1979-1984) және КОКП Солтүстік Осетин облыстық комитетінің бюро мүшесі болды. [[1985 жыл]]дан - ХІ шақырылған [[Солтүстік Осетия Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]] Жоғарғы Кеңесінің депутаты атанды. Владикавказдың Красногвардейский саябағында Даңқ аллеясында жерленген.<ref>http://ossetians.com/rus/news.php?newsid=301</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7z6q0bgzpt5kmjh2gebshvosopbrh7z Амал Клуни 0 655078 3642611 3642217 2026-08-13T19:01:14Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Төлеген Таңшолпан Боранбайқызы|Төлеген Таңшолпан Боранбайқызы]] ([[User talk:Төлеген Таңшолпан Боранбайқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595176 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі= Амал Аламуддин |Сурет=Press Conference by Mohamed Nasheed's International Lawyers (20701485813).jpg |Толық есімі=Амал Аламуддин |Туған күні=3.02.1978 |Әкесі=Рамзи Аламуддин |Анасы=Бария Аламуддин |Жұбайы=Джордж Клуни(2014ж.) |Ұлты= |Балалары=2|Мансабы=Адвокат, құқық қорғаушы}} '''Амал Клуни''' ({{Lang-ar|'''أمل ʾamal'''}}, «[[үміт]]» дегенді білдіреді. 3 ақпан 1978) — Ливанда туылған, Doughty Street Chambers<ref>http://people.com/movies/amals-big-40-george-clooney-celebrates-wifes-birthday-on-24-hour-getaway/</ref> палатасындағы британдық [[адвокат]]. Клуни ағылшын, француз және араб тілдерін жетік біледі.<ref>https://www.vanityfair.com/style/2017/03/amal-clooney-international-human-rights-lawyer-job-explained</ref> Ол кино актері және режиссер Джордж Клуниға тұрмысқа шыққан. == Өмірбаяны == Амал Аламуддин [[Ливан|Ливанда]] 1978 жылы 3 ақпанда дүниеге келген. Оның отбасы Ливаннан Амалдың екі жасында,<ref>https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/06/12/amal-clooney-test-democracy-philippines/</ref> Ливандағы Азамат соғысы кезінде кетіп, Джеррардс Кросқа- Букингемширге қоныстанды. Оның әкесі- Рамзи Аламуддин Бейрут университетінде<ref>http://www.abcnews.go.com/Entertainment/things-george-clooneys-lady-friend-amal-alamuddin/story?id=22960268</ref> профессор ретінде сабақ берген. Оның анасы Бария (Микнас есімі) "Аль-Хаят" басылымында бас редактор болып жұмыс істеген. Аламуддинның үш бауыры бар: әкесінің бірінші некесінен- екі ағасы және бір әпкесі. == Жеке өмірi == Ол 2014 жылдың 28 сәуірінде [[актер]] [[Джордж Клуни]]ға үйленді. Олар алғаш рет, 2013 жылдың шілдесінде ортақ досы арқылы танысты.<ref>https://www.independent.co.uk/news/people/news/george-clooney-to-marry-his-british-lawyer-girlfriend-amal-alamuddin-9294602.html</ref> 2014 жылы 7 тамызда ерлі-зайыптылар Лондондағы Кенсингтон мен Челси корольдік округінде неке лицензияларын алды және 2014 жылдың 27 қыркүйегінде [[Венеция]] қалалық ғимаратында (Ca 'Farsetti-де) үйленді. 2017 жылдың ақпанында CBS-шоуы Клуни жүкті болғандығы туралы хабарлады.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-38926056</ref> 2017 жылы маусым айында ол егіздерді дүниеге әкелді.<ref>https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/10793797/George-Clooney-engaged-to-high-flying-British-lawyer.html</ref> [[Сурет:Cannes 2016 14.jpg|thumb|Амал Аламуддин жолдасы Джордж Клунимен]] == Білімi == Клуни Букингемширдің Литтл Шалфонт қаласында орналасқан, Доктор Чаллонердің [[Орта мектеп|орта мектебінде]] оқыды. Содан кейін, ол Оксфордтағы Сент-Хью колледжінде оқып көрме және Шригли [[Сыйлық|сыйлығын]] алды. 2000 жылы Аламуддин [[құқықтану]] мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін бітірді. <ref>https://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/amal-clooney-egypt-journalist-mohamed-fahmy</ref> 2001 жылы ол [[Нью-Йорк]] университетінің [[заң]] мектебіне LLM дәрежесіне оқуға түсті. Нью-Йоркте жүргенде бір [[семестр]] ол Сония Сотомайордың кеңсесінде жұмыс істеді, содан кейін [[АҚШ|АҚШ-тың]] екінші айналым бойынша апелляциялық сотының судьясы болды. == Мансабы == Клунидың Америка Құрама Штаттарында және Ұлыбританияда [[заңгер]] біліктігі бар. Ол 2002 жылы Нью-Йорктегі және 2010 жылы Англия мен Уэльстегі адвокаттар алқасына қабылданды. Сонымен қатар, Халықаралық әділет соты мен Халықаралық қылмыстық соттарында [[Тәжірибе|тәжірибеден]] өткен. ==Нью Йорк== Клуни [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Sullivan&Cromwell қылмыстық қорғаныс және тергеу тобының құрамында үш жыл бойы жұмыс істеді. Оның клиенттері: Энрон мен Артур Андерсен. === Гаага === 2004 жылы, Амал Халықаралық сотта<ref>https://www.standard.co.uk/lifestyle/london-life/amal-alamuddins-caseload-why-the-future-mrs-george-clooney-isnt-about-to-give-up-her-day-job-as-a-human-rights-lawyer-9680615.html</ref> хатшы болып жұмыс істеді. Ол Ресейдің [[Төреші|төрешісі]]- Владлен С. Верещетиннің, Египеттің төрешісі- Набил Эл-Арабидің және Ұлыбританияның уақытша төрешісі- сэр Франклин Берманның басшылығымен хатшы болып жұмыс істеді. Кейін, ол Гаагада [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] [[Ливан]] бойынша арнайы [[Трибунал|трибуналының]] және [[Югославия]] бойынша Халықаралық трибуналының [[прокуратура|прокуратурасында]] қызмет еткен. ===Лондон=== Клуни [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] 2010 жылы оралды, ол Лондонда (Bar of England & Wales, Inner Temple ) Doughty Street Chambers-те адвокат болды. 2013 жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымының бірқатар комиссия құрамына тағайындалды, соның ішінде [[Сирия]] бойынша арнайы [[елші]] Кофи Аннанның кеңесшісі ретінде тағайындалды. [[File:Amal Alamuddin Cannes 2016.jpg|thumb|Амал Аламуддин,2016 жылы]] Клуни Камбоджа мемлекетінің, Ливияның барлау қызметінің бұрынғы басшысы Абдалла Аль Сенуссидің, Юлия Тимошенконың және Джулиан Ассанждың атынан шыққан атышулы істерге қатысқан және Бахрейн тәуелсіз комиссиясына байланысты кеңесші болған. =Марапаттары= Ол 2015 жылы Барбара Уолтерстің ең сүйкімді адамы ретінде таңдалды. 2020 жылы 19 қарашада ол [[Журналист|Журналистерді]] қорғау комитеті Гвен Ифиллдің<ref>https://www.ibanet.org/IBAHRISecretariat.aspx</ref> баспасөз бостандығы сыйлығын алды, ол жыл сайын баспасөз бостандығы жолында ерекше және тұрақты жетістік көрсеткен адамға беріледі. =Шығармалары мен жарияланымдары= *Аламуддин, Амал (2010). «II. Сот басталар алдында ; 6. Дәлелдер жинағы». Ханда Карим А. А .; Буйсман, Каролайн; Госнелл, Кристофер (ред.) Халықаралық қылмыстық сот ісіндегі дәлелдемелер қағидалары. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 231–305 бб. ISBN 978-0-19-958892-3. OCLC 663822377 <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)</ref> *Аламуддин, Амал; Уэбб, Филиппа (15 қараша 2010). «ICC Жарғысының 8-бабы бойынша әскери қылмыстарға құзыретті кеңейту». Халықаралық қылмыстық сот журналы. 8 (5): 1219–1243. doi: 10.1093 / jicj / mqq066. ISSN 1478-1387. OCLC<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)</ref> 775833494. *Аламуддин, Амал (сәуір 2012). «Ливия Сайф әл-слам Каддафини Гаагаға беруі керек пе?»<ref>https://web.archive.org/web/20150923220120/http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/mizaan-newsletter-23rd-april-final1.pdf</ref> Mizaan: Ливиядағы әділет адвокаттарының ақпараттық бюллетені (1). Архивтелген түпнұсқадан (PDF) 23 қыркүйек 2015 ж. 28 қыркүйек 2014 ж. *Аламуддин, Амал (10 желтоқсан 2012). «Сирия ICC-ге барады ма?»<ref>http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/mizaan-newsletter-23rd-april-final1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923220120/http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/mizaan-newsletter-23rd-april-final1.pdf |date=2015-09-23 }}</ref> (PDF). Заңгер. Архивтелген түпнұсқадан 3 маусым 2016 ж. 28 қыркүйек 2014 ж. *Аламуддин, Амал; Хардман, Надия (2014 ж. Ақпан). «Заң мен саясатты бөлу: Египеттегі судьялар мен прокурорлардың тәуелсіздігіне қатысты мәселелер». Халықаралық Адвокаттар Ассоциациясы Адам құқығы институтының (IBAHRI) есебі, Ашық қоғам қорлары Араб аймақтық кеңсесі қолдады PDF<ref>https://web.archive.org/web/20160603051433/http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/will_syria_go_to_the_ICC.pdf</ref> *Аламуддин, Амал (2014). «Халықаралық Қылмыстық Сотта істерді бастау және тоқтату кезіндегі Қауіпсіздік Кеңесінің рөлі: қағидат және практика мәселелері». Зидарда, Андражда; Беку, Олимпия (ред.) Халықаралық қылмыстық соттың заманауи қиындықтары. Лондон: Британдық халықаралық және салыстырмалы құқық институты. 103-130 бет. ISBN 978-1-90522-151-6. OCLC 871319445.<ref>http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=B30A63AE-8066-4B49-8758-C1684BE5E9B9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808095142/http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=b30a63ae-8066-4b49-8758-c1684be5e9b9 |date=2016-08-08 }}</ref> *Аламуддин, Амал; Бонини, Анна (2014). «4-тарау: БҰҰ-да Харириге жасалған қастандықты тергеу; БҰҰ-ның тергеу комиссиясы мен Ливанның арнайы трибуналы арасындағы байланыс: қағидат және практика мәселелері». Аламуддин, Амал; Джурди, Нидал Набил; Толберт, Дэвид (ред.) Ливанға арналған арнайы трибунал: заң және практика. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 50-72 бет. ISBN 978-0-19-968745-9. OCLC<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)</ref> 861207456. *Клуни, Амал (18 тамыз 2014). «Әділетсіз соттың анатомиясы». Huffington Post. *Клуни, Амал (30 сәуір 2015). «Мохамед Нашидті босатыңыз - жазықсыз адам және Мальдивтің үлкен үміті». The Guardian<ref>https://web.archive.org/web/20160603051433/http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/will_syria_go_to_the_ICC.pdf</ref> *Клуни, Амал (14 қазан 2015). «Мальдивтер репрессиядан бас тартты, өйткені әлем президент Нашидті босатуға шақырады» Huffington Post.<ref>https://web.archive.org/web/20160603051433/http://www.doughtystreet.co.uk/documents/uploaded-documents/will_syria_go_to_the_ICC.pdf</ref> *Клуни, Амал; Уэбб, Филиппа (2020). Халықаралық құқықтағы әділ сот талқылауына құқық. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. ISBN 978-0-198-80839-8. OCLC<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)</ref> 994411014. (алдағы ақпан 2021) =Сілтемелер= * https://en.wikipedia.org/wiki/Amal_Clooney#cite_ref-VanityFair_2-0 * https://www.ibtimes.com/george-clooney-girlfriend-revealed-who-amal-alamuddin-6-fast-facts-about-actors-new-love-photos * https://www.chicagotribune.com/entertainment/ct-ent-george-clooney-iraqi-refugee-hazim-avdal-20180212-story.html =Дереккөздер= {{дереккөздер|2}} [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Амал Аламуддин]] 4cgeh6u5m33tl46dbqg7y1o9w9vt1cu Бадер-Мейнхоф құбылысы 0 655457 3642700 3641605 2026-08-14T07:19:32Z Корлан Майдановна 184291 3642700 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] == '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' == Бадер феномені-Мейнхоф (ағылш. Baader-Meinhof phenomenon), сондай-ақ жиілік Елесі (ағылш. frequency illusion) — когнитивті бұрмалану, онда қысқа уақыттан кейін пайда болған жаңадан танылған ақпарат әдеттен тыс жиі қайталанатын ретінде қабылданады. Бұл құбылыс бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл бір бағытты зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] ol2hcqtq27s1swnezlhdtxbja990tp2 3642745 3642700 2026-08-14T09:38:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3642745 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] == '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' == Бадер феномені-Мейнхоф (ағылш. Baader-Meinhof phenomenon), сондай-ақ жиілік Елесі (ағылш. frequency illusion) — когнитивті бұрмалану, онда қысқа уақыттан кейін пайда болған жаңадан танылған ақпарат әдеттен тыс жиі қайталанатын ретінде қабылданады. Бұл құбылыс бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл бір бағытты зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] jiair82qschxo3wg63om9941cbnb7v8 3642746 3642745 2026-08-14T09:39:01Z 1nter pares 146705 3642746 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] == Бадер-Мейнхоф құбылысы == Бадер феномені-Мейнхоф (ағылш. Baader-Meinhof phenomenon), сондай-ақ жиілік Елесі (ағылш. frequency illusion) — когнитивті бұрмалану, онда қысқа уақыттан кейін пайда болған жаңадан танылған ақпарат әдеттен тыс жиі қайталанатын ретінде қабылданады. Бұл құбылыс бір зат туралы білген бойда барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз. Сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер, құбылыстар, бұрын болған, бірақ сіз ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл бір бағытты зейіннің көмегімен іске асады. Затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] to37cqhhrtsy56ibn38ld0bv9gx4w2f Әмина Сүлейменқызы Мәметова 0 659490 3642616 3641604 2026-08-13T19:02:25Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640506 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' — 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова – қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану мен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті. 16 Қараша 2012 ж. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей Кеңес партия мектебінде оқытушы болды. * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 жылы кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-1948 жылдары, 1952 жылы. [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bujlwyh4szt3qjhssdd307xqogd9veb 3642701 3642616 2026-08-14T07:24:26Z Корлан Майдановна 184291 3642701 wikitext text/x-wiki == ерліктері == {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' — 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова – қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану мен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті. 16 Қараша 2012 ж. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей Кеңес партия мектебінде оқытушы болды. * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 жылы кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-1948 жылдары, 1952 жылы. [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0jnbwhtbfubr6270rc4eokm51j1ta6z 3642739 3642701 2026-08-14T09:37:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640506 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' — 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова – қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану мен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті. 16 Қараша 2012 ж. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей Кеңес партия мектебінде оқытушы болды. * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 жылы кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-1948 жылдары, 1952 жылы. [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bujlwyh4szt3qjhssdd307xqogd9veb Өзен торлары 0 660725 3642698 3641036 2026-08-14T07:09:07Z Корлан Майдановна 184291 3642698 wikitext text/x-wiki == == {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының жоспардағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # ағаш бұтағы тəрізді # параллельді # радиалды # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] mcsiwn6wiq6yj9w5o515nd4f03sccwy 3642741 3642698 2026-08-14T09:37:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640520 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # ағаш бұтағы тəрізді # параллельді # радиалды # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] j73eegx0txyadeuuyiyx7bvvd879zts Шүңкәров Өтелген 0 661067 3642585 3642233 2026-08-13T18:15:30Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] ([[User talk:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640526 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шүңкәров Өтелген |Туған күні = 1938 жыл |Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, Құлқара |Мансабы = [[философия]] докторы және химия ғылымының кандидаты |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] }} '''Шүңкәров Өтелген''' ([[1938 жылы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қызан]] ауылдық кеңесі, [[Құлқара жері]]) — [[философия]] докторы және [[химия]] ғылымының кандидаты (1973). == Еңбек жолы == [[1963]] жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын [[Атырау қаласы]]ндағы бұрынғы "Синтезспирт" з-дынан бастады. [[Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институты]]ның Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. [[1968]] жылы [[мұнай химиясы және тұздар инстытуты]]ның аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, [[1973]] жылға дейін [[Жаңаөзен қаласы]]ндағы қазақ газ өңдеу з-дында орталық химиялық лабориторинның меңгерушісі болды. Содан кейін [[Ақтау қаласын]]дағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборотория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [[авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. [[Маңғыстау]] мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттиғы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. [[1987]] жылдан бері [[Маңғыстау]]дағы Қазақ политехникалық институтында аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <ref>«Маңғыстау энциклопедиясы»</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] s3wbv6j0r33kpcj99v60k9x7jnci7dk Мари Кроус 0 661331 3642759 3642418 2026-08-14T09:42:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595230 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым|Есімі='''Мари Кроус'''|Шынайы есімі=[[Француз тілі|фр.]] Marie Crous|Суреті=Marie-Madeleine de Vignerot, duchesse d'Aiguillon.jpg|Туған күні=XVII ғасыр|Туған жері=Франция|Ғылыми аясы=математика|Несімен белгілі=XVII ғасырда Францияда ондық жүйені енгізді}} '''Мари Кроус''' ([[Француз тілі|фр.]] ''Marie Crous'') — XVII ғасырда өмір сүрген француз математигі. Мари кішіпейіл болғандықтан, Шарлотта-Роз де Комон ла Форспен бірге оқып, жазушы және мұғалім ретінде білім алды. Ол 1636 жылға дейін басылымдары болды, ал 1641 жылға қарай ол [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D1%8E_%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8_%D0%A0%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%91 кардинал Ришельенің] жиені — мадам де Комбалет, Аквинион герцогы және әйгілі филантроп, [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BD Марен Мерсенннің] досы "шафрано-гүлді ханшайымға" арналған [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 ондық жүйе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420114500/https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 |date=2021-04-20 }} туралы зерттеу жариялады. Осыған қарамастан, ол ғылыми әйел ретінде танылмады және сол жылдардағы ең көрнекті ғалымдар оны келтірмеді. Оның жұмысы екі негізгі инновацияны ұсынды: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C ондық бөлгіш] (бүгінде француз тілінде ''virgule'' деп аталады), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C мантисаны] ондық бөліктен бөліп, ондық бөлікте нөлді қолдану, разрядтың жоқтығын көрсету; осылайша ол ондық сандарды метрикалық жүйеде заманауи бейнелеуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ немістер сияқты нөлдерді нөлдер деп атады. Математика сияқты жазуда талантты, ол Песталоцци әдісін және оның санасында есептеу үшін үлкен пайдасы бар конфессиялық бөліну деп атады, әсіресе "үш ереже" ("алтын ереже"). Өз жұмысының алғы сөзінде Кроус меценатқа "Құдай сияқты қарапайым және кішіпейілділерді көтереді", ал Маридің өзі "қарапайым және қарапайым мойындауға" ие болғаны үшін алғыс айтады. Алайда, ол оған жасалған жұмыстың еңбегін жатқызбайды; ''Abrégé recherche''-де ол өзінің жұмысын "осы ғылымда жұмыс істейтін жас әйелдерге тыныштық беру үшін, іс жүргізу қажеттілігі үшін, сондай-ақ олардың рухын қанағаттандыру үшін" жасағанын айтады. Математик [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC,_%D0%9E%D0%BB%D1%80%D0%B8 Олри Теркем] оның есімі [[Париж]] көшесіне әлі берілмегеніне өкініш білдірді. Жақында [https://fr.wikipedia.org/wiki/Catherine_Goldstein Екатерина Голдштейн] (фр.)орыс. Кроус өзінің "Neither public nor private: Mathematics in early modern France"атты мақаласының бір бөлігін арнады. == Дереккөздер == * (ағыл.) [https://webusers.imj-prg.fr/~catherine.goldstein/Places-Goldstein.pdf Catherine Goldstein, Neither public nor private: mathematics in early modern France.] *(фр.) Abrégée recherche de Marie Crous, pour tirer la solution de toute proposition d’arithmétique, dépendantes des règles y contenues; avec quelques propositions sur les changes, escomptes, intérêt, compagnie, associations, paiements, départements de deniers, mélanges, bureau des monnaies et toisages, divisé en trois parties. ENsemble un avis sur les dixmes ou dixièmes du sieur Stevin, à Paris, chez Jacques Auvray. 1661. *(фр.) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC,_%D0%9E%D0%BB%D1%80%D0%B8 M. Олри Теркем], publié par T. Bachelier, article [http://archive.numdam.org/item/NAM_1853_1_12_/ sur Marie Crous] p.&nbsp;200 et seq. [https://books.google.fr/books?id=2RQFAAAAQAAJ&pg=PA200#v=onepage&q&f=false Ou Nouvelles annales de mathématiques, Volume 14] p.&nbsp;200 et seq (1852). *(фр.) Georges Maupin, [http://ia311303.us.archive.org/2/items/opinionsetcurio01giragoog/opinionsetcurio01giragoog.pdf Opinions et curiosités touchant la mathématique (deuxième série)] d’après les ouvrages français des XVIe, XVIIe et XVIIIe siècle, édité à Paris chez Naud (1898). pp.&nbsp;230–243. [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Әйел математиктер]] [[Санат:Франция математиктері]] [[Санат:XVII ғасырдағы Франция тұлғалары]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] n86ljbykbtr9vkdbtlg4rw7i6lxh1r6 Тахикардия 0 661379 3642758 3642420 2026-08-14T09:42:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3290380 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тахикардия''' ({{Lang-grc|ταχύς}} — жылдам және {{Lang-grc2|καρδία}} — [[жүрек]]) — жүрек соғу жиілігінің минутына 90 соққыдан жоғарылауы. Тахикардияны патологиялық құбылыс ретінде де қарастырылады, яғни жүрек соғу жиілігінің патологиялық тұрғыдан жоғарылауы және тахикардия қалыпты физиологиялық құбылыс ретінде де қарастыруға болады, яғни физикалық күштеме кезінде дене белсенділігі жоғарлағанда жүрек соғу жиілігінің жоғарылауы байқалады. Тахикардия ауру емес, [[симптом]] болып табылады, өйткені ол көптеген аурулардың көрінісі ретінде пайда болуы мүмкін. Тахикардияның ең көп тараған себептері: [[Автономдық жүйке жүйесі|вегетативті жүйке]] жүйесінің бұзылуы, [[Эндокриндік жүйе|эндокриндік жүйенің]] [[Гемодинамика|бұзылуы, гемодинамикалық]] бұзылулар және [[Тыныс алу аритмиясы|аритмияның]] әртүрлі формаларында, яғни жүректің қозу және автоматизм функцияларының бұзылыстарында кездеседі. Патологиялық тахикардия әртүрлі асқынуларға әкеледі. Біріншіден, жиі жүрек соғуы аясында жүректің оттегіге деген қажеттілігі де артады және жүрек жұмысының тиімділігі төмендейді, өйткені [[Жүрек|қарыншалар]] қанға толық толып үлгермейді, нәтижесінде [[қан қысымы]] төмендейді және дене мүшелеріне қан ағымы азаяды. Екіншіден, жүректің қанмен қамтамасыз етілуі нашарлайды, өйткені ол бір уақытта көп жұмыс істейді және көп оттегін қажет етеді, ал жүректің қанмен қамтамасыз етілуінің нашар жағдайлары ишемиялық ауру мен миокард инфарктісінің даму қаупін арттырады. nc9n9unq3nize2vfaxsra931by9cqnl Қасым қажы мешіті 0 661683 3642553 3641695 2026-08-13T18:04:08Z Kasymov 10777 3642553 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мешіт | мешіт атауы = ҚАСЫМ ҚАЖЫ МЕШІТІ | шынайы аты = | суреті = Pavlodarskiy township, Pavlodar oblast, Kazakhstan. Kasim kazhi Mustafauli Mosque. Main view.jpg | сурет атауы = Қасым қажы мешіті | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 22 |lat_sec = 47.5 |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 52 |lon_sec = 32.2 | карта атауы = Қасым қажы мешіті | карта ені = | мемлекет = {{KAZ}} | қала = [[Павлодарское]] ауылы | статусы = Ауылдық мешіт | ағымы = [[ханафи мазһабы]] | мұсылмандардың діни басқармасы = [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|ҚМДБ]] | иесі = | мешіт түрі = Жұма мешіті | сәулет стилі = Классикалық ислам | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = Қанат Омаров<ref>[http://wikimapia.org/25095994/ru/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D1%85%D0%B0%D0%B6%D0%B8 Мечеть "Касым хажи" (Павлодарское)]</ref> | алғашқы деректер = | құрылысы = 2008 | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | жәдігерлер = | имамы = Ермек Сыздық<ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/ia-shahri-ramazan-1973 ИӘ, ШӘҺРИ РАМАЗАН!]</ref><br />Абылай Амиров<ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/imamnyn-otbasy-jenimpaz-boldy-2059 ИМАМНЫҢ ОТБАСЫ ЖЕҢІМПАЗ БОЛДЫ]</ref> | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = 0,25 га | көлемі = 324,74 м² | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = 5000 — 10000 | күмбездердің саны = 6 | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = 1 | мұнаралардың биіктігі = 18.3 м | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = [[Әбу Бәкір Сыддық медресесі]] | сайты = http://www.mazhab.kz | Commons = }} '''Қасым қажы мешіті''' — [[Павлодар облысы]], [[Павлодар ауданы]], [[Павлодарское]] ауылында орналасқан мешіт. Мешіт [[Павлодар]]-[[Омбы]] автожолы мен Павлодарское ауылына кіретін Абай көшесінің қиылысында салынған.<ref>[http://old.sunna.kz/kz/mosque/view?id=527 «Қасым қажы» мешіті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510143002/http://old.sunna.kz/kz/mosque/view?id=527 |date=2021-05-10 }}</ref> Ғимарат намаз оқитын зал, неке қию бөлмесі, мұнара, қойма және қызмет бөлмелерінен тұрады. Алла үйі шығыс сәулет өнерінің ерекшеліктерімен салынған. Оның кешеніне гараж, санитарлық торап, пеш жағатын бөлме және қызметкерлер бөлмесі кіреді.<ref>[https://www.instagram.com/p/CIFWj6LM0F4 "ҚАСЫМ ҚАЖЫ" МЕШІТІ]</ref> Мешіт [[8 қыркүйек]] [[2008 жыл]]ы облыстағы 87-ші мешіт болып салынды. Ол Павлодарское ауылында өмір сүрген діни ағартушы Қасым Мұстафаұлы Ертісбаевтың (1870-1932) атына оның немересі Қанат Байтенұлы Омаровтың қаржысына салынды.<ref>[https://imam.ucoz.kz/news/2008-09-08-200 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНДА 87-ШІ ЖАҢА МЕШІТІ АШЫЛДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510142958/https://imam.ucoz.kz/news/2008-09-08-200 |date=2021-05-10 }}</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/maqalalar/din-men-dastur/qasym-qajy-mustafauly-1870-1932-8661 ҚАСЫМ ҚАЖЫ МҰСТАФАҰЛЫ (1870-1932)]</ref> [[2 наурыз]] [[2021 жыл]]ы ҚМДБ тарапынан ел тәуелсіздігінің 30 жылдық мерекесіне орай исламдағы бауырмалдықты нығайту мақсатында күре жол бойында орналасқан Қасым қажы мешітінде сапардағы жамағатқа арналған бөлме ашылып, жабдықталды.<ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/tort-meshitte-jolaushylar-uii-ashyldy-2121 ТӨРТ МЕШІТТЕ «ЖОЛАУШЫЛАР ҮЙІ» АШЫЛДЫ]</ref> Қасым қажы мешіті бас имамы Ермек Сыздықтың бастамасымен ай сайын әр түрлі қайырымдылық іс-шараларды өткізіп отырады.<ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/qasym-qajy-meshiti-ramazan-aiy-qarsanynda-2160 «ҚАСЫМ ҚАЖЫ» МЕШІТІ РАМАЗАН АЙЫ ҚАРСАҢЫНДА]</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/ramazan-aiynyn-ekinshi-aptasynda-2161 РАМАЗАН АЙЫНЫҢ ЕКІНШІ АПТАСЫНДА]</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/qasym-qajy-meshiti-baraat-tuninde-2134 «ҚАСЫМ ҚАЖЫ» МЕШІТІ БАРААТ ТҮНІНДЕ]</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/qarty-bar-uidin-qazynasy-bar-2069 ҚАРТЫ БАР ҮЙДІҢ ҚАЗЫНАСЫ БАР]</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/jaqsylyqqa-jarysu-ozgelerge-ulgi-2049 ЖАҚСЫЛЫҚҚА ЖАРЫСУ — ӨЗГЕЛЕРГЕ ҮЛГІ!]</ref><ref>[http://mazhab.kz/kk/janalyqtar/el-ishi/jariya-sadaqanyn-biri-qudyq-qazu-1996 ЖАРИЯ САДАҚАНЫҢ БІРІ — ҚҰДЫҚ ҚАЗУ]</ref> == Ауданы == Жалпы жер телімінің аумағы 0,25 га. Ғимарат биіктігі күмбезімен қоса есептегенде 10,08 м, ал мұнарасының биіктігі 18,3 м. Жалпы көлемі 324,74 м². Бірнеше бөлмелерге бөлінген. Ерлердің намаз залы 175,71 м². Әйелдердің намаз залы 28,49 м². Неке қию бөлмесі 61,43 м². Имам бөлмесі 14,33 м². Ғимараттың төменгі қабаты (жертөле) 327,95 м².<ref>[https://www.muftyat.kz/ru/mosque/2583 «Қасым қажы» мешіті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514120206/https://www.muftyat.kz/ru/mosque/2583/ |date=2021-05-14 }}</ref> == Мешіттің 10 жылдығы == [[2 қазан]] [[2018 жыл]]ы мешіт өз жамағатына есігін ашқанына 10 жыл толуына орай мешіттің имам-молдалары, жамағатының бастамасымен дүбірлеген салтанатты шара өтті. Ауыл жамағаты мен жастар арасына қазақ күресі, шағын футбол, балалар арасына әртүрлі ойындар ұйымдастырылып, ойын батуттары орнатылды. Мешіт ауласына киіз үйлер тігіліп, ауыл ақсақалдарына дастархан жайылса, шара соңында барлық қатысушыларға мерекелік дастархан жайылды. Облыстың бас имамы Жолдас Қоспақұлы шараға арнайы келіп жиналған жамағатқа ғибратты уағыздар айтып, мешіттің демеушілеріне, тұрақты жамағатына алғыс хаттар тапсырды.<ref>[http://ihsan.kz/kk/muftiya/view/1830 Павлодар: «Қасым қажы» мешітіне 10 жыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510142357/http://ihsan.kz/kk/muftiya/view/1830 |date=2021-05-10 }}</ref> Мешіттің имамы Ермек Сыздық былай деді: {{Дәйексөз|Мерекелік шараға орай осы мешіттің аталуына себепкер болған Қасым қажы Ертісбаевтың өмірдерегі, атқарған іс-қызметтері туралы ауылдағы Жалпы білім беретін орта мектепке арнайы көрнекілік бұрыш ашылып экспонаттар қойылса, мешіт кіреберісіне де Қасым қажының өмірбаяны орнатылды. Сонымен қатар Қасым қажының ұрпақтарының демеушілігімен мешітке ағымдық жөндеулер жүргізіліп, толығымен жаңа кілем төселді. Мешіт асханасына да жөндеу жүргізіліп, жаңадан ыдыс-аяқтармен толықтырылды. Бұл асханадан мешіт жанындағы Әбу Бәкір Сыддық медресесінің шәкірттері үш мезгіл тұрақты тамақтанып тұрады}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} [[Санат:Алфавит бойынша мешіттер]] [[Санат:Қазақстан мешіттері]] {{commons category|Mosques in Kazakhstan}} kej007adpprpe7rz1oeil19cm04q5e6 Сауыр таулары 0 661708 3642761 3642408 2026-08-14T09:42:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641641 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сауыр таулары''' — Қазақстанның Шығыс Қазақстан облысы мен Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының шекарасында орналасқан тау жотасы; ол Сауыр-Тарбағатай тау жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады және Тарбағатай тауларымен қатар осы жүйенің екінші бір бөлігін құрайды. Жотаның ұзындығы 140 км-ді, ал мұз басқан аумағы 16 км²-ді құрайды. Оның ең биік нүктесі – [[Мұзтау]] (3816 м). Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 50 км. Сауырдың шыңдары тегіс және күмбез тәрізді. Сауыр жотасының беткейлерінен бастау алып, Зайсан қазаншұңқыры мен Қара Ертіс алабын сумен қамтамасыз ететін негізгі өзендерге мыналар жатады: Кендірлік, Үйдене, Қарабуға, Жеміс, Шегелек және Темірсу. Сауыр-Тарбағатай тауларының аймағы табиғи ерекшеліктеріне сәйкес Тарбағатай таулы-далалы ауданы және Сауырдың таулы орманды-шалғынды дала-сы болып бөлінеді. Тарбағатай даласының өсімдіктері бұталы, қарағайлы болып келеді де, таудың солтүстік беткейінде альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік бет-кейде де бұталы өсімдіктер көп. Сайларда жемісжидек [[ағаш]]тары, көк терек, ақ терек шағын ормандар кездеседі. [[Тарбағатай]]дың биік шалғыны [[Алтай]] тауынан ауысса, алма, [[Түркістан]] аршасы сияқты түрлер Тянь-Шань аймағынан келген. Оңтүстік беткейдің далалық бөлігінде жусанды өсімдіктер көп, ол жайылым есебінде пайдаланылады. Тау алқабында егістік мол әрі таудың батыс беткейінде бақтар бар. Ормандары [[Сібір]] ағаштары мен Тянь-Шань шыршасынан тұрады. Бұл аймақтың Сібір мен [[Орта Азия]] аралығындағы өткінші орын екенін тағы да дәлелдейді. Сауырдың оңтүстігі мен Тарбағатайдың шығыс бөлігі аралығын [[Шілік]]ті [[шөлейт]] даласы алып жатыр.<ref>[https://stud.baribar.kz/7288/sauyr-tarbaghataydynh-zher-bederi-men-geologiyalyq-qurlysy-paydaly-qazbalaryn-tabighat-zhaghdaylary// Сауыр тауларының сипаттамасы]</ref><ref>[https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 Сауыр талуарының орналасуы]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Сауыр-Тарбағатай]] * [[Тянь-Шань]] * [[Алтай тауы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Таулар]] [[Санат:Сауыр]] [[Санат:Тарбағатай]] kp3lgqu0sapewhe8252u3ek7ae5h33h Целлер (Целль) көлі 0 662416 3642535 3409568 2026-08-13T15:17:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642535 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Целлер |Төл атауы = de/Zeller See |Сурет = ZellAmSee UferPromenade GrandHotel.JPG |Сурет тақырыбы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 750 |Ұзындығы = 3,8 |Ені = 1,5 |Ауданы = |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = 68 |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = Шмиттенбах, Тюмерсбах |Шығатын өзендер = Зальцах |Координаттары = 47.1914/12.4830 |CoordScale = |Ел = Аустрия |Аймақ = Зальцбург |Аудан = Целль-ам-Зее |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = "Целлер-Зее, Зальцбург" }} '''Целлер (Целль) көлі''' ({{lang-de|Zeller See}}; {{lang-it|Lago di Zell}}) — Аустрия Альпісіндегі тұщы [[көл]]. Ол Зальцбург федералды штатында орналасқан. Целлер көлі өз атауын жағасында тұрған Цель-ам-Зе қаласының атынан алады. == Шығу тарихы == Шын мәнінде, көл Пинцгауда (Зальцбург территориясы) орналасқан. Оның пайда болу мерзімі 10-16 мың жыл бұрын, мұз дәуірінің соңғы кезеңі болып саналады. Сол жылдары оның су бетінің ауданы қазіргіден әлдеқайда жоғары болды. Су қоймасындағы су деңгейі 10 мың жыл бұрын 50 метрге төмендеген. XIX ғасырдың ортасы ол үшін бетбұрыс жылы болды, дәл осы кезден бастап демалу үшін еуропалықтар көлге келе бастады. Целлер көліндегі жағдайлар қолайлы болғандықтан мұнда 40-тан астам спорттық ойын-сауық және белсенді демалыс түрлері дамыды. <ref>https://www.turizm.ru/austria/tsell_am_zeya/places/ozero_celler_zee/</ref> == Сипаттамасы == Көл 750 метр биіктікте орналасқан. Ұзындығы 3,8 шақырым, ені 1,5 шақырымға дейін созылған көл таулармен қоршалған. Целлер көлінің максималды тереңдігі - 68 метр. Жазда бұл көлге көптеген таулы ағындар мен жылғалар құйылады, олардың ішіндегі ең ірілері Шмиттенбах пен Тумерсбах. Көлден ұзындығы екі шақырым ғана бір канал шығады, одан су Зальцах өзеніне құяды. Паромдар тек Цель-ам-Зе және Тумерсбах қалалары арасында жүреді. Целлер көлінің оңтүстік бөлігі таяздау болып келеді.<ref name="Reference1">https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=8003{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Туристік қызметі == Мөлдір таза суы бар бұл биік таулы көл ұсақ тау ағындарымен қоректенеді. Көл барлық жағынан таулармен қоршалған, олардың артында ақ қармен жабылған [[Альпі]]нің шыңдары көрінеді. Жазда көлдегі судың температурасы 23 градусқа дейін көтеріледі. Осы уақытта мұнда көптеген демалушылар келеді. Көл тек демалу үшін ғана емес, сонымен қатар белсенді ойын-сауық үшін де қызметтер көрсетеді. Көлде желкенді қайықпен жүзуге, қайықтан балық аулауға, [[дайвинг]], [[сноубординг]]пен айналысуға, [[су шаңғылары]]мен серуендеуге жағдайлар жасалынған. Көлдің айналасында және тауларға жаяу жүру жолдары бар, мұнда велосипедпен де серуендеуге болады.<ref>https://rutraveller.ru/place/11145</ref> Қыста көл беті қалың мұз қабатымен жабылады, қысқы спорт түрлеріне арналған курортқа айналады, мұнда [[хоккей]] ойнап, коньки тебуге болады.<ref>https://lifeglobe.net/entry/2500</ref> 12 шақырым жерде Китцштайнхорн мұздығы орналасқан, ол шаңғы әуесқойлары үшін жыл бойы ашық. == Фаунасы == Көлдің оңтүстік жағында құстар мекен етеді. Онда [[суқұзғындар]], [[барылдауық үйрек]]тер, [[көкқұтан]]дар, [[аққулар]], [[қызғыш]]тар, [[балшықшылар]] және басқа да көптеген құстар мекендейді.<ref name="Reference1"/> Көлде балықтардың әр түрлі түрлері тіршілік етеді. Негізгі кездесетін балықтары: [[Ақ сақа]], [[табан балық]], [[шортан]] және [[өзен алабұғасы]].<ref>http://www.visitalps.ru/countries/austria/resorts/Zell%20am%20See/sights/%D0%A6%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%97%D0%B5%D0%B5_%28Zeller_See%29 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519174818/http://www.visitalps.ru/countries/austria/resorts/Zell%20am%20See/sights/%D0%A6%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%97%D0%B5%D0%B5_(Zeller_See) |date=2021-05-19 }}</ref> [[File:Zeller See Zell Am See.jpg|thumb|орта|800px|Целлер көлінің панорамалық көрінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Еуропа көлдері]] [[Санат:Аустрия көлдері]] smalwe7jde1s3k8qhww0c33ylgaheqi Хигучи Ичиё 0 662678 3642612 3642222 2026-08-13T19:01:26Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Иса Мусинов|Иса Мусинов]] ([[User talk:Иса Мусинов|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640561 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы|Есімі=Хигучи Ичиё|Суреті=Higuchi_Ichiyou.png|Туған кездегі есімі=Хигучи Нацу|Туған күні=[[2 мамыр]] 1872 жылы|Қайтыс болған күні=[[23 қараша]] 1896 жылы|Туған жері=[[Токио]], [[Жапония]]|Қайтыс болған жері=Токио, Жапония|Азаматтығы=Жапония|Мансабы=жазушы|Шығармашылық жылдары=1892-1896 жылдары|Бағыты=[[романтизм]]|Шығармалардың тілі=[[жапон тілі]]}} '''Ичиё Хигучи''' (樋 口 一葉 Хигучи Ичиё: 1872 ж. 2 мамыр - 1896 ж. 23 қараша) — жапон жазушыcы. Кішкентай полиция қызметкерінің отбасында дүниеге келген Хигути жеке мектепте классикалық жапон [[Поэзия|поэзиясын]] оқыды. Оның шығармаларын 1892 жылдан бастап жарық көрген. Ол [[Жапония|Жапонияд]]ағы қарапайым адамдардың өмірінен алынған әңгімелер мен повесттердің авторы ретінде танымал болды: «Шөлдегі өмір» (1892), «Он үшінші түн» (1895), «Балшық ағыны» (1895). Хигути [[Туберкулез|туберкулез]]дан 23 қараша, 1896 жылы қайтыс болды. Оның шығармалары театр және кино үшін бірнеше рет қойылды. Жапония банкінің банкнотында 2004 жылы 5000 иен номиналында бейнеленген. == Шығармалары == * «Шөлдегі өмір» - 1892 ж * «Құрдастар» - 1895 ж * «Он үшінші түн» - 1895 ж * «Балшық ағыны» - 1895. 1953 жылы экранға шықты. * «Көктемгі ағаштардың көлеңкесінде» - 1891-1896 жж == Дереккөздер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B8%D0%B3%D1%83%D1%82%D0%B8,_%D0%98%D1%82%D0%B8%D1%91 dh3ganagiy3vkxbshpdupfm3gu4ngjq Қайролла Мұқанов 0 663853 3642515 3640256 2026-08-13T13:22:03Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642515 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қайролла Мұқанұлы Мұқанов |Шынайы есімі = |Сурет = Қайролла Мұқанов.png |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 26.09.1932 |Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Тимирязев ауданы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] |Мансабы = Ұстаз, өлкетанушы |Азаматтығы = |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 5.07.2020 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мұқанов Қайролла Мұқанұлы''' ([[26 қыркүйек]] [[1932]]([[1930]]), [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] – [[5 шілде]] [[2020]]) — [[Өлкетану|өлкетанушы]], [[Тарихшы|тарихшы]], ардагер ұстаз. ==Өмірбаяны== Қайролла Мұқанов [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы Керейден]] бастау алатын әулетке жатады. Оның әкесі Мұқан, атасы Сыздық. Анасы Марғыш ол 3-4 жас болғанда қайтыс болған.<ref>Ынтымақ ауылы. Кітап. Петропавл: Солтүстік Қазақстан облыстық өлкетану мұражайы "Асыл мұра" орталығы, 2006 жыл, 173-181 беттер.</ref> Қ.Мұқановтың құжаттарында туған күні 1932ж. 26-шы қыркүйек деп белгіленген, алайда әжесінің айтуынша, ол 1930 жылы дүниеге келген. 1949 ж. [[Дмитриевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дмитриевка]] жеті жылдық мектебін бітірді. 1952 ж. [[Октябрь (Солтүстік Қазақстан облысы)|Октябрь ауданындағы]] орта мектебін күміс медальмен бітірді. Алматыдағы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің философия бөлімінде 3 курс оқып, 3-курста тарих факультетіне ауыстырылды. == Балалық шағы == ====Қызметі==== 1958-1959 оқу жылы Хрущев совхозының орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі болып істеді. 1959 ж. Городецкий сегіз жылдық мектебіне директор етіп тағайындалды. Осы қызметте 12 жыл бойы істеді. 1971 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. Осы қызметте 23 жыл істеді. 1995-2001 ж.ж. Облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер әрі аға оқытушы болып істеді. 2001 ж. бастап Облыстық өлкетану мұражайының жанында ғылыми, әдеби, тарихи "Асыл мұра" орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ====Қоғам жұмысы==== 1972-1995 ж.ж. үздіксіз Халық ағарту және ғылыми мекемелері жөніндегі Солтүстік Қазақстан профсоюз комитетінің Президиумының мүшесі, облыстық табиғатты қорғау қоғамы Президиумының мүшесі болды. 1992 жылдан бастап облыстық ардагерлер Кеңесінің мүшесі. 1990-2005 ж.ж. облыстық "Қазақ тілі" қоғамы төрағасының орынбасары болды. 1995 жылдан бастап облыстық Сәбит Мұқанов атындағы әмбебап кітапханадағы өлкетанушылар клубының мүшесі. ==Еңбектері== Қ.Мұқановтың "Ақын ізі", "Ынтымақ ауылы" еңбектері бар. Ол "Арманды ақын", "Көркем сөздің шебері", "Ұстаз ұлағаты", т.б. кітаптарды шығаруға қатысқан. Сондай-ақ оның газеттерде, журналдарда жарияланған мақалалары бірнеше жүзден асады. ==Марапаттары== * "Құрмет белгісі" ордені, * "КСРО халық ағарту ісінің отличнигі", "Қазақ ССР халық ағарту ісінің отличнигі" белгілері, * "Ыбырай Алтынсарин" медалі, * ҚР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақ ССР халық ағарту Министрлігінің, Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталары, * "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл" мерекелік медалі. == Дереккөздер == <references/> sbj5orkqka88gb6dkh4v37dcxc8n3jb Эдерсон Сантана ди Мораес 0 664066 3642517 3356585 2026-08-13T13:55:47Z Zafer 26180 Photo changed 3642517 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі= Эдерсон | сурет = Ederson Moraes 31 Fenerbahçe 20260805 (7) (cropped).JPG | азаматтығы = [[Бразилия]] | туған күні = 17.8.1993 | бойы = 188 | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]] | номері = 31 | клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2012|{{ту|Португалия}} Риберайю|29 (-30) |2012—2015|{{ту|Португалия}} [[Риу Аве (футбол клубы)|Риу Аве]]|37 (-43) |2015—2017|{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]|37 (-16) |2017—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|145 (-105)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2017—|{{футбол|Бразилия}} |12 (-6)}} }} '''Эдерсон Сантана ди Мораес''' ({{lang-pt|Ederson Santana de Moraes}}; [[17 тамыз]] [[1993 жыл]], [[Озаску]], [[Сан-Паулу]]), немесе қысқаша '''Эдерсон''' ({{lang-pt|Ederson}}) — бразилиялық футболшы, қақпашы. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Бенфика» (Лиссабон) * Португалия чемпионы (2): 2015/16, 2016/17 * Португалия кубогы: 2016/17 ; «Манчестер Сити» * Англия чемпионы (3): 2017/18, 2018/19, 2020/21 * Англия кубогы: 2018/19 * Лига кубогы (4): 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21 * Англия суперкубогы (2): 2018, 2019 === Ұлттық === ; Бразилия * Америка кубогының жеңімпазы: 2019 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Манчестер Сити ФК құрамы}} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Риу Аве ФК ойыншылары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] q1s0197ukvisci4xm0od9w5u0xembyb Чарвак су қоймасы 0 665284 3642537 3357599 2026-08-13T15:35:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642537 wikitext text/x-wiki {{Су қоймасы |Атауы = Чарвак су қоймасы |Шынайы атауы = uz/Chorvoq Suv Ombori |Сурет = Lac Tcharvak.jpg |Сурет атауы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = 37 |Көлемі = 2 |Жағалық сызықтың ұзындығы = 94 |Ең терең жері = |Орташа тереңдігі = |Мөлдірлігі = |Су жинайтын орынның аумағы = 3200 |Құйылатын су ағындары = Пскем, Көксу, Шатқал, Науалысай, Шымғансай |Шығатын су ағындары = Шыршық (өзен)|Шыршық |Толтырылған жылы = 1970 |Бөгет биіктігі = 169 |Координаттары = 41.6375/70.0333 |CoordScale = |Ел = Өзбекстан |Аймақ = Ташкент облысы |Аудан = Бостандық ауданы (Өзбекстан) |Ортаққордағы санаты = Charvak Reservoir }} '''Чарвак су қоймасы''' ({{lang-uz|Chorvoq Suv Ombori}}) — [[Батыс Тәңір тауы|Батыс Тянь-Шань]] сілемдерінде, [[Өзбекстан]] астанасы [[Ташкент]] қаласының солтүстік-шығысында орналасқан жасанды [[су қоймасы]]. Жергілікті тұрғындар арасында Ташкент теңізі деген атпен белгілі. Чарвактың жағалауы 100 км-ге созылып жатыр. Жағалаудың көптеген жерлерінде жабдықталған [[жағажай]]лар, пансионаттар мен демалыс базалары бар.<ref>https://wikiway.com/uzbekistan/charvakskoe-vodokhranilishche/ Чарвакское водохранилище (Lake Charvak)</ref> == Тарихы == [[Сурет:Chorvoq Staumauer.JPG|thumb|солға|200px|Чарвак плотинасы]] Чарвак су қоймасы 1970 жылы Шыршық өзенінің арнасында жасалынды. Өткен ғасырдың 60-жылдарының ортасында [[Ташкент]]те қатты жер сілкінісі болды және қаланың едәуір бөлігі қираған болатын. [[Қалпына келтіру]] жұмыстары кезінде электр энергиясының сұранысы қажет болғандықтан гидроэлектр станциясын салу туралы шешім қабылданды. 1964 жылы энергетиктер мен ГЭС құрылысшыларына арналған Чарвак кенті құрылды. 60-жылдардың соңында құрылыс барысында биіктігі 169 м болатын тас бөгет салынды. Тау аралық бассейн сумен толтырылғаннан кейін Червакский деп аталып, [[су қоймасы]] пайда болды. Бүгінде бұл [[Өзбекстан]] тұрғындары мен бүкіл әлемнің [[турист]]ері үшін сүйікті демалыс орнына айналды.<ref>https://touristam.com/charvakskoe-vodohranilische.html Чарвакское водохранилище, Узбекистан. Фото, зоны отдыха, как добраться из Ташкента. История создания</ref> == Сипаттама == Алып жатқан жер аумағы 37 км<sup>2</sup> шамасында, көлемі 2км<sup>2</sup>. Жағалық сызықтың ұзындығы 94 км құрайды. Суы [[мөлдір]], тек кіреберістің басында ұсақ құмның әсерінен лайлану пайда болады. [[Жаз]]да ауа температурасы +35°C-қа дейін көтеріледі, ал су +25°C-қа дейін жылынады, [[қыркүйек]] айының соңында айтарлықтай салқындату басталады. [[Сурет:Nhjl1514226082945947 b.jpg|солға|220px|]] Кейбір бөліктерінде суда өсетін өсімдіктер кездеседі, балықтардан [[ақ сақа]], [[пелядь]], [[сазан]], [[Бақтақ|форель]] және [[шармай]] кездеседі. Қыркүйек-[[қазан]] айларында балық аулау маусымы басталады. Кеңістік [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] мен [[Шатқал жотасы|Шатқал жоталары]] арасында созылып, таулы жағалау құрайды. Бөгеттен бірнеше шақырым жерде тарихи және археологиялық орындар бар: Обирахмат - алғашқы адамдар орны, Чинар - жартастағы суреттер салынған [[үңгір]], Убайдулла Ахрор және Ховенди ат-Тахур (Шейхантаур) дүниеге келген Богистон ауылы.<ref>https://www.tourister.ru/world/asia/uzbekistan/city/tashkent/lakes/33660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126132618/https://www.tourister.ru/world/asia/uzbekistan/city/tashkent/lakes/33660 |date=2025-01-26 }} Чарвакское водохранилище</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан су қоймалары]] 1o0zhckl4l2dtux66gjxsj66qud3zwb Үдерұлы Сұлтануәйс (Арал хазірет) 0 665511 3642572 3642179 2026-08-13T18:06:01Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607333 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]]-Себек-Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хива, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің № 4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балдары Дәулетәли және Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдулла ұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы,профессор Ә. Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи - танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтседе елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей қазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік – батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 м жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] 5fepwfz2yltvnv0w7d2wr7870cubmvr Сырымбет Мәмбетұлы 0 666301 3642573 3642182 2026-08-13T18:06:01Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Сәуле Қалиолдақызы|Сәуле Қалиолдақызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640438 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = тамыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сырымбет Мәмбетұлы (Алжан)''' (XVII—XVIIIғғ) — қазақтың батыр қолбасшысы. Алматы обылысы [[Райымбек]] ауданы Хантәңірі өңірінен, Ұлы жүз [[Албан]] руының [[Шоған]] абыз- Сегізсары тармағынан. Сырымбет батырдың белгісі қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Жөлек ауылының маңайында, қыпшақтың Көзей аталығынан шыққан Жұғы әулиенің қасында орналасқан. ХVІІ ғасырдың 2 жартысы, ХVІІІ ғасырдың І жартысы Қазақ хандығы үшін өте ауыр кезең болды. Қазақ хандығына жоңғарлар, Еділ қалмақтары және басқа да жаулар жан-жағынан қазақ ұлыстарын шауып, малдары мен отбастарын тұтқындап, алып кетіп отырды. Осы кезеңде Сыр бойында (Қызылорда облысы) қанды шайқастар болып жатады. Сол аласапыран заманда Сыр бойында (нақтылай айтсақ Шиелі өңірі, Жолек қорғанының маңайында ) қазақтың атақты қаһарман ұлы Сырымбет батыр жер жастанды. Сырымбет батырдың тегі Ұлы жүз, [[Албан]], оның ішінде [[Шоған]] руынан шығады. Батыр бабамыз ХVІІ ғасырдың 2 жартысында өмір сүрген. Сырымбет батырдың белгісі қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Жөлек ауылының маңайында, қыпшақтың Көзей аталығынан шыққан Жұғы әулиенің қасында орналасқан. Сырымбет батырдың ұрпақтары батыр бабасына тағзым етіп белгі орнатқан. [Бақытжан Ахметбектің дерек қорынан, мәлімет Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Жөлек ауылының әкімі болған Бегімбет ағадан және осы ауылдың түлегі Қызылорда гуманитарлық университетінің магистрі Алтынбекова Сәуледен алынған.] Сырымбет батырдың негізі елі қазіргі Алматы облысында қоныстанған ғой. Батыр Сыр бойында жаугершілік заманда қаза болуы мүмкін. Бірақ, Сырымбет батырдың өзі өлсе де, атын өшірмейтің артында өңкей батыр болып өткен ұрпақтары шығады. Сырымбет батырдың баласы [[Ханкелді батыр]] 1733 жылы Ұлы жүздің [[Қодар би]], [[Төле би]], Сатай, Бөлек батырлармен бірге орыс патшасы Анна Иоановнаға елші жіберіп, Ресейдің қол астына алуын өтінген. Ханкелді батырдан Түке дүниеге келеді, одан әйгілі Райымбек батыр (1705/30—1780/1814) дүниеге келеді. Райымбек он бес жасқа келгенде атасы Ханкелді жауға жасақ жинап, аттанып кеткенін естіп, анасынан, ауылдағы қарттардан бата алып, ішінен «Атам Сырымбет батырдың әруағы қолдай гөр, жаудан қайтпасқа мен серт беремін, жәрдемдеріңізді сіздер бер» деп жорықшылардың артынан жүріп кетіпті. Райымбек Қараталдың бойында шұбырып жүрген қалын сарбаздың ішіне келіп кіріп кетеді. Бұлардың бәрі жүріп отырып, Іле суының бойына келіп, одан әрі өте алмай, тек Райымбек қана өтеді. (Қ.Табылдиев. «Қазақ батырлары» Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен). Қазақтар ұзақ жылдарға созылған жоңғар шапқыншылығына қарсы өздерінің тәуелсіздігі мен бостандығы үшін әділетті соғыс жүргізді. Бұл күресте қазақ жерінің оңтүстік-шығыс шебіне орналасқан Жетісудың тұрғындары жаудың дүркін-дүркін қайталаған басқыншылық шабуылдарына бүкіл казақтың жасақшыларының бірінші легінде тойтарыс беріп отырды. Ортақ жауға қарсы күресте бүкілқазақтық мүдделердің символы болған Төле би, Абылай хан сияқты мемлекет қайраткерлері, Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Райымбек, Наурызбай сияқты батырлар өздерінің есімдерін мәңгілік даңққа бөледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ghn3z0b5oogwfhs7m1j1jfy4ndocxgy Қосыбек Салтанатұлы Ирзағалиев 0 669851 3642687 3112780 2026-08-14T05:55:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642687 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қосыбек Салтанатұлы Ирзағалиев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.11.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы]], [[Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[ветеринария]] |Жұмыс орны = [[Атырау мемлекеттік университеті|Атырау Мемлекеттік университеті]] |Ғылыми дәрежесі = ветеринария ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Еділбай қойы|Еділбай тұқымды қойыларын]] зерттеуімен |Марапаттары = {{{!}} {{{!}} {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{Еңбек ардагері медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]] {{!}}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қосыбек Салтанатұлы Ирзағалиев''' ([[2 қараша]] [[1946 жыл]]ы [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау]]) - ауылшаруашылық ғылымдарының докторы (2010). Атырау облысы [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]] және [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы аудандарының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]. [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]. == Толығырақ == Қосыбек Салтанатұлы Ирзағалиев 1946 жылы 2 қарашада [[Гурьев облысы]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында]] дүниеге келді. 1964 жылы совхозда шопандықтан еңбек жолын бастады. 1970 жылы [[Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институт|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтін]], 1982 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Зоотехникалық-малдәрігерлік институтты бітіргеннен кейін Қызылқоға ауданының Абай атындағы совхозда ферма зоотехнигі болып жасады. 1972-1977 жылдары совхоз комсомол комитетінің хатшысы, облыстық комсомол комитетінде нұсқаушы, бөлім бастығы. 1977-1990 жылдары облыстық партия комитетінде нұсқаушы, аудандық партия комитетінің хатшысы, облыстық партия комитетінің бөлім бастығының орынбасары, инспекторы. 1990-2002 жылдары облыстық агроөнеркәсіптік төреағасының бірінші орынбасары, облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары. 2002-2007 жылдары Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрлігінің Атырау облыстық аумақтық басқармасының (кейіннен инспекция) мемлекеттік мекемесінің бастығы болып қызмет атқарды. 2008-2017 жылдары [[Атырау мұнай және газ университеті|Атырау мұнай және газ институтында]] аға оқытушы. 2017 жылдан бүгінге дейін [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]]нде аға оқытушысы болып қызмет жасайды. == Ғылыми қызметі == Оқытушылық қызметте де студенттерді білімділікке, біліктілікке, адамгершілікке тәрбиелеп, сапалы маман дайындауда абыройлы еңбек етуде. Дәріс оқитын пәндерінен студенттерге арнап 36 оқу-әдістемелік жиынтықтарын және көрнекті құралдар шығарды. Оның қатынасуымен облыста қарақөл және еділбай қойларының үш зауыттық сүлелері, алты зауыттық желілері және бір түйе типі шығарылды. Сегіз патент иегері. Оның ғылыми жетекшілігімен 2 кандидаттық диссертация қорғалды, 70-ден астам ғылыми мақалалары жарық көрді. 2000 жылы Алматы қаласындағы Казак кой шаруашылыгы гылыми-зерттеу институтында "Едiлбай койынын Сүйіндік зауыттык сулесiнiн онiмдiлiк касиеттерi" тақырыбына ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаттығына диссертациясын қорғады. 2010 жылы Алматы қаласындағы Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институтында “Атырау өңіріндегі еділбай қойларын жетілдіру және олардың жаңа түрлерін шығарудың теориялық негіздері” тақырыбына докторлық диссертациясын қорғады. == Ғылыми еңбектері == Атырау облыстағы «Қүрманғазы» атындағы, “Мақаш” атындағы және “Сүйіндік” еділбай қойын өсіретін асыл тұқымды қой зауыттарында ғылыми жұмыстар жүргізіп келеді. «Еділбай қойы Сүйіндік зауыттық сүлесінің өнімділік қасиеттері», «Атырау өңірінің еділбай қойы», «Атырау құйрықты қойлары» және 2019 жылы шет елден «Едилбайская овца Нарынкумов» атты кітаптарын шығарды.<ref>https://m.azh.kz/ru/news/view/25547 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123111/https://m.azh.kz/ru/news/view/25547 |date=2021-10-04 }}</ref> «Атырау арғымақтары» атты кең форматты кітаптың авторларының бірі. == Қоғам қызметі == Облыс ардагерлер ұйымының пленум мүшесі, облыс ауылшаруашылығы ардагерлері бастауыш ұйымының төрағасы, Атырау облысы «Нұр Отан» партиясының «Ауылды қолдау және дамыту» бағыты бойынша комиссияның мүшесі, Қазақстан Республикасының ұлттық ат спорты федерациясының мүшесі және Ұлттық ат спорт ойындарының жоғары дәрежелі төрешісі. == Отбасы == Жолдасы Құспанова Қадиша 1970 жылы [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдер институтының]] француз тілі мамандығы факультетін бітірген, облыс мектептерінде оқытушы болып қызмет жасады, қазірде құрметті демалыста. Жоғары санаттағы мұғалім, Республика білім беру үздігі. Жанұяда екі бала тәрбиелеп өсірген, екеуіде жоғары білімді мұнай саласында қызмет атқарады. == Марапаттары == Қазақстан Республикасының мемлекеттік «Ерен еңбегі үшін», «Еңбек ардагері», мерекелік «Тыңға 50 жыл», Авиация генерал-майоры Талғат Бигелдінов атындағы<ref>https://pricom.kz/aktualno/hotya-fanfaryi-otgremeli.html</ref>, Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жылдығы<ref>https://m.azh.kz/index.php/ru/news/view/41231 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123111/https://m.azh.kz/index.php/ru/news/view/41231 |date=2021-10-04 }}</ref>, «Қой сүлесі авторы» медалдарымен, Республикалық кәсіподақтар одағының «1-ші дәрежелі Еңбек даңқы» белгісімен, Ауыл шаруашылығы министрлігінің, бірнеше рет облыстық маслихаттың Құрмет Граммоталарымен және облыс әкімдерінің Алғыс хаттарымен марапатталды. Атырау облысы Қызылқоға және Құрманғазы аудандарының Құрметті азаматы. 2021 жылдың 29 қыркүйекте өткен Атырау облыстық мәслихатының VII сессиясы шешімімен «[[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]» атағы берілді.<ref>https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123824/https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata |date=2021-10-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]] 5vf1sx1zb7tpu8xuiv7z4khdpn1t4qy Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3642696 3642371 2026-08-14T07:00:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642696 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88011||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96686||76981||11067||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||2||{{u|Мағыпар}}||86314||81140||924||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84040||68776||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55564||30516||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49021||40273||1766||102||629||17||11||4503||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||34287||31695||213||7||1063||72||0||1495||153 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||134||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22906||21590||796||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22800||21396||436||44||276||11||0||332||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19763||10211||1389||41||7094||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17257||12281||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11436||6966||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10147||7976||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8373||5793||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8208||5778||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4435||3892||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3760||3703||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3295||2611||363||116||106||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3140||3066||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2146||1830||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||95||{{u|Gliwi}}||1543||1537||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1174||1101||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||140||{{u|Wikuiser}}||1082||785||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||932||799||15||0||0||0||0||4||0 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||729||755||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||685||676||0||1||0||0||0||6||1 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||171||{{u|Tuttiorchestra687}}||596||595||0||0||0||0||0||3||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 8twgvzoia0jqygekyo98sketesdvgzv Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3642792 3642458 2026-08-14T11:00:47Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642792 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145876||131252||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132739||127395||793||15||62||17||10||2859||1563 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113820||1||0||0||0||0||0||113819||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89017||89017||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79298||79283||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26607||22826||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14714||13694||468||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||169||167||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 9kzrno3y8gmv23jgov4uyafo4vh4klt Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3642510 3642276 2026-08-13T13:07:32Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642510 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2669||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2426||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1350||314||1||315||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||608||318||0||10||861||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||534||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Sagzhan}}||530||91||2||23||212||30||0||0||0 |- |49||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||522||506||3||651||4859||32||15||3||4 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||210||23||0||34||82||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||144||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||66||210||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |309||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |311||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |316||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||47||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mheidegger}}||40||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |396||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |401||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |402||{{u|Dostoevskykz}}||38||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||36||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |491||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |494||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |495||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |501||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |506||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |508||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |509||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |519||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |530||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |531||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |643||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |753||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |755||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Ayazhan10}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |779||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |781||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |788||{{u|Садықова Ақгүл}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |799||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |812||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |825||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |826||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |830||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |833||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |834||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |836||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |837||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |845||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |849||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |854||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |857||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |858||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |864||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |881||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |886||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |904||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |912||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |914||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |926||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |931||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |938||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |941||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |942||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |943||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |953||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |962||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |963||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1002||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1004||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1016||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1024||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1032||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1046||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1061||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1065||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1089||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1103||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1104||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1107||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1136||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1142||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1174||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1177||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1182||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1184||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1197||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1201||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1208||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1260||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1290||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1300||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1431||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1433||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1434||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1446||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1447||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1463||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1466||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1492||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1522||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1539||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1557||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1558||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1565||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Вилюс М}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1690||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1704||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1710||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1715||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||305||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 2nlhruiq0fbc1ua6k9yn0m9s3cx63ts Синва 0 678180 3642763 3642390 2026-08-14T09:42:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579450 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Силва |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы =30 |су алабының ауданы = |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Карпат таулары]] |сағасы = Шайо |еңістігі = |ел = [[Мажарстан]] |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} Синва ( маж. Szinva ) — [[Мажарстан|Мажарстанның]] солтүстігіндегі өзен, Сайо өзенінің бір саласы. Көзі [[Карпат таулары|Карпатта]] орналасқан. Өзеннің ұзындығы 30 км, оның 20-сы [[Мишкольц]] қаласы арқылы өтеді, өзен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Өзен арқылы 70-тен астам көпір салынды, кейбір жерлерде өзен жер астында ағып жатыр. ==Географиялық жағдайы== Синва мен жақын маңдағы Гарадна ағынындағы бөгеттердің құрылысы [[1770 жыл|1770]] жылы Хамори көлінің пайда болуына себеп болды. Елдегі ең биік сарқырамалар Синвада орналасқан, бұл туристер үшін жақсы ойын-сауық<ref>https://hu.igotoworld.com/ru/poi_object/345382_waterfall-lillafred.htm</ref>. Өзеннің негізгі суы қаланы қамтамасыз ету үшін пайдаланылғандықтан, ал өзеннің жоғарғы ағысы жазда жиі кеуіп қалатындықтан, сарқырамаға арналған су сорылады. ==Тасқындар== Синва 1878 жылы 19 ғасырдағы ең ірі су тасқынын тудырды. Су тасқыны кезінде 400-ге жуық адам қаза тауып, Мишкольц орталығы қирап қала жаздады. <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1627791</ref> ==Өзеннің қазіргі жағдайы== 1990 жылға дейін Мишкольц ауыр өнеркәсіптің орталығы болған кезде, өзеннің суы негізінен қағаз фабрикасының әсерінен қатты ластанған. Бүгінгі күні ол әлдеқайда таза және тіпті балықты қамтиды. Мишкольцтағы ең үлкен сауда орталықтарының бірі өзеннің екі жағында салынған және ғимараттар Синва арқылы өтетін көпір арқылы біріктірілген. Жаңадан салынған «Синва террасасы» алаңы да өзен атымен аталған <ref>https://www.columbista.com/ru/showplace/reka-sinva</ref>. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} tv7fh5c9fmzflvk58yborlkc8xh6i28 Алып алтын көртышқан 0 678471 3642621 3642394 2026-08-13T19:05:47Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3610973 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:NHM Chrysospalax trevelyani (cropped).JPG|нобай|Алып алтын көртішқан]] '''Алып алтын көртышқан''' — шағын аумақта кездесетін сирек түр. Саны белгісіз, бірақ тым аз кездеседі. Соңғы жылдары олар тіпті азайып бара жатыр. Оның азаюы құрғақшылыққа байланысты болуы мүмкін. Қазіргі уақытта алып алтын көртышқан жойылу алдында тұр. Бұл түр [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкадан]] шыққан. Алып алтын көртышқанның денесінің ұзындығы 23 см-ге дейін болады. [[Тері]]сі қалың, жұмсақ, бірақ басқа түрлерге қарағанда қатқыл. Оның түсі қызыл, сарғыш-қоңыр немесе металл реңктері бар қара қоңыр болып келеді. Олар ормандарда мекендейді. Тіршілік ету ортасына ерекше талаптар қояды: жұмсақ топырақты, тоғай аумақтарын таңдайды; тік [[беткей]]лер мен [[Жартас|жартасты жерлерден]] аулақ жүреді. Олар, негізінен, [[омыртқасыздар]]мен қоректенеді және тамағын [[Құрлық|құрлық бетінен]] табады. Алып алтын көртышқандар [[Жаңбырлы кезең|жаңбырлы маусымда]] көбейеді. 4jkhhm8youwik9jn6xd03386v7xyak3 Үнді тырнасы 0 679515 3642766 3642244 2026-08-14T09:43:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3587127 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Anastomus oscitans - Bueng Boraphet.jpg|нобай|Үнді тырнасы]] '''Үнді тырнасы''' — Үндістанда, Камбоджада, Непалда, Вьетнамда және Солтүстік Австралияда кездесетін үнді тырнасы ең биік тырна болып табылады. Бұл құстың бойы 2 м, қанатын жайғандағы ұзындығы 2,4 м-ге жетеді. Оны ашық қызыл басы мен мойнына қарап оңай тануға болады. == Дереккөздер == <references/> ai64erizt252i8804sdqw3i8yly569g Америка құтаны 0 679516 3642622 3642396 2026-08-13T19:05:49Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624980 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Maguari Stork (Ciconia maguari).jpg|нобай|Америка құтаны]] {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Америка құтаны''' — Солтүстік Америкада кездесетін жалғыз құтан. Олар – ұзын күшті тұмсығы бар, басы түксіз үлкен құтандар. Ересек америкалық құтандардың биіктігі 83-­114 см, қанатын жайғанда ұзындығы 147-­180 см­-ге жетеді. Олар таяз батпақтардың жанын мекендеп, уақыттарының көп бөлігін сонда балықтарды, шаяндарды, құрбақаларды және басқа да кішкентай жануарларды жеумен өткізеді. Ұрпақ әкелу мерзімі кезінде америкалық құтандар 200 кг-­ға дейін балық жейді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224110053/https://tilalemi.kz/books/7371.pdf |date=2022-02-24 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Құстар]] [[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]] ebkadmka8q5xp71w928jc29gkhqd9p9 Виркин үкісі 0 679524 3642623 3642407 2026-08-13T19:06:07Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Tilaqtobe|Tilaqtobe]] ([[User talk:Tilaqtobe|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3587104 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Виркин үкісі''' — ең үлкен және ең күшті үкілердің бірі. Оның басында үлкен мүйіз тәрізді түйіні болады. Виргин үкісінің ұзындығы 56 см, ал салмағы 1 кг-нан 2,5 кг-ға дейін жетеді. == Дереккөздер == <references/> rl9aoz5jd8q21wenn9zhbw9kcpze09g Дукер 0 679712 3642764 3642246 2026-08-14T09:43:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3606831 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Common Duiker (Sylvicapra grimmia) (6600952953).jpg|thumb|200px|[[Дукер]]]] '''Дукер''' немесе '''қырлы антилопа''' — 3 тұқымдасқа біріккен 19 түрден тұратын артиодактильділер тұқымдасы. Cephalophus тұқымдасына Сахараның оңтүстігінде Экваторлық және Оңтүстік Африкада кездесетін бөкендердің 15 түрі кіреді. Бұл жету қиын жерлерді ұнататын ұялшақ және қол жетпес кішкентай тіршілік иелері; көбінесе - орман тұрғындары. Олардың аты африкан тіліндегі «сүңгуір» сөзінен шыққан, себебі суға немесе бұтаға секіру арқылы тез жасырыну мүмкіндігі. Олардың биіктігі 15-тен 50 см-ге дейін, салмағы 5-тен 30 кг-ға дейін, кейбір даралардың ұзындығы 10 см-ге дейін мүйізі бар. Дукерлер өте сергек. Артқы аяқтарына қарағанда доға тәрізді денелі және алдыңғы аяқтары қысқа болғандықтан, олар қалың бұталарды жақсы таңдайды. Олар қоректілер: жайылымдар, тұқымдар, жемістер, жәндіктердің дернәсілдері, ұсақ омыртқалылар және басқа жануарлардың нәжістері. Олар көбінесе құстардың немесе маймылдардың үйірлерінің соңынан түсіп, жемістер мен тұқымдарды жинайды. Олар, сонымен бірге, жыртқыш: олар жәндіктерді жейді, тіпті кеміргіштерді немесе кішкентай құстарды қуып, ұстайды. Көк дюкер құмырсқаларды жақсы көреді. Олардың кейбіреулері түнде тіршілік етеді, күндіз қалың бұтаға тығылады. Өсімдіктерде олар биік шөптер немесе бұталар болып жасырылған өздерінің тұрақты жолдарын жасайды. Өздерін қорғай отырып, олар кішкентай жыртқыштарды өлтіре алады. == Дереккөздер == <references/> mqbxsef9jyj7htr7qx71f9pe336gfvm Кадьяк аюы 0 679958 3642765 3642250 2026-08-14T09:43:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] соңғы нұсқасына қайтарды 3604281 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Таксон |атауы = |суреті = Kodiak brown bear FWS 18392.jpg |сурет атауы = Кадьяк аюы |патшалық = Жануарлар |Домен = Эукариоттар |Тип =Хордалылар |Табы =Сүтқоректілер |Отряд =Жыртқыштар |Тұқымдас = Аюлар |Отбасы = Аю |Түр = Кадьяк аюы |латын = Ursus arctos middendorffi |автор = [[Меррием, Клинтон Харт|Merriam]], 1896 | wikispecies = Ursus arctos middendorffi }} ''' Кадьяк аюы ''' немесе ''' аляскалық қоңыр аю''' – ең үлкен қоңыр аю. Оның үлкендігі ақ аюдың үлкендігіне кішкене ғана жетпейді. Бұл аю – Америка Құрама Штаттарының Аляскаға қарасты Кадьяк аралының жергілікті аңы. ==Сыртқы белгілері== Кадьяк аюларының ұзындығы 2,8 метрге дейін және құрғақ жерлерде биіктігі 1,6 метрге дейін жетеді. Ең массивті үлгілердің салмағы жарты тоннадан асады. Ең үлкен кадьяк аюының салмағы 780 кг болады. Олардың мекендейтін жерлерінде қысқа қыс және азық-түлік мол. Олар жинақы және бұлшықет денесі, ұзын және күшті аяқтары және массивтік басы бар қоңыр аюдың әдеттегі дене бітіміне ие. Кең көздері қоңыр түске ие. Артқы аяқтарының табаны дөрекі терімен жабылған, сондықтан олар аюды ылғал мен суықтан қорғайды. Кадьяк аюларының құйрығы, барлық аюлар сияқты, өте қысқа. == Тіршілік ету салты == Кадьяктардың тіршілік ету салты жалпы алғанда басқа қоңыр аюлардың өмір сүру ерекшеліктеріне ұқсас. Олар көбіне дара өмір сүреді, алайда олардың мекендеу аумағы Солтүстік Американың басқа өңірлеріндегі аюларға қарағанда едәуір шағын болады. Суық мезгілде кадьяктар қысқы ұйқыға кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Куваев О. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Два цвета земли между двух океанов |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Художественная лит-ра |жыл=2005|томы= |беттері=|барлық беті=576|сериясы= |isbn=5-280-03359-6 |тиражы= }}</ref> Кадьяктар – бәрін жейтін [[жануарлар]]. Олар шөптесін өсімдіктермен, жидектермен, тамырлармен қатар етпен және өлексемен де қоректенеді. Олардың қорегінде балық ерекше маңызды орын алады. Жаз бен күз мезгілдерінде албырт балықтарының уылдырық шашу көші кезінде ондаған кадьяк тайыз өзендерге жиналып, судан балық аулайды немесе сарқырамалардан секіріп өткен балықтарды ауада қағып алады. Кадьяктардың көбею ерекшеліктері де басқа [[Қоңыр аю|қоңыр аюларға]] ұқсас. Шағылысу кезеңі көбіне маусым немесе шілде айларында өтеді, бірақ ұрықтанған жұмыртқа жасушасы тек қараша айында ғана дами бастайды. Қысқы ұйқы кезінде, қаңтар немесе ақпан айларында бірден үшке дейін қонжық дүниеге келеді. Қонжықтар анасымен шамамен үш жасқа дейін бірге болады. Осы кезеңнен кейін аналығы оларды емізуді тоқтатады, ал оның ағзасында болатын гормондық өзгерістер мінез-құлқына да әсер етеді. Ұрғашы аю қонжықтарды ұрып, тістеп, ырылдап, оларды өз бетінше кетуге мәжбүрлейді. Қонжықтардың тек жартысы ғана ересек жасқа дейін жетеді. Кадьяктар өз аумағын қатаң қорғамайды, дегенмен әрқайсының жеке мекендеу аймағы болады. Аталықтарының аумағы аналықтарының аумағынан бірнеше есе үлкен келеді. == Дереккөздер == <references/> k01y0vd08dz8odnc8hllxrr7mbsgzvq Қазақстанның таратылған аудандары 0 683612 3642625 3453506 2026-08-13T19:12:43Z Casserium 68287 3642625 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakhstan districts 1996.png|400px|thumb|Қазақстанның 1996 жылғы әкімшілік бөлінісі]] 1991 жылдың 16 желтоқсанынан бері Қазақстанның таратылған, жаңадан құрылған, атауы өзгерген аудандары мен аудан орталықтарының тізімі == Ақмола облысы == * [[Сілеті ауданы]] — [[Сілеті (Ақмола облысы)|Сілеті]] ауылы (1973-1997) ** 1997 жылы 5 ауылдық округі [[Ақкөл ауданы|Алексеев ауданы]]на, 4 ауылдық округі [[Ерейментау ауданы|Ерментау ауданы]]на, 2 кенті [[Степногорск қалалық әкімдігі|Степногорск]] қаласының қарамағына берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003370_ Ақмола облысының Сiлетi ауданын тарату туралы]</ref> == Ақтөбе облысы == * [[Ақтөбе ауданы]] — [[Қарғалы (Ақтөбе облысы)|Қарғалы]] ауылы (1928-1933, 1970-1997) ** 1997 жылы 1 ауылдық округі [[Алға ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қарғалы ауданы|Ленин ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Мәртөк ауданы]]на және 4 ауылдық округі [[Ақтөбе қалалық әкімдігі|Ақтөбе]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д3">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003550_ Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Қостанай облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> * [[Әйтеке би ауданы (Қазақ КСР)|Әйтеке би ауданы]] — [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қарабұтақ]] ауылы (1928-1930, 1935-1997) ** 1997 жылы 5 ауылдық округі Бөгеткөл ауданына, 2 ауылдық округі [[Хромтау ауданы]]на беріліп, Бөгеткөл ауданы [[Әйтеке би ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д3" /> * [[Исатай ауданы (Ақтөбе облысы)|Исатай ауданы]] — [[Ақырап]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Қобда ауданы]]на қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003427_ Ақтөбе облысының Исатай ауданын тарату туралы]</ref> * [[Мұғалжар ауданы#Мұғалжар ауданы (1966-1997)|Мұғалжар ауданы]] — [[Ембі]] қаласы (1966-1997) ** 1997 жылы Октябрь ауданына қосылып, Октябрь ауданы [[Мұғалжар ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д3" /> == Алматы облысы == * [[Күрті ауданы]] — [[Ақши (Іле ауданы)|Ақши]] ауылы (1972-1997) ** 1997 жылы 1 кенті мен 4 ауылдық округі [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданына]], 5 ауылдық округі [[Балқаш ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Іле ауданы]]на берілді.<ref name="Д1" /> * [[Шелек ауданы]] — [[Шелек (ауыл)|Шелек]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]] ауданына қосылды.<ref name="Д1" /> == Атырау облысы == * [[Балықшы ауданы]] — [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] кенті (1930-1933, 1957-1963, 1964-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Атырау қалалық әкімдігі|Атырау]] қаласының қарамағына берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003515_ Атырау облысының Балықшы ауданын тарату туралы]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == * [[Ақжайық ауданы#Ақжайық ауданы (1977-1997)|Ақжайық ауданы]] — [[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]] ауылы (1977-1988, 1992-1997) ** 1997 жылы [[Теректі ауданы]]на қосылды.<ref name="Д2">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003489_ Батыс Қазақстан облысының Ақжайық және Тайпақ аудандарын тарату, Чапаев ауданын қайта атау туралы]</ref> * [[Жалпақтал ауданы]] — [[Жалпақтал]] ауылы (1928-1930, 1935-1997) ** 1997 жылы [[Казталов ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Приурал ауданы]] — [[Дарьинское]] ауылы (1935-1997) ** 1997 жылы [[Бәйтерек ауданы|Зелёнов ауданына]] қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Тайпақ ауданы]] — [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы Чапаев ауданына қосылып, Чапаев ауданы [[Ақжайық ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д2" /> == Жезқазған облысы == * [[Ақадыр ауданы]] — [[Ақадыр (Қарағанды облысы)|Ақадыр]] кенті (1973-1997) ** 1997 жылы [[Шет ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Жезді ауданы]] — [[Жезді (кент)|Жезді]] кенті (1963-1997) ** 1997 жылы [[Ұлытау ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Тоқырауын ауданы]] — [[Шашубай]] кенті (1977-1997) ** 1997 жылы [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> == Көкшетау облысы == * [[Арықбалық ауданы]] — [[Арықбалық]] ауылы (1928-1963, 1967-1997) ** 1997 жылы [[Айыртау ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003482_ Көкшетау облысының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> * [[Келлер ауданы]] — [[Келлеровка]] ауылы (1936-1963, 1969-1997) * [[Чкалов ауданы]] — [[Чкалово (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чкалово]] ауылы (1939-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы екеуі де [[Тайынша ауданы|Красноармейск ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Көкшетау ауданы]] — [[Красный Яр (Ақмола облысы)|Красный Яр]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы Красный Яр ауылы [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Көкшетау]] қаласының қарамағына беріліп, қалған бөлігі [[Зеренді ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Ленинград ауданы]] — [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы [[Ақжар ауданы|Ленин ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Рузаев ауданы]] — [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] ауылы (1928-1997) * [[Чистопол ауданы]] — [[Чистополье (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чистополье]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы екеуі де [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Куйбышев ауданына]] қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Уәлиханов ауданы (Көкшетау облысы)|Уәлиханов ауданы]] — [[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] ауылы (1970-1997) ** 1997 жылы 2 ауылдық округі Қызылту ауданына, 2 ауылдық округі [[Біржан сал ауданы|Еңбекшілдер ауданы]]на беріліп, Қызылту ауданы [[Уәлиханов ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д5" /> == Қарағанды облысы == * [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қазыбек би ауданы]] — [[Егіндібұлақ (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Қарқаралы ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Молодёжный ауданы]] — [[Молодёжный (Қарағанды облысы)|Молодёжный]] кенті (1972-1997) ** 1997 жылы [[Осакаров ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Тельман ауданы]] — [[Ғабиден Мұстафин кенті|Токаревка]] кенті (1928-1997) ** 1997 жылы [[Бұқар жырау ауданы|Ульянов ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Теңіз ауданы]] — [[Баршын (ауыл)|Баршын]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Қызылорда облысы == * [[Сырдария ауданы (Қазақ КСР)|Сырдария ауданы]] — [[Тасбөгет]] кенті (1928-1997) ** 1997 жылы 4 ауылдық округі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Шиелі ауданы]]на және 2 кенті мен 4 ауылдық округі [[Қызылорда қалалық әкімдігі|Қызылорда]] қаласының қарамағына беріліп<ref name="Д3" />, Тереңөзек ауданы Сырдария ауданы болып қайта аталды.<ref name="adilet.zan.kz">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003627_ Қызылорда облысының Тереңөзек ауданын қайта атау туралы]</ref> == Павлодар облысы == * [[Ақсу ауданы (Павлодар облысы)|Ақсу ауданы]] — [[Ақсу]] қаласы (1938-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Ақсу қалалық әкімдігі|Ақсу]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д8">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003490_ Павлодар облысының Ақсу және Екiбастұз аудандарын тарату туралы]</ref> * [[Екібастұз ауданы]] — [[Екібастұз]] қаласы (1972-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Екібастұз қалалық әкімдігі|Екібастұз]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д8" /> == Семей облысы == * [[Абыралы ауданы]] — [[Қайнар (Жаңасемей ауданы)|Қайнар]] ауылы (1928-1955, 1990-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д1" /> * [[Жаңа Шүлбі ауданы]] — [[Жаңа Шүлбі]] ауылы (1935-1963, 1970-1997) ** 1997 жылы [[Бородулиха ауданы]]на қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003335_ Семей облысының Новошульба ауданын тарату туралы]</ref> * [[Таскескен ауданы]] — [[Таскескен (Абай облысы)|Таскескен]] ауылы (1980-1996) ** 1996 жылы 2 ауылдық округі мен 1 кенті [[Аягөз ауданы]]на, 5 ауылдық округі [[Үржар ауданы]]на берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003164_ Семей облысының Таскескен ауданын тарату туралы]</ref> * [[Шар ауданы]] — [[Шар (қала)|Шар]] қаласы (1939-1963, 1972-1997) ** 1997 жылы [[Жарма ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Шұбартау ауданы]] — [[Баршатас]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Аягөз ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Солтүстік Қазақстан облысы == * [[Возвышенка ауданы]] — [[Возвышенка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Возвышенка]] ауылы (1967-1997) ** 1997 жылы [[Мағжан Жұмабаев ауданы|Булаев ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Мәскеу ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Мәскеу ауданы]] — [[Корнеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Корнеевка]] ауылы (1972-1997) ** 1997 жылы [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленин ауданына]] қосылды.<ref name="Д6">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003461_ Солтүстiк Қазақстан облысының Москва және Соколов аудандарын тарату, Бескөл және Ленин аудандарын қайта атау туралы]</ref> * [[Преснов ауданы]] — [[Пресновка (Жамбыл ауданы)|Пресновка]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Соколов ауданы]] — [[Соколовка (Қызылжар ауданы)|Соколовка]] ауылы (1936-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Қызылжар ауданы|Бескөл ауданына]] қосылды.<ref name="Д6" /> == Талдықорған облысы == * [[Бөрілітөбе ауданы]] — [[Лепсі (Сарқан ауданы)|Лепсі]] кенті (1933-1960, 1972-1997) ** 1997 жылы 3 ауылдық округі мен 1 кенті [[Сарқан ауданы]]на, 1 ауылдық округі мен 1 кенті [[Ақсу ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қапал ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қаратал ауданы]]на берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003371_ Талдықорған облысының Бөрлiтөбе ауданын тарату туралы]</ref> * [[Гвардия ауданы]] — [[Қоғалы (Жетісу облысы)|Қоғалы]] ауылы (1933-1997) ** 1997 жылы [[Кербұлақ ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Қапал ауданы]] — [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]] ауылы (1939-1963, 1970-1997) ** 1997 жылы 6 ауылдық округі мен 1 кенті [[Ақсу ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Ескелді ауданы|Талдықорған ауданы]]на берілді.<ref name="Д1" /> * [[Үйгентас ауданы]] — [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] ауылы (1928-1930, 1935-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Алакөл ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Торғай облысы == * [[Амантоғай ауданы]] — [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Амангелді ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Арқалық ауданы]] — [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] ауылы (1963-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д3" /> * [[Жаңадала ауданы]] — [[Тасты-Талды]] ауылы (1966-1997) ** 1997 жылы [[Жарқайың ауданы|Державин ауданына]] қосылды.<ref name="Д7">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003604_ Ақмола облысының Жаңадала және Қима аудандарын тарату туралы]</ref> * [[Қима ауданы]] — [[Жаңақима]] ауылы (1970-1997) ** 1997 жылы [[Жақсы ауданы]]на қосылды.<ref name="Д7" /> * [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] — [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы [[Қарасу ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> == Түркістан (Оңтүстік Қазақстан) облысы == * [[Арыс ауданы]] — [[Арыс]] қаласы (1928-1963, 1988-200?) ** 2000 жылдары аумағы [[Арыс қалалық әкімдігі|Арыс]] қаласының қарамағына берілді. * [[Асықата ауданы]] — [[Асықата]] кенті (1940-1997) ** 1997 жылы [[Мақтаарал ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003474_ Оңтүстiк Қазақстан облысының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысының кейбiр мәселелерi туралы]</ref> * [[Түркістан ауданы]] — [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы (1928-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Түркістан қалалық әкімдігі|Түркістан]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д9" /> 2021 жылы бұрынғы аудан аумағында жаңадан [[Сауран ауданы]] құрылды. == Шығыс Қазақстан облысы == * [[Таврия ауданы]] — [[Таврическое (Шығыс Қазақстан облысы)|Таврическое]] ауылы (1939-1997) ** 1997 жылы [[Ұлан ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Қала аудандары == === [[Алматы]] === * Алатау, Мәскеу аудандары (1980-1997 жж.)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003342_ Алматы қаласының Алатау мен Мәскеу аудандарын тарату туралы]</ref> === [[Қарағанды]] === * Железнодорожный ауданы (1945-1988, 1990-1997)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003451_ Қарағанды қаласының Железнодорожный ауданын тарату туралы]</ref> * Киров, Ленин аудандары (1938-1997 жж.)<ref name="Д1" /> === [[Өскемен]] === * Октябрь, Үлбі аудандары (1973-1998 жж.) === [[Павлодар]] === * Ильич, Индустриальный аудандары (1973-1999 жж.)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1012552 Об упразднении Ильичевского и Индустриального районов города Павлодара]</ref> === [[Семей]] === * Әуезов, Ленин аудандары (1990-1994 жж.) === [[Тараз]] (Жамбыл) === * Заводской, Центральный аудандары (1974-1996 жж.)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003275_ Жамбыл облысы Жамбыл қаласының Центральный және Завод аудандарын тарату туралы]</ref> == Жаңадан құрылған аудандар == === Облыс аудандары === * [[Түпқараған ауданы]] — [[Форт-Шевченко]] қаласы ** 1992 жылы [[Форт-Шевченко қалалық әкімдігі|Форт-Шевченко]] қаласына қарасты аумақтан құрылды.<ref name="Д92">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001500_|title=Об образовании в составе Мангистауской области Тупкараганского района и изменении подчиненности города Форт-Шевченко|date=1992-07-06}}</ref> * [[Мұнайлы ауданы]] — [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] ауылы (1980-1988, 2007-) ** 2007 жылы [[Ақтау қалалық әкімдігі|Ақтау]] қаласына қарасты аумақ пен [[Қарақия ауданы|Қарақия]], [[Маңғыстау ауданы|Маңғыстау]], [[Түпқараған ауданы|Түпқараған]] аудандарының бір бөлігінен құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U070000338_|title=Маңғыстау облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгеріс туралы|date=2007-06-04}}</ref> * [[Жетісай ауданы]] — [[Жетісай]] қаласы (1964-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Мақтаарал ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9" /> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д12">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000698 Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * [[Кеген ауданы]] — [[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы (1930-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Райымбек ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003528_ Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Солтүстiк Қазақстан облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="дрк">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000653 Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * [[Келес ауданы]] — [[Абай (Келес ауданы)|Абай]] ауылы (1928-1963, 1969-1988, 1989-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Сарыағаш ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9" /> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д12" /> * [[Сауран ауданы]] — [[Шорнақ]] ауылы ** 2021 жылы [[Кентау қалалық әкімдігі|Кентау]] қаласына қарасты аумақтан құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/turkistan-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-1522828|title=Түркістан облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы|date=2021-03-12}}</ref> * [[Ақсуат ауданы]] — [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] ауылы (1935-1963, 1964-1997, 2022-) ** 1997 жылы [[Тарбағатай ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2022 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д11">[https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-445742 Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы]</ref> * [[Самар ауданы]] — [[Самар (ауыл)|Самар]] ауылы (1928-1930, 1935-1997, 2022-) ** 1997 жылы [[Көкпекті ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2022 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д11" /> * [[Жаңасемей ауданы]] — [[Семей]] қаласы (1928-1930, 1938-1957, 1966-1996, 2024-) ** 1996 жылы 2 кенті мен 10 ауылдық округі [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласының қарамағына, 3 ауылдық округі [[Бородулиха ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Бесқарағай ауданы]]на берілді.<ref name="Д4">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003089_ Семей облысының Жаңасемей ауданын, Шымкент қаласындағы аудандарды тарату және Оңтүстiк Қазақстан облысының Леңгiр қаласын аудандық маңызы бар қалалардың санатына жатқызу туралы]</ref> 2024 жылы [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласына қарасты аумақтан қайта құрылды.<ref name="Д2024">[https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-28111526 Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы]</ref> * [[Мақаншы ауданы]] — [[Мақаншы]] ауылы (1928-1930, 1935-1963, 1969-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Үржар ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> * [[Марқакөл ауданы]] — [[Марқакөл (ауыл)|Марқакөл]] ауылы (1928-1930, 1939-1963, 1964-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Күршім ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> * [[Үлкен Нарын ауданы]] — [[Үлкен Нарын]] ауылы (1935-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Катонқарағай ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> === Қала аудандары === * [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]] аудандары ([[Астана]]) ** 1998 жылы құрылды.<ref name="Д21">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U980003942_|title=Қазақстан Республикасының астанасы - Ақмола қаласында "Сарыарқа" және "Алматы" аудандарын құру туралы|date=1998-05-06}}</ref> * [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]] аудандары (1973-1996, 2005-, [[Шымкент]]) ** 1996 жылы таратылды.<ref name="Д4" /> 2005 жылы қайта құрылды. * [[Алатау ауданы]] ([[Алматы]]) ** 2008 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08R000775_|title=Алатау ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын орнату туралы|date=2008-07-02}}</ref> * [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] ([[Астана]]) ** 2008 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000637_|title=Қазақстан Республикасының елордасы - Астана қаласында "Есіл" ауданын құру туралы|date=2008-08-05}}</ref> * [[Наурызбай ауданы]] ([[Алматы]]) ** 2014 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14R0001068|title=Наурызбай ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2014-07-02}}</ref> * [[Қаратау ауданы]] ([[Шымкент]]) ** 2014 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14UA002836|title=Шымкент қаласында төртінші ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2014-10-07}}</ref> * [[Байқоңыр ауданы]] ([[Астана]]) ** 2018 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://maslihat01.kz/source/uploads/2018_god/235_kz.pdf|title=Қазақстан Республикасының астанасы – Астана қаласында «Байқоңыр» ауданын құру туралы|date=2018-02-27}}</ref> * [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы]], [[Астана ауданы|Астана]] аудандары ([[Ақтөбе]]) ** 2018 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18CA000182|title=Ақтөбе қаласында екі ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2018-03-30}}</ref> * [[Тұран ауданы]] ([[Шымкент]]) ** 2022 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22E0028880|title=Шымкент қаласында бесінші ауданды құру және аудандардың шекараларын белгілеу туралы|date=2022-07-07}}</ref> * [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] ([[Астана]]) ** 2022 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22AAZ31122|title=Астана қаласында жаңа аудан құру, аудандардың шекараларын өзгерту және белгілеу туралы|date=2022-12-14}}</ref> * [[Сарайшық ауданы]] ([[Астана]]) ** 2024 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24AAZ13820|title=Астана қаласында жаңа аудан құру, аудандардың шекараларын белгілеу және өзгерту туралы|date=2024-05-23}}</ref> * [[Әулиеата ауданы|Әулиеата]], [[Жібек жолы ауданы|Жібек жолы]] аудандары ([[Тараз]]) ** 2024 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=35110357|title=Об образовании двух районов в городе Тараз и установлении границ районов|date=2024-12-20}}</ref> == Қайта аталған аудандар == === Облыс аудандары === # Қызылқұм ауданы — [[Отырар ауданы]] (1991 жыл) # Леңгір ауданы — [[Төле би ауданы]] (1991 жыл) # Обаған ауданы — [[Алтынсарин ауданы]] (1991 жыл) # Жымпиты ауданы — [[Сырым ауданы]] (1992 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001700_ О переименовании Джамбейтинского района Западно-Казахстанской области в Сырымский район]</ref> # Боровской ауданы — [[Меңдіқара ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Бөген ауданы — [[Ордабасы ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Володар ауданы — [[Айыртау ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Ембі ауданы — [[Жылыой ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д15">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Ералиев ауданы — [[Қарақия ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Каменка ауданы — [[Тасқала ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д15" /> # Киров ауданы (Жетісу облысы) — [[Көксу ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Комсомол ауданы (Ақтөбе облысы) — Бөгеткөл ауданы (1993 жыл)<ref name="Д15" /> — [[Әйтеке би ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Краснокутск ауданы — [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Ленин ауданы (Түркістан облысы) — [[Қазығұрт ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Нарынқол ауданы — [[Райымбек ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Новороссийск ауданы — [[Хромтау ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Теңіз ауданы — [[Құрманғазы ауданы]] (1993 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930006000_ О пеpеименовании Денгизского pайона Атыpауской области]</ref> # Свердлов ауданы — [[Байзақ ауданы]] (1995 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002696_ Жамбыл облысындағы Свердлов ауданының атын өзгерту туралы]</ref> # Алғабас ауданы — [[Бәйдібек ауданы]] (1996 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003149_ Оңтүстiк Қазақстан облысы Алғабас ауданының атын өзгерту туралы]</ref> # Алексеев ауданы — [[Ақкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003759_ Ақмола облысындағы жекелеген әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктердi қайта атау және олардың транскрипцияларын өзгерту туралы]</ref> # Балкашин ауданы — [[Сандықтау ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Бескөл ауданы — [[Қызылжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д6" /> # Вишнёв ауданы — [[Аршалы ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Державин ауданы — [[Жарқайың ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Камышный ауданы — [[Қамысты ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Комсомол ауданы (Қостанай облысы) — [[Қарабалық ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Красноармейск ауданы — [[Тайынша ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Краснознамен ауданы — [[Егіндікөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Куйбышев ауданы — Целинный ауданы (1997 жыл)<ref name="Д5" /> — [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Ғабит Мүсірепов атындағы аудан]] (2002 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U020000890_ Солтүстік Қазақстан облысының Целинный ауданын қайта атау туралы]</ref> # Қызылту ауданы — [[Уәлиханов ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Ленин ауданы (бұр. Көкшетау облысы) — [[Ақжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Ленин ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) — [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д6" /> # Ленин ауданы (Ақтөбе облысы) — [[Қарғалы ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Ленин ауданы (Қостанай облысы) — [[Ұзынкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Макин ауданы — [[Бұланды ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Мичурин ауданы — [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д1" /> # Октябрь ауданы (Ақтөбе облысы) — [[Мұғалжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Орджоникидзе ауданы — [[Денисов ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Семиозёр ауданы — [[Әулиекөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Тереңөзек ауданы — [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] (1997 жыл)<ref name="adilet.zan.kz"/> # Ульянов ауданы — [[Бұқар жырау ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д1" /> # Урицкий ауданы — [[Сарыкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Чапаев ауданы — [[Ақжайық ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д2" /> # Қаскелең ауданы — [[Қарасай ауданы]] (1998 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U980004053_ Алматы облысының Қаскелең ауданын қайта атау туралы]</ref> # Луговой ауданы — [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] (1999 жыл)<ref name="Д17">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000082_ Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлік атауларын қайта атау және Актюбинск қаласы атауының транскрипциясын өзгерту туралы]</ref> # Сергеев ауданы — [[Шал ақын ауданы]] (1999 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000294_ Солтүстік Қазақстан облысының Сергеев ауданын қайта атау туралы]</ref> # Совет ауданы — [[Аққайың ауданы]] (1999 жыл)<ref name="Д17" /> # Булаев ауданы — [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] (2000 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U000000490_ Солтүстік Қазақстан облысының Булаев ауданын қайта атау туралы]</ref> # Орда ауданы — [[Бөкей ордасы ауданы]] (2000 жыл)<ref name="Д18">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U000000356_ Ақтөбе, Алматы және Батыс Қазақстан облыстарының жекелеген әкімшілік-аумақтық бірліктерінің атауларын қайта атау және транскрипцияларын өзгерту туралы]</ref> # Талдықорған ауданы — [[Ескелді ауданы]] (2000 жыл)<ref name="Д18" /> # Щучье ауданы — [[Бурабай ауданы]] (2009 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U090000862_ Ақмола облысының Щучье ауданын қайта атау туралы]</ref> # Еңбекшілдер ауданы — [[Біржан сал ауданы]] (2017 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1700000605 Ақмола облысының Еңбекшілдер ауданын қайта атау туралы]</ref> # Зелёнов ауданы — [[Бәйтерек ауданы]] (2018 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000820 Батыс Қазақстан облысының Зеленов ауданын қайта атау туралы]</ref> # Зырян ауданы — [[Алтай ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д20">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000821 Шығыс Қазақстан облысының Зырян ауданын және Зырян қаласын Шығыс Қазақстан облысының Алтай ауданы және Алтай қаласы деп қайта атау туралы]</ref> # Качир ауданы — [[Тереңкөл ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д19">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000724 Павлодар облысының Качир, Лебяжі аудандарын қайта атау туралы]</ref> # Лебяжі ауданы — [[Аққулы ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д19" /> # Таран ауданы — [[Бейімбет Майлин ауданы]] (2019 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U190000029U Қостанай облысының Таран ауданын қайта атау туралы]</ref> === Қала аудандары === # Дзержинский ауданы (Шымкент) — [[Әл-Фараби ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Калинин ауданы (Алматы) — [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Ленин ауданы (Алматы) — [[Жетісу ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм">[https://online.zakon.kz/m/amp/Document/1046646/1 О переименовании некоторых районов и проспекта имени В.И. Ленина города Алматы]</ref> # Октябрь ауданы (Алматы) — [[Түрксіб ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Совет ауданы (Алматы) — [[Алмалы ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Фрунзе ауданы (Алматы) — [[Медеу ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Совет ауданы (Қарағанды) — [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] (2000 жыл) # Октябрь ауданы (Қарағанды) — [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] (2021 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V21K0026419 Қарағанды облысының Қарағанды және Балқаш қалаларының кейбір құрамдас бөліктерін қайта атау туралы]</ref> === Таратылған аудандар === # Ермак ауданы — [[Ақсу ауданы]] (1992 жыл) # Андреев ауданы — [[Үйгентас ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930004000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Егіндібұлақ ауданы — [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қазыбек би ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Қарабұтақ ауданы — [[Әйтеке би ауданы (Қазақ КСР)|Әйтеке би ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Приозёрный ауданы — [[Тоқырауын ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Фурманов ауданы — [[Жалпақтал ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д16">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930001000_ О пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Киров ауданы (Түркістан облысы) — [[Асықата ауданы]] (1996 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003132_ Оңтүстiк Қазақстан облысындағы Киров ауданының атын өзгерту туралы]</ref> == Қайта аталған аудан орталықтары == # Белые Воды ауылы — [[Ақсукент]] ауылы (1990) # Алексеевка ауылы — Теректі ауылы (1992) — [[Марқакөл (ауыл)|Марқакөл]] ауылы (2016) # Белогорье ауылы — [[Көктөбе (Май ауданы)|Көктөбе]] ауылы (1992)<ref name="атау1">{{cite web|url=http://all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=93.000|title=О присвоении наименований и переименовании отдельных административно-территориальных единиц Республики Казахстан|date=1992-03-19}}</ref> # Бурное ауылы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Луговое ауылы — [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Михайловка ауылы — [[Сарыкемер]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Новотроицкое ауылы — [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Ванновка ауылы — [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ералиев кенті — [[Құрық (ауыл)|Құрық]] кенті (1993)<ref name="Д14" /> # Краснокутск ауылы — [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ленинское ауылы (Түркістан облысы) — [[Қазығұрт]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Георгиевка ауылы (Жамбыл облысы) — [[Қордай]] ауылы (1995) # Славянка кенті — [[Мырзакент]] кенті (1995) # Алексеевка қаласы — [[Ақкөл (қала)|Ақкөл]] қаласы (1997) # Володарское ауылы — [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылы (1997) # Камышное ауылы — [[Қамысты (Қостанай облысы)|Қамысты]] ауылы (1997) # Комсомолец кенті — [[Қарабалық (кент)|Қарабалық]] кенті (1997) # Красноармейск қаласы — [[Тайынша]] қаласы (1997) # Куйбышевский кенті — [[Новоишим]]ский кенті (1997) # Қызылту ауылы — [[Кішкенекөл]] ауылы (1997) # Ленинское ауылы (Қостанай облысы) — [[Ұзынкөл (Қостанай облысы)|Ұзынкөл]] ауылы (1997) # Новоалексеевка ауылы — [[Қобда (ауыл)|Қобда]] ауылы (1997) # Октябрьск қаласы — [[Қандыағаш]] қаласы (1997)<ref name="Д3" /> # Орджоникидзе ауылы — [[Денисовка (Қостанай облысы)|Денисовка]] ауылы (1997) # Семиозёрное ауылы — [[Әулиекөл]] ауылы (1997) # Урицкий кенті — [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл]] кенті (1997) # Фурмановка ауылы — [[Мойынқұм (Мойынқұм ауданы)|Мойынқұм]] ауылы (1997) # Вишнёвка кенті — [[Аршалы (Ақмола облысы)|Аршалы]] кенті (1998) # Киров кенті (Жетісу облысы) — [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]] кенті (1998) # Краснознаменское ауылы — [[Егіндікөл (Ақмола облысы)|Егіндікөл]] ауылы (1998) # Докучаевка ауылы — [[Қарамеңді]] ауылы (1999) # Лебяжье ауылы — Аққу ауылы (1999) — [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]] ауылы (2018) # Энергетический кенті — [[Өтеген батыр]] кенті (1999) # Жаңа Қазалы кенті — [[Әйтеке би кенті|Әйтеке би]] кенті (2000) # Ульяновский кенті — [[Ботақара (кент)|Ботақара]] кенті (2001) # Каменка ауылы — [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]] ауылы (2004) # Байғанин ауылы — [[Қарауылкелді (ауыл)|Қарауылкелді]] ауылы (2006)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V06C0003194 Байғанин ауданының орталығы Байғанин ауылын қайта атау туралы]</ref> # Большая Владимировка ауылы — [[Бесқарағай (Абай облысы)|Бесқарағай]] ауылы (2007)<ref name="ШҚО">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07V0002465 Шығыс Қазақстан облысы Жарма, Үржар, Бесқарағай, Ұлан аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылыстарына өзгерістер енгізу туралы]</ref> # Георгиевка ауылы (Абай облысы) — [[Қалбатау]] ауылы (2007)<ref name="ШҚО" /> # Малиновка ауылы — [[Ақмол]] ауылы (2007)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07B0003222 Целиноград ауданының Малиновка ауылы мен Малиновка ауылдық округінің атауларын өзгерту туралы]</ref> # Качиры ауылы — [[Тереңкөл (Тереңкөл ауданы)|Тереңкөл]] ауылы (2008)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07P0003102 Павлодар облысы Качиры ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> # Большенарымское ауылы — [[Үлкен Нарын]] ауылы (2009)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09V0002517 Шығыс Қазақстан облысы Глубокое, Жарма, Катонқарағай, Күршім, Зырян аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы]</ref> # Молодёжный кенті — [[Қасым Қайсенов кенті|Қасым Қайсенов]] кенті (2011)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11V0002565 Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Көкпекті, Ұлан және Үржар аудандарының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Киевка кенті — [[Нұра (Нұра ауданы)|Нұра]] кенті (2017)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17K0004455 Қарағанды облысының кейбір елді мекендері мен елді мекендердің құрамдас бөліктеріне атау беру және қайта атау туралы]</ref> # Ганюшкино ауылы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылы (2018)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18T0004087 Атырау облысы Құрманғазы ауданының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Зырян қаласы — [[Алтай (қала)|Алтай]] қаласы (2018)<ref name="Д20" /> # Таран ауылы — [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет]] ауылы (2018)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18N0008174 Қостанай облысы Таран ауданының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Атасу кенті — [[Жаңаарқа]] кенті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20K0005726 Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы Атасу кентін қайта атау туралы]</ref> # Затобол кенті — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласы (2020)<ref>[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kostanai-oblysy-kostanai-audanynyn-zatobol-kentin-audandyk-manyzy-bar-kalalar-sanatyna-zhatkyzu-zhane-ony-kaita-atau-turaly Қостанай облысы Қостанай ауданының Затобол кентін аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу және оны қайта атау туралы]</ref> # Комсомол ауылы — [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Темірбек Жүргенов]] ауылы (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20C0007176 Ақтөбе облысының кейбір елді мекендерін қайта атау және атаудың транскрипциясын өзгерту туралы]</ref> # Фёдоровка ауылы — [[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)|Теректі]] ауылы (2022)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22Z0027626 Батыс Қазақстан облысының кейбір елді мекендерін қайта атау туралы]</ref> === Қайта аталған бұрынғы аудан орталықтары === # Озёрный кенті — [[Шашубай]] кенті (1991, 2006) # Андреевка ауылы — [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] ауылы (1992) # Байқадам ауылы — [[Саудакент]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ермак қаласы — [[Ақсу]] қаласы (1993)<ref name="Д14" /> # Калмыково ауылы — [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Фурманово ауылы — [[Жалпақтал]] ауылы (1993)<ref name="Д16" /> # Киров кенті (Түркістан облысы) — [[Асықата]] кенті (1994) # Никитинка ауылы — [[Бозанбай]] ауылы (1997) # Токаревка кенті — [[Ғабиден Мұстафин кенті|Ғабиден Мұстафин]] кенті (2002) == Басқа өзгерістер == * 1992 жылы: ** Маңғыстау облысының Форт-Шевченко қаласы Түпқараған ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д92" /> * 1996 жылы: # Ақмола облысының Атбасар қаласы Атбасар ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002973_ Ақмола облысының Атбасар қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> # Оңтүстік Қазақстан облысының Леңгір қаласы Төле би ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д4"/> * 1997 жылы: # Жамбыл облысының Шу қаласы Шу ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003372_ Жамбыл облысының Шу қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу және оны Шу ауданының құрамына енгiзу туралы]</ref> # Мақтаарал ауданының орталығы Мырзакент кентінен Жетісай қаласына көшірілді.<ref name="Д9" /> # Қостанай облысының Жiтiқара қаласы Жiтiқара ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003475_ Қостанай облысының Жетiқара қаласы мен Жетiқара ауданы атауларының транскрипциясын өзгерту туралы және Жiтiқара қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> # Көкшетау облысының Щучинск қаласы Щучье ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д5" /> # Жамбыл облысының Жаңатас қаласы Сарысу ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Саудакент ауылынан Жаңатас қаласына көшірілді # Жамбыл облысының Қаратау қаласы Талас ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Ақкөл ауылынан Қаратау қаласына көшірілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003497_ Жамбыл облысының Жаңатас, Қаратау қалаларын аудандық маңызы бар қалалардың санатына жатқызу, Сарысу және Талас аудандарының әкiмшiлiк орталықтарын көшiру туралы]</ref> # Алматы облысы Райымбек ауданының орталығы Нарынқол ауылынан Кеген ауылына көшірілді # Қарағанды облысының Абай қаласы Мичурин ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Топар кентiнен Абай қаласына көшірілді # Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы Жезқазған қаласының қарамағына берілді # Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының орталығы Благовещенка ауылынан Пресновка ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының орталығы Катонқарағай ауылынан Большенарым ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының орталығы Ақжар ауылынан Ақсуат ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының орталығы Никитинка ауылынан Молодёжный кентiне көшірілді # Шығыс Қазақстан облысының Серебрянск қаласы Зырян ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д1" /> * 1999 жылы: ** Алматы облысының Талғар қаласы Талғар ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000170_ Алматы облысының Талғар қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> * 2003 жылы: ** Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы Жезқазған қаласының қарамағынан шығарылды<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U030001247_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1997 жылғы 23 мамырдағы N 3528 Жарлығына өзгерiс енгiзу туралы]</ref> * 2007 жылы: ** Ақмола облысы Целиноград ауданының орталығы Астана қаласының Көктал кентінен Целиноград ауданының Малиновка ауылына көшірілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U070000243_ Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * 2014 жылы: ** Шығыс Қазақстан облысының Зырян қаласы Зырян ауданының, Аягөз қаласы Аягөз ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1400000790 Шығыс Қазақстан облысының Зырян және Аягөз қалаларын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> * 2018 жылы: # Түркістан облысы Мақтаарал ауданының орталығы Жетісай қаласынан Мырзакент кентіне көшірілді<ref name="Д12" /> # Алматы облысы Райымбек ауданының орталығы Кеген ауылынан Нарынқол ауылына көшірілді<ref name="дрк" /> * 2021 жылы: ** Ақмола облысының Қосшы ауылына қала мәртебесі беріліп, Целиноград ауданының құрамынан шығарылды<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2100000629 Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * 2022 жылы: ** Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының орталығы Ақсуат ауылынан Ақжар ауылына көшірілді<ref name="Д11" /> * 2024 жылы: ** Алматы облысының Жетіген ауылына Алатау атауымен қала мәртебесі беріліп, Іле ауданының құрамынан шығарылды<ref>[https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> ** Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының орталығы Үлкен Нарын ауылынан Катонқарағай ауылына көшірілді<ref name="Д2024" /> == Бұрынғы аудан орталықтарының халық санының өзгерісі == {| class="wikitable" !Аудан орталығы !Ауданы !Халқы (1989) !Халқы (1999) !Халқы (2009) !Халқы (2021) |- | [[Ақадыр (Қарағанды облысы)|Ақадыр]] || Ақадыр ауданы || 12387 || {{құлдырау}} 10564 || {{құлдырау}} 9612 || {{өсім}} 9756 |- | [[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]] || Ақжайық ауданы || || 2991 || {{құлдырау}} 2781 || {{өсім}} 2943 |- | [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]] || Талас ауданы || 6455 || {{құлдырау}} 3103 || {{құлдырау}} 2327 || {{құлдырау}} 2073 |- | [[Ақши (Іле ауданы)|Ақши]] || Күрті ауданы || 6721 || {{құлдырау}} 4662 || {{өсім}} 5646 || {{өсім}} 5650 |- | [[Ақырап]] || Исатай ауданы || 2982 || {{құлдырау}} 1926 || {{құлдырау}} 856 || {{құлдырау}} 607 |- | [[Арықбалық]] || Арықбалық ауданы || 5598 || {{құлдырау}} 4010 || {{құлдырау}} 2851 || {{құлдырау}} 2050 |- | [[Асықата]] || Асықата ауданы || 9420 || {{өсім}} 10682 || {{өсім}} 11102 || {{өсім}} 14245 |- | [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|''Балықшы'']] || Балықшы ауданы || 16885 || {{өсім}} 17092 || {{құлдырау}} 12954 || — |- | [[Баршатас]] || Шұбартау ауданы || 3562 || {{құлдырау}} 3197 || {{құлдырау}} 2883 || {{құлдырау}} 1474 |- | [[Баршын (ауыл)|Баршын]] || Теңіз ауданы || 2144 || {{құлдырау}} 1434 || {{құлдырау}} 530 || {{өсім}} 622 |- | [[Благовещенка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Благовещенка]] || Жамбыл ауданы || 4666 || {{құлдырау}} 3603 || {{құлдырау}} 3106 || {{құлдырау}} 2806 |- | [[Бозанбай]] || Ұлан ауданы || 4646 || {{құлдырау}} 3924 || {{құлдырау}} 2203 || {{құлдырау}} 2000 |- | [[Возвышенка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Возвышенка]] || Возвышен ауданы || 4555 || {{құлдырау}} 3430 || {{құлдырау}} 2407 || {{құлдырау}} 1932 |- | [[Ғабиден Мұстафин кенті|Ғ. Мұстафин]] || Тельман ауданы || 4973 || {{құлдырау}} 4294 || {{құлдырау}} 4078 || {{құлдырау}} 3548 |- | [[Дарьинское]] || Приурал ауданы || 5485 || {{құлдырау}} 5239 || {{өсім}} 5329 || {{өсім}} 5701 |- | [[Егіндібұлақ (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ]] || Қазыбек би ауданы || 5548 || {{құлдырау}} 4165 || {{құлдырау}} 3399 || {{құлдырау}} 2128 |- | [[Ембі]] || Мұғалжар ауданы || 16035 || {{құлдырау}} 12345 || {{құлдырау}} 11212 || {{өсім}} 12783 |- | [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]] || Амантоғай ауданы || || 1094 || {{құлдырау}} 436 || {{құлдырау}} 367 |- | [[Жалпақтал]] || Жалпақтал ауданы || 5250 || {{құлдырау}} 5242 || {{құлдырау}} 4562 || {{өсім}} 4684 |- | [[Жаңақима]] || Қима ауданы || 2943 || {{құлдырау}} 2011 || {{құлдырау}} 1410 || {{құлдырау}} 1099 |- | [[Жаңа Шүлбі]] || Жаңашүлбі ауданы || 4952 || {{құлдырау}} 4130 || {{құлдырау}} 3073 || {{құлдырау}} 2589 |- | [[Жезді (кент)|Жезді]] || Жезді ауданы || 8067 || {{құлдырау}} 4680 || {{құлдырау}} 2624 || {{құлдырау}} 2114 |- | [[Келлеровка]] || Келлер ауданы || 5163 || {{құлдырау}} 3356 || {{құлдырау}} 2663 || {{құлдырау}} 2487 |- | [[Корнеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Корнеевка]] || Мәскеу ауданы || 4170 || {{құлдырау}} 2829 || {{құлдырау}} 2133 || {{құлдырау}} 1969 |- | [[Көктал (Ақмола облысы)|''Көктал'']] || Целиноград ауданы || 3141 || {{өсім}} 3877 || — || — |- | [[Красный Яр (Ақмола облысы)|Красный Яр]] || Көкшетау ауданы || 9117 || {{құлдырау}} 8352 || {{өсім}} 9875 || {{өсім}} 13536 |- | [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] || Үйгентас ауданы || 11022 || {{құлдырау}} 8039 || {{құлдырау}} 6049 || {{өсім}} 6605 |- | [[Қайнар (Жаңасемей ауданы)|Қайнар]] || Абыралы ауданы || 1951 || {{өсім}} 2404 || {{құлдырау}} 1888 || {{құлдырау}} 1415 |- | [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]] || Қапал ауданы || 6513 || {{құлдырау}} 3883 || {{құлдырау}} 3869 || {{құлдырау}} 3727 |- | [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қарабұтақ]] || Әйтеке би ауданы || 5099 || {{құлдырау}} 3892 || {{құлдырау}} 2601 || {{құлдырау}} 2251 |- | [[Қарғалы (Ақтөбе облысы)|''Қарғалы'']] || Ақтөбе ауданы || 9343 || {{өсім}} 10772 || {{өсім}} 16093 || — |- | [[Қоғалы (Жетісу облысы)|Қоғалы]] || Гвардия ауданы || 5476 || {{құлдырау}} 4286 || {{құлдырау}} 3322 || {{құлдырау}} 2981 |- | [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] || Ленинград ауданы || 6172 || {{құлдырау}} 4233 || {{құлдырау}} 3509 || {{құлдырау}} 2296 |- | [[Лепсі (Сарқан ауданы)|Лепсі]] || Бөрлітөбе ауданы || 5752 || {{құлдырау}} 3842 || {{құлдырау}} 2567 || {{құлдырау}} 2111 |- | [[Молодёжный (Қарағанды облысы)|Молодёжный]] || Молодёжный ауданы || 7876 || {{құлдырау}} 6817 || {{құлдырау}} 6139 || {{құлдырау}} 5806 |- | [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] || Октябрь ауданы || 3886 || {{құлдырау}} 2860 || {{өсім}} 3034 || {{құлдырау}} 2423 |- | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] || Арқалық ауданы || 4184 || {{құлдырау}} 3224 || {{құлдырау}} 2529 || {{өсім}} 2535 |- | [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] || Рузаев ауданы || 7080 || {{құлдырау}} 4714 || {{құлдырау}} 4420 || {{құлдырау}} 3339 |- | [[Саудакент]] || Сарысу ауданы || 7297 || {{құлдырау}} 5864 || {{құлдырау}} 5313 || {{құлдырау}} 5275 |- | [[Соколовка (Қызылжар ауданы)|Соколовка]] || Соколов ауданы || 4740 || {{құлдырау}} 3773 || {{құлдырау}} 2749 || {{құлдырау}} 2432 |- | [[Сілеті (Ақмола облысы)|Сілеті]] || Сілеті ауданы || 3999 || {{құлдырау}} 2081 || {{құлдырау}} 998 || {{құлдырау}} 820 |- | [[Таврическое (Шығыс Қазақстан облысы)|Таврическое]] || Таврия ауданы || 4401 || {{құлдырау}} 3856 || {{өсім}} 4209 || {{құлдырау}} 2939 |- | [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] || Тайпақ ауданы || 4863 || {{өсім}} 5070 || {{құлдырау}} 4692 || {{құлдырау}} 4243 |- | [[Тасбөгет]] || Сырдария ауданы || 15369 || {{өсім}} 16922 || {{өсім}} 18875 || {{өсім}} 27590 |- | [[Таскескен (Абай облысы)|Таскескен]] || Таскескен ауданы || 5367 || {{құлдырау}} 4225 || {{құлдырау}} 2999 || {{құлдырау}} 2404 |- | [[Тасты-Талды]] || Жаңадала ауданы || 2072 || {{құлдырау}} 1338 || {{құлдырау}} 692 || {{құлдырау}} 408 |- | [[Топар (Қарағанды облысы)|Топар]] || Абай ауданы || 10490 || {{құлдырау}} 9565 || {{құлдырау}} 9314 || {{өсім}} 9329 |- | [[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] || Уәлиханов ауданы || 3485 || {{құлдырау}} 1105 || {{құлдырау}} 191 || {{құлдырау}} 187 |- | [[Чистополье (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чистополье]] || Чистополь ауданы || 4951 || {{құлдырау}} 3333 || {{құлдырау}} 2460 || {{құлдырау}} 2078 |- | [[Чкалово (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чкалово]] || Чкалов ауданы || 5677 || {{құлдырау}} 4021 || {{құлдырау}} 3274 || {{құлдырау}} 2849 |- | [[Шар (қала)|Шар]] || Шар ауданы || 10428 || {{құлдырау}} 9482 || {{құлдырау}} 8156 || {{құлдырау}} 6719 |- | [[Шашубай]] || Тоқырауын ауданы || 4605 || {{құлдырау}} 2368 || {{құлдырау}} 2148 || {{өсім}} 2417 |- | [[Шелек (ауыл)|Шелек]] || Шелек ауданы || 25502 || {{құлдырау}} 22703 || {{өсім}} 26688 || {{өсім}} 29032 |} == Кеңес заманында таратылған аудандар == * [[Красногор ауданы]] – [[Отар (Жамбыл облысы)|Отар]] кенті (1935-1957, 1973-1988) * [[Маринов ауданы]] – [[Мариновка (Ақмола облысы)|Мариновка]] ауылы (1973-1988) * [[Талды ауданы]] – [[Қарағайлы (Қарқаралы ауданы)|Қарағайлы]] кенті (1977-1988) * [[Целинный ауданы]] – [[Ақсуат (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ақсуат]] ауылы (1980-1988) * Өзен ауданы — Жаңаөзен қаласы (1968-1973) * [[Ақшатау өнеркәсіптік ауданы]] — Ақшатау кенті (1963-1964) * Балықшы өнеркәсіптік ауданы — Балықшы кенті (10.01-03.11.1963) * Глубокое өнеркәсіптік ауданы — Глубокое кенті (1963-1964) * Ембі өнеркәсіптік ауданы — Құлсары кенті (1963-1964) * Жолымбет өнеркәсіптік ауданы — Жолымбет кенті (1963-1964) * Қандыағаш өнеркәсіптік ауданы — Қандыағаш кенті (1963-1964) * Шар өнеркәсіптік ауданы — Шар қаласы (1963-1964) * [[Есбол ауданы]] — Кулагино ауылы (1928-1930, 1933-1963) * [[Жұрын ауданы]] — Жұрын ауылы (1935-1963) * Затобол ауданы — Затобол ауылы (1936-1963) * [[Ильич ауданы]] — Жетісай кенті (1944-1963) * [[Қазан ауданы|Казан ауданы]] — Казанка ауылы (1955-1963) * [[Калинин ауданы (Целиноград облысы)|Калинин ауданы]] — Журавлёвка ауылы (1935-1963) * [[Киров ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Киров ауданы]] — Өскемен қаласы (1928-1963) * [[Конюхов ауданы]] — Қарақоға ауылы (1944-1963) * [[Көктерек ауданы]] — Бірлік ауылы (1939-1963) * [[Жаңа Покров ауданы|Новопокров ауданы]] — Новопокровка ауылы (1944-1963) * [[Полудин ауданы]] — Полудино ауылы (1935-1963) * [[Предгорный ауданы]] — Предгорное ауылы (1935-1963) * [[Пресногорьков ауданы]] — Пресногорьковка ауылы (1935-1963) * [[Приишим ауданы]] — Боголюбово ауылы (1935-1963) * Степной ауданы — Қосестек ауылы (1933-1963) * [[Шевченко ауданы]] — Форт-Шевченко қаласы (1939-1963) * [[Бұқтырма ауданы]] — Серебрянка кенті (1935-1962) * [[Жоғарғы Үбі ауданы|Верх-Уба ауданы]] — Верх-Убинка ауылы (1939-1959) * [[Пешков ауданы]] — Пешковка ауылы (1939-1959) * [[Введен ауданы]] — Введенка ауылы (1944-1957) * [[Галкин ауданы]] — Галкино ауылы (1944-1957) * [[Дзержин ауданы|Дзержинский ауданы]] — Дзержинское ауылы (1936-1957) * [[Михайлов ауданы]] — Михайловка ауылы (1944-1957) * [[Петропавл ауданы]] — Петропавл қаласы (1930-1932, 1942-1957) * [[Родников ауданы]] — Родниковка ауылы (1938-1957) * [[Шымкент ауданы]] — Шымкент қаласы (1930-1932, 1938-1957) * [[Қызылқұм ауданы]] — Мақталы ауылы (1928-1956) * [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь ауданы]] — Көктал ауылы (1928-1956) * [[Фрунзе ауданы (Оңтүстік Қазақстан облысы)|Фрунзе ауданы]] — Шорнақ ауылы (1939-1956) === Қала аудандары === * [[Ақтөбе]] қаласы ** Пролетар, Фрунзе аудандары (1973-1988) * [[Астана]] (Целиноград) қаласы ** Ленин, Совет аудандары (1974-1988) * [[Қарағанды]] қаласы ** Шахта ауданы (1945-1963) * [[Орал]] қаласы ** Железнодорожный, Приречный, Центральный аудандары (1948 ж. таратылған) ** Ленин, Промышленный аудандары (1983-1988) * [[Петропавл]] қаласы ** Железнодорожный, Промышленный, Центральный аудандары (1943-1948) ** Киров, Куйбышев аудандары (1973-1988) * [[Семей]] қаласы ** Калинин, Ленин, Октябрь аудандары (1948 ж. таратылған) ** Ленин, Калинин, Киров аудандары (1973-1988) * [[Теміртау]] қаласы ** Гагарин, Металлургический аудандары (1980-1988) * [[Шымкент]] қаласы ** Железнодорожный, Заводской, Центральный аудандары (1945-1948) == Кеңес заманында атауы өзгертілген аудандар == # Жезқазған ауданы — Ұлытау ауданы (1974 жыл) # Темір ауданы — Қандыағаш ауданы (1966 жыл) — Октябрь ауданы (1967 жыл) # Орджоникидзе ауданы — Денисов ауданы (1963 жыл) — Орджоникидзе ауданы (1966 жыл) # Таран ауданы — Тобыл ауданы (1963 жыл) — Таран ауданы (1966 жыл) # Ұзынкөл ауданы — Демьянов ауданы (1963 жыл) — Ленин ауданы (1966 жыл) # Айыртау ауданы — Володар ауданы (1963 жыл) # Бақсай ауданы — Махамбет ауданы (1963 жыл) # Баранкөл ауданы — Державин ауданы (1963 жыл) # Еркіншілік ауданы — Ерментау ауданы (1963 жыл) # Ключевой ауданы — Алға ауданы (1963 жыл) # Куйбышев ауданы — Краснокутск ауданы (1963 жыл) # Қарабалық ауданы — Комсомол ауданы (1963 жыл) # Қима ауданы — Жақсы ауданы (1963 жыл) # Қоңырат ауданы — Ақтоғай ауданы (1963 жыл) # Лозов ауданы — Успен ауданы (1963 жыл) # Максим Горький ауданы — Качир ауданы (1963 жыл) # Меңдіқара ауданы — Боровской ауданы (1963 жыл) # Новочеркасск ауданы — Астрахан ауданы (1963 жыл) # Өрлітөбе ауданы — Железин ауданы (1963 жыл) # Сталин ауданы — Ленин ауданы (1961 жыл) — Алексеев ауданы (1963 жыл) # Төңкерей ауданы — Октябрь ауданы (1940 жыл) — Сергеев ауданы (1963 жыл) # Цюрупин ауданы — Шарбақты ауданы (1963 жыл) # Ақмола ауданы — Целиноград ауданы (1961 жыл) # Ворошилов ауданы — Ульянов ауданы (1961 жыл) # Гурьев ауданы — Балықшы ауданы (1961 жыл) # Сталин ауданы — Октябрь ауданы (Қарағанды, 1961 жыл) # Сталин ауданы — Совет ауданы (Алматы, 1961 жыл) # Каганович ауданы — Ермак ауданы (1957 жыл) # Каганович ауданы — Октябрь ауданы (Алматы, 1957 жыл) # Молотов ауданы — Балкашин ауданы (1957 жыл) # Торғай ауданы — Жангелдин ауданы (1956 жыл) # Леңгір ауданы — Георгиев ауданы (1945 жыл) # Белағаш ауданы — Бородулиха ауданы (1944 жыл) # Жаркент ауданы — Панфилов ауданы (1942 жыл) # Қоғалы ауданы — Гвардия ауданы (1942 жыл) # Бейнетқор ауданы — Совет ауданы (1940 жыл) # Қарсақпай ауданы — Жезқазған ауданы (1940 жыл) # Табын ауданы — Байғанин ауданы (1940 жыл) # Шыңғыстау ауданы — Абай ауданы (1940 жыл) # Қастек ауданы — Жамбыл ауданы (1939 жыл) # Ілбішін ауданы — Чапаев ауданы (1939 жыл) # Әулиеата ауданы — Мирзоян ауданы (1936 жыл) — Жамбыл ауданы (1938 жыл) # Батпаққара ауданы — Амангелді ауданы (1936 жыл) # Сламихин ауданы — Фурманов ауданы (1936 жыл) # Өскемен ауданы — Киров ауданы (1934 жыл) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан аудандары|*]] [[Санат:Қазақстанның таратылған аудандары|*]] kxfae4bkjoou08nubk7pia48d1ap1ok 3642626 3642625 2026-08-13T19:12:45Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 3642626 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakhstan districts 1996.png|400px|thumb|Қазақстанның 1996 жылғы әкімшілік бөлінісі]] 1991 жылдың 16 желтоқсанынан бері Қазақстанның таратылған, жаңадан құрылған, атауы өзгерген аудандары мен аудан орталықтарының тізімі == Ақмола облысы == * [[Сілеті ауданы]] — [[Сілеті (Ақмола облысы)|Сілеті]] ауылы (1973-1997) ** 1997 жылы 5 ауылдық округі [[Ақкөл ауданы|Алексеев ауданы]]на, 4 ауылдық округі [[Ерейментау ауданы|Ерментау ауданы]]на, 2 кенті [[Степногорск қалалық әкімдігі|Степногорск]] қаласының қарамағына берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003370_ Ақмола облысының Сiлетi ауданын тарату туралы]</ref> == Ақтөбе облысы == * [[Ақтөбе ауданы]] — [[Қарғалы (Ақтөбе облысы)|Қарғалы]] ауылы (1928-1933, 1970-1997) ** 1997 жылы 1 ауылдық округі [[Алға ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қарғалы ауданы|Ленин ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Мәртөк ауданы]]на және 4 ауылдық округі [[Ақтөбе қалалық әкімдігі|Ақтөбе]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д3">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003550_ Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Қостанай облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> * [[Әйтеке би ауданы (Қазақ КСР)|Әйтеке би ауданы]] — [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қарабұтақ]] ауылы (1928-1930, 1935-1997) ** 1997 жылы 5 ауылдық округі Бөгеткөл ауданына, 2 ауылдық округі [[Хромтау ауданы]]на беріліп, Бөгеткөл ауданы [[Әйтеке би ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д3" /> * [[Исатай ауданы (Ақтөбе облысы)|Исатай ауданы]] — [[Ақырап]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Қобда ауданы]]на қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003427_ Ақтөбе облысының Исатай ауданын тарату туралы]</ref> * [[Мұғалжар ауданы#Мұғалжар ауданы (1966-1997)|Мұғалжар ауданы]] — [[Ембі]] қаласы (1966-1997) ** 1997 жылы Октябрь ауданына қосылып, Октябрь ауданы [[Мұғалжар ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д3" /> == Алматы облысы == * [[Күрті ауданы]] — [[Ақши (Іле ауданы)|Ақши]] ауылы (1972-1997) ** 1997 жылы 1 кенті мен 4 ауылдық округі [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданына]], 5 ауылдық округі [[Балқаш ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Іле ауданы]]на берілді.<ref name="Д1" /> * [[Шелек ауданы]] — [[Шелек (ауыл)|Шелек]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]] ауданына қосылды.<ref name="Д1" /> == Атырау облысы == * [[Балықшы ауданы]] — [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] кенті (1930-1933, 1957-1963, 1964-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Атырау қалалық әкімдігі|Атырау]] қаласының қарамағына берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003515_ Атырау облысының Балықшы ауданын тарату туралы]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == * [[Ақжайық ауданы#Ақжайық ауданы (1977-1997)|Ақжайық ауданы]] — [[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]] ауылы (1977-1988, 1992-1997) ** 1997 жылы [[Теректі ауданы]]на қосылды.<ref name="Д2">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003489_ Батыс Қазақстан облысының Ақжайық және Тайпақ аудандарын тарату, Чапаев ауданын қайта атау туралы]</ref> * [[Жалпақтал ауданы]] — [[Жалпақтал]] ауылы (1928-1930, 1935-1997) ** 1997 жылы [[Казталов ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Приурал ауданы]] — [[Дарьинское]] ауылы (1935-1997) ** 1997 жылы [[Бәйтерек ауданы|Зелёнов ауданына]] қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Тайпақ ауданы]] — [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы Чапаев ауданына қосылып, Чапаев ауданы [[Ақжайық ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д2" /> == Жезқазған облысы == * [[Ақадыр ауданы]] — [[Ақадыр (Қарағанды облысы)|Ақадыр]] кенті (1973-1997) ** 1997 жылы [[Шет ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Жезді ауданы]] — [[Жезді (кент)|Жезді]] кенті (1963-1997) ** 1997 жылы [[Ұлытау ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Тоқырауын ауданы]] — [[Шашубай]] кенті (1977-1997) ** 1997 жылы [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> == Көкшетау облысы == * [[Арықбалық ауданы]] — [[Арықбалық]] ауылы (1928-1963, 1967-1997) ** 1997 жылы [[Айыртау ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003482_ Көкшетау облысының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> * [[Келлер ауданы]] — [[Келлеровка]] ауылы (1936-1963, 1969-1997) * [[Чкалов ауданы]] — [[Чкалово (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чкалово]] ауылы (1939-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы екеуі де [[Тайынша ауданы|Красноармейск ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Көкшетау ауданы]] — [[Красный Яр (Ақмола облысы)|Красный Яр]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы Красный Яр ауылы [[Көкшетау қалалық әкімдігі|Көкшетау]] қаласының қарамағына беріліп, қалған бөлігі [[Зеренді ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Ленинград ауданы]] — [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы [[Ақжар ауданы|Ленин ауданы]]на қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Рузаев ауданы]] — [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] ауылы (1928-1997) * [[Чистопол ауданы]] — [[Чистополье (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чистополье]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы екеуі де [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Куйбышев ауданына]] қосылды.<ref name="Д5" /> * [[Уәлиханов ауданы (Көкшетау облысы)|Уәлиханов ауданы]] — [[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] ауылы (1970-1997) ** 1997 жылы 2 ауылдық округі Қызылту ауданына, 2 ауылдық округі [[Біржан сал ауданы|Еңбекшілдер ауданы]]на беріліп, Қызылту ауданы [[Уәлиханов ауданы]] болып өзгертілді.<ref name="Д5" /> == Қарағанды облысы == * [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қазыбек би ауданы]] — [[Егіндібұлақ (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Қарқаралы ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Молодёжный ауданы]] — [[Молодёжный (Қарағанды облысы)|Молодёжный]] кенті (1972-1997) ** 1997 жылы [[Осакаров ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Тельман ауданы]] — [[Ғабиден Мұстафин кенті|Токаревка]] кенті (1928-1997) ** 1997 жылы [[Бұқар жырау ауданы|Ульянов ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Теңіз ауданы]] — [[Баршын (ауыл)|Баршын]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Қызылорда облысы == * [[Сырдария ауданы (Қазақ КСР)|Сырдария ауданы]] — [[Тасбөгет]] кенті (1928-1997) ** 1997 жылы 4 ауылдық округі [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Тереңөзек ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Шиелі ауданы]]на және 2 кенті мен 4 ауылдық округі [[Қызылорда қалалық әкімдігі|Қызылорда]] қаласының қарамағына беріліп<ref name="Д3" />, Тереңөзек ауданы Сырдария ауданы болып қайта аталды.<ref name="adilet.zan.kz">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003627_ Қызылорда облысының Тереңөзек ауданын қайта атау туралы]</ref> == Павлодар облысы == * [[Ақсу ауданы (Павлодар облысы)|Ақсу ауданы]] — [[Ақсу]] қаласы (1938-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Ақсу қалалық әкімдігі|Ақсу]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д8">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003490_ Павлодар облысының Ақсу және Екiбастұз аудандарын тарату туралы]</ref> * [[Екібастұз ауданы]] — [[Екібастұз]] қаласы (1972-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Екібастұз қалалық әкімдігі|Екібастұз]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д8" /> == Семей облысы == * [[Абыралы ауданы]] — [[Қайнар (Жаңасемей ауданы)|Қайнар]] ауылы (1928-1955, 1990-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д1" /> * [[Жаңа Шүлбі ауданы]] — [[Жаңа Шүлбі]] ауылы (1935-1963, 1970-1997) ** 1997 жылы [[Бородулиха ауданы]]на қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003335_ Семей облысының Новошульба ауданын тарату туралы]</ref> * [[Таскескен ауданы]] — [[Таскескен (Абай облысы)|Таскескен]] ауылы (1980-1996) ** 1996 жылы 2 ауылдық округі мен 1 кенті [[Аягөз ауданы]]на, 5 ауылдық округі [[Үржар ауданы]]на берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003164_ Семей облысының Таскескен ауданын тарату туралы]</ref> * [[Шар ауданы]] — [[Шар (қала)|Шар]] қаласы (1939-1963, 1972-1997) ** 1997 жылы [[Жарма ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Шұбартау ауданы]] — [[Баршатас]] ауылы (1928-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Аягөз ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Солтүстік Қазақстан облысы == * [[Возвышенка ауданы]] — [[Возвышенка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Возвышенка]] ауылы (1967-1997) ** 1997 жылы [[Мағжан Жұмабаев ауданы|Булаев ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Мәскеу ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Мәскеу ауданы]] — [[Корнеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Корнеевка]] ауылы (1972-1997) ** 1997 жылы [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленин ауданына]] қосылды.<ref name="Д6">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003461_ Солтүстiк Қазақстан облысының Москва және Соколов аудандарын тарату, Бескөл және Ленин аудандарын қайта атау туралы]</ref> * [[Преснов ауданы]] — [[Пресновка (Жамбыл ауданы)|Пресновка]] ауылы (1928-1997) ** 1997 жылы [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданына]] қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Соколов ауданы]] — [[Соколовка (Қызылжар ауданы)|Соколовка]] ауылы (1936-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Қызылжар ауданы|Бескөл ауданына]] қосылды.<ref name="Д6" /> == Талдықорған облысы == * [[Бөрілітөбе ауданы]] — [[Лепсі (Сарқан ауданы)|Лепсі]] кенті (1933-1960, 1972-1997) ** 1997 жылы 3 ауылдық округі мен 1 кенті [[Сарқан ауданы]]на, 1 ауылдық округі мен 1 кенті [[Ақсу ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қапал ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Қаратал ауданы]]на берілді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003371_ Талдықорған облысының Бөрлiтөбе ауданын тарату туралы]</ref> * [[Гвардия ауданы]] — [[Қоғалы (Жетісу облысы)|Қоғалы]] ауылы (1933-1997) ** 1997 жылы [[Кербұлақ ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> * [[Қапал ауданы]] — [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]] ауылы (1939-1963, 1970-1997) ** 1997 жылы 6 ауылдық округі мен 1 кенті [[Ақсу ауданы]]на, 2 ауылдық округі [[Ескелді ауданы|Талдықорған ауданы]]на берілді.<ref name="Д1" /> * [[Үйгентас ауданы]] — [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] ауылы (1928-1930, 1935-1963, 1964-1997) ** 1997 жылы [[Алакөл ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Торғай облысы == * [[Амантоғай ауданы]] — [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]] ауылы (1977-1988, 1990-1997) ** 1997 жылы [[Амангелді ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> * [[Арқалық ауданы]] — [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] ауылы (1963-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Арқалық қалалық әкімдігі|Арқалық]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д3" /> * [[Жаңадала ауданы]] — [[Тасты-Талды]] ауылы (1966-1997) ** 1997 жылы [[Жарқайың ауданы|Державин ауданына]] қосылды.<ref name="Д7">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003604_ Ақмола облысының Жаңадала және Қима аудандарын тарату туралы]</ref> * [[Қима ауданы]] — [[Жаңақима]] ауылы (1970-1997) ** 1997 жылы [[Жақсы ауданы]]на қосылды.<ref name="Д7" /> * [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] — [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] ауылы (1955-1997) ** 1997 жылы [[Қарасу ауданы]]на қосылды.<ref name="Д3" /> == Түркістан (Оңтүстік Қазақстан) облысы == * [[Арыс ауданы]] — [[Арыс]] қаласы (1928-1963, 1988-200?) ** 2000 жылдары аумағы [[Арыс қалалық әкімдігі|Арыс]] қаласының қарамағына берілді. * [[Асықата ауданы]] — [[Асықата]] кенті (1940-1997) ** 1997 жылы [[Мақтаарал ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003474_ Оңтүстiк Қазақстан облысының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысының кейбiр мәселелерi туралы]</ref> * [[Түркістан ауданы]] — [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы (1928-1997) ** 1997 жылы аумағы [[Түркістан қалалық әкімдігі|Түркістан]] қаласының қарамағына берілді.<ref name="Д9" /> 2021 жылы бұрынғы аудан аумағында жаңадан [[Сауран ауданы]] құрылды. == Шығыс Қазақстан облысы == * [[Таврия ауданы]] — [[Таврическое (Шығыс Қазақстан облысы)|Таврическое]] ауылы (1939-1997) ** 1997 жылы [[Ұлан ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> == Қала аудандары == === [[Алматы]] === * Алатау, Мәскеу аудандары (1980-1997 жж.)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003342_ Алматы қаласының Алатау мен Мәскеу аудандарын тарату туралы]</ref> === [[Қарағанды]] === * Железнодорожный ауданы (1945-1988, 1990-1997)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003451_ Қарағанды қаласының Железнодорожный ауданын тарату туралы]</ref> * Киров, Ленин аудандары (1938-1997 жж.)<ref name="Д1" /> === [[Өскемен]] === * Октябрь, Үлбі аудандары (1973-1998 жж.) === [[Павлодар]] === * Ильич, Индустриальный аудандары (1973-1999 жж.)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1012552 Об упразднении Ильичевского и Индустриального районов города Павлодара]</ref> === [[Семей]] === * Әуезов, Ленин аудандары (1990-1994 жж.) === [[Тараз]] (Жамбыл) === * Заводской, Центральный аудандары (1974-1996 жж.)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003275_ Жамбыл облысы Жамбыл қаласының Центральный және Завод аудандарын тарату туралы]</ref> == Жаңадан құрылған аудандар == === Облыс аудандары === * [[Түпқараған ауданы]] — [[Форт-Шевченко]] қаласы ** 1992 жылы [[Форт-Шевченко қалалық әкімдігі|Форт-Шевченко]] қаласына қарасты аумақтан құрылды.<ref name="Д92">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001500_|title=Об образовании в составе Мангистауской области Тупкараганского района и изменении подчиненности города Форт-Шевченко|date=1992-07-06}}</ref> * [[Мұнайлы ауданы]] — [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] ауылы (1980-1988, 2007-) ** 2007 жылы [[Ақтау қалалық әкімдігі|Ақтау]] қаласына қарасты аумақ пен [[Қарақия ауданы|Қарақия]], [[Маңғыстау ауданы|Маңғыстау]], [[Түпқараған ауданы|Түпқараған]] аудандарының бір бөлігінен құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U070000338_|title=Маңғыстау облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгеріс туралы|date=2007-06-04}}</ref> * [[Жетісай ауданы]] — [[Жетісай]] қаласы (1964-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Мақтаарал ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9" /> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д12">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000698 Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * [[Кеген ауданы]] — [[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы (1930-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Райымбек ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003528_ Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Солтүстiк Қазақстан облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы]</ref> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="дрк">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000653 Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * [[Келес ауданы]] — [[Абай (Келес ауданы)|Абай]] ауылы (1928-1963, 1969-1988, 1989-1997, 2018-) ** 1997 жылы [[Сарыағаш ауданы]]на қосылды.<ref name="Д9" /> 2018 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д12" /> * [[Сауран ауданы]] — [[Шорнақ]] ауылы ** 2021 жылы [[Кентау қалалық әкімдігі|Кентау]] қаласына қарасты аумақтан құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/turkistan-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-1522828|title=Түркістан облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы|date=2021-03-12}}</ref> * [[Ақсуат ауданы]] — [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] ауылы (1935-1963, 1964-1997, 2022-) ** 1997 жылы [[Тарбағатай ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2022 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д11">[https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-445742 Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы]</ref> * [[Самар ауданы]] — [[Самар (ауыл)|Самар]] ауылы (1928-1930, 1935-1997, 2022-) ** 1997 жылы [[Көкпекті ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2022 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д11" /> * [[Жаңасемей ауданы]] — [[Семей]] қаласы (1928-1930, 1938-1957, 1966-1996, 2024-) ** 1996 жылы 2 кенті мен 10 ауылдық округі [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласының қарамағына, 3 ауылдық округі [[Бородулиха ауданы]]на, 1 ауылдық округі [[Бесқарағай ауданы]]на берілді.<ref name="Д4">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003089_ Семей облысының Жаңасемей ауданын, Шымкент қаласындағы аудандарды тарату және Оңтүстiк Қазақстан облысының Леңгiр қаласын аудандық маңызы бар қалалардың санатына жатқызу туралы]</ref> 2024 жылы [[Семей қалалық әкімдігі|Семей]] қаласына қарасты аумақтан қайта құрылды.<ref name="Д2024">[https://akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysynyn-keybir-maseleleri-turaly-28111526 Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы]</ref> * [[Мақаншы ауданы]] — [[Мақаншы]] ауылы (1928-1930, 1935-1963, 1969-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Үржар ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> * [[Марқакөл ауданы]] — [[Марқакөл (ауыл)|Марқакөл]] ауылы (1928-1930, 1939-1963, 1964-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Күршім ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> * [[Үлкен Нарын ауданы]] — [[Үлкен Нарын]] ауылы (1935-1997, 2024-) ** 1997 жылы [[Катонқарағай ауданы]]на қосылды.<ref name="Д1" /> 2024 жылы қайта бөлініп шықты.<ref name="Д2024" /> === Қала аудандары === * [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]] аудандары ([[Астана]]) ** 1998 жылы құрылды.<ref name="Д21">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U980003942_|title=Қазақстан Республикасының астанасы - Ақмола қаласында "Сарыарқа" және "Алматы" аудандарын құру туралы|date=1998-05-06}}</ref> * [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]] аудандары (1973-1996, 2005-, [[Шымкент]]) ** 1996 жылы таратылды.<ref name="Д4" /> 2005 жылы қайта құрылды. * [[Алатау ауданы]] ([[Алматы]]) ** 2008 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08R000775_|title=Алатау ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын орнату туралы|date=2008-07-02}}</ref> * [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] ([[Астана]]) ** 2008 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000637_|title=Қазақстан Республикасының елордасы - Астана қаласында "Есіл" ауданын құру туралы|date=2008-08-05}}</ref> * [[Наурызбай ауданы]] ([[Алматы]]) ** 2014 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14R0001068|title=Наурызбай ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2014-07-02}}</ref> * [[Қаратау ауданы]] ([[Шымкент]]) ** 2014 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V14UA002836|title=Шымкент қаласында төртінші ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2014-10-07}}</ref> * [[Байқоңыр ауданы]] ([[Астана]]) ** 2018 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://maslihat01.kz/source/uploads/2018_god/235_kz.pdf|title=Қазақстан Республикасының астанасы – Астана қаласында «Байқоңыр» ауданын құру туралы|date=2018-02-27}}</ref> * [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы]], [[Астана ауданы|Астана]] аудандары ([[Ақтөбе]]) ** 2018 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18CA000182|title=Ақтөбе қаласында екі ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы|date=2018-03-30}}</ref> * [[Тұран ауданы]] ([[Шымкент]]) ** 2022 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22E0028880|title=Шымкент қаласында бесінші ауданды құру және аудандардың шекараларын белгілеу туралы|date=2022-07-07}}</ref> * [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] ([[Астана]]) ** 2022 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22AAZ31122|title=Астана қаласында жаңа аудан құру, аудандардың шекараларын өзгерту және белгілеу туралы|date=2022-12-14}}</ref> * [[Сарайшық ауданы]] ([[Астана]]) ** 2024 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24AAZ13820|title=Астана қаласында жаңа аудан құру, аудандардың шекараларын белгілеу және өзгерту туралы|date=2024-05-23}}</ref> * [[Әулиеата ауданы|Әулиеата]], [[Жібек жолы ауданы|Жібек жолы]] аудандары ([[Тараз]]) ** 2024 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=35110357|title=Об образовании двух районов в городе Тараз и установлении границ районов|date=2024-12-20}}</ref> == Қайта аталған аудандар == === Облыс аудандары === # Қызылқұм ауданы — [[Отырар ауданы]] (1991 жыл) # Леңгір ауданы — [[Төле би ауданы]] (1991 жыл) # Обаған ауданы — [[Алтынсарин ауданы]] (1991 жыл) # Жымпиты ауданы — [[Сырым ауданы]] (1992 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001700_ О переименовании Джамбейтинского района Западно-Казахстанской области в Сырымский район]</ref> # Боровской ауданы — [[Меңдіқара ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Бөген ауданы — [[Ордабасы ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Володар ауданы — [[Айыртау ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Ембі ауданы — [[Жылыой ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д15">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930007000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Ералиев ауданы — [[Қарақия ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Каменка ауданы — [[Тасқала ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д15" /> # Киров ауданы (Жетісу облысы) — [[Көксу ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Комсомол ауданы (Ақтөбе облысы) — Бөгеткөл ауданы (1993 жыл)<ref name="Д15" /> — [[Әйтеке би ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Краснокутск ауданы — [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Ленин ауданы (Түркістан облысы) — [[Қазығұрт ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Нарынқол ауданы — [[Райымбек ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Новороссийск ауданы — [[Хромтау ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Теңіз ауданы — [[Құрманғазы ауданы]] (1993 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930006000_ О пеpеименовании Денгизского pайона Атыpауской области]</ref> # Свердлов ауданы — [[Байзақ ауданы]] (1995 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002696_ Жамбыл облысындағы Свердлов ауданының атын өзгерту туралы]</ref> # Алғабас ауданы — [[Бәйдібек ауданы]] (1996 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003149_ Оңтүстiк Қазақстан облысы Алғабас ауданының атын өзгерту туралы]</ref> # Алексеев ауданы — [[Ақкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003759_ Ақмола облысындағы жекелеген әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктердi қайта атау және олардың транскрипцияларын өзгерту туралы]</ref> # Балкашин ауданы — [[Сандықтау ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Бескөл ауданы — [[Қызылжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д6" /> # Вишнёв ауданы — [[Аршалы ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Державин ауданы — [[Жарқайың ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Камышный ауданы — [[Қамысты ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Комсомол ауданы (Қостанай облысы) — [[Қарабалық ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Красноармейск ауданы — [[Тайынша ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Краснознамен ауданы — [[Егіндікөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Куйбышев ауданы — Целинный ауданы (1997 жыл)<ref name="Д5" /> — [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Ғабит Мүсірепов атындағы аудан]] (2002 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U020000890_ Солтүстік Қазақстан облысының Целинный ауданын қайта атау туралы]</ref> # Қызылту ауданы — [[Уәлиханов ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Ленин ауданы (бұр. Көкшетау облысы) — [[Ақжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д5" /> # Ленин ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) — [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д6" /> # Ленин ауданы (Ақтөбе облысы) — [[Қарғалы ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Ленин ауданы (Қостанай облысы) — [[Ұзынкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Макин ауданы — [[Бұланды ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д13" /> # Мичурин ауданы — [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д1" /> # Октябрь ауданы (Ақтөбе облысы) — [[Мұғалжар ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Орджоникидзе ауданы — [[Денисов ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Семиозёр ауданы — [[Әулиекөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Тереңөзек ауданы — [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] (1997 жыл)<ref name="adilet.zan.kz"/> # Ульянов ауданы — [[Бұқар жырау ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д1" /> # Урицкий ауданы — [[Сарыкөл ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д3" /> # Чапаев ауданы — [[Ақжайық ауданы]] (1997 жыл)<ref name="Д2" /> # Қаскелең ауданы — [[Қарасай ауданы]] (1998 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U980004053_ Алматы облысының Қаскелең ауданын қайта атау туралы]</ref> # Луговой ауданы — [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] (1999 жыл)<ref name="Д17">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000082_ Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлік атауларын қайта атау және Актюбинск қаласы атауының транскрипциясын өзгерту туралы]</ref> # Сергеев ауданы — [[Шал ақын ауданы]] (1999 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000294_ Солтүстік Қазақстан облысының Сергеев ауданын қайта атау туралы]</ref> # Совет ауданы — [[Аққайың ауданы]] (1999 жыл)<ref name="Д17" /> # Булаев ауданы — [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] (2000 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U000000490_ Солтүстік Қазақстан облысының Булаев ауданын қайта атау туралы]</ref> # Орда ауданы — [[Бөкей ордасы ауданы]] (2000 жыл)<ref name="Д18">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U000000356_ Ақтөбе, Алматы және Батыс Қазақстан облыстарының жекелеген әкімшілік-аумақтық бірліктерінің атауларын қайта атау және транскрипцияларын өзгерту туралы]</ref> # Талдықорған ауданы — [[Ескелді ауданы]] (2000 жыл)<ref name="Д18" /> # Щучье ауданы — [[Бурабай ауданы]] (2009 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U090000862_ Ақмола облысының Щучье ауданын қайта атау туралы]</ref> # Еңбекшілдер ауданы — [[Біржан сал ауданы]] (2017 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1700000605 Ақмола облысының Еңбекшілдер ауданын қайта атау туралы]</ref> # Зелёнов ауданы — [[Бәйтерек ауданы]] (2018 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000820 Батыс Қазақстан облысының Зеленов ауданын қайта атау туралы]</ref> # Зырян ауданы — [[Алтай ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д20">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000821 Шығыс Қазақстан облысының Зырян ауданын және Зырян қаласын Шығыс Қазақстан облысының Алтай ауданы және Алтай қаласы деп қайта атау туралы]</ref> # Качир ауданы — [[Тереңкөл ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д19">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1800000724 Павлодар облысының Качир, Лебяжі аудандарын қайта атау туралы]</ref> # Лебяжі ауданы — [[Аққулы ауданы]] (2018 жыл)<ref name="Д19" /> # Таран ауданы — [[Бейімбет Майлин ауданы]] (2019 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U190000029U Қостанай облысының Таран ауданын қайта атау туралы]</ref> === Қала аудандары === # Дзержинский ауданы (Шымкент) — [[Әл-Фараби ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Калинин ауданы (Алматы) — [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Ленин ауданы (Алматы) — [[Жетісу ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм">[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=1046646#sub_id=0 О переименовании некоторых районов и проспекта имени В.И. Ленина города Алматы]</ref> # Октябрь ауданы (Алматы) — [[Түрксіб ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Совет ауданы (Алматы) — [[Алмалы ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Фрунзе ауданы (Алматы) — [[Медеу ауданы]] (1995 жыл)<ref name="Алм" /> # Совет ауданы (Қарағанды) — [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] (2000 жыл) # Октябрь ауданы (Қарағанды) — [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] (2021 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V21K0026419 Қарағанды облысының Қарағанды және Балқаш қалаларының кейбір құрамдас бөліктерін қайта атау туралы]</ref> === Таратылған аудандар === # Ермак ауданы — [[Ақсу ауданы]] (1992 жыл) # Андреев ауданы — [[Үйгентас ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930004000_ Об упоpядочении тpанскрибиpования на pусском языке казахских топонимов, наименовании и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Егіндібұлақ ауданы — [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қазыбек би ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Қарабұтақ ауданы — [[Әйтеке би ауданы (Қазақ КСР)|Әйтеке би ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Приозёрный ауданы — [[Тоқырауын ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д14" /> # Фурманов ауданы — [[Жалпақтал ауданы]] (1993 жыл)<ref name="Д16">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P930001000_ О пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> # Киров ауданы (Түркістан облысы) — [[Асықата ауданы]] (1996 жыл)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003132_ Оңтүстiк Қазақстан облысындағы Киров ауданының атын өзгерту туралы]</ref> == Қайта аталған аудан орталықтары == # Белые Воды ауылы — [[Ақсукент]] ауылы (1990) # Алексеевка ауылы — Теректі ауылы (1992) — [[Марқакөл (ауыл)|Марқакөл]] ауылы (2016) # Белогорье ауылы — [[Көктөбе (Май ауданы)|Көктөбе]] ауылы (1992)<ref name="атау1">{{cite web|url=http://all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=93.000|title=О присвоении наименований и переименовании отдельных административно-территориальных единиц Республики Казахстан|date=1992-03-19}}</ref> # Бурное ауылы — [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Луговое ауылы — [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Михайловка ауылы — [[Сарыкемер]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Новотроицкое ауылы — [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]] ауылы (1992)<ref name="атау1" /> # Ванновка ауылы — [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ералиев кенті — [[Құрық (ауыл)|Құрық]] кенті (1993)<ref name="Д14" /> # Краснокутск ауылы — [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ленинское ауылы (Түркістан облысы) — [[Қазығұрт]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Георгиевка ауылы (Жамбыл облысы) — [[Қордай]] ауылы (1995) # Славянка кенті — [[Мырзакент]] кенті (1995) # Алексеевка қаласы — [[Ақкөл (қала)|Ақкөл]] қаласы (1997) # Володарское ауылы — [[Саумалкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]] ауылы (1997) # Камышное ауылы — [[Қамысты (Қостанай облысы)|Қамысты]] ауылы (1997) # Комсомолец кенті — [[Қарабалық (кент)|Қарабалық]] кенті (1997) # Красноармейск қаласы — [[Тайынша]] қаласы (1997) # Куйбышевский кенті — [[Новоишим]]ский кенті (1997) # Қызылту ауылы — [[Кішкенекөл]] ауылы (1997) # Ленинское ауылы (Қостанай облысы) — [[Ұзынкөл (Қостанай облысы)|Ұзынкөл]] ауылы (1997) # Новоалексеевка ауылы — [[Қобда (ауыл)|Қобда]] ауылы (1997) # Октябрьск қаласы — [[Қандыағаш]] қаласы (1997)<ref name="Д3" /> # Орджоникидзе ауылы — [[Денисовка (Қостанай облысы)|Денисовка]] ауылы (1997) # Семиозёрное ауылы — [[Әулиекөл]] ауылы (1997) # Урицкий кенті — [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл]] кенті (1997) # Фурмановка ауылы — [[Мойынқұм (Мойынқұм ауданы)|Мойынқұм]] ауылы (1997) # Вишнёвка кенті — [[Аршалы (Ақмола облысы)|Аршалы]] кенті (1998) # Киров кенті (Жетісу облысы) — [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]] кенті (1998) # Краснознаменское ауылы — [[Егіндікөл (Ақмола облысы)|Егіндікөл]] ауылы (1998) # Докучаевка ауылы — [[Қарамеңді]] ауылы (1999) # Лебяжье ауылы — Аққу ауылы (1999) — [[Аққулы (ауыл)|Аққулы]] ауылы (2018) # Энергетический кенті — [[Өтеген батыр]] кенті (1999) # Жаңа Қазалы кенті — [[Әйтеке би кенті|Әйтеке би]] кенті (2000) # Ульяновский кенті — [[Ботақара (кент)|Ботақара]] кенті (2001) # Каменка ауылы — [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]] ауылы (2004) # Байғанин ауылы — [[Қарауылкелді (ауыл)|Қарауылкелді]] ауылы (2006)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V06C0003194 Байғанин ауданының орталығы Байғанин ауылын қайта атау туралы]</ref> # Большая Владимировка ауылы — [[Бесқарағай (Абай облысы)|Бесқарағай]] ауылы (2007)<ref name="ШҚО">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07V0002465 Шығыс Қазақстан облысы Жарма, Үржар, Бесқарағай, Ұлан аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылыстарына өзгерістер енгізу туралы]</ref> # Георгиевка ауылы (Абай облысы) — [[Қалбатау]] ауылы (2007)<ref name="ШҚО" /> # Малиновка ауылы — [[Ақмол]] ауылы (2007)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07B0003222 Целиноград ауданының Малиновка ауылы мен Малиновка ауылдық округінің атауларын өзгерту туралы]</ref> # Качиры ауылы — [[Тереңкөл (Тереңкөл ауданы)|Тереңкөл]] ауылы (2008)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07P0003102 Павлодар облысы Качиры ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> # Большенарымское ауылы — [[Үлкен Нарын]] ауылы (2009)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09V0002517 Шығыс Қазақстан облысы Глубокое, Жарма, Катонқарағай, Күршім, Зырян аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы]</ref> # Молодёжный кенті — [[Қасым Қайсенов кенті|Қасым Қайсенов]] кенті (2011)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11V0002565 Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Көкпекті, Ұлан және Үржар аудандарының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Киевка кенті — [[Нұра (Нұра ауданы)|Нұра]] кенті (2017)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17K0004455 Қарағанды облысының кейбір елді мекендері мен елді мекендердің құрамдас бөліктеріне атау беру және қайта атау туралы]</ref> # Ганюшкино ауылы — [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ауылы (2018)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18T0004087 Атырау облысы Құрманғазы ауданының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Зырян қаласы — [[Алтай (қала)|Алтай]] қаласы (2018)<ref name="Д20" /> # Таран ауылы — [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет]] ауылы (2018)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18N0008174 Қостанай облысы Таран ауданының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін қайта атау туралы]</ref> # Атасу кенті — [[Жаңаарқа]] кенті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20K0005726 Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы Атасу кентін қайта атау туралы]</ref> # Затобол кенті — [[Тобыл (қала)|Тобыл]] қаласы (2020)<ref>[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kostanai-oblysy-kostanai-audanynyn-zatobol-kentin-audandyk-manyzy-bar-kalalar-sanatyna-zhatkyzu-zhane-ony-kaita-atau-turaly Қостанай облысы Қостанай ауданының Затобол кентін аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу және оны қайта атау туралы]</ref> # Комсомол ауылы — [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Темірбек Жүргенов]] ауылы (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20C0007176 Ақтөбе облысының кейбір елді мекендерін қайта атау және атаудың транскрипциясын өзгерту туралы]</ref> # Фёдоровка ауылы — [[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)|Теректі]] ауылы (2022)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22Z0027626 Батыс Қазақстан облысының кейбір елді мекендерін қайта атау туралы]</ref> === Қайта аталған бұрынғы аудан орталықтары === # Озёрный кенті — [[Шашубай]] кенті (1991, 2006) # Андреевка ауылы — [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] ауылы (1992) # Байқадам ауылы — [[Саудакент]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Ермак қаласы — [[Ақсу]] қаласы (1993)<ref name="Д14" /> # Калмыково ауылы — [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] ауылы (1993)<ref name="Д15" /> # Фурманово ауылы — [[Жалпақтал]] ауылы (1993)<ref name="Д16" /> # Киров кенті (Түркістан облысы) — [[Асықата]] кенті (1994) # Никитинка ауылы — [[Бозанбай]] ауылы (1997) # Токаревка кенті — [[Ғабиден Мұстафин кенті|Ғабиден Мұстафин]] кенті (2002) == Басқа өзгерістер == * 1992 жылы: ** Маңғыстау облысының Форт-Шевченко қаласы Түпқараған ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д92" /> * 1996 жылы: # Ақмола облысының Атбасар қаласы Атбасар ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002973_ Ақмола облысының Атбасар қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> # Оңтүстік Қазақстан облысының Леңгір қаласы Төле би ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д4"/> * 1997 жылы: # Жамбыл облысының Шу қаласы Шу ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003372_ Жамбыл облысының Шу қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу және оны Шу ауданының құрамына енгiзу туралы]</ref> # Мақтаарал ауданының орталығы Мырзакент кентінен Жетісай қаласына көшірілді.<ref name="Д9" /> # Қостанай облысының Жiтiқара қаласы Жiтiқара ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003475_ Қостанай облысының Жетiқара қаласы мен Жетiқара ауданы атауларының транскрипциясын өзгерту туралы және Жiтiқара қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> # Көкшетау облысының Щучинск қаласы Щучье ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д5" /> # Жамбыл облысының Жаңатас қаласы Сарысу ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Саудакент ауылынан Жаңатас қаласына көшірілді # Жамбыл облысының Қаратау қаласы Талас ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Ақкөл ауылынан Қаратау қаласына көшірілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003497_ Жамбыл облысының Жаңатас, Қаратау қалаларын аудандық маңызы бар қалалардың санатына жатқызу, Сарысу және Талас аудандарының әкiмшiлiк орталықтарын көшiру туралы]</ref> # Алматы облысы Райымбек ауданының орталығы Нарынқол ауылынан Кеген ауылына көшірілді # Қарағанды облысының Абай қаласы Мичурин ауданының құрамына енгізіліп, аудан орталығы Топар кентiнен Абай қаласына көшірілді # Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы Жезқазған қаласының қарамағына берілді # Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының орталығы Благовещенка ауылынан Пресновка ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының орталығы Катонқарағай ауылынан Большенарым ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының орталығы Ақжар ауылынан Ақсуат ауылына көшірілді # Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының орталығы Никитинка ауылынан Молодёжный кентiне көшірілді # Шығыс Қазақстан облысының Серебрянск қаласы Зырян ауданының құрамына енгізілді<ref name="Д1" /> * 1999 жылы: ** Алматы облысының Талғар қаласы Талғар ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000170_ Алматы облысының Талғар қаласын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> * 2003 жылы: ** Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы Жезқазған қаласының қарамағынан шығарылды<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U030001247_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1997 жылғы 23 мамырдағы N 3528 Жарлығына өзгерiс енгiзу туралы]</ref> * 2007 жылы: ** Ақмола облысы Целиноград ауданының орталығы Астана қаласының Көктал кентінен Целиноград ауданының Малиновка ауылына көшірілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U070000243_ Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * 2014 жылы: ** Шығыс Қазақстан облысының Зырян қаласы Зырян ауданының, Аягөз қаласы Аягөз ауданының құрамына енгізілді<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1400000790 Шығыс Қазақстан облысының Зырян және Аягөз қалаларын аудандық маңызы бар қалалар санатына жатқызу туралы]</ref> * 2018 жылы: # Түркістан облысы Мақтаарал ауданының орталығы Жетісай қаласынан Мырзакент кентіне көшірілді<ref name="Д12" /> # Алматы облысы Райымбек ауданының орталығы Кеген ауылынан Нарынқол ауылына көшірілді<ref name="дрк" /> * 2021 жылы: ** Ақмола облысының Қосшы ауылына қала мәртебесі беріліп, Целиноград ауданының құрамынан шығарылды<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2100000629 Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> * 2022 жылы: ** Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының орталығы Ақсуат ауылынан Ақжар ауылына көшірілді<ref name="Д11" /> * 2024 жылы: ** Алматы облысының Жетіген ауылына Алатау атауымен қала мәртебесі беріліп, Іле ауданының құрамынан шығарылды<ref>[https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> ** Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының орталығы Үлкен Нарын ауылынан Катонқарағай ауылына көшірілді<ref name="Д2024" /> == Бұрынғы аудан орталықтарының халық санының өзгерісі == {| class="wikitable" !Аудан орталығы !Ауданы !Халқы (1989) !Халқы (1999) !Халқы (2009) !Халқы (2021) |- | [[Ақадыр (Қарағанды облысы)|Ақадыр]] || Ақадыр ауданы || 12387 || {{құлдырау}} 10564 || {{құлдырау}} 9612 || {{өсім}} 9756 |- | [[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]] || Ақжайық ауданы || || 2991 || {{құлдырау}} 2781 || {{өсім}} 2943 |- | [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]] || Талас ауданы || 6455 || {{құлдырау}} 3103 || {{құлдырау}} 2327 || {{құлдырау}} 2073 |- | [[Ақши (Іле ауданы)|Ақши]] || Күрті ауданы || 6721 || {{құлдырау}} 4662 || {{өсім}} 5646 || {{өсім}} 5650 |- | [[Ақырап]] || Исатай ауданы || 2982 || {{құлдырау}} 1926 || {{құлдырау}} 856 || {{құлдырау}} 607 |- | [[Арықбалық]] || Арықбалық ауданы || 5598 || {{құлдырау}} 4010 || {{құлдырау}} 2851 || {{құлдырау}} 2050 |- | [[Асықата]] || Асықата ауданы || 9420 || {{өсім}} 10682 || {{өсім}} 11102 || {{өсім}} 14245 |- | [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|''Балықшы'']] || Балықшы ауданы || 16885 || {{өсім}} 17092 || {{құлдырау}} 12954 || — |- | [[Баршатас]] || Шұбартау ауданы || 3562 || {{құлдырау}} 3197 || {{құлдырау}} 2883 || {{құлдырау}} 1474 |- | [[Баршын (ауыл)|Баршын]] || Теңіз ауданы || 2144 || {{құлдырау}} 1434 || {{құлдырау}} 530 || {{өсім}} 622 |- | [[Благовещенка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Благовещенка]] || Жамбыл ауданы || 4666 || {{құлдырау}} 3603 || {{құлдырау}} 3106 || {{құлдырау}} 2806 |- | [[Бозанбай]] || Ұлан ауданы || 4646 || {{құлдырау}} 3924 || {{құлдырау}} 2203 || {{құлдырау}} 2000 |- | [[Возвышенка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Возвышенка]] || Возвышен ауданы || 4555 || {{құлдырау}} 3430 || {{құлдырау}} 2407 || {{құлдырау}} 1932 |- | [[Ғабиден Мұстафин кенті|Ғ. Мұстафин]] || Тельман ауданы || 4973 || {{құлдырау}} 4294 || {{құлдырау}} 4078 || {{құлдырау}} 3548 |- | [[Дарьинское]] || Приурал ауданы || 5485 || {{құлдырау}} 5239 || {{өсім}} 5329 || {{өсім}} 5701 |- | [[Егіндібұлақ (Қарағанды облысы)|Егіндібұлақ]] || Қазыбек би ауданы || 5548 || {{құлдырау}} 4165 || {{құлдырау}} 3399 || {{құлдырау}} 2128 |- | [[Ембі]] || Мұғалжар ауданы || 16035 || {{құлдырау}} 12345 || {{құлдырау}} 11212 || {{өсім}} 12783 |- | [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]] || Амантоғай ауданы || || 1094 || {{құлдырау}} 436 || {{құлдырау}} 367 |- | [[Жалпақтал]] || Жалпақтал ауданы || 5250 || {{құлдырау}} 5242 || {{құлдырау}} 4562 || {{өсім}} 4684 |- | [[Жаңақима]] || Қима ауданы || 2943 || {{құлдырау}} 2011 || {{құлдырау}} 1410 || {{құлдырау}} 1099 |- | [[Жаңа Шүлбі]] || Жаңашүлбі ауданы || 4952 || {{құлдырау}} 4130 || {{құлдырау}} 3073 || {{құлдырау}} 2589 |- | [[Жезді (кент)|Жезді]] || Жезді ауданы || 8067 || {{құлдырау}} 4680 || {{құлдырау}} 2624 || {{құлдырау}} 2114 |- | [[Келлеровка]] || Келлер ауданы || 5163 || {{құлдырау}} 3356 || {{құлдырау}} 2663 || {{құлдырау}} 2487 |- | [[Корнеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Корнеевка]] || Мәскеу ауданы || 4170 || {{құлдырау}} 2829 || {{құлдырау}} 2133 || {{құлдырау}} 1969 |- | [[Көктал (Ақмола облысы)|''Көктал'']] || Целиноград ауданы || 3141 || {{өсім}} 3877 || — || — |- | [[Красный Яр (Ақмола облысы)|Красный Яр]] || Көкшетау ауданы || 9117 || {{құлдырау}} 8352 || {{өсім}} 9875 || {{өсім}} 13536 |- | [[Қабанбай (Жетісу облысы)|Қабанбай]] || Үйгентас ауданы || 11022 || {{құлдырау}} 8039 || {{құлдырау}} 6049 || {{өсім}} 6605 |- | [[Қайнар (Жаңасемей ауданы)|Қайнар]] || Абыралы ауданы || 1951 || {{өсім}} 2404 || {{құлдырау}} 1888 || {{құлдырау}} 1415 |- | [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]] || Қапал ауданы || 6513 || {{құлдырау}} 3883 || {{құлдырау}} 3869 || {{құлдырау}} 3727 |- | [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қарабұтақ]] || Әйтеке би ауданы || 5099 || {{құлдырау}} 3892 || {{құлдырау}} 2601 || {{құлдырау}} 2251 |- | [[Қарғалы (Ақтөбе облысы)|''Қарғалы'']] || Ақтөбе ауданы || 9343 || {{өсім}} 10772 || {{өсім}} 16093 || — |- | [[Қоғалы (Жетісу облысы)|Қоғалы]] || Гвардия ауданы || 5476 || {{құлдырау}} 4286 || {{құлдырау}} 3322 || {{құлдырау}} 2981 |- | [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] || Ленинград ауданы || 6172 || {{құлдырау}} 4233 || {{құлдырау}} 3509 || {{құлдырау}} 2296 |- | [[Лепсі (Сарқан ауданы)|Лепсі]] || Бөрлітөбе ауданы || 5752 || {{құлдырау}} 3842 || {{құлдырау}} 2567 || {{құлдырау}} 2111 |- | [[Молодёжный (Қарағанды облысы)|Молодёжный]] || Молодёжный ауданы || 7876 || {{құлдырау}} 6817 || {{құлдырау}} 6139 || {{құлдырау}} 5806 |- | [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] || Октябрь ауданы || 3886 || {{құлдырау}} 2860 || {{өсім}} 3034 || {{құлдырау}} 2423 |- | [[Родина (Қостанай облысы)|Родина]] || Арқалық ауданы || 4184 || {{құлдырау}} 3224 || {{құлдырау}} 2529 || {{өсім}} 2535 |- | [[Рузаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Рузаевка]] || Рузаев ауданы || 7080 || {{құлдырау}} 4714 || {{құлдырау}} 4420 || {{құлдырау}} 3339 |- | [[Саудакент]] || Сарысу ауданы || 7297 || {{құлдырау}} 5864 || {{құлдырау}} 5313 || {{құлдырау}} 5275 |- | [[Соколовка (Қызылжар ауданы)|Соколовка]] || Соколов ауданы || 4740 || {{құлдырау}} 3773 || {{құлдырау}} 2749 || {{құлдырау}} 2432 |- | [[Сілеті (Ақмола облысы)|Сілеті]] || Сілеті ауданы || 3999 || {{құлдырау}} 2081 || {{құлдырау}} 998 || {{құлдырау}} 820 |- | [[Таврическое (Шығыс Қазақстан облысы)|Таврическое]] || Таврия ауданы || 4401 || {{құлдырау}} 3856 || {{өсім}} 4209 || {{құлдырау}} 2939 |- | [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]] || Тайпақ ауданы || 4863 || {{өсім}} 5070 || {{құлдырау}} 4692 || {{құлдырау}} 4243 |- | [[Тасбөгет]] || Сырдария ауданы || 15369 || {{өсім}} 16922 || {{өсім}} 18875 || {{өсім}} 27590 |- | [[Таскескен (Абай облысы)|Таскескен]] || Таскескен ауданы || 5367 || {{құлдырау}} 4225 || {{құлдырау}} 2999 || {{құлдырау}} 2404 |- | [[Тасты-Талды]] || Жаңадала ауданы || 2072 || {{құлдырау}} 1338 || {{құлдырау}} 692 || {{құлдырау}} 408 |- | [[Топар (Қарағанды облысы)|Топар]] || Абай ауданы || 10490 || {{құлдырау}} 9565 || {{құлдырау}} 9314 || {{өсім}} 9329 |- | [[Уәлиханов (Біржан сал ауданы)|Уәлиханов]] || Уәлиханов ауданы || 3485 || {{құлдырау}} 1105 || {{құлдырау}} 191 || {{құлдырау}} 187 |- | [[Чистополье (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чистополье]] || Чистополь ауданы || 4951 || {{құлдырау}} 3333 || {{құлдырау}} 2460 || {{құлдырау}} 2078 |- | [[Чкалово (Солтүстік Қазақстан облысы)|Чкалово]] || Чкалов ауданы || 5677 || {{құлдырау}} 4021 || {{құлдырау}} 3274 || {{құлдырау}} 2849 |- | [[Шар (қала)|Шар]] || Шар ауданы || 10428 || {{құлдырау}} 9482 || {{құлдырау}} 8156 || {{құлдырау}} 6719 |- | [[Шашубай]] || Тоқырауын ауданы || 4605 || {{құлдырау}} 2368 || {{құлдырау}} 2148 || {{өсім}} 2417 |- | [[Шелек (ауыл)|Шелек]] || Шелек ауданы || 25502 || {{құлдырау}} 22703 || {{өсім}} 26688 || {{өсім}} 29032 |} == Кеңес заманында таратылған аудандар == * [[Красногор ауданы]] – [[Отар (Жамбыл облысы)|Отар]] кенті (1935-1957, 1973-1988) * [[Маринов ауданы]] – [[Мариновка (Ақмола облысы)|Мариновка]] ауылы (1973-1988) * [[Талды ауданы]] – [[Қарағайлы (Қарқаралы ауданы)|Қарағайлы]] кенті (1977-1988) * [[Целинный ауданы]] – [[Ақсуат (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ақсуат]] ауылы (1980-1988) * Өзен ауданы — Жаңаөзен қаласы (1968-1973) * [[Ақшатау өнеркәсіптік ауданы]] — Ақшатау кенті (1963-1964) * Балықшы өнеркәсіптік ауданы — Балықшы кенті (10.01-03.11.1963) * Глубокое өнеркәсіптік ауданы — Глубокое кенті (1963-1964) * Ембі өнеркәсіптік ауданы — Құлсары кенті (1963-1964) * Жолымбет өнеркәсіптік ауданы — Жолымбет кенті (1963-1964) * Қандыағаш өнеркәсіптік ауданы — Қандыағаш кенті (1963-1964) * Шар өнеркәсіптік ауданы — Шар қаласы (1963-1964) * [[Есбол ауданы]] — Кулагино ауылы (1928-1930, 1933-1963) * [[Жұрын ауданы]] — Жұрын ауылы (1935-1963) * Затобол ауданы — Затобол ауылы (1936-1963) * [[Ильич ауданы]] — Жетісай кенті (1944-1963) * [[Қазан ауданы|Казан ауданы]] — Казанка ауылы (1955-1963) * [[Калинин ауданы (Целиноград облысы)|Калинин ауданы]] — Журавлёвка ауылы (1935-1963) * [[Киров ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Киров ауданы]] — Өскемен қаласы (1928-1963) * [[Конюхов ауданы]] — Қарақоға ауылы (1944-1963) * [[Көктерек ауданы]] — Бірлік ауылы (1939-1963) * [[Жаңа Покров ауданы|Новопокров ауданы]] — Новопокровка ауылы (1944-1963) * [[Полудин ауданы]] — Полудино ауылы (1935-1963) * [[Предгорный ауданы]] — Предгорное ауылы (1935-1963) * [[Пресногорьков ауданы]] — Пресногорьковка ауылы (1935-1963) * [[Приишим ауданы]] — Боголюбово ауылы (1935-1963) * Степной ауданы — Қосестек ауылы (1933-1963) * [[Шевченко ауданы]] — Форт-Шевченко қаласы (1939-1963) * [[Бұқтырма ауданы]] — Серебрянка кенті (1935-1962) * [[Жоғарғы Үбі ауданы|Верх-Уба ауданы]] — Верх-Убинка ауылы (1939-1959) * [[Пешков ауданы]] — Пешковка ауылы (1939-1959) * [[Введен ауданы]] — Введенка ауылы (1944-1957) * [[Галкин ауданы]] — Галкино ауылы (1944-1957) * [[Дзержин ауданы|Дзержинский ауданы]] — Дзержинское ауылы (1936-1957) * [[Михайлов ауданы]] — Михайловка ауылы (1944-1957) * [[Петропавл ауданы]] — Петропавл қаласы (1930-1932, 1942-1957) * [[Родников ауданы]] — Родниковка ауылы (1938-1957) * [[Шымкент ауданы]] — Шымкент қаласы (1930-1932, 1938-1957) * [[Қызылқұм ауданы]] — Мақталы ауылы (1928-1956) * [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь ауданы]] — Көктал ауылы (1928-1956) * [[Фрунзе ауданы (Оңтүстік Қазақстан облысы)|Фрунзе ауданы]] — Шорнақ ауылы (1939-1956) === Қала аудандары === * [[Ақтөбе]] қаласы ** Пролетар, Фрунзе аудандары (1973-1988) * [[Астана]] (Целиноград) қаласы ** Ленин, Совет аудандары (1974-1988) * [[Қарағанды]] қаласы ** Шахта ауданы (1945-1963) * [[Орал]] қаласы ** Железнодорожный, Приречный, Центральный аудандары (1948 ж. таратылған) ** Ленин, Промышленный аудандары (1983-1988) * [[Петропавл]] қаласы ** Железнодорожный, Промышленный, Центральный аудандары (1943-1948) ** Киров, Куйбышев аудандары (1973-1988) * [[Семей]] қаласы ** Калинин, Ленин, Октябрь аудандары (1948 ж. таратылған) ** Ленин, Калинин, Киров аудандары (1973-1988) * [[Теміртау]] қаласы ** Гагарин, Металлургический аудандары (1980-1988) * [[Шымкент]] қаласы ** Железнодорожный, Заводской, Центральный аудандары (1945-1948) == Кеңес заманында атауы өзгертілген аудандар == # Жезқазған ауданы — Ұлытау ауданы (1974 жыл) # Темір ауданы — Қандыағаш ауданы (1966 жыл) — Октябрь ауданы (1967 жыл) # Орджоникидзе ауданы — Денисов ауданы (1963 жыл) — Орджоникидзе ауданы (1966 жыл) # Таран ауданы — Тобыл ауданы (1963 жыл) — Таран ауданы (1966 жыл) # Ұзынкөл ауданы — Демьянов ауданы (1963 жыл) — Ленин ауданы (1966 жыл) # Айыртау ауданы — Володар ауданы (1963 жыл) # Бақсай ауданы — Махамбет ауданы (1963 жыл) # Баранкөл ауданы — Державин ауданы (1963 жыл) # Еркіншілік ауданы — Ерментау ауданы (1963 жыл) # Ключевой ауданы — Алға ауданы (1963 жыл) # Куйбышев ауданы — Краснокутск ауданы (1963 жыл) # Қарабалық ауданы — Комсомол ауданы (1963 жыл) # Қима ауданы — Жақсы ауданы (1963 жыл) # Қоңырат ауданы — Ақтоғай ауданы (1963 жыл) # Лозов ауданы — Успен ауданы (1963 жыл) # Максим Горький ауданы — Качир ауданы (1963 жыл) # Меңдіқара ауданы — Боровской ауданы (1963 жыл) # Новочеркасск ауданы — Астрахан ауданы (1963 жыл) # Өрлітөбе ауданы — Железин ауданы (1963 жыл) # Сталин ауданы — Ленин ауданы (1961 жыл) — Алексеев ауданы (1963 жыл) # Төңкерей ауданы — Октябрь ауданы (1940 жыл) — Сергеев ауданы (1963 жыл) # Цюрупин ауданы — Шарбақты ауданы (1963 жыл) # Ақмола ауданы — Целиноград ауданы (1961 жыл) # Ворошилов ауданы — Ульянов ауданы (1961 жыл) # Гурьев ауданы — Балықшы ауданы (1961 жыл) # Сталин ауданы — Октябрь ауданы (Қарағанды, 1961 жыл) # Сталин ауданы — Совет ауданы (Алматы, 1961 жыл) # Каганович ауданы — Ермак ауданы (1957 жыл) # Каганович ауданы — Октябрь ауданы (Алматы, 1957 жыл) # Молотов ауданы — Балкашин ауданы (1957 жыл) # Торғай ауданы — Жангелдин ауданы (1956 жыл) # Леңгір ауданы — Георгиев ауданы (1945 жыл) # Белағаш ауданы — Бородулиха ауданы (1944 жыл) # Жаркент ауданы — Панфилов ауданы (1942 жыл) # Қоғалы ауданы — Гвардия ауданы (1942 жыл) # Бейнетқор ауданы — Совет ауданы (1940 жыл) # Қарсақпай ауданы — Жезқазған ауданы (1940 жыл) # Табын ауданы — Байғанин ауданы (1940 жыл) # Шыңғыстау ауданы — Абай ауданы (1940 жыл) # Қастек ауданы — Жамбыл ауданы (1939 жыл) # Ілбішін ауданы — Чапаев ауданы (1939 жыл) # Әулиеата ауданы — Мирзоян ауданы (1936 жыл) — Жамбыл ауданы (1938 жыл) # Батпаққара ауданы — Амангелді ауданы (1936 жыл) # Сламихин ауданы — Фурманов ауданы (1936 жыл) # Өскемен ауданы — Киров ауданы (1934 жыл) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан аудандары|*]] [[Санат:Қазақстанның таратылған аудандары|*]] hzizlkmc58t36wcgh3qle04rvk3q8el Қырғызстандағы көлік жүйесі 0 685081 3642688 3439010 2026-08-14T06:19:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642688 wikitext text/x-wiki '''Қырғызстандағы көлік жүйесі''' — [[Қырғызстан]]да көліктің барлық негізгі түрлері бар: әуе, теміржол, автомобиль, құбыр. Таулы жердің темір жол құрылысына кедергі келтіретін ерекшеліктері республика ішінде жүк және жолаушылар тасымалының негізгі бөлігін жүзеге асыратын [[автомобиль]] көлігінің жетекші рөлін анықтады.<ref name="Reference1">География транспорта Кыргызской Республики География Кыргызстана https://www.freepapers.ru/15/geografiya-transporta-kyrgyzskoj-respubliki-geografiya/200188.1209407.list1.html </ref> == Теміржол көлігі == [[Сурет:Railway Bishkek-Balykchy1.JPG |нобай|оңға|200px|Бішкек-Балықшы темір жол желісі]] Қырғызстандағы [[темір жол]]дар аса маңызды емес, өйткені олар жалпы жүк айналымының 3 пайызын ғана құрайды, негізінен автомобиль көлігі пайдаланылады. Қырғызстан темір жолының кейбір ерекшеліктері: біріншіден, бұл бұрынғы кеңестік республика аумағында электрлендірілген учаскелер жоқ, барлық қозғалыс дизельдік тартқышпен қамтамасыз етіледі. Екіншіден, темір жол желісі біртұтас емес, Қазақстан мен Өзбекстан желілеріне шығатын бірнеше бөлек учаскелерден тұрады.<ref>Железные дороги Киргизии. Что нового из тяги после распада СССР https://zen.yandex.ru/media/id/5e105a473d008800afe26d51/jeleznye-dorogi-kirgizii-chto-novogo-iz-tiagi-posle-raspada-sssr-61d6a80db99ca2775f7d3ed7</ref> Қырғызстан темір жолы жылына 7 миллион тоннадан астам жүк тасымалдайды. 2018 жылғы жағдай бойынша Қырғыз Республикасының негізгі темір жолдарының жалпы ұзындығы 424,6 км құрады, темір жолдардың ұзындығы 1 000 км2-ге 2,1 км-ге тең, бұл ТМД-дағы ең төмен көрсеткіш болып табылады. Жолдың ені 1 520 мм ресейлік стандартқа ие. "Кыргыз Темир Жолу" ұлттық компаниясы мемлекеттік кәсіпорны басты жолдарға, 220 км станциялық жолдарға, 66,4 км кірме жолдарға қызмет көрсетеді.<ref>КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТЬ ЛОГИСТИКИ И ТРАНСПОРТА В КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКЕ https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/main/wp24/Logistics_and_Transport_Competitiveness_in_Kyrgyzstan_2019_RU.pdf</ref> Жолаушылар пойыздары тек солтүстікте жүреді. Онда [[Бішкек]]тен [[Қазақстан]]ға дейін тармақ өтеді. Елдің басқа аудандарында темір жолдар жоқ, елде ішкі теміржол байланысы қолданылмайды.<ref>Железные дороги Киргизии https://www.votpusk.ru/story/article.asp?ID=13263{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Автомобиль көлігі == Қырғызстанның аумағы таулы болғандықтан жүк және жолаушылар тасымалының жүзеге асуында шешуші рөл [[автомобиль]] көлігіне тиесілі. Республикада алғашқы автомобиль 1912 жылы пайда болды. Автомобиль өнеркәсібінің қалыптасуы 1920 жылдары болды. 1991 жылдан кейін республика экономикасындағы құрылымдық қайта құрулар көлік жүйесін жаппай жекешелендіруді тудырды, автомобиль көлігі кәсіпорындарының 80%-дан астамы акционерлік қоғамдарға айналды. 1995 жылы Қырғызстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін жол желісін дамытудың стратегиялық бағыты қабылданды, яғни, оны Орталық Азия мен Таяу Шығыс елдерін байланыстыратын транзиттік буынға айналдыру. 2000 жылы республикада автомобиль жолдарының желісі 34 мың км-ден астам болса, оның 19,0 мың км-і мемлекет бақылауындағы жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдары. [[Сурет:Road from Bishkek to Osh-town.jpg |нобай|оңға|200px|Бішкек-Ош автомобиль жолы]] Республиканың автомобиль жолдары желісін, ең алдымен халықаралық жолдарды дамыту бойынша инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда. Техникалық көрсеткіштерін әлемдік стандарттарға жеткізу мақсатында Бішкек-Ош тас жолын қайта жаңғырту жұмыстары сәтті жүргізілуде. Жоба Азия даму банкінің несиесі есебінен жүзеге асырылуда. Бішкек-Нарын-Торугарт, Ош-Еркечтам автожолдары бойында, кейіннен [[Қытай]] мен [[Пәкістан]]ға шығу арқылы пайдалану стандарттарын одан әрі жетілдіру қарастырылуда.<ref>Транспорт http://www.welcome.kg/ru/economics/facilities/redfg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630063538/http://www.welcome.kg/ru/economics/facilities/redfg/ |date=2022-06-30 }}</ref> Қазіргі уақытта республикалық жүк автопаркінде 115 мыңға жуық жүк көлігі және 34 мыңға жуық тіркемелер мен жартылай тіркемелер бар және негізінен Еуро-2, Еуро-3 және Еуро-4 экологиялық класындағы көліктерден тұрады. Қырғыз Республикасындағы негізгі бәсекеге қабілетті көлік дәліздері: *[[Еуропа]] – [[Шығыс Азия]] (Бішкек – Нарын – Торугарт тас жолы бойымен (ұзындығы – 539 км) – Еуропаны Қытаймен және Шығыс Азиямен байланыстырады. Маршрут [[Ресей]] Федерациясының шекарасынан [[Қазақстан]] Республикасы мен Қырғыз Республикасы арқылы [[Қытай]]ға дейін өтеді; *[[Жерорта теңізі]] – Шығыс Азия (Ош – Сарыташ – Еркештам тас жолының бойымен (ұзындығы – 258 км) – Кавказ бен Жерорта теңізін Шығыс Азиямен байланыстырады. Бағыт [[Әзірбайжан]] Республикасы, Қазақстан Республикасы, [[Түркіменстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]] Республикасы, Қырғыз Республикасы және Қытай Республикасы арқылы өтеді; *Ресей Федерациясы – Таяу Шығыс және [[Оңтүстік Азия]] (Ош – Сарыташ – Қарамық тас жолы арқылы) – Ресей Федерациясын [[Парсы шығанағы]]мен байланыстырады. Маршрут Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы, Өзбекстан Республикасы, Тәжікстан Республикасы, Ауғанстан Ислам Республикасы және Түркіменстан арқылы өтеді; *Шығыс Азия – Таяу Шығыс және Оңтүстік Азия (Еркештам – Сарыташ – Қарамық тас жолы арқылы) – Орталық Азия арқылы Шығыс Азияны [[Арабия теңізі]]мен байланыстырады. Жол Қытай, Қырғыз Республикасы, Тәжікстан Республикасы және [[Ауғанстан]] Ислам Республикасы арқылы өтеді.<ref>Автомобильный транспорт в Кыргызской Республике http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_179433/9a6271fb80c98be4526178d2c89c0d0385a92682/</ref> == Әуе көлігі == «Қырғызстан» авиакомпаниясы» АҚ заңды тұлға болып табылады, акцияларының 100%-ы Қырғыз Республикасының Үкіметі жанындағы Мемлекеттік мүлікті басқару қоры атынан мемлекетке тиесілі. «Қырғызстан» әуе компаниясы» ААҚ жалғыз мемлекеттік әуе тасымалдаушысы болып табылады [[Сурет:Kyrgyzstan Airport Manas 001.jpg |нобай|оңға|200px|Манас халықаралық әуежайы]] Қазіргі уақытта «Манас» халықаралық әуежайы» ААҚ құрылымына 11 жұмыс істейтін әуежай кіреді, оның ішінде 4 халықаралық және 7 ішкі әуежай. «Манас» халықаралық әуежайы» ААҚ акцияларының 79,1%-ы Қырғыз Республикасының Үкіметі жанындағы Мемлекеттік мүлікті басқару қоры атынан мемлекетке тиесілі. Акционерлердің қатарына жарғылық капиталының 8,5% үлесі бар Қырғыз Республикасының Әлеуметтік қоры, сондай-ақ басқа да заңды және жеке тұлғалар кіреді. «Манас» халықаралық әуежайы» ААҚ құрылымына кіретін, рентабельді емес тіркелген әуежайларға техникалық қызмет көрсету «Манас» халықаралық әуежайы» ААҚ қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда 17 авиакомпания тіркелген, оның ішінде 5 авиакомпания халықаралық және ішкі әуе желілері бойынша тұрақты жолаушылар тасымалын жүзеге асырады: "Қырғызстан", "Авиа Траффик Компани", "Эйр Бішкек", "Эйр Манас", "Скай Бішкек".<ref>Воздушный транспорт http://www.traceca-org.org/ru/strany/kyrgyzstan/vozdushnyi-transport/</ref> == Су көлігі == [[Сурет:Issyk-Kol floating cafe (3975962041).jpg |нобай|оңға|200px|Ыстықкөлдегі кеме қозғалысы]] Қырғызстандағы су секторы мардымсыз. Қырғыз Республикасында жүктерді ішкі су көлігімен тасымалдау Ыстықкөл көлі бойынша жүзеге асырылады. Көлдегі навигацияның басталуы 1926 жылы алғашқы моторлы кемелер жасалып, суға жіберілген кезден басталады. Бұған дейін көлде бір моторлы және екі желкенді қайық жүрді. Қазіргі таңда Ыстықкөл кеме қатынасы мекемесінің кемелерінің жалпы жүк көтергіштігі шамамен 50 мың тоннаны құрайды. [[Мұнай]] және [[мұнай өнімдері]], [[астық]], тыңайтқыш, ағаш, құрылыс материалдары және т.б. тасымалданады. Тасымалдаудың негізгі бағыттары Балықшыдан (Рыбачье) - [[Қарақол]]ға және кері қарай. Бұл қалаларда көлдегі ең үлкен механикаландырылған порттар бар.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан транспорты]] a7qlgffiilyl2hzmj9mbjojd7ekar9z Курт Воннегут 0 689141 3642598 3642478 2026-08-13T18:44:06Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3092575 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} {{Қатысушы зертханасы}}{{Infobox writer|birth_date=11 қараша 1922|birth_place=[[Индианаполис]], АҚШ|death_date=2007 жылғы 11 сәуір (84 жаста)|image=Kurt Vonnegut 1972.jpg|name=Курт Воннегут|death_place=[[Нью-Йорк]], АҚШ|citizenship=[[АҚШ]]|occupation=[[прозашы]], [[эссеист]], [[репортер]], [[редактор]]|period=1950—2005|genre=[[сатира]], [[ғылыми фантастика]]|website=www.vonnegut.com|caption=Курт Воннегут 1972 жылы}} == '''<big>Курт Воннегут</big>''' == '''Курт Воннегут''' (11 қараша 1922 жыл, [[Индианаполис]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — 11 Сәуір 2007 жыл, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) - американдық жазушы және қоғам қайраткері. Воннегут 14 романның, 50-ден астам әңгіменің, бірнеше эссе мен публицистика жинақтарының, бірнеше пьесалар мен сценарийлердің авторы. Оның шығармаларында [[Сартирана-Ломеллина|сатира]], [[қара әзіл]] және [[ғылыми фантастика]] элементтері бар. Оның " Бесінші нөмірлі қанды қырғын немесе балалардың Крест жорығы" (1969) романы ХХ ғасырдағы американдық әдебиеттегі ең маңыздылардың бірі болып саналады. Воннегуттың танымалдылығының шыңы 1970 жылдары болды. Жазушының ең танымал шығармаларының қатарына "[[Титан сиреналары]]" (1959), "[[Қараңғылық анасы]]" (1961), "[[Мысық бесіг]]<nowiki/>і" (1963), және "[[Чемпиондарға арналған таңғы ас]]" (1973). Курт Воннегут индианаполисте [[неміс-американдықтардың]] отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Курт Воннегут өркендеген сәулетші, ал анасы Эдит Либер бай өнеркәсіпшінің қызы социолит болған. [[Ұлы Депрессия]] жылдарында Воннегут пен Либер отбасылары кедейленіп, Курт өте тар жағдайда өсті. Жалпы білім беретін мектепте оқып жүрген кезінде Курт журналистикаға қызығушылық танытты, сонымен бірге оның өзіндік әзіл сезімі қалыптасты. 1940 жылы мектепті бітіргеннен кейін ол жергілікті газетте журналист болғысы келді, бірақ әкесінің талабы бойынша Корнелл университетінің химия факультетіне оқуға түсті. Үлкен ағасы Бернардтан айырмашылығы, Курт ғылымға қызығушылық танытпады және көп уақытын университет газетінде жұмыс істеуге жұмсады. Нәтижесінде ол 1943 жылы шығарылып, әскер қатарына ерікті болып тағайындалды және 1944 жылы желтоқсанда майданда болды. 1944 жылы 19 желтоқсанда ол тұтқынға алынды, содан кейін ол мәжбүрлі жұмысқа жіберілді Дрезден, онда келесі жылы 14 ақпанда жойқын бомбалаудан аман қалды. Сол жылы анасының өзін-өзі өлтіруімен бірге бұл оқиға жазушының дүниетанымын қалыптастыруда шешуші болды. Соғыстан кейін Воннегут білімін аяқтауға тырысты, содан кейін біраз уақыт [[General Electric]]-те жұмыс істеді. 1950 жылдан бастап ол кәсіби әдебиетпен айналыса бастады және бастапқыда жылтыр журналдарға әртүрлі жанрдағы әңгімелер жазды. Воннегуттың алғашқы "механикалық фортепиано" романы 1952 жылы жарық көрді, бұл жазушыға фантастика әуесқойлары арасында шектеулі атақ әкелді. Осы және одан кейінгі бірнеше романдарды жазушыны байыпты авторларға жатқызбаған сын ескермеді. Жазушының сыни қабылдауындағы үзіліс 1969 жылы "қырғынның бес Саны немесе балалардың Крест жорығы" романы әдеби сенсацияға айналып, воннегутқа бүкіл әлемге танымал болды. Келесі романдар аз ынта-жігермен қабылданды, бірақ соған қарамастан үнемі бестселлер тізіміне еніп отырды. 1970 жылдардың басынан бастап Воннегут спикер және публицист ретінде мансабын бастады, бірнеше сөйлеу, сұхбат және өмірбаяндық очерктер жинағын шығарды. Ол өзінің көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде қарусыздану, экология және феминизм мәселелерін жиі қозғады. Воннегуттың "уақыт сілкінісі" атты соңғы романы 1997 жылы, ал "елсіз адам" эсселерінің соңғы жинағы 2005 жылы жарық көрді. Курт Воннегут екі рет үйленді. Оның жеті баласы болды: Джейн Кокс бірінші некеден үш туысы, асырап алынған үш жиені және екінші некеде асырап алған қызы Джилл Кременц. Воннегуттың шығармашылығымен байланысты кең сыни дәстүр бар. Ерте кезеңде әдебиеттанушылар негізінен жазушының шығармалары қазіргі әдеби дәстүрлермен қалай байланысты деген сұраққа қызығушылық танытты. Воннегуттың өзі өзін фантаст жазушы немесе басқа стильдердің өкілі деп санаудан бас тартты. Әдетте, воннегуттың романдары Постмодернизм әдебиетіне жатады, алайда басқа бағыттарды табады. 1980 жылдардың аяғынан бастап шығармаларды белгілі бір ұғымдарды білдіру тұрғысынан қарастыратын зерттеулер саны артты, психиатриялық, мифологиялық, гуманистік, марксистік және басқа да көптеген түсіндірмелер бар. == Өмірбаяны == ==== Балалық және жастық шақ ==== Курт Воннегут 1922 жылы 11 қарашада, бітімгершілік күні дүниеге келді. Көп ұзамай жазушы өзінің дүниеге келуі бейбітшілік идеясымен байланысты күні болғанын мақтан тұтты. Ол өзін құрдастары Джеймс Джонс, Джозеф Хеллер және Норман Мейлермен бірге Ұлы Депрессия ұрпағына жатқызды. Жазушы еске салғандай, гүлденген 1920 жылдар есінде жоқ, ал 1930 жылдардағы дағдарыста қалыптасқан "эгалитарлық стиль" балалық шақтың құнды сатып алуларының біріне айналды. Индианаполис, Индиана, Курт дүниеге келген, оның шығармаларында американдық орта таптың құндылықтарын бейнелеу ретінде бірнеше рет айтылған. "Воннегут пен Бон" ғимараттарының кейбірі қаланың безендірілуі деп танылғанымен, Воннегут аға көрнекті сәулетші ретінде беделге ие болмады және негізінен кеңсе немесе коммерциялық ғимараттардың дизайнымен айналысты. 1920 жылдары фирма бірнеше ірі мердігерлерді, соның ішінде Bell telephone company компаниясының үлкен қоймасын, театрын және штаб-пәтерін салуды жүзеге асырды. Телефон компаниясының филиалдарының ғимараттарында жұмыс істеу архитектуралық қадағалауды қажет етті, ал кішкентай Курт әкесін штат бойынша жұмыс сапарларында жиі ертіп жүрді. 1924 жылы Воннегуттар екі үлкен баласымен Гамбургке Гондурастағы неміс плантациясына үйленген Ирма апайдың үйлену тойына барды, ал кіші Курт баласыз ағасы Алекс пен оның әйелінің қамқорлығында қалды. Жазда Воннегуттар Кейп-Код түбегінде үй жалдады. 1928 жылы бала жеке Орчард-скулға жазылды, онда балалар әртүрлі шығармашылық жұмыстарға белсенді қатысты; кейіннен Жазушы Мектеп директоры Хиллис Хоуиді (Hillis L. Howie) ризашылықпен еске алды. Депрессия құрылыс индустриясының күйреуіне әкелді және 1929 жылдан 1940 жылға дейін Воннегут аға жұмыссыз отырды. Оның шешімі белсенді өмірден алыстау, "ұйықтап жатқан суретші" болу, сүйікті музыкаңызды тыңдап үйде отыру және қару-жарақ жинағын толықтыру болды. Әкесінің мұндай таңдау құқығын қорғай отырып, кіші Воннегут нәтижесінде олардың жеке қарым-қатынасы үзілгеніне өкінді. Депрессияның ананың психикалық жағдайына әсері аз болған жоқ. "Уақыт сілкінісі" (1997) өмірбаяндық романында автор оның "анасының бай өмірге, қызметшілер тобына, шексіз несиелерге, үлкен кешкі асқа, бірінші сыныптағы Еуропаға тұрақты сапарларға тәуелділігі бар екенін" байқайды. Сондықтан бүкіл ұлы депрессияны алып тастау синдромы мазалады деп айтуға болады". Эдит композиторлықпен айналысуға тырысты, бірақ табысқа жете алмады. Кейінірек Курт анасының жақсы жазушы екенін атап өтті, бірақ оның баспагерлердің өзі артық болған дөрекілікке деген таланты болмады. "Үйленген кездегі күйеуімен — қаладағы ең бай әйелдердің бірі болып қала алмайтынын" түсіну 1944 жылы өзін-өзі өлтірумен аяқталған психикалық аурудың дамуына әкелді. [[Сурет:Kurt Vonnegut - High School Yearbook.PNG|солға|нобай|342x342px|Курт Воннегут, мектеп бітіру альбомының суреті, 1940 ж]] Воннегуттың өмірі мен шығармашылығының ірі маманы Джером Клинковицтің (Джером Клинковиц) пікірінше, ұлы депрессия жазушы үшін 1945 жылы Дрезденді бомбалаудан гөрі ауыр оқиға болды. 1930 жылдардың басында, отбасының әл-ауқаты ақыры жоғалған кезде, бала жеке мектептен кәдімгі № 43 бастауыш мектепке, содан кейін 1936 жылы Шортридж орта мектебіне ауыстырылды. Анасынан айырмашылығы, Курт мұндай өзгерісті жақсы деп санады. Жаңа мектепте оның танысу шеңбері кеңейіп, отбасындағы қарым-қатынас тапшылығын толтырды. Ең кішісі ретінде оған Бернард пен Алисаның әкесімен сөйлесуіне сын айту қиын болды. Туыстарының көп кездесулерінде барлығы неміс тілінде сөйледі, ал Курт бұл тілді білмеді . Өзіне назар аударудың бір жолы-әзілдер болды және жетілдіре отырып, ол комедиялық радио хабарларын көп тыңдады[19]. "Уақыт пен Тимбукту[en]" фильмінің сценарийінің алғысөзінде Воннегут американдық комедияларды жоғары бағалап, "Лорел мен Хардиге, Ступнейгел мен Бадқа[en], Бастер Китонға, Фред Алленге, Джек Бенниге, Чарли Чаплинге, "easy Aces[en]", Генри Морганға ең көп қарыздар " деді[en] және олармен бірге". Комедиялық дуэт Боб пен Рэйдің[en] әзіл-қалжыңының" сергітетін кінәсіздігі " пайда болды, деп түсіндірді ол, олар сәтсіздіктерден сынған адамдарды көрсетпеді, бірақ өздерінің және басқа біреудің ақымақтығына күлді[20]. Воннегут оқырман отбасында өсті және ересектерге көп оқыды. Классикалық әдебиеттен ол ежелгі грек комедиясымен ерте танысты: 14 жасында Аристофан оны өзінің байсалдылығымен қызықтырды. Марк Твенге қатысты көптеген сыншылар атап өткен ұқсастық белгілері жазушының өзі қызықсыз "ойын" деп санады, тек олардың екеуі де "үлкен соғыста жаулармен байланысты" екенін атап өтті (Азаматтық соғыста Твен Конфедерация жағында соғысқан). Тікелей әдеби әсерлерден Воннегут Генри Тороға назар аударды, ол өзінің стилін жас кезінде үлгі ретінде алды, Роберт Льюис Стивенсон, 1950 жылдардағы әңгімелерде баяндауыштың шеберлігіне еліктеді. Оның сүйікті жазушысы Воннегут Джордж Оруэллді бірнеше рет атады: "мен оның кедейлерге назар аударғанын жақсы көремін, оның социализмін жақсы көремін, оның қарапайымдылығын жақсы көремін", — деді ол бір сұхбатында. Балалық шақтағы ересектердің екеуі Куртқа ең жақын болды: әкесінің інісі Алекс және афроамерикалық Ида Янг, үй күтушісі. Алекс ағай социалист болған және жиенін Торштейн Вебленнің "бос сынып теориясын" оқуға қосқан. Ида Янгтың әсері күнделікті даналық саласында болды; сұхбаттарының бірінде Воннегут оның оған әсері ең үлкен екенін айтты. Кейінірек Воннегут мектептегі күнделікті "Shortridge Echo"газетіндегі жұмысты мектеп жылдарындағы ең маңызды кәсіп деп атады. Алдымен репортер, содан кейін колумнист және редактор болып жұмыс істей отырып, ол өзінің жазушылық талантын ашты[24]. Жас, бірақ талғампаз аудитория қателіктерді кешірмеді, ал егер автор өз жұмысын нашар орындаса, ол "24 сағатта бір топ ақымақ"алды. Жақсы оқырмандар жақсы жазушылар сияқты аз екенін түсінген Воннегут оңай жазуды, тыныс белгілерін тексеруді және көбірек бос орындар қоюды үйренді [25]. Жазушының досы, әдебиеттанушы Уильям Алленнің айтуы бойынша[en], Воннегут өзінің кейінгі әдеби мансабында балалық шақта үйренген журналистиканың қарапайым ережелерін ұстанды: фактілерді дұрыс өңдеу, қарапайым баяндау құрылымдары мен баяндау сөйлемдерін қолдану[26]. 1940 жылы мамырда Шортридж мектебін бітірген Курт Воннегут "Индианаполис Таймс[en]" - дан жұмыс ұсынысын алды және Индианаполисте қалғысы келді[27]. Алайда, ұлының тарихқа, әдебиетке және философияға деген қызығушылығын ақша мен уақытты ысырап ету деп санаған әкесінің талабы бойынша Курт анықталды Корнелл университетінің химия факультеті. Бұл таңдаудың алғышарты 1939 жылы РН дәрежесін алған Бернард ағасының мысалы болды.D. Массачусетс технологиялық институтындағы химия бойынша[15]. Индианаполистен шыққаннан кейін, Воннегут ешқашан туған қаласында ұзақ өмір сүрген емес, бірақ әрқашан өзін Индианадан шыққан хужер[en] ретінде тани берді. 1986 жылы Индианаполис қоғамдық кітапханасында[en] сөз сөйлеп, ол: "менің барлық әзілдерім Индианаполистен. Менің барлық Тіркемелерім Индианаполистен. Менің Аденоидтарым Индианаполистен. Егер Мен Индианаполистен бөлініп шықсам, мен істен шығамын. Маған адамдар ұнайтын нәрсе-Индианаполис " [17]. Корнелл университетінің[en] ресми Хабаршысының айтуынша, "воннегуттың химияға деген жеккөрушілігі американдық әдебиет үшін пайдалы болды". Жалпы, ол осы оқу орнында үш жыл оқыды, сондықтан оны бітірмеді. Курт көп уақытын АҚШ-тағы ең көне тәуелсіз студенттік газет "the Cornell Daily Sun[en]" жұмысына арнады. Үш ондаған үміткердің ішінен таңдалған ол басында аптасына бірнеше рет әзіл-оспақ жазбалар жазатын баған жазды[15][25]. Курт газетте қабылданған стильді тез үйренді, оның негізгі элементі қысқалық болды: "Сан" редакторларының пікірінше, ұзақ абзацтар оқырманды ренжітеді және ұсқынсыз көрінеді. "Санның" бәсекелесі "Cornell Widow" әзіл-сықақ журналы болды, оның қызметкерлерімен Курт қарым-қатынаста болды[28]. Итакада үш жыл ішінде Воннегут өзінің жазу стилін жетілдірді және әңгімені жалғастыру және технологияның қоғамға әсерін елестету үшін Ғылым туралы жеткілікті білді. Кейінірек ол ағасы сияқты ғалымдар сияқты "не болса" деген сұрақтар қоятынын, бірақ эксперименттер барысында оларға жауап бермейтінін, бірақ өз шығармаларындағы керемет жағдайларды сипаттайтынын атап өтті. Мұндай ақыл-ой эксперименттері оқырманды айналасындағы әлем және ондағы орны туралы тереңірек ойлауға мәжбүр етеді [25]. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Курт өз бағанында бірнеше рет саяси мәселелерге жүгінді. Бір жазбада ол Чарльз Линдбергтің танымал емес оқшаулау көзқарастарын қорғады, екіншісінде американдық баспасөздің Германияға қарсы көңіл — күйін сынға алды[29][30]. Іс бойынша Курт 1941 жылы 7 желтоқсанда кешке бітіруші редактор болып шықты және ол Жапонияның АҚШ-қа шабуыл жасағаны туралы университетке хабарлаған. Көптеген жылдар өткен соң, воннегуттың редакторлық әріптесі Саймон Миллер Харрис болашақ жазушы өзінің университеттегі уақытын уақытша деп қабылдағанын есіне алды, ал соғыс бөлімі колледждерді сақтап қалғысы келетін білім беру лоббиін тыңдайды[31]. Журналистика Курт Воннегутты соғысқа дейінгі жылдары қызықтырған жалғыз нәрсе емес еді. Джейн Мэри Кокс (Джейн Мари Кокс), ол Орчард-скулдан бері дос болған. Оның ағылшын-ирланд тектес отбасы Воннегуттармен бір әлеуметтік қабатқа жататын [32]. Ғашықтар кем дегенде жетіге жоспарланған кітаптарға, музыкаға және балаларға толы болашақ отбасылық өмірді жиі талқылады. Джейн Свартмор колледжіне оқуға түсті, ал Курт оған жиі махаббат хаттарын жазды, ал Джейн Свартморда өте белсенді әлеуметтік өмір сүрді және жиі кездесуге барды[33]. ==== Екінші дүниежүзілік соғыс, Дрезден бомбаланыуы ==== [[Сурет:Kurt-Vonnegut-US-Army-portrait.jpg|нобай|Курт Воннегут әскери формада|377x377 нүкте]] АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа кіруімен студенттік кештерге тыйым салынды және Корнеллде болу Курт үшін мүлдем төзімсіз болды. 1942 жылдың мамырында оған ағымдағы деңгей сақталса, ол жақын арада шығарылатыны туралы хабарланды. Әскерге шақыру қызметінен аулақ болу үшін Воннегут запастағы офицерлерді даярлау корпусының офицерлік курстарына жазылды, бірақ сонымен бірге оның мақалаларының бірінен туындаған "апатты түсініспеушілікке" байланысты оқудан шығарылды. Жас жігіт жазды Глоссенбреннердің туыстарының фермасында өткізді, бірақ ол жерде де соғыс туралы ұмытуға болмайды: Бірінші дүниежүзілік ардагер Дэн ағай армияға жазылды, ал оның ұлы Уолтер ұшқыш ретінде оқыды. Воннегуттардың тағы бір немере ағасы армия авиация корпусына кірді. Бернард ағайынды, болашағы зор жас ғалым ретінде, әскерге шақырудан құтылды, бірақ Hartford-Empire және MIT зертханаларында әскерде жемісті жұмыс істеді[34][27]. Желтоқсан айында Курт пневмониямен ауырып, 1943 жылы қаңтарда қысқы сессияны басып, оқудан шығарылды. Әскерге шақыруды күтпестен, ол өз еркімен әскери қызметке кіруге тырысты, бірақ денсаулығына және артық салмағына байланысты жарамсыз деп танылды. Наурыздағы екінші әрекет сәтті болды және көп ұзамай Кіші қатардағы Курт Воннегут 12102964 нөмірімен жіберілді Форт-Брагг, Солтүстік Каролина [35]. Әскери жиындар кезінде ол 240 мм M1 гаубицасын үлкен 130 келі снарядтармен атуды үйренді, бірақ ешқандай жаяу әскер дайындығын алған жоқ[25]. Содан кейін тестілеу нәтижелері бойынша Воннегут арнайы әскери дайындық бағдарламасына (astp) [17] енгізілді. Бастапқыда оқу 18 айға созылуы керек еді, ал оны бітіргендер офицер болады. Алдымен Воннегут Карнеги университетінде инженерлік негіздерді, содан кейін Теннесси университетінде тереңірек оқыды. 1944 жылға қарай армия офицерлерге деген қажеттілікті сезінбеді және ASTP мүшелері Еуропаға жіберіле бастады. Курт журналистік бөлімге орналасуға тырысты, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Ол 106-шы жаяу әскер дивизиясына қабылданып, Индианаполис маңындағы Кэмп-Аттербериге[en] скауттық жаттығу үшін жіберілді. Қалада Джейн болды, ал Курт онымен байланысуға тырысты, бұл уақытта ол басқа біреумен құда түскенін білмеді[36]. Сол кезде ата-аналар Уильямс Крикке көшіп келді, онда Воннегут аға қарапайым екі қабатты үй тұрғызды. Әскери тапсырыстардың пайда болуымен ол жұмысқа орналасты, бірақ Эдит үшін үлкен үйден көшу тағы бір қадам болды. Қалған облигацияларды сатқаннан кейін, олар 1940 жылдың басында Парижге соңғы рет барып үлгерді. Курт демалыс күндері үйде демалды, сол күндердің бірінде, аналар күнінде Эдит ұйықтататын дәрі-дәрмектің үлкен дозасын қабылдап қайтыс болды[ком. 3][38]. 1944 жылдың жазы мен қыркүйегінің басы Еуропаға жөнелтуге дайындық пен дайындықта өтті. Осы уақытта Джейн Мэри Кокс Свартморда тарихшы дәрежесін алып, ЦРУ-ның болашағы болып табылатын стратегиялық қызметтер кеңсесіне (OSS) жұмысқа орналасты және Вашингтонға кетті. 106-шы дивизия жұмылдырылған американдық дивизияның соңғысы болды. 17 қазанда сарбаздар АҚШ - тан жүзіп, Англияға еш қиындықсыз жүзді. Челтенхэмде екі апта тамақ дайындалды, тек қараша айының соңында өнер көрсетуге бұйрық алынды. 1944 жылы 6 желтоқсанда Воннегут қызмет еткен 423-ші жаяу әскер полкі Гаврға қонды[39]. Әскерге шақырылғандардың шомылдыру рәсімінен өтуі Шне-Айфель таулы аймағында[en] болды, онда олар Арденн операциясы кезінде Сент-Вита бағытында келе жатқан неміс әскерлерімен кездесті. 423-ші полк қатты алға жылжып, негізгі күштерден ажыратылды. 424-ші полкпен бірге үш күн бойы ол позицияларды ұстауға тырысты, бірақ уәде етілген күшейтулер болмады. 19 желтоқсанда полковник Чарльз Кавендер (Чарльз Кавендер) американдық артиллерияны іздеуге куртты қосқанда алты адамды жіберді. Қарлы төбелерді аралап жүріп, олар басқа 50 американдықты кездестірді, содан кейін бәрін немістер бірге басып алды[40]. Курт неміс тілінде нашар сөйлесе де, ол өзінің неміс тегі туралы есеп бере алды. ==== Соғыстан кейінгі алғашқы жылдар Чикагода ==== [[File:WB04601 (3642395860).jpg|thumb|1940 жылдардағы Чикаго|солға|344x344 нүкте]] АҚШ-қа оралғаннан кейін Курт Воннегут Канзас штатындағы Форт-Райлиде кеңсе жұмысына жіберілді. Сол жерден ол Джейнге хаттар жаза бастады, оған өзін және сезімін еске түсірді[49]. Джейн өз кезегінде өзін Куртқа берген уәдесімен байланысты деп санамады және басқасына тұрмысқа шыққалы тұрды. Курт табандылық танытып, Индианаполиске бара жатып, онымен кездесу үшін Вашингтонға барды. Нәтижесінде бір ұзақ серуендеу және ашық әңгіме жағдайды өзгерте алды, олар қайтадан бірге болды [50] [COMM. 5]. 1945 жылы 4 шілдеде Курт ақыры үйге жетті. Оның өте жұқа, зиянды келбеті және бастан кешкен оқиғалары туралы құмарлық есебі үйдегілерге қатты әсер етті. Джейн онымен бірге келді, бірақ көп ұзамай Вашингтонға оралды, ол Курттың анасының ескі сақинасынан қайта жасалған неке сақинасын алып кетті. Онда ол oss-тен кетіп, оның себебі ретінде алдағы некені көрсетті [51]. Тұңғыш баласы дүниеге келген кезде қатысуға кеткен Бернардты күте отырып, Курт "Индианаполис Таймсқа" кіріп, дрезденді бомбалау туралы американдықтарға іс жүзінде ештеңе белгілі емес екенін анықтады[52]. Бастапқыда 14 қыркүйекке жоспарланған үйлену тойы екі аптаға ауыстырылды, өйткені Куртқа Майамидегі армия істері қажет болды. 1945 жылы 1 қыркүйекте Курт пен Джейн Индианаполисте үйленді. Жаңа ғана General Electric-ке жұмысқа шақыру алған Бернард қатыса алмады. Бал айы кезінде алдымен француздық ЛИК Спрингс[en] қонақ үйінде, содан кейін Максинкуки көлінде[ком][COMM. 6], Воннегут өзінің алғашқы картинасын жаза бастады, оны креслолардың тақырыбы етіп таңдап, "ағайынды Карамазовтарды", содан кейін "соғыс пен бейбітшілікті" және матанализ оқулығын оқи бастады[54]. Орыс классиктерінің кітаптары әдебиеттану саласында тамаша білім алған Джейннің бір бөлігі болды [55]. Ол әлі әскери қызметте болған кезде, Воннегуттың бос уақыты жеткілікті болды және ол жаза бастады. Тақырып ретінде айқын таңдау оның әскери тәжірибесі болды. Алғашқы әңгімелерінің бірінде ол өзінің әскери тұтқын досы Майкл Палайаның (Майкл Палайя) өліміне бет бұрды. Осы және басқа әңгімелер Курт университеттің басылымында редакторлық тәжірибесі бар Джейнді көрсетті. Әйелі Курттың алғашқы әдеби тәжірибесін жоғары бағалады. Хабарландыру бойынша ол әдеби кеңесші Скаммон Локвудты (Скаммон Локвуд) тауып, оған төрт әңгіме жіберіп, күйеуін ілеспе хатта "әлеуетті Чехов"деп сипаттады. Локвуд жаңа бастаған автордың болашағымен келісіп, сол Чеховтың классиктерін көбірек жұмыс істеуге және оқуға кеңес берді[56] [57]. 1945 жылы желтоқсанда Воннегуттар Чикагоға көшіп, Чикаго университетіне түсуді жоспарлады. Джейн славян тілдері мен әдебиеті бойынша оқуды жалғастырды, ал Курт ардагерлерге жеңілдіктер туралы заң бойынша білім алу құқығын пайдаланды. Сұхбат ол сәтті өтті, бірақ университетте журналист ретінде оқытылмағандықтан, факультетті таңдау қиынға соқты. Курт антропологияны кездейсоқ таңдады [58]. Сол кезде жас жұбайлар Хиросима мен Нагасакиді атом бомбалаудан кейін қалыптасқан әлемдегі жағдайды жиі талқылады. Соғыстан кейін Чикаго соғысқа қарсы қозғалыс орталықтарының біріне айналды және Курттың оқытушысы Роберт Редфилд[en] оның белсенді мүшесі болды. Редфилдтің әсерінен Воннегут оқу бағытын физикалық антропологиядан мәдени бағытқа өзгертті. Соңғысы ғылыми дайындықты қажет етпеді және бас тартуды тудырмады, тіпті ұнады — Курт оны поэзиямен салыстырды. Редфилд идеяларының ішінен оны "халықтық қауымдастықтардағы" мәдениеттердің қалыптасу теориясы қызықтырды (ағылш. folk society), көптеген романдарда жазушы насихаттаған теориялық негізге айналды үлкен отбасы идеялары[59][60][61]. 1946 жылғы жазғы демалыста Курт өзінің Дрезден тәжірибесін қорытындылауға тырысты, нәтижесінде "wailing Shall be in All Streets"эссесі пайда болды. "Американдық Меркурийден" бас тартқаннан кейін, Воннегут мәтінді бірқатар басқа басылымдарға жіберді, бірақ нәтиже болмады[62]. Өткен жылдың қыркүйегінен бастап жас отбасының өмірі аз болды. Джейн жүктілікке шыдамдылық танытып, университеттен кетіп, үй жұмыстарына көмекке мұқтаж болды. Курт аптасына кемінде бір рет "ваннаны, дәретхананы, мұздықты және бұрыштарды жууға", қоқыстарды шығаруға және күл салғыштарды тазартуға уәде беретін қолхат сақталды, әйтпесе ол жұбайына не істеп жатқанына қарамастан "өзін-өзі кесуге" рұқсат берді. Дегенмен, бұл жеткіліксіз болды және оқудан басқа, Курт қосымша жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Бұл қалалық жаңалықтар бюросында табылды [en] [COMM. 7], оны түнгі жұмыстарға алып кетті[64]. Үлкен ұлы [en] Воннегутов 1947 жылы 11 мамырда дүниеге келді және Марк Твеннің есімімен аталды. Туылғаннан кейін Курт "нақты" жұмысты белсенді түрде іздей бастады, тіпті оны іздеу туралы хабарлама жіберді, бірақ барлық жерде ғылыми дәреже қажет болды. Диссертациямен жұмысты жандандыруға тура келді. Сол кезде американдықтардың мәдениетін зерттеу өзекті болды, ал Воннегут диссертацияның тақырыбы ретінде "рух биінің мифологиясын сол тыныш уақыттың мифологиясымен салыстыруды" ("және басқа Транквил кезеңінің мифологиясымен елес би мифологиясының салыстыруы") өршіл түрде таңдады. Ол өз жұмысында ХІХ ғасырдың соңындағы Үнді сектанттарының қауымдастығын ХХ ғасырдың басындағы Париж кубистерімен сәйкестендіруді көздеді. Воннегуттың ғылыми жетекшісі Джеймс Слоткин (Джеймс Сидней Слоткин) мұндай салыстыруды орынды деп санады, бірақ университет тақырыпты қабылдамады[65][66]. Тамыз айында жағдай маңызды болды-ардагерлердің ақшасы таусылды, жаңалықтар бюросы өте аз төледі. Сынды ескере отырып, Курт Джордж Сорельдің идеялары негізінде диссертацияның өршіл емес тақырыбы — "қарапайым ертегілердегі жақсылық пен жамандықтың тұрақсыз қатынасы" ("Fluctuations between Good and Evil in Simple Tales") бойынша жұмысты бастады. 8]. Кенеттен Жаңалықтар агенттігі оған репортердің толық уақытына ауысуды ұсынды, ал Воннегут келісті [68]. Жаңа жұмыс диссертацияға уақыт қалдырмады, ал әңгімелерді баспагерлер қабылдамады. Екінші жағынан, бірнеше жұмыс ұсыныстары пайда болды, олардың ішіндегі ең тартымдылығы Воннегутты Бернард ұсынған General Electric жаңалықтар Бюросы болды. Антропология дәрежесінің иегері болып табылатын болашақ бастығына өтірік айтқаннан кейін, Курт GE ұсынысын қабылдады және Чикагодан кетіп, ешқашан университетті бітірмеді[69][70]. Кейінірек, 1972 жылы ол Чикаго университетінен антропология бойынша ғылыми атағын алды - "мысық бесігі" романы үшін ==== General Electric-те жұмыс істеу ==== Бернард ағасымен Жылы жүзбен кездесті Шенектади, Нью — Йорк, альплаус маңында үй табуға көмектесті[en] — екі жатын бөлме мен оқу бөлмесі-және корпоративтік жеңілдікті қалай пайдалану керектігін түсіндірді. Фирманың дүкенінен Курт тұрмыстық техниканы сатып алып, Чикагода қалған Джейннің келуін күтті. 1947 жылы Курт Воннегут General Electric компаниясына жұмысқа орналасқанда, компания жылына 1,3 миллиард доллар тауар сатумен өркендеді. Оның жаңалықтар бюросы әртүрлі аудиторияға арналған көптеген басылымдарды материалдармен қамтамасыз етті. "Кіші жазушы" (кіші жазушы) лауазымында Воннегут аптасына 90 доллар тапты — бұл Чикагоға қарағанда әлдеқайда көп және Индианаполисте алатынынан үш есе көп. Бюро қызметкерінен басқа компаниялар сияқты стандартты пресс-релиздер емес, GE-дің ілгерілеу нүктесінде болғанын растайтын жоғары сапалы журналистік материалдар қажет болды[73]. Жұмысқа қабылданғаннан бірнеше күн өткен соң, Воннегут жаңа натрий шамдары туралы New York Times газетіне мақала дайындады. Болашақта жазушы өнеркәсіпті жақсы көрді және компания инженерлерімен үлкен турбиналар мен жаңа технологияларды қызу талқылады[74]. Ең қызықты орындардың бірі метеорологиялық зертхана болды, онда Бернард атақты физик Ирвинг Лангмурдың жетекшілігімен дауыл мен найзағай бұлттарын зерттеді [75]. Өндірістік жетістіктерге және тіпті жоғарылауға қарамастан, Воннегут GE-дегі жұмысын уақытша деп санады. Негізгі мақсат жазу болды және оның сұраныс соғысы туралы әңгімелері табылмайтыны белгілі болды. Ойын-сауық әдеби жанрларының ішінен танымал журналдарды детективтер, батыстықтар және ғылыми фантастика охотыласпен басып шығарды, бірақ бастапқыда Воннегут сентименталды прозада күш сынап көруді шешті. Әскери жесір әйел мен оның қайын енесі туралы "Рут", аялдамадағы ерлер мен әйелдердің кездейсоқ кездесуі туралы "қала" және "бастауыш білім" туралы әңгімелер әйелдер журналдары олардан бұрын басқалар сияқты қабылданбады. Соған қарамастан, Джейн күйеуінің талантына деген сенімін жоғалтпады және оны барлық жағынан қолдады[76]. Воннегут өзінің алғашқы сәтті әңгімесінің тақырыбын "Мнемотехника" корпоративті өмірде тапты: оның кейіпкері, кішігірім қызметкер, есте сақтау жаттығуларынан өтеді, мансап жасайды және әдемі хатшымен қарым-қатынас орнатады. Курт бірнеше рет қайта жазған қысқа әңгімеде әзіл-оспақ болды және ол "жабысып қалды", бірақ the New Yorker — ден бас тарту қайтадан келді-мүмкін шолушы о.Генридің" биржалық брокердің романы " әңгімесіне ұқсастығына назар аударды[77][78]. Тағы бір сюжетті математик Норберт Винердің Қорғаныс министрлігінің қолдауымен өткен конференцияда сөйлеуден бас тартуы туралы сенсациялық оқиға ұсынды. Егер ғалым саясаткерлер мен әскерилер әлеміне қарсы шықса, не болатыны туралы ойлаудың нәтижесі "Барнхаус эффектісі[en]"әңгімесі болды. Тарихта романтика да, екінші дүниежүзілік соғыс та болған жоқ, бірақ этикалық таңдау мен оптимизм болды[79]. Курт Барнхаусты өте лайықты деп санады және 1949 жылдың көктемінде өзінің жеті әңгімесін әйгілі "Russell & Volkening"әдеби агенттігіне жіберді. Агент өз клиенттерінің ешқайсысына әңгімелер ұсынудан тартынды, бірақ Collier ' s немесе the Post-қа хабарласуды ұсынды. Тегін кеңесті пайдалана отырып, Воннегут "Барнхаусты" екі журналға да жіберіп, екі рет бас тартты. Осыған орай, Collier ' s шолушысы Курттың Cornell Widow әзіл-сықақ журналындағы ескі танысы Нокс Бергер болып шықты [en]. Ол куртты есіне алып, жаңа бастаған жазушының шығармашылығымен кездесіп, егжей-тегжейлі талқылауды ұсынды[77][80]. Бергермен көп күндік әңгімелер ештеңеге әкелмеді, әңгімелер жеткіліксіз болды. Воннегут кәсіпқойдың қызметіне мұқтаж болды, ал Бергер оған өзінің бұрынғы бастығы Кеннет Литтауэрді (Кеннет Литтауэр) әдеби агент ретінде ұсынды[81]. Тамыз айында Курт Литтауэрге өзінің әңгімелерін жіберді және оның кеңестерін ризашылықпен қабылдап, ақыры "Барнхаус эффектісін"еске түсіре алды[82]. Нокс Литтауэр мақұлдаған нұсқаны өзгертті және куртты бүркеншік ат қолданудан бас тартуға көндірді — ол оларды бірнеше рет сынап көрді, соңғысы Дэвид Харрис (Дэвид Харрис). Қазан айының соңында Воннегут Collier ' s-тен "Барнхаус" үшін өзінің алғашқы 750 долларын алды, оның 10 пайызы Литтауэрге берілді[83]. Сол күні, 1949 жылы 28 қазанда, әкесіне жазған хатында Курт қандай жағдай болмасын, шығармашылықпен айналысуды жалғастыруға салтанатты түрде уәде берді. Воннегуттың бағалауы бойынша, "осы қарғыс атқан қызметтен кету" үшін жылына бес әңгіме сату жеткілікті болды[ком. 9][84]. Курт пен Джейн "Барнхауздың" сатылымын олар үшін дәстүрге айналған әдіспен атап өтті — олар кеш өткізіп, ақша жинады, содан кейін келесі табысқа дейін сұлы жармасымен тамақтанды[85]. 1949 жылы 29 желтоқсанда Эдит есімді қызы дүниеге келді. Содан кейін Курт қайтадан әскери тақырыптағы оқиғаны сатуға тырысты, бірақ бергерге "der arme dolmetcher" туралы күлкілі ертегі ұнамады[86]. Сол кезеңдегі тағы бір әңгіме, өмірбаяндық "комбинаттағы бұғы" тек 1955 жылы жарық көрді, бұл Esquire-де сатылған алғашқы оқиға болды. "Барнхаус эффектісі" 1950 жылы 11 Ақпанда сатылымға шықты және жас жазушының жеңісі жергілікті газетте атап өтілді[en][87]. Келесі әңгімелерінде Воннегут ғылыми-фантастикалық тақырыптарды дамытуды жалғастырды:" Танасферада "бұл алғашқы ғарыштық ұшу туралы, ал" Эпикака[en] " — ғашық суперкомпьютер туралы болды. 1950 жылы 4 сәуірде "Танасферу" Collier ' s[88] қабылдады. Жазушылық жұмыс воннегутты көбірек қамтыды. Литтауэр романға дейін "Барнхаус эффектісін" дамыту туралы ойлануды ұсынды, ол оны 2500 долларға сатуға уәде берді. Курт әлі күнге дейін мұндай күшті сезінбеді және Бергер бірінен соң бірі қабылдамаған әңгімелер жазуды жалғастырды[89]. Курт "Мұз-тоғыз" әңгімесіне ерекше үміт артты. Ағасының метеорологиялық зерттеулерінен шабыттанған қауіпті өнертабыстың тарихы кейінірек жазушының "мысық бесігі" атты үшінші романына енеді, бірақ 1950 жылы ол да сатыла алмады. Көптеген ертедегі әңгімелердің ғалым кейіпкерлерінің прототипіне айналған Бернардтың әсерінен жазушы өзінің алғашқы "механикалық фортепиано" романымен жұмыс істей бастады [90]. Ақырында Бергер "ЭПИКАК" пен "der arme dolmetcher" сатып алды, ал 1950 жылы қарашада "Ақ патша"1250 долларға сатылды. Жазу отбасын асырай алатыны белгілі болғандықтан, желтоқсан айының ортасында Курт жұмыстан босату туралы өтініш жазды [91]. Ол ұзақ уақыт бойы ынтымақтастықты жалғастыруға қызығушылық танытпағандықтан, компания қарсылық білдірмеді және 1951 жылдың 1 қаңтарынан бастап Воннегут босатылды[92]. Джейн күйеуін жүз пайыз қолдады, оны Нокс таң қалдырды, ол Курттың кәсіби жазушылық мансабының болашағына толық сенбеді === Шығармашылық жол === [[Сурет:Vonnegut and family large.jpg|нобай|355x355 нүкте|Курт Воннегут 1955 жылы әйелі мен балаларымен бірге]] General Electric-тен кеткеннен кейін жазушы отбасымен бірге Кейп-кодтың оңтүстік жағалауындағы Массачусетс штатындағы Остервилл[en] шағын ауылына көшті[94]. Онда Воннегут өзінің жоспарына сүйене отырып, жылына шамамен бес әңгіме жазды. Ол тапқан табыс орта таптың шекарасында немесе өзінің салыстыруы бойынша мектеп асханасының директоры деңгейінде тепе-теңдікке мүмкіндік берді. 1950 жылдардағы әңгімелер екі жинақ жасады:" маймылға қош келдіңіз "(1968) және" Багомбо темекісі " (1999). "Жаңа журналистика" рухында "мен қайда тұрамын" атты "маймылға қош келдіңіз" әңгімесі Массачусетс шөліндегі қарапайым өмір салтын баяндайды. "Тағдыр Өлімнен де жаман[en]" өмірбаяндық очерктер жинағында Воннегут сонымен қатар 50-ші жылдардағы оқиғаларға бірнеше рет жүгінеді [95]. Кәсіби жазушы бола отырып, Воннегут өз уақытын жоспарлады: әңгіме жазуға он күн, оны оқуға үш күн бөлінді. Уақыт пен Тимбукту[en] арасындағы уақыт саяхаты мәселелеріне арналған әңгіме осылай жазылды. Оқиға тым сентименталды болып шықты және авторды қанағаттандырмады, бірақ сол жерден шыққан оқиғалар екінші романда қолданылды, "Титан сиреналары" (1959). Сонымен бірге "механикалық фортепианода" жұмыс бастапқыда нашар жүрді[96]. Романның басталуы Юлий Цезарьдың "Галлик соғысы туралы жазбаларына" сілтеме жасады, ал сюжет Артур Кестлердің "соқыр қараңғылықтың" американдық нұсқасына ұқсауы керек еді. "Механикалық фортепианода", көптеген алғашқы шығармалар сияқты, General Electric-ті оңай болжайтын ірі технологиялық корпорация болды. Романның Ислиум қаласы Шенектадиді өзінің дәрежесі бар адамдарға және Воннегутқа тиесілі барлық адамдарға, соның ішінде әлемге бөлінуімен еске түсіреді [97]. Романның этикалық пафосы Норберт Винердің соңғы кітаптарынан, "Кибернетикадан" және "адамның[en] адам пайдалануынан"шабыттанды. Курт ғалымды оның технологиялық қоғамның дамуы туралы көзқарасы қызықтырады деп ойлады және оның өтініші бойынша романның бір данасы Винерге жіберілді. Жазушының қатты көңілін қалдырған Винер өзінің жақын болашаққа деген дистопиялық көзқарасымен үзілді-кесілді келіспеді. Курт бұл роман ағасының мансабына нұқсан келтіруі мүмкін деп қорықты, бірақ жарияланғаннан кейін көп ұзамай, 1952 жылы тамызда Бернард зертханадан шығып, Массачусетске көшті[98]. "Механикалық фортепианоны" редакциялау барысында Воннегут әңгіме жазуға қайта оралды. Бұл жолы оның алдында тұрған мәселе-ірі басылымдар саяси бағыттағы әңгімелерді қабылдағысы келмеді, ал ол өткір тақырыптарда сөйлегісі келді. Қалай болғанда да, әңгімелер өте жақсы сатылмады және Воннегут оны Коллиердің қара тізіміне енгізді немесе Бергер мен Литтауэр нашар жұмыс істейді деп күдіктенді[99]. "Механикалық фортепианоның" жарыққа шығуының біршама кешігуі Воннегутты кірістер туралы алаңдатты, бірақ соңында кітап 7600 данадан тұратын жаңадан шыққан авторға лайықты сатылымда пайда болды. Индианаполисте Алекс ағай таныстары мен туыстарын жиенінің кітабын сатып алуға шақырып, жарнамалық науқан бастады. Жаңа автордың пайда болуы туралы жағымды таңданыспен білгендердің арасында Жас фантаст Филипп к болды. Дик[100]. 1954 жылдың басында воннегуттың алдында тағы да ақша мәселесі болды. Джейн қайтадан жүкті болды, ал алғашқы роман жас жазушыға даңқ пен байлық әкелмеді. Оң пікірлер аз болды және" механикалық фортепиано " көп ұзамай ұмытылды. Ең сорақысы, журналдар әңгімелер сатып ала бастады. Осы уақытта Бергер Collier ' s-тен dell[en] баспасының күдік бөліміне ауысты. Курт онымен достық қарым — қатынасты сақтап, әр апта сайын жеке хаттар жазды-жұмыс, отбасы, неке және тіпті зинақорлық жасағысы келетіндігі туралы. Соңғысы Шабыт алу үшін Воннегутқа қажет болды, ал оның пікірінше, ең жақсы үміткер Джейннің көршісі, досы болды[101]. Сатқындықпен ештеңе жұмыс істемеді және жазушы депрессияны дамыта бастады. Көңіл көтеру үшін Курт пен Джейн екі жергілікті клубқа қосылды, оқырман және театр. Воннегут оқырмандар клубының дәрістерінде Аристотельдің "поэтикасын" және әдеби композицияның жалпы принциптерін зерттеді. Театр сабақтары да қызықты болды және көп ұзамай Курт сахнада дебют жасауға мүмкіндік алды. Ауылдың театрлық өміріне қатысу воннегутты өзінің ең танымал әңгімелерінің бірін жазуға шабыттандырды, " ал мен қазір кіммін?[en]» (1961)[102]. 1954 жылы мамырда Воннегут өзінің алғашқы теледидарын сатып алып,өзінің гүлденген дәуіріндегі теледидар мәдениетіне қосылды. Ерлі — зайыптылар кешкі шоуларды тамашалауға құмар болды, ал көп ұзамай Курт бергерге оның шақыруы сценарист болу екенін түсінгенін айтты. Воннегут өзінің досы, журналист Роберт Рутфордпен (Роберт Б.Рутфорд) бірге сегіз күн ішінде "Эмори Бек" пьесасын жазып, оны Литтауэрге жіберді. Жауап болмады[103][104][105]. 1954 жылдың қазан айында Наннеттің дүниеге келуі жазушы үшін "катарсис" болды, бірақ қосымша табыс көздеріне деген қажеттілік одан әрі өсті. "Мұз-9" әңгімесі Collier 's-те де, Scribner' s-те де қабылданбады, бірақ соңғысы оны романға айналдыруға аванс берді. Жаңа әңгімелер де нашар сатылды, теледидардың дамуына байланысты Көркем әдебиет нарығы қысқарды[106]. Остервиллдегі үй өсіп келе жатқан отбасын қанағаттандыруды тоқтатты және досының кеңесі бойынша воннегуттар қараша айында Кейп-Код түбегіндегі басқа ауыл-Батыс Барнстейблдегі[en] үлкен үйге көшті. Джейнмен қарым — қатынас шиеленісті болып қалды-ауыр жүктіліктен кейін ол босанғаннан кейінгі депрессияны бастады, күйеуінің жазушылық болашағына деген сенім құрғады[107]. Отбасын асырау үшін Воннегут өзінің сүйікті жұмысын Sports Illustrated-те жазбалар жазумен, сондай-ақ Saab автокөліктерінің дилерлік сатылымымен біріктіруге мәжбүр болды[108][109]. 1955 жылы ақпанда "механикалық фортепианоны" қайта шығару туралы жағымды жаңалық Bantam[en] баспасының кітап пен жазушыға қалай қарағанына байланысты болды: қайта шығару "Утопия 14" деген атпен жүзеге асырылды, ал мұқабада машиналар мен қараңғы пейзажға қарсы жалаңаш фигуралар ұсынылды. Кітап дәріханалар мен аялдамаларда арзан қағаздар мен комикстермен бірге сатылды[110]. Воннегуттың сыншылар арасындағы беделіне айтарлықтай зиян келтірілгенімен, оның кітаптарын жаппай оқырман байқады [111]. 1957 жылы жазушының әкесінің қайтыс болуы Индианаполиспен байланысының түпкілікті жоғалуын белгіледі. Бір жылдан аз уақыт өткен соң, Курт Воннегуттың әпкесі Алиса қатерлі ісіктен қайтыс болды. Жағдайдың трагедиясы оның қайтыс болуынан екі күн бұрын теміржол апатында қайтыс болуымен күшейе түсті[en] оның күйеуі Джеймс Адамс, қайтыс болған жұбайын өткізу үшін ауруханаға барған. Олар қайтыс болғаннан кейін төрт кәмелетке толмаған бала қалды. Бірінші жылы төртеуі де Воннегуттарда тұрды, содан кейін кішісін Джеймс Адамстың әпкесі асырап алды, ал үш үлкені Джеймс, Стивен және Курт Курт пен Джейнді асырап алды[109][112]. 36 сағат ішінде толық жетім қалған балалар туралы әңгіме газеттерге жол тартты, Курт отбасы атынан сұхбат берді[113]. Отбасылық проблемалар аясында жұмыс нашар дамыды - "бесік" алғашқы алты тараудан асып түспеді, әңгімелер іс жүзінде сатылмады: екеуі 1957 жылы, ал біреуі келесі тарауда. Scribner ' s авансты қайтаруды талап ете бастағанда, үйдегі жағдай "тозаққа" айналғанына қарамастан, Курт "бесік"жұмысын қайта бастауға мәжбүр болды[114]. 1958 жылдың қысында қазір dell-де бағаланбаған шығармаларды шығаруға жауапты Бергер воннегутты "Титан сиреналары"атты жаңа романмен жұмыс істеуге көндірді. Идея жемісті болып шықты және бірнеше айдан кейін кітап аяқталды[115]. Воннегуттың екінші романы 2500 дана шағын тиражбен шықты. Курт "сиреналарды" арнаған Алекс ағай жиеніне риза болды, бірақ оған кітап онша ұнамады. Бірнеше рецензенттер романның ерекше түрімен шатастырып, оны "Гофманның ертегілері" операсымен салыстырды, жалған және "хоккей"деп атады. Кітап "Гюго" сыйлығына ұсынылғанымен, ол өте нашар сатылды [116]. 1959 жылы желтоқсанда Воннегут Бостон әуежайының мейрамханасына 18 футтық комета мүсінін салу үшін жазуды тоқтатты. Осы уақытта киноиндустрия қайраткерлерінің "Сиреналарына" қызығушылық танытуға тырысқан Бергер куртты жазуға қайта оралуға көндірді[ 1960 жылдың көктемінде жағдай көтерілді-McCall ' s әйелдер журналы бірден екі әңгіме сатып алды, ал Курт пен Джейн Англияға үш аптаға сапар шегуге мүмкіндік алды. 1961 жылы ақпанда Houghton Mifflin [en] қатты мұқабалы "сиреналарды" қайта шығарды. Екінші дүниежүзілік соғыс туралы "Evil, Anyone?"Курт үнемі үшінші тарап жобаларына алаңдап отырғандықтан, ол әр түрлі жетістіктерге жетті. Осы уақытта Бергердің ұсынысы бойынша алғашқы әңгімелер антологиясы дайындалып, 1961 жылдың қазан айында "кеніштегі Канария[en]"[118] жинағы жарық көрді. "Evil, Anyone?"Бергер өңдегеннен кейін "ана қараңғылық" деген атауды қабылдап, 1961 жылдың күзінде жарық көрді және жазушының мансабындағы тағы бір арзан басылым болды. Бұрынғыдай сыни пікірлер іс жүзінде болған жоқ[119]. Ақша үшін Воннегут ағылшын тілі мұғалімі ретінде жақын жерде орналасқан мектепке баруға мәжбүр болды, нәтижесінде оған тек кешке және демалыс күндері жазуға уақыт қалды. Қандай жағдай болмасын, "мысық бесігі" 1962 жылдың күзінде аяқталды және Holt, Rinehart, and Winston[сразу] баспасынан бірден қатты мұқабада шығарылды[120]. Бірнеше сыншылар атап өткен романның стилистикалық тапқырлығы әлі күнге дейін Американың баспа нарығының түбінде тұрған жазушыға деген жалпы көзқарасты өзгерткен жоқ[121]. Соған қарамастан, 1964 жылы "саған Денсаулық Құдайын бер, Розуотер мырза" да бірден қатты мұқабада басылып шықты, содан кейін 1966 жылы "механикалық фортепиано"қайта басылды[122]. Шолулар жақсы болды, бірақ" Розуотер " сатылымда ұзаққа созылмады және 1965 жылға қарай Воннегут тағы да материалдық қиындықтарға тап болды[123]. Жазушы өзінің әскери романымен жұмыс істеуге қайта оралды, ол ақыры соңғы атауын алды - "қырғын нөмірі бес". Қызымен және оның досымен шабыт іздеп, ол Нью-Йоркке дүниежүзілік көрмеге барды[en], онда ол Дрезден заманындағы армия досы Бернард о 'Харемен кездесті (Bernard V. O' Hare). Воннегут романның кіріспесінде айтқандай, ол о ' Харенің жұбайымен әңгімелесу барысында шығарманың тұжырымдамасын жасады[124]. Кездейсоқ жағдайдың арқасында Курт 1965 жылдың қыркүйегінен бастап Айова университетінде[en] жазу семинарын өткізуге шақыру алды[125]. Отбасылық күйзелістерден үзіліс алу мүмкіндігіне ие болған Воннегут көптеген жылдар бұрын қараусыз қалған диссертациясымен жұмысты аяқтауға шешім қабылдады. Ол бірнеше классикалық ертегілерді талдап, оларды үнді мифтерімен салыстырды, бірақ нәтиже, жазушының ашуын келтіріп, Чикаго университетінің антропологтарын тағы да қанағаттандырмады[126]. Бірте-бірте оқытумағына еніп, Воннегут түскі асқа дейін бірнеше сағат бойы жемісті жұмыс істеуге мүмкіндік беретін ыңғайлы күн тәртібін құрды[127]. Сабақ беру кезінде Воннегут Айова қаласына қоныс аударып, мезгіл-мезгіл отбасымен қауышты. Курт алғаш рет әдеби ортада болды және көптеген әйгілі романдардың оған таныс емес екенін білгеннен кейін, ол өзін оқуға батырды. Семинарға қатысушылармен, олардың көпшілігі қалыптасқан жазушылармен пікірталас барысында ол өзінің шығармашылық процесін талдауға терең үңілді. Воннегут өзінің журналистік тәжірибесін қайта қарастырды және оның шығармаларына жеке тәжірибені көбірек енгізу қажеттілігі туралы қорытындыға келді, бұл оған "бесінші қасапханада"жұмыс істеуге көмектесті. Жаңа бағытқа көшудің тағы бір көрінетін белгісі - "қараңғылық ананың" қайта басылымына өмірбаяндық кіріспе жазу [128]. Жазушының мансабындағы маңызды оқиға бағаланбаған авторлармен жұмыс істеуге маманданған баспагер Сеймур Лоуренспен[en] кездейсоқ танысу болды. 1966 жылы олар келесі үш кітапқа 7 75,000 келісімшарт жасады. Олардың біріншісі "маймылға қош келдіңіз" (1968) әңгімелер жинағы болды. Кейіннен Воннегут Лоуренстің оған деген сенімі сол кезеңде өте маңызды екенін ризашылықпен еске алды[129][122]. 1967 жылы қазанда жазушы Дрезденге бару үшін беделді Гуггенхайм стипендиясын алды. Жол бойында Воннегут оны тұтқыннан босатқан елге ризашылығын білдіргісі келіп, екі күн бойы Ленинградқа барды [130]. Соғыстан кейінгі Дрезден жазушы бомбалауға дейін ұстап алған ертегідегі архитектуралық қиялға ешқандай қатысы жоқ және Огайо штатындағы Дейтонға ұқсайды. Романды толтыру тұрғысынан сапар Басқа іс-шараларға қатысушылармен қарым-қатынас жасау сияқты пайдасыз болды. Соған қарамастан, азапты көпжылдық эпос аяқталды және 1969 жылы "қасапхана нөмірі бес" романының сенсациялық жетістігі воннегутты оқырмандардың назарына әкелді[131][122]. 1968 жылы Нотр-Дам университетінің әдеби фестивалінде сөйлеген сөзінен бастап Воннегут өзінің спикер ретіндегі талантын ашты [комм. 10][132]. Лоуренстің күш-жігерінің арқасында воннегутқа оқырмандардың қызығушылығы, әсіресе студенттер арасында өсті. Таралымдар өсті-1968 жылға қарай 150 000 "бесік" және 200 000 "сирена" сатылды және олармен бірге кірістер болды. Аудиторияның үмітін қанағаттандыру үшін Курт салмағын жоғалтып, шашын босатты. Ол әлі радикалды саяси риторикаға жүгінген жоқ, бірақ "Левак" деген атаққа ие бола бастады, бұған "жаңа солшылдардың" "Ramparts[en]" [133] басылымында баспаға дайындалып жатқан "бесіктің"үзінділерін жариялау көмектесті. 1969 жылдың наурыз айының басында "бес нөмірлі қырғынның" жарыққа шығуы іс жүзінде Вьетнамдағы коммунистердің үлкен шабуылымен сәйкес келді, бұл кітаптың соғысқа қарсы пафосын өте өзекті етті. Бірінші басылымның 10 000 данасы бірден сатылды [134]. Сыншылардың пікірлері негізінен мақтау болды: Гранвил Хикс[en] романды "NF-тің көп бөлігінен жақсы" деп атады, Лесли Фидлер[en] "8½" Феллинимен салыстырды [135]. Роман американдық әдебиет үшін сыншылар мен қарапайым оқырмандар арасында бір уақытта танылудың сирек кездесетін мысалы болды. Вьетнам соғысының ортасында пайда болған бұл кітап қазіргі соғыстың қатыгездігінен күйреген және рухын түсірген ұрпақтың дауысына айналды[136]. 1960 жылдардың аяғында Джейн Кокс-пен 25 жылға созылған некені аяқтау керек болды. Курттың әйелінің ақыл-ой қабілеттерін үнемі төмендетуі, оның айовадағы және одан кейінгі кезеңдегі опасыздықтары, отбасылық жанжалдар некені сақтау мүмкін болмады. Соңғы тамшылардың бірі Курттың трансцендентальды медитация практикасын және Джейн ілімдерімен айналысқан Махаришиді жеке мазақ етуі болды[137]. "Қорқынышты, сөзсіз эпизодтардан" өткеннен кейін, ерлі-зайыптылар 1970 жылы ажырасып, заңды формальдылықты кейінге қалдырды[138]. Ажырасқаннан кейін Воннегут Нью-Йоркке көшті. 1970 жылдың күзінде ол Манхэттендегі (Гринвич ауылы) пентхаусты өзінің "туған күніңмен, Ванда Джун[en]"пьесасының репетицияларына қатысу үшін басқарды. Сұхбатында Воннегут өзінің әлеуметтік шеңберін өзгерту үшін пьесалар жаза бастағанын мойындады. Премьерасы 1970 жылы 7 қазанда театр де Лис сахнасында өтті. Пьеса келесі жылдың 14 наурызына дейін созылып, аралас пікірлер алды. Воннегут актерлермен қарым-қатынасты ұнатқанымен, оның шақыруы проза жазудан тұратынын түсінді[140][141]. Дайындық барысында Воннегут болашақ әйелі, фотожурналист Джил Кременцпен кездесті[en] [142]. 1972 жылы ұлы Марк жедел психозбен ауырды, оны ауруханада емдеуге тура келді. Ол өзінің тәжірибесін "жұмақ экспрессі[рай]"өмірбаянында сипаттады. Воннегуттың өзі депрессияны сезіне бастады және онжылдықтың ортасына дейін антидепрессанттарға "отырды". Тәуелділікті жеңгеннен кейін ол апта сайын психологқа бара бастады[143]. Кенеттен пайда болған сәттілік және ол жазғанының бәрін сата алатын жағдайдың пайда болуы жазушыны шығармашылық дағдарысқа әкелді. Воннегут не туралы көбірек жазатынын білмеді және оның жазушы ретіндегі мансабы аяқталғанын сезді. 1970 жылдардың басында дәріс турлары, Марктың психикалық денсаулығына қатысты мәселелер және кенеттен жиналған байлықты қалай жақсы инвестициялау керектігі туралы шешім қабылданды[144]. Джилмен қарым-қатынас біртіндеп дамыды, бірақ Джейн Курт жақын достықты сақтады. 1970 жылдардың ішінде Воннегут көптеген марапаттар мен құрметті атақтарға ие болды. Ол Гарвардта және Нью-Йорк университетінде сабақ берді, соңғысында ағылшын әдебиетінің құрметті профессоры қызметін атқарды. Ол сондай-ақ өнер және әдебиет академиясының вице-президенті болып сайланды, Индиана университетінде және бірқатар колледждерде құрметті дәрежеге ие болды. 1972 жылы оның "қырғын нөмірі бес" романын Universal Pictures кинокомпаниясы фильмге түсірді[140]. Жазушының 50 жылдығына арналған салтанатты мерекелер "чемпиондарға арналған таңғы ас" романының аяқталуымен сәйкес келді, оған "қырғынға" түспеген материалдар кірді[145]. "Қасапхананың" сәттілігінің толқынында "таңғы асты" оқырмандар жақсы қабылдады және бір жыл бестселлер тізімінде болды, бірақ сыншылар көңілі қалды[146]. 1974 жылы сәуірде Сэм Лоуренстің қолдауымен "Вампитерлер, Томас және Гранфаллондар[ком]"[ком. 11]. Бір шолуда атап өтілгендей, воннегуттың беделі бар жазушы ғана осы атаумен кітап шығаруға мүмкіндігі болды[147]. 1976 жылы шыққан " Балаган, немесе жалғыздықтың соңы!"автор депрессия дәуіріндегі комедияларға Лорел мен Хардиді арнады және ұзақ өмір сүрген әпкесі Алиса мен жақында қайтыс болған Алекс ағаны еске түсіретін көлемді өмірбаяндық кіріспемен бірге жүрді. Романды сыншылар нашар қабылдады, олар Воннегут жазылды деп мәлімдеді. "Пальма жексенбісі" жинағына енгізілген "АВТО сұхбат" кітабында жазушы сыншылар "ұлы әдебиетті жүйелі түрде зерттемей" жазғаны үшін "мені тарақан сияқты басып тастауға ниетті" деп мәлімдейді. джентльмен емес және "дөрекі журналдарға хакерлік егеді" [140]. Соңғы екі романның сыншыларының сәтсіздікке ұшырауының себебі, мүмкін, Сэм Лоуренс, Нокс Бергерден айырмашылығы, Воннегуттың романдарын редакциялауға көп мән бермеді[148]. Соған қарамастан, кітаптар бестселлерге айналды және жазушының атақты мәртебесін бекітті[122]. 1977 жылы Воннегут Айова штатындағы бірнеше университеттерде сөз сөйлеп, дәріс жұмысына оралды. Қазан айында Лоуренспен бірге ол Франкфурт кітап жәрмеңкесіне барды, онда негізгі еуропалық тілдердегі романдардың басылымдары талқыланды. 1978 жылдың соңында Курт пен Джейн мүлікті бөлуге келісті: бұрынғы жұбайы Барнстейблде үй алды, акциялар мен облигациялардың бір бөлігі және жылына 100 000 доллар алимент алды[149]. Келесі көктемде 34 жылға созылған некенің соңғы нүктесі қойылды. Осы фонда Воннегут реализм бағытында қозғалысты жалғастырған "Рецидивист" романындағы жұмысын аяқтады. Іштей тағы бір сәтсіздікке дайындалып, 1979 жылғы сұхбатында жазушы өзінің идеялары таусылғанын және жазушылық мансабын аяқтауды ойластырғанын мойындады. Алайда алдын-ала шолулар жігерлендірді және "Айдың кітабы[en]" клубы романды қыркүйек айында өзінің басты ұсынысына айналдырды. Кітаптың мамыр айында ресми шығуын күтіп, Воннегут Вашингтондағы атом соғысына қарсы шеруге қатысты[150]. 1990 жылдары ерлі-зайыптылар Воннегут ажырасу алдында кездесті: Курт Джилді "экономикалық қабілеттерінен таза айырылған сүймейтін әйел" деп атады, ол оны алдады. Уайымдау үшін Воннегут жазда досының картоп сарайында "көк сақал"жазған Сагапонак ауылына[en] барды. Жалғыздық оған қиын болды, Джил келіспеушіліктерді ұмытып, ажырасу туралы өтінішті қайтарып алуды ұсынды, бірақ татуласу әлі қол жетімсіз болып көрінді[163]. Осы уақытта оның тірі классик ретіндегі позициясы біртіндеп нығая түсті: 1992 жылы наурызда ол американдық өнер және әдебиет академиясына кірді, ал екі айдан кейін американдық гуманистік қауымдастық оны "жылдың гуманисті"деп атады. Барнстейблде тұратын балалармен, жиендермен және немерелермен қарым-қатынас біртіндеп жақсарды. 1994 жылы Воннегут күтпеген жерден айналасындағылармен татуласып, Манхэттенге оралды[164]. "Уақыт сілкінісі" деп аталатын соңғы роман бойынша жұмыс 1996 жылдың жазының соңында аяқталды. "Уақыт "жазушының өмірбаянын, алдыңғы кітаптардағы ойларын және Килгор Троутпен әңгімелерін араластырған ең" метафикциялық " романы болды. Роман шыққаннан кейін Воннегут Денверге өзінің суреттері мен "Kurt' s Mile-High malt" сырасының тұсаукесеріне кетті, ол үшін ол өзінің үлкен атасы Питер Либердің құпия рецепті бойынша қайнатылған затбелгіні салды[165]. Денверде Курт өкпенің қатерлі ісігі диагнозы қойылған Бернардтың ағасы туралы көңілсіз болжамдар туралы білді. 1997 жылы 25 сәуірде ол қайтыс болды[166]. Роман соңғы болып жарияланғанымен, Воннегут жазушылық қызметінен бас тартқан жоқ. 1999 жылы әдебиеттанушы Питер Рид жазушыны "Багомбо Табакерка"жинағын құрастырған 23 ұзақ уақыт бойы қайта басылмаған әңгімелер шығаруға көндірді. Сол жылы "саған Денсаулық Құдайын бер, доктор Кеворкиан" жинағы жарық көрді, оған әртүрлі тақырыптардағы радио сұхбаттар кірді[167]. Қартайғанына қарамастан, Воннегут сұранысқа ие спикер болып қала берді. Оның дәрістерінің ең танымал тақырыптарының бірі Чикаго университетінің диссертациясынан бастау алатын баяндау құрылымдарын талқылау болды[168]. Кейінгі жылдары денсаулық мәселелеріне, Джилмен жанжалдарға, үйден мезгіл-мезгіл кетуге толы Воннегут жазушы Джордж в.Буштың саясатына және Ирактағы соғысқа деген терең көңілсіздігінен шабыттанған өзінің соңғы өмір бойғы эсселер жинағын дайындады. "Елсіз адам "2005 жылдың қыркүйегінде шықты және алты апта бойы"The New York Times" кітап рейтингінде көшбасшы болды. Неліктен "уақыт сілкінісі" оның соңғы кітабы болмады деген сұраққа Воннегут: "мен помераны кидім", - деп жауап берді[169]. Сонымен қатар, ол "Егер Құдай бүгін тірі болса" атты романмен жұмыс істей бастады, бірақ денсаулыққа қатысты мәселелер, ең алдымен, тыныс алу проблемаларына қатты кедергі келтірді. 2007 жылдың қысында ол өзін ескі науқас игуанамен салыстыра отырып, қоғамдық шараларға қатысудан бас тартты [170]. Курт Воннегут 2007 жылы 11 сәуірде 42-ші көшеде [[Манхэттен|Манхэттендегі]] "браунстоун" баспалдақтарынан құлаған кезде алған ми жарақатының салдарынан қайтыс болды. Жазушының 1960-шы жылдардағы жәдігер ретінде ұмытып кетуінен қорыққанына қарамастан, оның өліміне жаңалықтар сюжеттері мен кешкі телебағдарламаларға көп көңіл бөлінді. Оның Индианаполистегі отаны 2007 жылды "Воннегут жылы"деп атап өтті. Кейінгі жылдары жазушының өлімнен кейінгі бірнеше әңгімелер жинағы жарық көрді ("Армагеддон ретроспективада" (2008), " құс қазір ұшып кетеді!(2009)," адамдар ұйықтап жатқанда " (2011)), оған ерте очерктер мен баяндамалар да кірді. Оларды дайындауға Марк Воннегут қатысты. 1999 жылы 11 қарашада ашылған 25399 [[астероид]] жазушының есімімен аталады. == Дереккөздер == # [[Martín Párraga]], 2015, p. 144. # ↑ [[Tomedi]], 2004, p. 5. # ↑ ''Robert W. Smith, Dorothy A. Nicholson.'' [[Vonnegut and Bohn architectural renderings]], 1896, 1911 <small>(англ.)</small>. ''www.indianahistory.org''. Indiana Historical Society (2007). <small>Дата обращения: 3 августа 2021.</small> <small>Архивировано 29 июня 2016 года.</small> # ↑ [[Shields]], 2011, p. 10. # ↑ Перейти обратно:<sup>''1''</sup> <sup>''2''</sup> [[Shields]], 2011, p. 13. # ↑ Перейти обратно:<sup>''1''</sup> <sup>''2''</sup> [[Klinkowitz]], 1992, p. 30. # ↑ [[Shields]], 2011, p. 31. == Сыртқы сілтемелер == * [[Kurt Vonnegut]] at Curlie * [[Kurt Vonnegut]] papers at the Lilly Library, Indiana University Bloomington * [[Vonnegut, Kurt]] at the Library of Congress * [[Kurt Vonnegut Memorial Library]] * [[Works by Kurt Vonnegut]] at Project Gutenberg * [[Works by or about Kurt Vonnegut]] at Internet Archive * [[Works by Kurt Vonnegut]] at LibriVox (public domain audiobooks) * [[Kurt Vonnegut Jr.]] at the Internet Speculative Fiction Database 9a51c9oyi0it40wust0i1cjgx9cb75r Минамата ауруы 0 689202 3642599 3642484 2026-08-13T18:44:07Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3581754 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ауру|Name=Минамата (болезнь)|Image=|Caption=<!--The crippled hand of a Minamata disease victim-->|DiseasesDB=|ICD10=[http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/gt51.htm#t56 T56.1]|ICD9={{ICD9|985.0}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=001651|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=}} [[Сурет:Minamata_memorial_(1).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Minamata_memorial_%281%29.jpg/320px-Minamata_memorial_%281%29.jpg|оңға|нобай|427x427 нүкте| Минамата аурулары мұражайындағы мемориал]] {{Нихонго|''' Минамата ауруы'''|水俣病|минамата-бё:}} — синдром, органикалық сынап қосылыстарымен, негізінен метил сынаппен улану нәтижесінде пайда болады. Ол алғаш рет Жапонияда, Минамата қаласындағы Кумамото префектурасында 1956 жылы табылған. Белгілеріне моториканың бұзылуы, аяқ-қолдардағы парестезия, сөйлеу қабілетінің нашарлауы, көру және есту қабілетінің нашарлауы, ауыр жағдайларда паралич және жоғалту жатады. өліммен аяқталатын сана. Аурудың себебі {{Аударылмаған 3|Тиссо (компания)|Тиссо|4=Chisso}} ұзақ уақыт суда ағуы болды. «Бейорганикалық сынап Минамата шығанағындағы суға түседі, оны төменгі микроорганизмдер [[Зат алмасу|метаболизмінде]] метилсынапқа айналдырады - ең улы нейротоксиндердің бірі, бейорганикалық сынап қосылыстарынан бірнеше есе улы. Бұл қосылыс ағзада жинақталу үрдісіне ие, нәтижесінде осы заттың концентрациясы тіндердегі дененің [[Қоректік тізбек|қоректік тізбегіндегі]] позициясының жоғарылауымен артады. Мәселен, Минамата шығанағындағы балықтарда метил сынаптың мөлшері 8-ден 36 мг/кг-ға дейін, устрицаларда - 85 мг/кг-ға дейін, ал суда 0,68 мг/л-ден аспайды. == Симптомдары == Метилсынап липофильділігіне байланысты негізінен [[Орталық жүйке жүйесі|орталық жүйке жүйесіне]] әсер етеді . Симптомдары: аяқ пен қолдың ұюы мен әлсіздігі, шаршау, құлақтың шуылдауы, көру аймағының тарылуы, есту қабілетінің төмендеуі, сөйлеудің бұзылуы, ебедейсіз қозғалыстар. Минамата ауруынан ауыр зардап шеккендердің кейбірі есінен танып, ауру басталғаннан кейін бір ай ішінде қайтыс болды. Сондай-ақ Минамата ауруының созылмалы белгілері бар, мысалы, бас ауруы, жиі шаршау, иіс пен дәмнің жоғалуы, ұмытшақтық нәзік, бірақ күнделікті өмірді өте қиындатады. Сонымен қатар, туа біткен Минамата ауруымен ауыратындар бар, олар ана құрсағында метил сынаптың әсерінен аномалиямен туылған, ластанған балықты жеген. Минамата ауруы әлі емделмеген, сондықтан емдеу симптомдарды азайтуға тырысудан және физикалық қалпына келтіру терапиясын қолданудан тұрады. Денсаулыққа келтірілген физикалық зияннан басқа, Минамата ауруының құрбандарын кемсіту болып табылатын әлеуметтік зиян да бар. == Тарихы == Тиссоттың алғашқы химиялық зауыты 1908 жылы Минаматада салынып, тыңайтқыштар өндіруге мамандандырылған. Біртіндеп өндіріс кеңейіп, жаңа өндіріс орындары құрылды, оның ішінде [[ацетилен]], сірке [[Ацетальдегид|альдегид]], [[сірке қышқылы]] және [[Винилхлорид|хлороэтен]]. Өндіріс қалдықтары Минамата шығанағына ( Яцуширо шығанағының бөлігі) тасталды. Теріс экологиялық зардаптар сол кезде де, 1920-1940 жылдары байқалып, балық қорының азаюынан көрінді. Жергілікті балықшылар серіктестіктің үстінен бірнеше рет шағым түсіріп, 1926 және 1943 жылдары өтемақы алған. Ацетальдегид өндірісінде катализатор ретінде сынап сульфаты пайдаланылды. Жанама реакциялардың нәтижесінде одан аз мөлшерде метил сынап түзілді, ол осы өндіріс басталғаннан кейін 30 жылдан астам уақыттан кейін Минамата шығанағының суына жіберілді. === Анықтама === 1956 жылы сәуірде жергілікті аурухананың дәрігерлері 1950 жылы туған Кумико Мацунага қызында байқалған оғаш ауруды байқады. Қозғалыстағы қиындықтар, баяу сөйлеу, құрысулар белгісіз жүйке ауруының белгісі болды. Екі күннен кейін оның әпкесі де осындай белгілермен ауруханаға түсті. Сауалнама нәтижесінде қалада осыған ұқсас тағы бірнеше жағдай анықталды. 1 мамырда бас дәрігер жаңа жүйке ауруының ашылғанын хабарлады. Осы сәттен бастап билік бұл індетті зерттеуге кірісті. Арнайы {{Нихонго|«Бөгде аурулармен күрес комитеті»|奇病対策委員会|Кибё: тайсаку иинкай}} құрылды құрамына дәрігерлер мен жергілікті әкімшілік өкілдері кірді. Алғашында бұл ауру жұқпалы деп болжанған. Бірте-бірте жануарлардың оғаш мінез-құлқының мысалдары ашыла бастады. Мысықтар тырмаланып, құрысып, дірілдеп, жиі өлетіндігі айтылды.{{Нихонго||猫踊り病|нэко одори ямай|«болезнь кошачьего танца»}} . Аспаннан қарғалар жиі құлап, балдырлар жойылып, балықтар "жауына" қарсы жүзгендігі жиі көрінді. 24 сәуірде Кумамото университетінің мамандарының қатысуымен комиссия құрылды. Бірте-бірте жаңа мүмкіндіктер пайда бола бастады. Ауру кенеттен басталды, зардап шеккендер тек аяқ-қолдардағы сезімталдықтың төмендеуіне, көру және есту қабілетінің әлсіреуіне шағымданды. Науқастарда координация бұзылған, соның салдарынан пациенттер кішкентай заттарды әрең алып, түймелерді әрең бекітіп, жүргенде сүрініп, дауыс ырғағы өзгерген. Осыдан кейін ұстамалар, есін жоғалту басталды. Өлім 35%-ға жетті – 1956 жылдың желтоқсанында анықталған 40 науқастың 14-і қайтыс болды. Кумамото университетінің ғалымдары құрбандар туралы ақпаратты талдап, олардың Минамата шығанағы жағалауындағы балық аулайтын ауылдардан келгенін анықтады. Олардың негізгі тамағы осы шығанақта ауланған теңіз өнімдерінен тұратын. Сонымен қатар, бұл ауылдардағы мысықтардың ұқсас белгілері бар екені анықталды. Бұл ғалымдарды теңіз өнімдерінің ауыр металдармен улануы туралы ойлануға итермеледі. Бұл болжам 1956 жылы 4 қарашада жасалған. Мұның себебін анықтаған соң, зерттеушілер назарын бірден Tissot зауытына аударды. Кәсіпорынның өзі жүргізген химиялық талдау ағынды суларда [[қорғасын]], [[сынап]], [[марганец]], [[Күшән|мышьяк]], [[селен]] және [[Таллий|таллийдің]] жоғары деңгейін анықтады. Қай металл уланғанын бірден анықтау мүмкін болмады. Британдық невропатолог Дуглас Макальпин үлкен көмек көрсетті. Ол Минамата ауруы мен сынаптың органикалық қосылыстарымен улану белгілерінің ұқсастығын көрсетті. * 1996 жылы шығанаққа жақын орналасқан Мейсеи қаласында Минамата аурулары мұражайы салынды. 2006 жылы мұражай алаңында Минамата шығанағының ластануынан сынаппен улану құрбандарын еске алу үшін мемориал салынды. * 2020 жылы режиссер Эндрю Левитас түсірген және басты рөлді Джонни Депп сомдаған « Минамата » ағылшын көркем фильмі жарыққа шықты, авторлардың айтуынша, нақты оқиғаларға негізделген. * Ирактағы метил сынаппен жаппай улану (1971) * 1970 жылғы Канададағы экологиялық апат * {{Аударылмаған 3|Niigata Minamata disease||}} * Меркурий туралы Минамата конвенциясы * Томоко Уемура ваннада == Дереккөздер == * Общая токсикология / под ред. А. О. Лойта. — СПб.: ЭЛБИ-СПб., 2006. — Т. Общая токсикология. * [https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf Уроки болезни Минамата и утилизация ртути в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602075305/https://in.minenergo.gov.ru/upload/iblock/922/92212719e11c67d456455578a54befb0.pdf |date=2021-06-02 }} - Токио, Отдел безопасности и экологической медицины Департамента экологической медицины Министерства окружающей среды Японии, 2013 {{Дереккөздер|1}} [[Санат:Сынап]] [[Санат:Алфавит бойынша аурулар]] [[Санат:Улану]] [[Санат:Экологиялық апаттар]] [[Санат:Токсикология]] 52uwedh9yl3xebys86sows3pcd5qxn0 Скринкаст 0 690284 3642762 3642399 2026-08-14T09:42:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565177 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Скринкаст''' — [[телефон]] не [[компьютер]] экранының бейнежазбасы. Көбінесе аудиожазбасы бар экран жазбасы деп аталады. Скринкаст термині скриншотпен байланысты болғанымен, скриншот тек бір суретті ғана түсірсе, скринкаст экрандағы толық іс-әрекетті видео жазба етіп түсіреді. [[Г. Стенли]]дің ұсынысы бойынша скринкастты көбіне подкаст түріне жатқызады. Сондай-ақ оны білім алудың жаңа құралы ретінде қарастырады.<ref>Stanley, G.Podcasting for ELT.2005// Teachingenglish.org Electronic resource]/URL:http://www.teachingenglish.org.uk/think/articles/podcasting-elt {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526114310/http://www.teachingenglish.org.uk/think/articles/podcasting-elt |date=2011-05-26 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cbf1l1ge0bfrnwolr6luvvovg5d2nxe Цзинхэ (станция) 0 693831 3642536 3113515 2026-08-13T15:21:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642536 wikitext text/x-wiki '''«Цзинхэ»''' — [[Қытай]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]], [[Бортала моңғол автономиялық префектурасының Цзинхэ уезі]], [[Цзинхэ]] қаласында орналасқан темір жол вокзалы. Станция коды 42575<ref>{{cite book|title=中华人民共和国铁路车站代码（GB/T 10302-2010）|publisher=中国标准出版社|year=2010|isbn=155066140495|ignore-isbn-error=true|pages=19}}</ref>. Индекс 833300. Станция [[1990]] жылы салынған. ==Маршрут== ; [[Сурет:China Railways.svg|17px|CH|label=Қытай темір жолы]] Қытай темір жолы * {{ill|zh|Үрімжі-Алашанькоу темір жолы|北疆铁路}} * {{ill|zh|Цзинхэ-Қорғас темір жолы|精伊霍铁路}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://baike.baidu.com/item/%E7%B2%BE%E6%B2%B3%E7%AB%99/7918775 Станция Цзинхэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229122231/https://baike.baidu.com/item/%E7%B2%BE%E6%B2%B3%E7%AB%99/7918775 |date=2022-12-29 }} - [[Байду энциклопедиясы]] {{Үрімжі-Алашанькоу темір жолы}} {{Цзинхэ-Қорғас темір жолы}} {{coord|44|38|02|N|83|01|29|E|type:railwaystation_region:KZ_scale:1000|display=title}} [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]] gbfgqzy26b5e5mjcn2x6w5si5aybrjy Aviasales 0 694118 3642776 3494185 2026-08-14T09:46:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642776 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Сайт|атауы=Авиасейлс|коммерциялық=Ия|URL=http://aviasales.kz/|сайттың түрі=Авиабилеттерді іздеу|тіркелу=Қажет емес|кірушілер саны=15 млн айына|орналасқан жері={{THA}}: [[Пхукет]]<br />{{ту|Ресей}} [[Ресей]]: [[Мәскеу]] және [[Санкт-Петербург]]|иесі=Go Travel Un Limited|авторы=Константин Калинов|ашылған уақыты=2007|қазіргі статусы=Жарамды|логотипі=Aviasales logo horizontal.png}} '''Aviasales''' — 2007 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан әуе билеттерін іздеу жүйесі. Құрылтайшысы — Константин Калинов. Қызметтің ай сайынғы аудиториясы шамамен 15 миллион адамды құрайды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://secretmag.ru/news/aviasales-zapretit-aviakompaniyam-navyazyvat-platnye-servisy.htm|title=Aviasales запретит авиакомпаниям навязывать платные сервисы|website=secretmag.ru|accessdate=2020-09-30|archive-date=2021-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426182257/https://secretmag.ru/news/aviasales-zapretit-aviakompaniyam-navyazyvat-platnye-servisy.htm|deadlink=no}}</ref>. Компанияның штаб-пәтері [[Таиланд]]тағы [[Пхукет]] аралында орналасқан. Мета іздеу жүйесі Go Travel Un Limited компаниясына тиесілі. == Тарихы == Aviasales 2007 жылы тиімді әуе билеттері туралы жеке блог ретінде пайда болды.<ref>[https://www.breakingtravelnews.com/focus/article/travelpayouts-from-affiliate-program-to-behemoth-company/ Travelpayouts: from affiliate program to behemoth company]</ref> 2008 жылы ол туристік қызметке айналғаннан кейін, Aviasales арқылы тапсырыс берілген алғашқы билет [[Мәскеу|Мәскеуден]] [[Париж|Парижге]] рейс болды.<ref>[https://itkey.media/aviasales-exceeds-pre-pandemic-levels-and-nabs-usd-43m-in-series-%20b/ Aviasales Exceeds Pre-Pandemic Levels and Nabs USD 43M in Series B]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылға қарай Aviasales белсенді қолданушыларының саны айына 2 миллионнан асты.<ref>[https://vc.ru/flood/771-startap-%20aviasales-ru-i-ih-sovetyi-puteshestvennikam Стартап Aviasales.ru и их советы путешественникам]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сол жылы компания қытай нарығына арналған саяхат іздеу жүйесін іске қосты ifeiso.com.<ref>[https://www.reutersevents.com/travel/mobile-and-technology/russian-adventure-top-5-online-travel-companies-watch-2013 Russian adventure: Top 5 online travel companies to watch in 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204112854/https://www.reutersevents.com/travel/mobile-and-technology/russian-adventure-top-5-online-travel-companies-watch-2013 |date=2022-12-04 }}</ref> Алайда, бір жыл ішінде жоба жабылды. 2014 жылы iTech Capital венчурлық компаниясы Aviasales-ке 10 миллион доллар инвестициялады. Саяхат Мета-іздеу айына 4 миллионнан астам ерекше келушілерді тартады, күніне 500 000-нан астам билет іздейді.<ref>[https://techcrunch.com/2014/02/11/itech-capital-aviasales-stake/ iTech Capital Injects $10M Into Aviasales, Taking Minority Stake In Russia's No.1 Travel Search Engine]</ref> 2019 жылы Aviasales стратегиялық серіктестікті бастады Booking.<ref>[https://vc.ru/hr/78748-maks-kraynov-aviasales-o-smene-strategii-kompanii-shutkah-v-2019-godu-i-horoshih-%20knigah-dlya-upravlencev Макс Крайнов, Aviasales — о смене стратегии компании, шутках в 2019 году и хороших книгах для управленцев]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|Covid-19-ға]] жедел жауап ретінде Aviasales өз қызметкерлеріне компанияның кеңселерінен немесе<ref>[https://infozoid.net/news/aviasales-introduced-a-remote-mode-for-employees-on-an-ongoing-basis-25422 Aviasales introduced a remote mode for employees on an ongoing basis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207185323/https://infozoid.net/news/aviasales-introduced-a-remote-mode-for-employees-on-an-ongoing-basis-25422 |date=2022-02-07 }}</ref> қашықтан жұмыс істеуді таңдауға мүмкіндік беретін "алдымен қашықтан" саясатын енгізді.<ref>[https://www.forbes.ru/biznes/419477-rashodnyy-dom-%20pochemu-ne-vsem-kompaniyam-pandemiya-pomogla-sekonomit-na-udalenke Расходный дом: почему не всем компаниям пандемия помогла сэкономить на удаленке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208021627/https://www.forbes.ru/biznes/419477-rashodnyy-dom-%20pochemu-ne-vsem-kompaniyam-pandemiya-pomogla-sekonomit-na-udalenke |date=2022-02-08 }}</ref> == Өнімдер мен қызметтер == IOS-қа арналған Aviasales мобильді қосымшасы 2012 жылдың мамыр айында іске қосылды.<ref>[https://privats.ru/en/android/biznes-%20klass-kak-skandalist-sozdal-krupneishii-poiskovik-aviabiletov-v-rossii-umer-osnovatel-avias.html Business class: How a brawler created the largest airline ticket search engine in Russia. The founder of Aviasales Konstantin Kalinov died. We will miss him About the creation of Aviasales]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Келесі жылы компания Android нұсқасын шығарды.<ref>[https://vc.ru/u/543131-olga-rozhanskaya/137913-istoriya-izmeneniy-i-%20pivotov-prilozheniya-aviasales-kak-izmenyalsya-ux-v-zavisimosti-ot-konkurentov-i-stadii-rynka История изменений и пивотов приложения Aviasales: как изменялся UX в зависимости от конкурентов и стадии рынка]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2013 жылы қызмет пайдаланушыларға ең арзан рейстерді іздеуге көмектесетін интерактивті картаны ұсынды.<ref>[https://fnd.io/#/us/ios-universal-app/606870241-cheap-flights-aviasales-by-go-travel-un-l Cheap flights - Aviasales]</ref> 2016 жылдың шілдесінде Aviasales Slack, Facebook, Viber және Telegram сияқты мессенджерлер үшін чат боттарын іске қосты. Чат-бот пайдаланушыларға жөнелту және межелі қалаларды, сондай-ақ сапардың айы мен ұзақтығын таңдауға мүмкіндік береді және пайдаланушыларға билет бағасының өсуі немесе төмендеуі туралы хабарлайды.<ref>[https://aiconference.ru/en/article/gde-uge-rabotayut-chat-boti-roboti-sotrudniki-v-rossiyskih-kompaniyah-92997 Where chatbots work? Robotic employees in Russian companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204112856/https://aiconference.ru/en/article/gde-uge-rabotayut-chat-boti-roboti-sotrudniki-v-rossiyskih-kompaniyah-92997 |date=2022-12-04 }}</ref> Aviasales 2017 жылы іздеу нәтижелерінде багажды таңдау функциясын енгізді, бұл функцияны ұсынған алғашқы компания екенін айтты. Багажды алып жүру ережелері әрбір жеке әуе билеті үшін бөлінген және пайдаланушылар тіркелген жолжүгі бар немесе жоқ тарифтерді іздеп, таңдай алады.<ref>[https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/40047/ Aviasales запустил поиск тарифов с включенным багажом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207185303/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/40047/ |date=2022-02-07 }}</ref> 2020 жылы компания "бизнеске арналған Aviasales" сервисін іске қосты, ол корпоративтік клиенттерге соңғы минуттық өзгерістермен, іскерлік сапарлармен байланысты құжаттарды жою және рәсімдеуге көмектеседі.<ref>[https://skift.com/2020/08/10/what-is-the-future-for-metasearch-in-corporate-travel/ What Is the Future for Metasearch in Corporate Travel?]</ref> 2021 жылы Aviasales Plus қызметі іске қосылды, ол туристік қызметтер, эксклюзивті туристік мазмұн және премиум қолдау үшін кэшбэк ұсынады.<ref>[https://skift.com/2021/08/05/russias-travel-resilience-%20underscored-by-startup-aviasales-43-million-funding/ Russia's Travel Resilience Underscored by Startup Aviasales' $43 Million Funding]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сол жылы Aviasales жаңадан ашылған "сіз қайда бара аласыз"ел нұсқаулығын іске қосты. "Сіз қайда бара аласыз" COVID-19-ға қатысты шектеулер мен сапар шарттары туралы ақпаратты қамтиды.<ref>[https://www.traveldailynews.com/post/aviasales-has-launched-a-guide-to-re-opened-countries Aviasales has launched a guide to re-opened countries]</ref> == Мақсатты нарықтар == 2018 жылдың басында компания Қазақстан үшін өз сервисін оқшаулады. Келесі жылы елдегі барлық әуе билеттерінің үштен бірі Aviasales арқылы брондалды.<ref>[https://vc.ru/hr/78748-maks-kraynov-aviasales-o-smene-strategii-kompanii-shutkah-v-2019-godu-i-horoshih-%20knigah-dlya-upravlencev Макс Крайнов, Aviasales — о смене стратегии компании, шутках в 2019 году и хороших книгах для управленцев]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2019 жылы Компания [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Әзірбайжан]], [[Беларусь]] және [[Украина]] нарықтарына шықты. Жаңа аймақтардағы брондау саны 11 есе өсті, ал компанияның кірісі 40% - ға өсті.<ref>[https://welcometimes.ru/news/v-aviasales-poyavlyaetsya-direktor-po-produktu В Aviasales появляется директор по продукту]</ref> Қазіргі уақытта Aviasales Шығыс Еуропаның, ТМД-ның, Азияның және АҚШ-тың 14 елінде жұмыс істейді.<ref>[https://asodesk.com/cases/aviasales ASOdesk broke into the world of ASO-tools and offered the most set of functions comparing to foreign competitors, which simply left us no choice!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207185428/https://asodesk.com/cases/aviasales |date=2022-02-07 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://aviasales.ru Ресми сайт] {{уики}} [[Санат:Авиациялық сайттар]] [[Санат:Іздеу жүйелері]] djpdfhs1ri4kjvmw0kgblk5suv4p2zj Жан Пиаженің мораль дамуы туралы теориясы 0 696097 3642699 3624408 2026-08-14T07:15:10Z Корлан Майдановна 184291 3642699 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Адам]] баласында [[мораль]] қалай пайда болады деген сұрақ философтар мен психологтарды ғасырлар бойы мазалады. Кейбір адамдар моральсіз болып өссе, кейбір балалар кішкентай жасынан бұзық және моральға қарсы әрекеттер жасайтын кездері болады. [[Сурет:Jean Piaget in Ann Arbor.png|thumb|220px|right|Пиаже Жан|нобай|Пиаже Жан]] [[Психолог]] [[Пиаже Жан]] балалардың [[заң]] ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға “Заңдар қайдан пайда болады?”, “Барлығы заңға бағыну керек пе?”, “Заңды өзгертуге бола ма?” деген сұрақтар қояды. Балаларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тәрелкелермен ойнағысы келіп, бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады. == Пиаженің мораль дамуының кезеңдері: == 1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) Заңдар сырттан келеді ([[Құдай]], әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес, салдар тұрғысынан бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе, жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. Ата-анаға психолог маманынан кеңес: балаларға бір нәрсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бұл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал. ==== Дереккөздер ==== Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292. [[Санат:Мораль]] essq5nhmr3jyezb20q8wrexzgg93bxu 3642740 3642699 2026-08-14T09:37:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Адам]] баласында [[мораль]] қалай пайда болады деген сұрақ философтар мен психологтарды ғасырлар бойы мазалады. Кейбір адамдар моральсіз болып өссе, кейбір балалар кішкентай жасынан бұзық және моральға қарсы әрекеттер жасайтын кездері болады. [[Сурет:Jean Piaget in Ann Arbor.png|thumb|220px|right|Пиаже Жан|нобай|Пиаже Жан]] [[Психолог]] [[Пиаже Жан]] балалардың [[заң]] ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға “Заңдар қайдан пайда болады?”, “Барлығы заңға бағыну керек пе?”, “Заңды өзгертуге бола ма?” деген сұрақтар қояды. Балаларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тәрелкелермен ойнағысы келіп, бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады. == Пиаженің мораль дамуының кезеңдері: == 1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) Заңдар сырттан келеді ([[Құдай]], әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес, салдар тұрғысынан бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе, жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. Ата-анаға психологтан кеңес: балаларға бір нәрсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бұл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал. ==== Дереккөздер ==== Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292. [[Санат:Мораль]] bhnabm35rwd761ssijaxdxdo0x9amdh Ягала сарқырамасы 0 701266 3642646 3570384 2026-08-14T02:12:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642646 wikitext text/x-wiki {{Сарқырама |Атауы = Ягала |Төл атауы = et/Jägala juga |Сурет = Jägala juga.jpg |Сурет тақырыбы = |Өзен = Ягала |Биіктігі = 8 |Ені = 50 |Су шығыны = |Координаттары = 59.4498/25.1785 |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Харьюмаа |Аудан = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Водопад Ягала }} '''Ягала сарқырамасы''' ({{lang-et|Jägala juga}}) — [[Эстония]]дағы өзі аттас өзендегі [[сарқырама]], [[Таллинн]]ен шығысқа қарай 25 шақырым жерде. Кооги ауылының жанында (Харьюмаа уезі) орналасқан.<ref>Водопад Ягала https://www.tourister.ru/world/europe/estonia/city/koogi/waterfall/24100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923144401/https://www.tourister.ru/world/europe/estonia/city/koogi/waterfall/24100 |date=2023-09-23 }}</ref> == Сипаттама == Сарқыраманың биіктігі шамамен 8 метр, ені 50 метр. Бұл елдегі ең үлкен сарқырамалардың бірі. Сарқыраманың астында оның бүкіл ені бойынша жүруге болатын жиек бар, сондықтан сарқыраманы жазда да, қыста да көруге болады. Сарқырама тереңдігі шамамен 12-14 метр, ұзындығы 300 метр болатын алқапты құрайды. Жыл сайын аңғар өзеннің қайнар көзіне қарай ұлғаяды, бұл табиғи процесс. Жыл сайын сарқыраманың шеттері 3 сантиметрге бұзылады.<ref>ВОДОПАД ЯГАЛА (JÄGALA JUGA) https://rutraveller.ru/place/8715</ref><ref>Что из себя представляет водопад Ягала https://www.sputnik8.com/ru/tallinn/sights/vodopad-yagala/info</ref> == Төңірегі == Сарқырама [[Фин шығанағы]]нан төрт шақырым жерде орналасқан, онда Ягала өзені ағып жатыр. Дәл осы жерде, сарқырамасының жанында, XIII ғасырда Эстониядағы алғашқы су диірмені салынған. Ягала сарқырамасынан аз ғана қашықтықта атақты «Сталкер» (режиссері А.А.Тарковский) фильмінің түсірілімі өткен су электр станциясы бар. "Сталкерден басқа мұнда "Мәңгіліктің соңы" фантастикалық фильмі де түсірілген. Қазір су электр станциясы қалпына келтіріліп, қайтадан жұмыс істейді. Өзеннің төменгі ағысында, сарқырамадан біршама қашықтықта [[шоңғалдар]] кездеседі, одан да алыс, өзеннің оң жағалауында Эстониядағы ең ірі қалалардың бірі болып табылатын және шамамен 3,5 гектар аумақты алып жатқан ежелгі эстов – Йыэсуу қалашығы орналасқан. Сарқырамадан сағаға дейін Эстониядағы [[албырт]] мен форельге толы ең бай балық аулау орындары бар.<ref>Водопад Ягала, Эстония: фото, местоположение, описание https://1ku.ru/puteshestviya-i-otdyx/8733-vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolozhenie-opisanie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525165336/https://1ku.ru/puteshestviya-i-otdyx/8733-vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolozhenie-opisanie/ |date=2023-05-25 }}</ref><ref>Водопад Ягала Источник: https://tepler.ru/estonia/tallin/vodopad-yagala.html</ref><ref>Водопад Ягала (Jägala juga) http://www.vodopads.ru/blog/vodopad_jagala_jagala_juga/2012-10-31-46</ref><ref>Балтийская Ниагара – янтарный водопад Ягала https://set-travel.com/ru/europe/843-baltijskaya-niagara-yantarnyj-vodopad-yagala</ref> == Ерекшелігі == Төмен қарай ағып жатқан ағынның суы тез жүреді. Олар әктас жыныстарын белсенді түрде эрозияға ұшыратады. Осыған байланысты өзен арнасы біртіндеп бастапқы бағытқа қарай жылжып, ұзындығы 300 метрге жуық аңғар жасайды. Сонымен қатар, Ягала сарқырамасының ені аз өзгерген және бір белгіде қалуда – 50 метр. Батпақтар суға қоңыр реңк береді. Бірақ бұл су қоймасындағы су нашар дегенді білдірмейді. Жазда өзен біршама таяздайды, сондықтан сарқыраманың көлемі тарылады. Көктемде, өзен еріген қар мен жаңбыр суына толып сол кезде сарқырама екі есе кең және молырақ болады. Қыста, керісінше, судың барлығы дерлік қатып, салбырап тұрған мұз айдындарын құрайды. Сарқыраманың үстіндегі өзеннің тереңдігі өте таяз, жазда туристер оны тобықтан кешіп өтеді. Бұл жер бір кездері "ат соқпағы" деген атаумен өткел ретінде пайдаланылған. Қатты әктас қабаттарының астында саз жұмсақ құмтас бар, ол жоғарғы қабатқа қарағанда едәуір тез бұзылып, су ағындарымен жасырылған үңгірді құрайды. 1959 жылдан бастап Ягала сарқырамасы Эстонияның қорғалатын табиғи орны болып табылады.<ref>Водопад Ягала, Эстония: фото, местоположение, описание https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/410327/vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolojenie-opisanie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525170322/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/410327/vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolojenie-opisanie |date=2023-05-25 }}</ref><ref>Водопад Ягала http://towntravel.ru/estoniya/vodopad-yagala.html</ref><ref>Водопад Ягала https://discoveric.ru/mesta/estoniya/tallin/vodopad-yagala</ref><ref>Водопад Ягала — место, которое нужно посетить любителям природы Источник: https://waterfal.ru/vodopad-yagala {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525181036/https://waterfal.ru/vodopad-yagala/ |date=2023-05-25 }}</ref> == Галерея == {| class="wikitable" |+ Ягала сарқырамасы |- | [[Сурет:Jägala juga 22-03-2013.JPG |орта|210px|]] || [[Сурет:Jagala waterfall - panoramio.jpg |орта|210px|]] || [[Сурет:Jägala juga talvel.jpg |орта|200px|]] ||[[Сурет:Jägala juga, Jõelähtme, Estonia, 2012-08-12, DD 36.JPG |орта|250px|]] || [[Сурет:Jägala juga, Jõelähtme, Estonia, 2012-08-12, DD 06.JPG |орта|210px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония сарқырамалары]] [[Санат:Эстония географиясы]] sghvmedxzodnlqfvvds69xy2r48wh2q Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов 0 701920 3642539 3611313 2026-08-13T16:25:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642539 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов | Шынайы есімі = | Суреті = Шалбай Құлмаханов.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = 2-[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Mchs emblem.gif | Реті = | Басқара бастады = 11 тамыз 2005 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2007 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізашары = [[Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев|Мұхамбет Көпеев]] | Ізбасары = [[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]] | Титулы_2 = [[Алматы облысы]]ның 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Алматы облысы герб.png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = мамыр 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = тамыз 2005 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Ізбасары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Mchs emblem.gif | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 1997 | Басқаруын аяқтады_3 = 2001 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 =[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Николай Михайлович Макиевский|Николай Макиевский]] | Ізбасары_3 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Титулы_4 = [[Алматы]] қаласының 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Республикалық маңызы бар қалалар|әкімі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Coat of arms of Almaty old.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = маусым 1994 | Басқаруын аяқтады_4 = маусым 1997 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] | Ізбасары_4 = [[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = қазан 1993 | Басқаруын аяқтады_5 = маусым 1994 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_6 = [[Ақтөбе облысы]]ның 1-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Ақтөбе облысы|әкімі]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = ақпан 1992 | Басқаруын аяқтады_6 = қараша 1993 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_6 = ''лауазым пайда болды'' | Ізбасары_6 = [[Савелий Тимофеевич Пачин|Савелий Пачин]] |Туған күні=20.01.1946 |Туған жері= [[Құйған (Балқаш ауданы)|Құйған]] ауылы, {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Марапаттары = {{Барыс ордені}} {{Парасат ордені}} |Жұбайы= |Балалары= |Партиясы= |Білімі=Қазақ политехникалық институты |Мамандығы= инженер-құрылысшы }} '''Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов''' ([[20 қаңтар]] [[1946 жыл|1946]], [[Құйған (Балқаш ауданы)|Құйған]] ауылы, [[Балқаш ауданы]], [[Алматы облысы]]) — кеңестік және қазақстандық мемлекет қайраткері, Алматы қаласы мен Ақтөбе, Алматы облыстарының бұрынғы әкімі. == Өмірбаяны == * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * 1946 жылы Алматы облысы Балқаш ауданы Құйған ауылында фермердің көп балалы отбасында дүниеге келген. * Еңбек жолын 1963 жылы құрылыс ұйымдарының бірінде ағаш ұстасы болып бастаған. * 1969 жылы Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының Құрылыс факультетін, 1984 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Инженер-құрылысшы, экономика ғылымдарының кандидаты, «Еуразия» Халықаралық экономикалық академиясының корреспондент-мүшесі, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі. * Институтты бітіргеннен кейін 1969-1979 жылдары Алматы қаласының трестерінде мастер, прораб, бас инженер, СМУ бастығы болып жұмыс істеді. * 1979-1982 жылдары «Алмаатастрой» тресінің бас инженері, «Алмаатажилстрой» тресінің басқарушысы болып жұмыс істеді. * 1982 жылдан 1985 жылға дейін Әуезов аудандық атқару комитетінің төрағасы болды. * 1985 жылы — Алматы қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары. * 1985-1988 жылдары — Алатау аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. * 1988-1989 жылдары — Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші хатшысы. * 1989-1992 жылдары — Солтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы. * 1992 жылғы ақпаннан 1993 жылғы қарашаға дейін — Ақтөбе облыстық әкімшілігінің басшысы. * 1993 жылғы қазаннан 1994 жылғы маусымға дейін — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі. * 1994 жылғы маусымнан 1997 жылғы маусымға дейін — Алматы қаласының әкімі. * 1997-2001 жылдары Төтенше жағдайлар комитетінің төрағасы, кейін Төтенше жағдайлар агенттігінің төрағасы болып жұмыс істеді. * 2001 жылдың мамырынан 2005 жылдың тамызына дейін — Алматы облысының әкімі. * 2005 жылғы тамыздан 2007 жылғы қаңтарға дейін — [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|ҚР Төтенше жағдайлар министрі]]. Кәсіпкер, көптеген ірі компанияға иелік етеді.<ref>[http://radiotochka.kz/6949-komu-prinadlezhit-interfood-city-plus-i-thomis-pastry.html Кому принадлежит Interfood, City Plus и Thomi's Pastry?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927214242/https://radiotochka.kz/6949-komu-prinadlezhit-interfood-city-plus-i-thomis-pastry.html |date=2022-09-27 }}</ref> == Марапаттары == * III дәрежелі «Барыс» ордені (15.12.2002) <ref>[https://nomad.su/?a=3-200212150005 Вручены государственные награды]</ref> * Парасат ордені (1996)<ref>[http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsk/dok_oedyli.htm Указ Президента Республики Казахстан от 9.12.1996 за № 3266]</ref> * Медальдар * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты * Алматы қаласының Құрметті азаматы == Фильм == * Новый день Семиречья, өмірбаяндық фильм, РИА ЛИД ЖШС шығарған, 2002 жыл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері]] [[Санат:Ақтөбе облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] bb4hymot5hjb0baahhwwlghebjqmpas Футболдан Франция кубогы 2023/24 0 703730 3642516 3387157 2026-08-13T13:28:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642516 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |атауы1 = Футболдан Франция кубогы 2023/24 |атауы = |логотипі = |уақыты = 2023-2024 |қатысушылар саны = |қалалар = |стадиондар = |чемпион =[[Пари Сен-Жермен]] |рет = |2 орын =[[Олимпик Лион]] |3 орын = |ойналған ойындар саны = |голдар саны = |бомбардир = |бголдар = |алдыңғы сезон = [[Футболдан Франция кубогы 2022/23|2022/23]] |келесі сезон = 2024/25 }} '''[[Футболдан Франция кубогы]] 2023/24''' ({{lang-fr|Coupe de France de football 2023-2024}}) — [[Футболдан Франция кубогы|аталмыш турнирдің]] 107-ші маусымы. == 1/16 финал == {{OneLegStart}} {{OneLegResult|[[Бержерак (футбол клубы)|Бержерак]] (4)|| 1:2 |[[Олимпик Лион]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Нант (футбол клубы)|Нант]]|| 0:1 |[[Лаваль (футбол клубы)|Лаваль]] (2)||winner=2}} {{OneLegResult|[[Родез (футбол клубы)|Родез]] (2)|| 1:3 |[[Монако (футбол клубы)|Монако]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Трелиссак (футбол клубы)|Трелиссак]] (4)|| 1:2 |[[Брест (футбол клубы, Франция)|Брест]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Валансьен (футбол клубы)|Валансьен]] (2)|| 2:1 |[[Париж (футбол клубы)|Париж]] (2)||winner=1}} {{OneLegResult|[[Ле-Пюи (футбол клубы)|Ле-Пюи]] (4)|| 2:1 |[[Дюнкерк (футбол клубы)|Дюнкерк]] (2)||winner=1}} {{OneLegResult|[[Жиронден де Бордо|Бордо]] (2)|| 2:3 |[[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]] (3)|| 1:4 |[[Пари Сен-Жермен]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Руан (футбол клубы)|Руан]] (3)|| 3:3 п-12:11 |[[Тулуза (футбол клубы)|Тулуза]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Клермон (футбол клубы)|Клермон]]|| 1:3 |[[Страсбур (футбол клубы)|Страсбур]] ||winner=2}} {{OneLegResult|[[Сошо (футбол клубы)|Сошо]] (3)|| 2:2 п-5:4|[[Реймс (футбол клубы)|Реймс]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Шатору (футбол клубы)|Шатору]] (3)|| 0:1 |[[Гавр (футбол клубы)|Гавр]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Расинг (футбол клубы, Коломб)|Расинг]] (4)|| 0:1 |[[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Сен-Прие (футбол клубы)|Сен-Прие]] (5)|| 4:1 |[[Роморантен (футбол клубы)|Роморантен]] (4)||winner=1}} {{OneLegResult|[[Ренн (футбол клубы)|Ренн]] || 1:1 п-9:8 |[[Олимпик Марсель|Марсель]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Фени Ольнуа (футбол клубы)|Фени Ольнуа]] (4)|| 0:4 |[[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье]]||winner=2}} |} == 1/8 финал == {{OneLegStart}} {{OneLegResult|[[Сошо (футбол клубы)|Сошо]] (3)|| 1:6 |[[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Олимпик Лион|Лион]]|| 2:1 |[[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Ле-Пюи (футбол клубы)|Ле-Пюи]] (4)|| 2:1 |[[Лаваль (футбол клубы)|Лаваль]] (2)||winner=1}} {{OneLegResult|[[Страсбур (футбол клубы)|Страсбур]]|| 3:1 |[[Гавр (футбол клубы)|Гавр]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Пари Сен-Жермен]]|| 3:1 |[[Брест (футбол клубы, Франция)|Брест]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Сен-Прие (футбол клубы)|Сен-Прие]] (5)|| 1:2 |[[Валансьен (футбол клубы)|Валансьен]] (2)||winner=2}} {{OneLegResult|[[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье]]|| 1:4 |[[Ницца (футбол клубы)|Нецца]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Руан (футбол клубы)|Руан]] (3)|| 1:1 пен- 6:5 |[[Монако (футбол клубы)|Монако]]||winner=1}} |} == 1/4 финал== {{OneLegStart}} {{OneLegResult|[[Олимпик Лион]]|| 0:0 п-4:3 |[[Страсбур (футбол клубы)|Страсбур]]||winner=1}} {{OneLegResult|[[Руан (футбол клубы)|Руан]] (3)|| 1:1 п-2:4 |[[Валансьен (футбол клубы)|Валансьен]] (2)||winner=2}} {{OneLegResult|[[Ле-Пюи (футбол клубы)|Ле-Пюм]] (4)|| 1:3 |[[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]||winner=2}} {{OneLegResult|[[Пари Сен-Жермен]]|| 3:1 |[[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]||winner=1}} |} == 1/2 финал == {{OneLegStart}} {{OneLegResult|[[Олимпик Лион]]|| 3:0 |[[Валансьен (футбол клубы)|Валансьен]] (2)||winner=1}} {{OneLegResult|[[Пари Сен-Жермен]]|| 1:0 |[[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]||winner=1}} |} == Финал == {{Толық мақала|Футболдан Франция кубогының финалы 2024}} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|5|25|df=y}} |time = 21:00 [[Центральноєвропейський літній час|CEST]] |команда1 = [[Олимпик Лион]] |есеп = 1–2 |команда2 = [[Пари Сен-Жермен]] |голдар1 =[[Джейк О'Брайн]] {{гол|55}} |голдар2 =[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{гол|22}}<br>[[Фабиан Руис]] {{гол|34}} |стадион = Пьер Моруа, [[Вильнев-д'Аск]] |көрермендер = 46 577 |төреші = [[Франсуа Летексье]] }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://fff.fr/ Турнирдің веб-сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110216054144/http://www.fff.fr/ |date=2011-02-16 }} [[Санат:Футболдан Франция кубогы]] [[Санат:2023 жылғы футбол]] [[Санат:2024 жылғы футбол]] p4i9l74dk824ptuolfv9p3rmkbb712b Құлжа (станция) 0 707577 3642689 3194399 2026-08-14T06:25:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642689 wikitext text/x-wiki [[file:Yining-trainstation.jpg|300px|thumb|Станция ғимараты]] '''«Құлжа»''' — [[Қытай]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]], [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Құлжа]] қаласында орналасқан темір жол вокзалы. Станция коды 43116<ref>{{cite book|title=中华人民共和国铁路车站代码（GB/T 10302-2010）|publisher=中国标准出版社|year=2010|isbn=155066140495|ignore-isbn-error=true|pages=44}}</ref>. Станция 2009 жылдың 18 желтоқсанында ашылды<ref>{{Cite web |url=http://news.163.com/09/1231/17/5RSL5LST000120GU.html |title=精伊霍铁路中心车站——伊宁火车站建成 |access-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222153828/http://news.163.com/09/1231/17/5RSL5LST000120GU.html |archive-date=2019-02-22 |dead-url=yes }}</ref>. ==Маршрут== ; [[Сурет:China Railways.svg|17px|CH|label=Қытай темір жолы]] Қытай темір жолы * {{ill|zh|Цзинхэ-Қорғас темір жолы|精伊霍铁路}} ==Вокзал айналасындағы нысандар== * Йинин Цзючэн шаңғы базасы (伊宁九城滑雪场) * Шыңжаң мамандандырылған көтерме қала (新疆特产批发城) * Синфади халықаралық Плаза (新发地国际广场) * Чжунжин қонақ үйі (众金酒店) * Sea Star қонақ үйі (海之星酒店) * Синфади халықаралық қонақ үйі (新发地国际酒店) * Ми Юань халықаралық қонақ үйі (蜜缘国际大酒店) * Йили Жібек жолы мұражайы (伊犁·丝绸之路博物馆) * Yining Hairun қонақ үйі (伊宁海润大饭店) * Іле Қазақ автономиялық префектурасының порттарды басқару басқармасы (伊犁哈萨克自治州口岸管理处) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commonscat|Yining Railway Station}} * [https://baike.baidu.com/item/%E4%BC%8A%E5%AE%81%E7%AB%99/19328016?fromModule=lemma_inlink Станция Құлжа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250227122003/https://baike.baidu.com/item/%E4%BC%8A%E5%AE%81%E7%AB%99/19328016?fromModule=lemma_inlink |date=2025-02-27 }} - [[Байду энциклопедиясы]] {{Цзинхэ-Қорғас темір жолы}} {{coord|43.966745|N|81.275449|E|type:railwaystation_region:KZ_scale:1000|display=title}} [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]] nr0u9wyhqaxnn39kr1arnhmvadkcs1x Қазақстан — Ұлыбритания қатынастары 0 709975 3642654 3387666 2026-08-14T03:49:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642654 wikitext text/x-wiki {{Халықаралық қатынас|Атауы=Қазақстан - Ұлыбритания қатынастары|Сурет=Kazakhstan United Kingdom Locator.png|Ел1=Ұлыбритания|Түс1=orange|Түс2=green|Ел2=Қазақстан}} '''Қазақстан — Ұлыбритания қатынастары''' — 1992 жылы 19 қаңтарда ресми түрде орнатылды. Ұлыбритания 1992 жылы қазанда Қазақстанда елшілік ашты, ал Қазақстан 1996 жылы ақпанда [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі|Ұлыбританияда елшілік]] ашты. Соңғы бірнеше жылда Қазақстанның Батыспен қарым-қатынасы айтарлықтай жақсарды, өйткені үкімет АҚШ бастаған терроризмге қарсы соғыста тығыз ынтымақтастықта болды.<ref name="BASICS">[http://www.kazakhstanembassy.org.uk/cgi-bin/index/42 About the Embassy] The Embassy of the Republic of Kazakhstan in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland</ref> [[Сурет:Embassy_of_Kazakhstan_in_London_1.jpg|оңға|нобай|Қазақстанның Лондондағы елшілігі]] Ұлыбритания Қазақстандағы үшінші ірі шетелдік инвестор болып табылады, британдық компаниялардың үлесіне тікелей шетелдік инвестициялардың 14% - ы тиесілі. Қазақстанда 100-ден астам британдық компания бизнес жүргізуде.<ref name="AKHMETOVRESIG">[http://www.timesonline.co.uk/article/0,,3-2537093,00.html Analysis: Why the world cares about Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109020833/http://www.thetimes.co.uk/ |date=2020-11-09 }} The Times</ref> BAE Systems Air Astana акцияларының 49% иелік етеді.<ref name="AKHMETOVRESIG" /> == Қазақстан-Британ стратегиялық диалогы == Қазақстан-Британ стратегиялық диалогы өзара саяси қарым-қатынас пен ынтымақтастық үшін платформа болып табылады. Оны әр елдің Сыртқы істер министрі басқарады.<ref name="dna">{{cite web|title=Kazakhstan set to strengthen partnership with UK to modernize economy|date=21 November 2017|url=http://www.dnanews.com.pk/kazakhstan-set-strengthen-partnership-uk-modernize-economy/|publisher=DNA News}}</ref> == Экономикалық қатынастар және сауда == Ұлыбритания Қазақстан экономикасына ең ірі алты инвестордың бірі болып табылады. 2005-2018 жылдары Ұлыбританиядан тікелей шетелдік инвестициялар ағыны 13 миллиард долларды (10,8 миллиард фунт стерлинг) құрады. Британдық инвесторлар мен компаниялар Қазақстанға 1991 жылдан бері 25 миллиард АҚШ долларын инвестициялады. 2018 жылы Ұлыбританиядан Қазақстанға ТШИ жалпы ағыны 2017 жылмен салыстырғанда (533,8 млн доллар) 11,1% - ға ұлғайып, 593,1 млн долларға жетті. 10 жыл ішінде Ұлыбританиядан Қазақстанға тікелей инвестициялар ағыны 8,8 миллиард долларды құрады. Британдық инвесторлар үшін Қазақстандағы ең тартымды сала кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет болып табылады, оның үлесі жалпы көлемнің 34,3 пайызын немесе 7,8 миллиард долларды құрайды. Ұлыбританиядан келген инвесторлар қаржылық және сақтандыру қызметін (2,4 миллиард доллар) және тау-кен өндірісін (1,8 миллиард доллар) айтарлықтай қаржыландырды.<ref name="azernews.az">{{cite web|title=UK's direct investment in Kazakhstan exceeds $336m|url=https://www.azernews.az/region/157543.html|website=azernews.az|date=21 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mfa.gov.kz/en/london/content-view/kazakstan-men-lybritania-strategialyk-yntymaktastykka-bejimdiligin-rastajdy|title=Kazakhstan and UK reaffirm commitment to strategic partnership|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref><ref name="ukkz25">{{cite web|title=UK and Kazakhstan celebrate 25 years of diplomatic relations|url=https://www.gov.uk/government/news/uk-and-kazakhstan-celebrate-25-years-of-diplomatic-relations--2|website=gov.uk}}</ref> Ұлыбритания да Қазақстанның ең ірі сауда серіктестерінің ондығына кіреді. 2018 жылы өзара тауар айналымы 1,2 миллиард долларды (1 миллиард фунт) құрады. Тауар айналымындағы негізгі үлесті қазақстандық тауарлар мен қызметтердің экспорты құрайды - 63 пайыз немесе 793,9 миллион доллар, ал Ұлыбританиядан импорт 466,8 миллион долларға немесе 37 пайызға жетті.<ref name="azernews.az" /> Ұлыбритания мен Қазақстан трансевразиялық көлік дәліздері мен Жібек жолы дәлізі үшін қосалқы инфрақұрылым мен коммерциялық қызметті құруда ынтымақтасады.<ref name="fmvisit2017">{{cite news|title=Kazakh, British foreign ministers agree to greater transit, Silk Road cooperation|url=https://astanatimes.com/2017/11/kazakh-british-foreign-ministers-agree-to-greater-transit-silk-road-cooperation/|agency=The Astana Times}}</ref> 2019 жылы екіжақты сауда көлемі 3,2 миллиард долларды құрады. Британдық компаниялар Қазақстанға 2,6 миллиард долларға тауарлар мен қызметтерді экспорттады, ал Ұлыбритания Қазақстаннан 737 миллион долларға тауарлар импорттады. == Цифрлық саладағы ынтымақтастық == Ұлыбритания цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті дамытудың әлемдік рейтингінде жетекші орын алады. Қазақстан Ұлыбританиямен цифрлық саладағы үздік Британдық тәжірибелерді қабылдау және енгізу мақсатында ынтымақтасады. Бұл цифрлық технологияларды пайдалану есебінен Қазақстанда өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған "Цифрлық Қазақстан" бағдарламасын іске асырудың ажырамас бөлігі.<ref>{{cite web|title=Digital Kazakhstan: transforming through modern technology|url=https://astanatimes.com/2018/02/digital-kazakhstan-transforming-through-modern-technology/|website=astanatimes.com|date=27 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=UK's digital tech sector accelerates faster than the rest of the economy|url=https://www.thebusinessdesk.com/yorkshire/news/2021033-uks-digital-tech-sector-accelerates-faster-than-the-rest-of-the-economy|website=www.thebusinessdesk.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Kazakhstan, UK consider IT partnership|url=https://astanatimes.com/2018/05/kazakhstan-uk-consider-it-partnership/|website=astanatimes.com|date=4 May 2018}}</ref> == Құқық қорғау саласындағы ынтымақтастық == 2020 жылдың қыркүйегінде президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұлтқа Жолдауында "полиция қолында" қағидаты негізге алынатын "қызметтік полиция моделіне" көшу туралы жариялады (полиция қадамдық қолжетімділікте). Ішкі істер министрлігінің бір жоғары лауазымды адамының айтуынша, бұл модель жергілікті қауымдастықтардан жаяу қашықтықта полиция бөлімшелерінің болуын және полицейлерді жергілікті мәселелерді шешуге жұмылдыратын беделді және тапқыр менеджерлер ретінде пайдалануды қарастырады. Ол 1990 жылдардың аяғында Ұлыбританияда 2010 жылдары Назарбаевтың кеңесшісі болған Тони Блэрдің басқаруымен енгізілген Қоғамдық қауіпсіздік серіктестіктеріне еліктеуге тырысады. Полицияда өте аз адамдар іс жүзінде "қызметтік полиция моделі" дегенді түсінсе де, ішкі істер министрі Эрлан Тұрғымбаев Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа ескі полиция учаскелерін жөндеу және жаңаларын салу туралы баяндады.<ref>{{Cite journal|last1=Slade|first1=Gavin|last2=Trochev|first2=Alexei|last3=Talgatova|first3=Malika|date=2020-12-02|title=The Limits of Authoritarian Modernisation: Zero Tolerance Policing in Kazakhstan|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668136.2020.1844867|journal=Europe-Asia Studies|volume=73|language=en|pages=178–199|doi=10.1080/09668136.2020.1844867|s2cid=229420067|issn=0966-8136}}</ref> == Кездесулер мен іскерлік қатынастар == Сыртқы істер министрі Борис Джонсон 2017 жылғы қарашада Лондонда Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахмановты қабылдады. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2006 жылғы 23 қазанда BAE Systems компаниясының бұрынғы атқарушы директоры Ричард Эвансты бес қазақстандық компанияны бақылайтын мемлекеттік холдингтік компания Самұрықтың басшысы етіп тағайындады. Қазақстан мен Ұлыбритания түрлі конференциялар мен үкіметаралық форумдар арқылы өздерінің экономикалық ынтымақтастығын тұрақты түрде дамытып келеді. Осындай форумдардың бірі 2018 жылдың қазан айында Лондонда өтті. "Қазақстандық жаһандық инвестициялық форум 2018" деп аталатын іс-шараға 150-ден астам бизнес басшылары жиналды. Форумның қорытындысы Көлік және логистика, металлургия, энергетика, ауыл шаруашылығы, машина жасау, сондай-ақ денсаулық сақтау жүйесінің инфрақұрылымын дамыту саласында Британдық компаниялармен бірқатар келісімдер жасасу болды.<ref>{{cite web|title=Kazakhstan Global Investment Forum 2018: Prospects for investing in Kazakhstan presented in London|url=https://en.egemen.kz/article/kazakhstan-global-investment-forum-2018-prospects-for-investing-in-kazakhstan-presented-in-london|website=egemen.kz}}</ref> === Лондонға сапарлар === Президент Назарбаев бірнеше қазақстандық бизнес көшбасшыларымен бірге 2006 жылғы 21 және 22 қарашада Англияның Лондон қаласында Эванс, Ұлыбритания премьер-Министрі Тони Блэр, Патшайым Елизавета II, қазынашылық канцлері Гордон Браун, лорд-мэр Джон Статтард және Еуропалық Қайта Құру және даму банкінің президенті Жан Лемьермен кездесті. Назарбаев Премьер-Министр Блэрмен энергетикалық ынтымақтастықты талқылады, ал президент Лемьер Қазақстанның жоғары экономикалық өсімін назарға ала отырып, ЕҚДБ-ның Қазақстанмен қарым-қатынасын өзгертуге уәде берді. 22 қарашада Назарбаев Лондон бизнесінің басқа өкілдерімен кездесіп, Лондон қор биржасында сауда-саттық ашып, Лондон металдар биржасына барды.<ref name="GREATERBIZ">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/74e32636-18d9-418b-9a05-24edc74f8170.html Kazakhstan: Nazarbaev Seeks Greater Business Ties With Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613023420/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/74e32636-18d9-418b-9a05-24edc74f8170.html |date=2008-06-13 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref><ref name="MEETING">[http://www.indiadaily.com/breaking_news/82676.asp Kazakhstan, U.K.: Nazarbaev Meets With Blair, Queen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518203643/http://www.indiadaily.com/breaking_news/82676.asp|date=2011-05-18}} India Daily</ref> Саясаттанушылар Назарбаев бұл сапарды Британдық үкіметтік шенеуніктерді Қазақстанның 2009 жылы Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымын басқаруға ұмтылысында Ұлыбританияның қолдауына ие болу үшін өзінің демократияландыруында прогреске қол жеткізіп жатқанына сендіру мүмкіндігі ретінде пайдаланғанын айтты. ЕҚЫҰ Министрлер Кеңесі бұл мәселе бойынша желтоқсан айында шешім қабылдайды деп күтілуде.<ref name="EBRD">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/17D25A49-1158-4A72-9AA5-80BE17A5E5C5.html Kazakh Leader Meets British PM, EBRD President] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709032521/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/17d25a49-1158-4a72-9aa5-80be17a5e5c5.html |date=2008-07-09 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref><ref name="MEETING" /><ref name="PRESSCONFERENCE">[http://www.iii.co.uk/news/?type=afxnews&articleid=5865690&subject=economic&action=article Blair, Kazakhstan's Nazarbayev discuss energy co-operation, financial services] interactive investor</ref><ref name="JAGSHEMASH">[https://web.archive.org/web/20061122075212/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/11/21/wkazakh21.xml Blair courts Kazakhstan, Borat not on agenda] The Daily Telegraph</ref> Британдық өнеркәсіп конфедерациясының директоры Полин Ширман: "біз үшін бұл өте уақтылы, өйткені біз қазіргі уақытта энергетикалық қауіпсіздікке көп көңіл бөлеміз және ЕО-да тек Ресейдің энергетикалық секторына ұзақ мерзімді толық тәуелділікке қатысты әртүрлі алаңдаушылықтар бар... Менің ойымша, басты мәселе Назарбаевтың әлемдік қоғамдастықта саяси танылуы болып қала береді".<ref name="RECOGNITION">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/066BDF01-F260-456B-BDAF-CB34FAADD257.html Kazakhstan: President Begins Important State Visit To Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617144921/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/066bdf01-f260-456b-bdaf-cb34faadd257.html |date=2008-06-17 }} RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref> === Баспасөз конференциясы === Блэр мен Назарбаев 21 қарашада кездескеннен кейін бірлескен баспасөз мәслихатын өткізді. Блэр: "бұл қарым-қатынас сауда мен энергиямен байланысты екені анық. Қазір біз қаржылық қызметтер секторында қалай ынтымақтасатынымызды қарастырамыз. Қазақстанның рөлі барған сайын маңызды бола түсуде, өйткені ол, біріншіден, сіздің экономикаңызды ашуға дайын бола отырып, елеулі прогреске қол жеткізген еліңіз бар екенін және бұл маңызды сабақ екенін көрсетеді. Екіншіден, сізде әртүрлі этникалық және діни топтар бар, олар бірге өмір сүреді, ал Қазақстан ел ретінде тұтастай прогреске қол жеткізуде, бұл да маңызды сабақ. Әсіресе, осы өңірде бізге тұрақты серіктестер қажет, және менің ойымша, Еуропаның Қазақстанмен мүлдем жаңа және ұқсас емес қарым-қатынасы болуы керек, онда біз осы стратегиялық маңыздылықты мойындаймыз. Мен Ұлыбританияны тек сауда-экономикалық себептермен ғана емес, саяси себептермен де Қазақстанның жетекші серіктесі ретінде көргім келеді".<ref name="PRESSCONFERENCE" /> === Қазақстан - Алға бастар жол === [[Сурет:E8650-Almaty-Airport.jpg|нобай|Алматы әуежайындағы Raf Lockheed TriStar ұшағы. 2007 жылғы қыркүйек]] Назарбаев 300 Британдық бизнесменнің алдында "Қазақстан–алға жол" атты бизнес - семинарда сөз сөйледі, онда ол жақын арада 6000 АҚШ долларынан асатын Қазақстанның ЖІӨ туралы, Ұлыбританияның Қазақстандағы үшінші ірі инвестор екендігі және қазіргі уақытта Қазақстанға инвестиция салатыны туралы айтты 128 британдық компания. Назарбаев өз аудиториясына: "Қазақстан енді Кеңес Одағының бір бөлігі емес, Ресейдің бір бөлігі болып табылмайды және оған солай қараудың қажеті жоқ. Көріп отырғаныңыздай, Қазақстан либералды саясаттың, либералды экономиканың аренасы болып табылады және біз өңірдің барлық елдері біздің үлгі-өнегемізге еріп, көршілерімізге қарағанда халқымыз үшін жақсы жағдай жасағанымызды қалаймыз". Семинарда сөз сөйлеген басқа да өкілдер "Қазына" қорында, "Самұрық" мемлекеттік холдингтерінде, Rfca және Еуропалық Қайта Құру және даму банкінде жұмыс істеді.<ref name="GREATERBIZ" /> Shell Oil компаниясының Қазақстандағы басқарма төрағасы Мартин Фурстл Shell 1993-2006 жылдар аралығында Қазақстанға 3 миллиард доллар инвестиция салғанын айтты. Ол "құқықтық және нормативтік-құқықтық базаны" шетелдік инвестицияларға қатысты "түсінікті, бір мағыналы және орындалатын" деп жоғары бағалады. Тағы бір спикер, "Самұрық" мемлекеттік холдингтік компаниясы төрағасының міндетін атқарушы Сауат Мыңбаев Қазақстанда орналасқан төрт компанияның Лондон қор биржасында акцияларды сататындығын жариялау мүмкіндігін пайдаланды.<ref name="GREATERBIZ" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:Ұлыбританияның халықаралық қатынастары]] 0ml27bum31vt0ipxr2hs3jk3emeit1e Ұзындығы бойынша өзендер тізімі 0 710272 3642707 3637990 2026-08-14T07:41:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 19 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642707 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Әлем өзендері |- ! Реті !! Өзен !! Суреті !! Ұзындығы км.!! Ауданы км<sup>2</sup>!! Елдер!!Қайда құяды, саласы !! Мұхит |- | 1. || [[Амазон өзені|Амазон]] || [[Сурет: Campo12Foto 2.JPG |орта|100px|]] || 6 992<ref>Река Амазонка — самая длинная река в мире https://divoworld.ru/reka-amazonka-samaya-dlinnaya-reka-v-mire/</ref>|| 7 180 000 || [[Перу]], [[Колумбия]], [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- | 2. || [[Ніл]] || [[Сурет: Agilkia.jpg |орта|100px|]] || 6 670<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2663609</ref>|| 3 400 000 || [[Уганда]], [[Судан]], [[Мысыр]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- | 3. || [[Янцзы]] || [[Сурет:Kuimen gate.jpg |орта|100px|]] || 6 300<ref>От Енисея до Амазонки: 10 самых длинных рек в мире https://news.rambler.ru/tech/50792737-ot-eniseya-do-amazonki-10-samyh-dlinnyh-rek-v-mire/?utm_content=news_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink</ref>|| 1 808 500 || [[Қытай]] || [[Шығыс Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- | 4. || [[Хуанхэ]] || [[Сурет:Lanzhou-rio-amarillo-d01.jpg |орта|100px|]] || 5 464<ref>Самые длинные реки в мире https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928155408/https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html |date=2023-09-28 }}</ref>|| 752 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- | 5. || [[Меконг]] || [[Сурет: Luang Prabang 169 Mekong.jpg|орта|100px|]] || 4 500<ref>БСЭ1/Меконг https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3</ref>|| 810 000 || [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Лаос]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]]||[[Тынық мұхит]] |- |6. || [[Өлөне]] || [[Сурет:Lone-maiden-formation.jpg |орта|100px|]]|| 4 400<ref>Великая река Сибири Лена: особенности, описание, притоки, легенды и факты. https://snegir.org/post/lena-krypnejshaya-v-mire-reka-v-zone-vechnoj-merzloty/</ref>|| 2 490 000|| [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |7. || [[Парана]] || [[Сурет:Confluence of the Iguazu and Parana rivers, Puerto Iguazu, Misiones, Argentina, 6th. Jan. 2011 - Flickr - PhillipC.jpg|орта|100px|]]|| 4 380<ref>Топ 18 самых многоводных рек в мире https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/samye-polnovodnye-reki</ref>|| 2 582 672 || [[Бразилия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Ла-плата шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]] |- |8. || [[Конго (өзен)|Конго]] || [[Сурет:Aerial view of Matadi.jpg |орта|100px|]]|| 4 374<ref>куда впадает река конго в какое море https://mozaiyka.ru/kuda-vpadaet-reka-kongo-v-kakoe-more/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 4 014 500 || [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]], [[Замбия]], [[Ангола]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |9. || [[Ертіс]]|| [[Сурет:Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG |орта|100px|]]|| 4 248<ref>ЕРТІС ӨЗЕНІ https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&id=210 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928163216/https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&id=210 |date=2023-09-28 }}</ref>||1 643 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]], [[Ресей]] || Обь өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |10. || [[Нигер (өзен)|Нигер]] || [[Сурет:Niger River Center Island.jpg |орта|100px|]]|| 4 180<ref>По каким странам протекает река Нигер? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2903466-po-kakim-stranam-protekaet-reka-niger.html </ref> || 2 117 700 || [[Гвинея]], [[Мали]], [[Нигер]], [[Бенин]], [[Нигерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |11. || [[Миссури (өзен)|Миссури]] || [[Сурет: Missouri River near Yankton 1.jpg|орта|100px|]]|| 3 767<ref>Топ 10 самые длинные реки в США https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html</ref>|| 1 371 010|| [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |12. || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] || [[Сурет:Miss R dam 27.jpg |орта|100px|]]|| 3 734<ref>Топ 10 самые длинные реки в США https://podg-kursy.ru/obuchenie/glavnye-reki-ameriki-dragunskij-slushat.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F</ref>|| 2 981 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || Мексика шығанағы||[[Атлант мұхиты]] |- |13. || [[Обь]] || [[Сурет:Ob river -a.jpg |орта|100px|]]|| 3 650<ref> Какая длина реки Обь? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2752989-kakaja-dlina-reki-ob.html</ref>|| 2 990 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |14. || [[Еділ]]|| [[Сурет:Volga Ulyanovsk-oliv.jpg |орта|100px|]]|| 3 530<ref>Еділ өзені туралы 25 қызықты деректер https://100-facts.com/kk/edil-zeni-turaly-25-yzy-ty-derekter/</ref>|| 1 361 000 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] || |- |15. || [[Енисей]] || [[Сурет:Beldir.jpg |орта|100px|]]|| 3 487<ref>Енисей и его каскад https://author.today/post/95714</ref> || 2 580 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |16. || [[Журуа өзені|Журуа]] || [[Сурет:Rio Jurua, Cruzeiro do Sul, Acre.jpg |орта|100px|]]|| 3 280<ref>Словарь географических названий Журуа https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%96%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B0</ref> || 224 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |17. || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] || [[Сурет:Rio Madeira 09072007.jpg |орта|100px|]]|| 3 230<ref>Река Мадейра: географическое положение и водный режим. Исток и устье реки https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051056/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki |date=2023-10-02 }}</ref>|| 1 158 000 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |18. || [[Пурус]] || [[Сурет:Santa Rosa do Purus.jpg |орта|100px|]]||3 200<ref>Значение слова ПУРУС в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2033959.html</ref>|| 365 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |19. || [[Үнді өзені|Инд]] || [[Сурет:Indus river from karakouram highway.jpg |орта|100px|]]|| 3 180<ref>12 самых длинных и важных рек в Индии https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}</ref>|| 960 800 ||[[Пәкістан]], [[Қытай]]||[[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |20. || [[Юкон]] || [[Сурет:Dawson City Yukon Ferry.jpg |орта|100px|]]|| 3 100<ref>Река Юкон https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180813/https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon |date=2023-10-03 }}</ref>|| 832 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |21. || [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] || [[Сурет:Rio Grande-2.jpg |орта|100px|]]|| 3 034<ref>Рио-Гранде https://geographyofrussia.com/rio-grande/</ref>|| 607 965 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |22. || [[Төменгі Тунгуска]] || [[Сурет: Severnaya River (tributary of Nizhnyaya Tunguska).jpg|орта|100px|]]|| 2 989<ref>Река Нижняя Тунгуска Красноярский край https://gotonature.ru/1830-reka-nizhnjaja-tunguska.html</ref>|| 473 000|| [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |23. || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] || [[Сурет:Brahmaputra8.JPG |орта|100px|]]|| 2 896<ref>Брахмапутра https://infoteach.ru/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 651 334|| [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |24. || [[Дунай]] || [[Сурет:DonauknieVisegrad.jpg |орта|100px|]]|| 2 860<ref>Дунай https://geographyofrussia.com/dunaj/</ref>|| 817 000 || [[Германия]], [[Аустрия]], [[Словакия]], [[Мажарстан]], [[Хорватия]],[[Сербия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |25. || [[Токантинс (өзен)|Токантинс]] || [[Сурет:Palmas, Tocantins.jpg |орта|100px|]]|| 2 850<ref>ТОКАНТИ́НС Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4195205</ref>|| 770 000|| [[Бразилия]]|| [[Рио Пара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |26. || [[Сан-Франсиску (өзен)|Сан-Франсиску]] || [[Сурет:Canindé de São Francisco-002.jpg |орта|100px|]]|| 2 830<ref>Длина реки сан франсиску https://fat-control.ru/dlina-reki-san-fransisku/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 641 000 || [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- |27. || [[Амур]] || [[Сурет:Amur River in Habarovsk.jpg |орта|100px|]]|| 2 824<ref>Река Амур Амурская область https://gotonature.ru/1806-reka-amur.html</ref>|| 1 855 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Охота теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |28. || [[Евфрат]] || [[Сурет: Abukamal Euphrates.JPG|орта|100px|]]|| 2 780<ref>Евфрат https://geographyofrussia.com/evfrat/</ref>|| 765 800 || [[Түркия]], [[Сирия]], [[Ирак]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |29. || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] || [[Сурет:Darling-near-Bourke.jpg |орта|100px|]]|| 2 740<ref>ДАРЛИНГ http://geoman.ru/geography/item/f00/s03/e0003005/index.shtml</ref>|| 710 000 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |30. || [[Ориноко]] || [[Сурет: Deltaorinoco.jpg|орта|100px|]]|| 2 736<ref>Река Ориноко http://travellers.ru/reka-orinoko {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181822/http://travellers.ru/reka-orinoko |date=2023-10-06 }}</ref>|| 880 000|| [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] |- |31. || [[Ганг]] || [[Сурет:Ganga at Kaudiayala.jpg |орта|100px|]]|| 2 700<ref>Река Ганг в Индии https://buroputevok.ru/dostoprimechatelnosti-indii/reka-gang-v-indii-14-foto-opisanie-infor</ref>|| 1 060 000 || [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Бенгал шығанағы]]|| [[Үнді мұхиты]] |- |32. || [[Бүлу|Вилюй]] || [[Сурет:Вилюйские пороги.jpg |орта|100px|]]|| 2 650<ref>Река Вилюй Республика Саха (Якутия) https://gotonature.ru/1851-reka-viljuj.html</ref>|| 454 000|| [[Ресей]] ||[[Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |33. || [[Арагуая]] || [[Сурет:Araguaia River.jpg |орта|100px|]]|| 2 630<ref>Куди впадає річка Арагуая​ https://znanija.com/task/47154748</ref>|| 370 000 || [[Бразилия]] || [[Токантинс]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |34. || [[Бразос]] || [[Сурет:Brazos River railroad bridge Waco TX.jpg |орта|100px|]]||2 600<ref>Бразос https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%81</ref> || 116 000 ||[[Америка Құрама Штаттары]] || [[Мексика шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]] |- |35. || [[Замбези]] || [[Сурет:Zambezi River near Zambezi Town.jpg |орта|100px|]]|| 2 574<ref>Река Африки https://geosfera.org/afrika/1003-zambezi-reka-afriki.html</ref>|| 1 570 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]], [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]] |- |36. || [[Парагвай (өзен)|Парагвай]] || [[Сурет: Rio Paraguay.jpg|орта|100px|]]|| 2 549<ref>Реки Бразилии http://riversbrazil.ru/indexfbd5.php</ref>|| 1 200 000 || [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |37. || [[Есіл]] || [[Сурет:Ishim.jpg |орта|100px|]]|| 2 450<ref>Есіл өзені https://www.referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016173311/http://referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html |date=2019-10-16 }}</ref>|| 177 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |38. || [[Жайық]] || [[Сурет:Ural river.jpg |орта|100px|]]|| 2 428<ref>Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96</ref>|| 237 000 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |39. || [[Салуин]] || [[Сурет:Salawin river at Mae Sam Laep.jpg |орта|100px|]]|| 2 400<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/3529460</ref>|| 325 000 || [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Тайланд]]|| [[Андаман теңізі]] || [[Үнді мұхиты]] |- |40. || [[Муррей]] || [[Сурет:MurrayBridgeMurrayRiver.JPG |орта|100px|]]|| 2 375<ref>Река Муррей в Австралии. https://webmandry.com/reka-murrej-v-avstralii-harakteristika-opisanie-karta-foto-video-reki-murrej/</ref> || 1 061 469 || [[Аустралия]] ||[[Алегзандрина]] көлі || [[Үнді мұхиты]] |- |41. || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] || [[Сурет: Yancopin Bridge.jpg|орта|100px|]]|| 2 364<ref>Река Арканзас – водный путь «Дикого Запада» https://ogeo.info/reki/arkanzas</ref>|| 505 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |42. || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] || [[Сурет:Colorado River edit.jpg |орта|100px|]]|| 2 334<ref>Река Колорадо – краткая характеристика и значение для Северной Америки https://americausa.ru/tyristam/interesnie-mesta/reka-kolorado-kratkaya-xarakteristika-i-znachenie-dlya-severnoj-ameriki.html</ref>|| 637 137 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] || [[Тынық мұхит]] |- |43. || [[Риу-Негру (өзен)|Риу-Негру]] || [[Сурет: Manaus Encontro das aguas 10 2006 103 8x6.jpg|орта|100px|]]|| 2 300<ref>Риу-Негру (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/157164</ref>|| 720 114|| [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені]]нің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |44. || [[Оленёк (өзен)|Оленёк]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]]|| 2 292<ref>Географическое положение реки Оленек https://kurnyavkabox.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-olenek/{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 219 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |45. || [[Днепр]] || [[Сурет:Днепр, теперь пограничный.JPG |орта|100px|]]|| 2 287<ref>Рыбалка на реке Днепр https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183450/https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr |date=2023-10-10 }}</ref>|| 504 000 || [[Ресей]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] || [[Атлант мұхиты]] |- |46. || [[Алдан (өзен)|Алдан]] || [[Сурет:Река Алдан в Томмоте.JPG |орта|100px|]]|| 2 273<ref>Река Алдан – великий приток великой реки https://ogeo.info/reki/aldan </ref>|| 729 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |47. || [[Убанги]] || [[Сурет: Ubangi river near Bangui.jpg|орта|100px|]]|| 2 272<ref>Граница каких стран проходит по реке убанги https://torise.ru/granitsa-kakih-stran-prohodit-po-reke-ubangi/</ref>|| 772 800 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |48. || [[Сырдария]] || [[Сурет:Панорама Сырдарьи с набережной города Байконур.jpg |орта|100px|]]|| 2 212<ref>Река Сырдарья описание, фото. https://webmandry.com/reka-syrdarya-opisanie-foto/</ref>|| 219 000 || [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] || [[Арал теңізі]] || |- |49. || [[Тапажос]] || [[Сурет:Santarem, Tapajos.JPG |орта|100px|]]|| 2 200<ref>Река Тапажос http://travellers.ru/reka-tapazhos {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182246/http://travellers.ru/reka-tapazhos |date=2023-10-15 }}</ref>|| 487 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |50. || [[Чжуцзян]] || [[Сурет:Dongguan010.jpg |орта|100px|]]|| 2 200<ref>Чжуцзян https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/701107</ref>|| 437 000 || [[Қытай]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |51. || [[Оранжевая]] || [[Сурет: Gariep & Prieska, South Africa.jpg|орта|100px|]]|| 2 200<ref>Река Оранжевая http://travellers.ru/reka-oranzhevaya{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 973 000 || [[Лесото]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Намибия]] || мұхит|| [[Атлант мұхиты]] |- |52. || [[Сицзян]] || [[Сурет:Deqing Sanyuan Ta 2013.11.17 10-53-02.jpg |орта|100px|]]|| 2 197<ref>Xijiang River (Река Сицзян) http://fishbiosystem.ru/find/Geo/China,%20Xijiang%20River.html</ref> || 437 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |53. || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет:Red River at Alexandria, LA IMG 1134.JPG |орта|100px|]]|| 2 190<ref>Ред-Ривер (приток Миссисипи) https://infor24.ru/%D0%A0%D0%B5%D0%B4-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 233 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |54. || [[Иравади]] || [[Сурет: Bhamo-ayeyarwady-d02.jpg|орта|100px|]]|| 2 170<ref>Меконг и Иравади — реки Азиатского материка https://excel-plus.ru/instruktsii/mekong-i-iravadi-reki-aziatskogo-materika{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 411 000 || [[Мьянма]] || [[Андаман теңізі]]|| [[Үнді мұхиты]] |- |55. || [[Касаи]] || [[Сурет:Sunset view from Kalonda.jpg |орта|100px|]]|| 2 153<ref>Најдуже ријеке у Африци https://sr.history-hub.com/najduzhe-rijeke-u-africi</ref>|| 880 200 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] ||[[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |56. || [[Колыма]] || [[Сурет: Мост через Колыму.jpg|орта|100px|]]|| 2 129<ref>Колыма https://baikal-terra.ru/bassejn-reki-kolyma.html</ref>||643 000|| [[Ресей]] ||[[Шығыс Сібір теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |57. || [[Огайо]] || [[Сурет: Rising-sun-indiana-ohio-river--from-above.jpg|орта|100px|]]|| 2 102<ref>Самые большие реки Америки на карте https://oreke.ru/severnaya-amerika/samaya-dlinnaya-reka-v-ssha</ref>|| 528 100 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |58. || [[Тарим]] || [[Сурет:Tarim Desert Highway - Crossing the Tarim River, Xinjiang, China.jpg |орта|100px|]]|| 2 030<ref>Как и где протекает река Тарим?https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190753/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya |date=2023-10-16 }}</ref>|| 1 000 000 || [[Қытай]] ||[[Лобнор]] көлі|| |- |59. || [[Мараньон]] || [[Сурет:Río Marañón 01982.jpg |орта|100px|]]|| 2 000<ref>Река Мараньон: «Рождающая Амазонку» https://www.tripbest.ru/latam/lapost-maranon.php</ref>|| 350 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |60. || [[Колумбия өзені|Колумбия]] || [[Сурет: Corps-engineers-archives bonneville dam looking east.jpg|орта|100px|]]|| 2 000<ref>Колумбия (река) https://waterresources.ru/reki/kolumbiya-reka/</ref>|| 668 217 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит || [[Тынық мұхит]] |- |61. || [[Шингу]] || [[Сурет:Xingu River.jpg |орта|100px|]]|| 1 980<ref>Шингу https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 513 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |62. || [[Витим]] || [[Сурет: Witim1.jpg|орта|100px|]]|| 1 978<ref>Куда впадает река Витим https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054303/https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ |date=2023-10-21 }}</ref>|| 225 000 || [[Ресей]] ||[[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |63. || [[Сенегал өзені|Сенегал]] || [[Сурет:Pont Faidherbe Saint Louis.jpg |орта|100px|]]|| 1970<ref>Сенегал https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/138127</ref>|| 337 000 || [[Мали]], [[Мавритания]], [[Сенегал]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |64. || [[Жапура]] || [[Сурет:Ecologia de reserva intacta 91407-2019-05-11 at 10.47.50 PM - copia.jpg |орта|100px|]]|| 1 930<ref>Жапура https://waterresources.ru/reki/zhapura/?ysclid=lofuw4scfp732390075</ref>|| 282 000 || [[Колумбия]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |65. || [[Сунхуацзян]] || [[Сурет:ハルビン松花江.jpg |орта|100px|]]|| 1 927<ref>Река Сунхуацзян заложила основу для развития строительства https://russian.cgtn.com/news/2022-10-04/1577170122666295297/index.html</ref>|| 524 000 || [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |66. || [[Тигр]] || [[Сурет:Tigris 2015.jpg |орта|100px|]]|| 1 900<ref>Тигр (река) https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101143902/https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 |date=2023-11-01 }}</ref>|| 375 000 || [[Ирак]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |67. || [[Маморе]] || [[Сурет:Río Mamoré - Bolivia.jpg |орта|100px|]]|| 1 900<ref>Маморе (река) Маморе (река) https://ru.wikiital.com/wiki/Mamor%C3%A9_(fiume) </ref>|| 241 660 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |68. || [[Дон (өзен)|Дон]] || [[Сурет:Донская панорама.jpg |орта|100px|]]|| 1 870<ref>https://pwfunplay.ru/reka-don-geograficeskoe-polozenie-bassein-i-ploshhad/?ysclid=lppv33cfb8822045076{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 422 000 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] || [[Атлант мұхиты]] |- |69. || [[Подкаменная Тунгуска]] || [[Сурет:Osharovo settlement on the Podkamennaya Tunguska River.jpg|орта|100px|]]|| 1 865<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/3149760?ysclid=lppv5wl7o283043427</ref>|| 240 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |70. || [[Печора]] || [[Сурет:Petsjora rivier near Narjan-Mar.jpg |орта|100px|]]|| 1 809<ref>https://xn--90aafebcae8c0asf9d6d.xn--p1ai/news/velikie-reki-rossii-pechora/?ysclid=lppv94p757708563006</ref>|| 322 000 || [[Ресей]] || [[Баренц теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |71. || [[Шолман|Кама]] || [[Сурет:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg |орта|100px|]]|| 1 805<ref>https://uraloved.ru/reka-kama?ysclid=lppvcvjv2368346334</ref>|| 507 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |72. || [[Путумайо]] || [[Сурет:RIO PUTUMAYO - PUERTO ASÍS - HONG KONG.jpg |орта|100px|]]|| 1 800<ref>https://hasta-pronto.info/putumayo/</ref>|| 123 000 || [[Эквадор]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Бразилия]]|| [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |73. || [[Шұлым]] || [[Сурет:Pervomaysky District, Tomsk Oblast, Russia - panoramio (64).jpg |орта|100px|]]|| 1 799<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/4688866?ysclid=lpqlqwwz9x678702718</ref> || 134 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |74. || [[Ангара]] || [[Сурет:Angara River2.jpg |орта|100px|]]|| 1 779<ref>https://www.vpoxod.ru/page/toponym/reka_angara_info?ysclid=lpqlsdxr2f443374933</ref>|| 1 039 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |75. || [[Укаяли]] || [[Сурет:Atalaya (Peru) Rios Tambo+Ucayali.jpg |орта|100px|]]|| 1 771<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Peru</ref>|| 375 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]] |- |76. || [[Лимпопо]] || [[Сурет:Limpopo.jpg |орта|100px|]]|| 1 750<ref>https://oreke.ru/afrika/reka-limpopo?ysclid=lpusuqhyhf859522376</ref>|| 440 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Ботсвана]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]] |- |77. || [[Гуапоре]] || [[Сурет:Rio Guaporé em Pontes e Lacerda1.JPG |орта|100px|]]|| 1 749<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=2&ysclid=lpusygzn6x566397920</ref>|| 266 460 || [[Бразилия]], [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |78. || [[Макензи өзені|Маккензи]] || [[Сурет:USACE Cougar Dam South Fork McKenzie River.jpg |орта|100px|]]|| 1 738<ref>https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180730/https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 |date=2023-12-07 }}</ref>|| 1 805 200 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |79. || [[Снейк өзені|Снейк]] || [[Сурет:Snake River and Columbia Plateau Trail.jpg |орта|100px|]]|| 1 735<ref>https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html?ysclid=lput4ke23280361862</ref>|| 278 450 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені]]нің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |80. || [[Индигирка]] || [[Сурет:Усть-Нера. Вид с горы..jpg |орта|100px|]]||1 726<ref>https://gotonature.ru/1879-reka-indigirka.html</ref>|| 360 000 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]]|| [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |81. || [[Хатанга]] || [[Сурет:Khatanga 3.jpg |орта|100px|]]|| 1 636<ref>https://multiurok.ru/blog/khatanga-reka-v-krasnoiarskom-krae.html?ysclid=lpv9yb74lu175168515</ref>|| 364 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |82. || [[Кеть]] || [[Сурет:Parabelskiy r-n, Tomskaya oblast', Russia - panoramio.jpg |орта|100px|]]|| 1 621<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9A%D0%B5%D1%82%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 94 200|| [[Ресей]] || [[Обь ]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |83. || [[Арғұн|Аргунь]] || [[Сурет:Argun River near Inner Mogolia.jpg |орта|100px|]]|| 1 620<ref>https://vseoplanete.ru/vodojemi/reki/reka-argun/?ysclid=lpva3f67lj516306642</ref>|| 164 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |84. || [[Бени (өзен)|Бени]] || [[Сурет: Beni River, Rurrenabaque, Bolivia.jpg|орта|100px|]]|| 1 619<ref>https://posts24.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 850 000 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |85. || [[Черчилл]] || [[Сурет: Otter rapids.jpg|орта|100px|]]|| 1 609<ref>https://ru.termwiki.com/RU/Churchill_River</ref>|| 282 000 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |86. || [[Көк Ніл]] || [[Сурет:Blue Nile near Bahar Dar.jpg |орта|100px|]]||1 600<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/2368085?ysclid=lpw7s1tymm147726334</ref>|| 330 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] ||[[Ніл]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |87. || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] || [[Сурет:Atardeceruruguayrio.JPG |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reka-urugvaj?ysclid=lpw7wgmf2i205558316</ref>|| 365 000 || [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Ла-плата шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]] |- |88. || [[Окаванго]] || [[Сурет:Okavango River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://fb.ru/article/372267/reka-okavango-harakteristika?ysclid=lpw7yrxub632676825</ref>|| 800 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]]||Калахари шөлі |- |89. || [[Вольта (өзен)|Вольта]] || [[Сурет:Volta River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://webmandry.com/volta-reka-v-severo-zapadnoj-chasti-afriki-ozero-volta/?ysclid=lpzlewxq37830908338</ref>|| 388 000 || [[Гана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |90. || [[Йеллоустон (өзен)|Йеллоустон]] || [[Сурет:Yellowstone River in Hayden Valley.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13</ref>||182 300 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |91. || [[Рио-Бермехо]] || [[Сурет:Rio bermejo(pcia. roca -chaco)-.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/266306.htm</ref>|| 133 000|| [[Боливия]], [[Аргентина]] || Парагвай өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] |- |92. || [[Уэби-Шабелле]] || [[Сурет:Shebelle River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600<ref>http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211192853/http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 |date=2023-12-11 }}</ref>|| 194 000 || [[Эфиопия]], [[Сомали]]|| [[Джубба]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |93. || [[Тобыл]] || [[Сурет:Prokudin-Gorskii-31.jpg |орта|100px|]]|| 1 591<ref>https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/tobol-reka/?ysclid=lq1b6yvsn9662931894</ref>|| 426 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |94. || [[Пилькомайо]] || [[Сурет:Pilcomayo rio.jpg |орта|100px|]]|| 1 590<ref>https://visitacaribe.com/blog/samye-vazhnye-reki-argentiny-priroda-argentiny</ref>|| 270 000 || [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]]|| Парагвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |95. || [[Алазея]] || [[Сурет:Siberia Alaz.png |орта|100px|]]|| 1 590<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/152/%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%97%D0%95%D0%AF?ysclid=lq2ngoxmkq861015481</ref>|| 64 700 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |96. || [[Апуре]] || [[Сурет:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg |орта|100px|]]||1 580<ref>https://hasta-pronto.info/apure/</ref>||147 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |97. || [[Кафуэ]] || [[Сурет:Kafue river02.jpg |орта|100px|]]|| 1 577<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?cont=in&ysclid=lq3fgrusmv244006737</ref>|| 154 829 || [[Замбия]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |98. || [[Магдалена]] || [[Сурет:Puente-Rio Magdalena.jpg |орта|100px|]]|| 1 550<ref>https://waterresources.ru/reki/magdalena-reka/?ysclid=lq3fik5tsx664511353</ref>|| 260 000 || [[Колумбия]] || [[Кариб теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |99. || [[Сатладж|Сатледж]] || [[Сурет:A view of Sutlej river Himachal Pradesh India 2014.jpg |орта|100px|]]|| 1 536<ref>https://nauka.club/geografiya/opisanie-reki-ind-geopolozhenie-klimat-istok-i-pritoki.html?ysclid=lq3fkady57871972745</ref>|| 395 000 || [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Пәкістан]]|| [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |100. || [[Ханьшуй]] || [[Сурет:0278-Wuhan-Hanjiang-wharfs-and-swimmers.jpg |орта|100px|]]|| 1 532<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%88%D1%83%D0%B9{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 175 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |101. || [[Пис]] || [[Сурет: Peace River aerial.jpg|орта|100px|]]|| 1 521<ref>https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html?ysclid=lqtq0u9kk0229302346</ref>|| 302 500 || [[Канада]] || [[Невольничья]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |102. || [[Ока]] || [[Сурет: NN 07-08-2020 24.jpg|орта|100px|]]|| 1 498<ref>https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219174808/https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 |date=2023-12-19 }}</ref>|| 245 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |103. || [[Гуавьяре]] || [[Сурет: San Jose del Guaviare - panoramio.jpg|орта|100px|]]|| 1 497<ref>https://tepler.ru/strani/colombia/neyva/reka-guavyare.html</ref>|| 140 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |104. || [[Маррамбиджи]] || [[Сурет: MurrumbidgeeAtGundagai.jpg|орта|100px|]]|| 1 485<ref>https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html?ysclid=lqtqbtbpro848667940</ref>|| 81 630 || [[Аустралия]] ||[[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |105. || [[Теннесси]] || [[Сурет:Knoxville bridges.jpg |орта|100px|]]||1 470<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref>|| 104 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||Огайо өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |106. || [[Годавари]] || [[Сурет:Godavari river.jpg |орта|100px|]]|| 1 465<ref>https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}</ref>|| 313 000 || [[ Үндістан]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |107. || [[Амга]] || [[Сурет:Amga River near Verkhnyaya Amga.jpg |орта|100px|]]|| 1 462<ref>https://gotonature.ru/1992-reka-amga.html</ref>|| 69 300|| [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |108. || [[Іле]] || [[Сурет:River-ili-2.jpg |орта|100px|]]|| 1 439<ref>https://www.nur.kz/family/school/1735554-krupnye-reki-i-ozera-kazahstana/?ysclid=lqy0rlli4r83726946</ref>|| 140 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]] || [[Балқаш]] көлі || |- |109. || [[Рио-Гранде]] || [[Сурет:Río Grande o Guapay desde el Puente Pailas (Puerto Pailas -Bolivia).jpg |орта|100px|]]|| 1 438<ref>https://mononews.ru/%D0%A0%D0%B8%D0%BE-%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 102 600 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |110. || [[Олёкма]] || [[Сурет:Olyokma river.jpg |орта|100px|]]|| 1 436<ref>https://gotonature.ru/1847-reka-olekma.html</ref>|| 210 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |111. || [[Ақеділ|Белая]] || [[Сурет: Мост через реку Белую (Ишимбай).jpg|орта|100px|]]|| 1 430<ref>https://dzen.ru/a/YewIezO09AaIkYFL</ref>|| 142 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |112. || [[Купер-Крик]] || [[Сурет:XingCooperCreek.jpg |орта|100px|]]|| 1 420<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-kuper-krik-avstralii/?ysclid=lqy4tprty4404997156{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 297 547 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |113. || [[Әмудария]] || [[Сурет:Afghanistan - Tajikistan Bridge Completion.jpg |орта|100px|]]|| 1 415<ref>https://multiurok.ru/index.php/blog/amudar-ia-rieka.html?ysclid=lqy4vqfpln680139869</ref>|| 309 000 || [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] ||[[Арал теңізі]]|| |- |114. || [[Таз (өзен)|Таз]] || [[Сурет: Taz River.jpg|орта|100px|]]||1 401<ref>https://gotonature.ru/1858-reka-taz.html</ref>|| 150 000 || [[Ресей]] ||[[Кар теңізі]]||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |115. || [[Бенуэ]] || [[Сурет: Benue SE Yola.jpg|орта|100px|]]|| 1 400<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D1%83%D1%8D_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 441 000|| [[Камерун]], [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |116. || [[Шари]] || [[Сурет:View of Chari.jpg |орта|100px|]]|| 1 400<ref>https://www.syl.ru/article/365463/reka-shari-afrika-opisanie-hozyaystvennoe-znachenie-i-interesnyie-faktyi?ysclid=lqy581xtpg464424462</ref>|| 650 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Чад]], [[Камерун]] || [[Чад көлі]]|| |- |117. || [[Уоррего]] || [[Сурет:Warrego River.JPG |орта|100px|]]|| 1 380<ref>https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205145801/https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ |date=2024-12-05 }}</ref>|| 69 290 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы||[[Үнді мұхиты]] |- |118. || [[Джамна]] || [[Сурет:On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg |орта|100px|]]|| 1 376<ref>http://www.saintcow.ru/jamna.php</ref>|| 351 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |119. || [[Фрейзер]] || [[Сурет:FraserRiver.jpg |орта|100px|]]|| 1 370<ref>https://ru.wikiital.com/wiki/Fraser_(fiume)</ref>|| 233 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |120. || [[Кура]] || [[Сурет:Kura Likany.jpg |орта|100px|]]|| 1 364<ref>https://v-georgia.com/showplaces/reka-kura-glavnaya-reka-gruzii/?ysclid=lr3u1vqr4440788030</ref>|| 188 000 || [[Түркия]], [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |121. || [[Днестр]] || [[Сурет:Dniester01.jpg |орта|100px|]]|| 1 352<ref>https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107184240/https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 |date=2024-01-07 }}</ref>|| 72 100 || [[Украина]], [[Молдова]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |122. || [[Каука]] || [[Сурет:Barbacoas, municipio de Peque 02.jpg |орта|100px|]]|| 1 350<ref>https://tepler.ru/strani/colombia/kali/reka-kauka.html?ysclid=lraz122hi4249271815</ref>|| 80 000 || [[Колумбия]] || [[Магдалена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |123. || [[Ляохэ]] || [[Сурет:盘锦芦苇荡.JPG |орта|100px|]]||1 345|| 232 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |124. || [[Локлан]] || [[Сурет: OxleyLachlanRiver.JPG|орта|100px|]]|| 1 339|| 90 892 || [[Аустралия]] || [[Муррумбиджи]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |125. || [[Ялунцзян]] || [[Сурет:Ganzi-afueras-d05.jpg |орта|100px|]]|| 1 324|| 150 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |126. || [[Игуасу]] || [[Сурет:1 iguazu river.jpg |орта|100px|]]|| 1 320|| 62 000 || [[Бразилия]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |127. || [[Вятка]] || [[Сурет:Vyatka-Kirov asv2019-05 img34 Vyatka River.jpg |орта|100px|]]|| 1 314||129 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |128. || [[Нармада]] || [[Сурет:Omkareshwar1.JPG |орта|100px|]]|| 1 310|| 102 000 || [[Үндістан]] || [[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |129. || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado desde el puente en Suncho Corral hacia el Sur.JPG |орта|100px|]]|| 1 300|| 160 000 || [[Аргентина]] || Ла-Плата сағасы ||[[Атлант мұхиты]] |- |130. || [[Арувими]] || [[Сурет:In Darkest Africa ascending Aruwimi River.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 116 100 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |131. || [[Кришна (өзен)|Кришна]] || [[Сурет:Krishna River Vijayawada.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 258 948 || [[Үндістан]] || Бенгал шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |132. || [[Норт-Саскачеван]] || [[Сурет:NSR at dusk.jpg |орта|100px|]]|| 1 287|| 122 800 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |133. || [[Ломами]] || [[Сурет:Swallowtails on bank of Lomami River at Katopa Camp, Democratic Republic of the Congo (cropped).JPG |орта|100px|]]|| 1 280|| 110 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |134. || [[Оттава (өзен)|Оттава]] || [[Сурет: Ottawarivermattawa.jpg|орта|100px|]]|| 1 271|| 146 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]]нің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |135. || [[Керулен]] || [[Сурет:Kherlen River.jpg |орта|100px|]]|| 1 254|| 116 400 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Далайнор]] көлі ||[[Тынық мұхит]] |- |136. || [[Апуримак]] || [[Сурет: Rio apurimac.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 125 000 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |137. || [[Вааль]] || [[Сурет: VaalFromN3.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 196 438 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |138. || [[Зея]] || [[Сурет:Zeya River and Island.jpg |орта|100px|]]|| 1 242|| 233 000 || [[Ресей]] ||[[Амур]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |139. || [[Рейн]] || [[Сурет: Loreley von Spitznack.jpg|орта|100px|]]|| 1 233|| 185 000 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Лихтенштейн]], [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |140. || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] || [[Сурет:Athabasca River JNP.JPG |орта|100px|]]|| 1 231|| 95 300 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |141. || [[Риу-Гранди(өзен)|Риу-Гранди]] || [[Сурет:Rio Grande Brasil na Anhanguera.JPG |орта|100px|]]||1 230|| 170 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |142. || [[Канейдиан-Ривер]] || [[Сурет:Canadian River Calvin Oklahoma.jpg |орта|100px|]]|| 1 223||124 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |143. || [[Пару]] || [[Сурет:Paroo River Wanaaring-2001-07-01.jpg |орта|100px|]]||1 210||60 095|| [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |144. || [[Кунене]] || [[Сурет:Cunene river, angola 01.jpg |орта|100px|]]|| 1 207|| 109 832 || [[Ангола]], [[Намибия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |145. || [[Санкуру]] || [[Сурет:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 156 000|| [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касаи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |146. || [[Рио-Колорадо]]|| [[Сурет: Tour24.jpg|орта|100px|]]|| 1 200|| 350 000 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |147. || [[Саламат]] || [[Сурет:Charirivermap.png |орта|100px|]]|| 1 200||90 000 || [[Судан]], [[Чад]] || [[Шари]] өзенінің саласы || |- |148. || [[Десагуадеро]] || [[Сурет:Río Desaguadero Argentina.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 248 000 || [[Аргентина]] || [[Рио-Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |149. || [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентий]] || [[Сурет:Fleuve Saint-Laurent - Quebec.jpg |орта|100px|]]||1 197|| 1 030 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |150. || [[Шу (өзен)|Шу]] || [[Сурет:Река Шу возле посёлка Кайнар.JPG |орта|100px|]]||1 186|| 67 500 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]] ||Ащысу ойысы || |- |151. || [[Хонгха]] || [[Сурет:Long Bien Bridge Sunset.jpg |орта|100px|]]|| 1 183|| 158 000 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Бакбо]] шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |152. || [[Камадугу-Йобе]] || [[Сурет:Beautiful boat in River Yobe, Bade town, Gashua.jpg |орта|100px|]]||1 175|| 148 000 || [[Нигерия]], [[Нигер]] || [[Чад көлі]] || |- |153. || [[Милк]] || [[Сурет: MilkriverAB.JPG|орта|100px|]]|| 1 173|| 61 642 ||[[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |154. || [[Грин-Ривер]] || [[Сурет:Mineral-Bottom.jpg |орта|100px|]]|| 1 170|| 125 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |155. || [[Эльба]] || [[Сурет:Koenigstein Saxony pic01 2007 04 22.jpg |орта|100px|]] || 1 165 || 148 268 || [[Чехия]], [[Германия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |156. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:White River Arkansas.jpg |орта|100px|]] || 1 162 || 71 911 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |157. || [[Демьянка (өзен)|Демьянка]] || [[Сурет: Demyanka river Russia, 30 июня 2015, N 59,463098 E 71,055572.jpg|орта|100px|]] || 1 160 || 34 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |158. || [[Анадыр]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 1 152 || 191 000 || [[Ресей]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |159. || [[Қызыл-Ирмак]] || [[Сурет:Kızılırmak River.jpg |орта|100px|]] || 1 151 || 77 100 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |160. || [[Тиете]] || [[Сурет:Rio Tietê Barra Bonita 150606 REFON.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 150 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |161. || [[Омолон]] || [[Сурет:Kolymarivermap.png |орта|100px|]] || 1 150 || 118 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |162. || [[Гильменд]] || [[Сурет: Aerial photograph of Helmand River at Gereshk in 2011.jpg|орта|100px|]] || 1 150 || 500 000 || [[Ауғанстан]], [[Иран]] || [[Хамун]] көлі || |- |163. || [[Теджен]] || [[Сурет:Jam Qasr Zarafshan.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 70 600 || [[Ауғанстан]], [[Иран]], [[Түрікменстан]] || [[Қарақұм]] шөлі|| |- |164. || [[Джеймс]] || [[Сурет:JamesRiverWG.JPG |орта|100px|]] || 1 143 || 53 491 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |165. || [[Капуас]] || [[Сурет:Kapuas River.jpg |орта|100px|]] || 1 143 || 98 749 || [[Индонезия]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |166. || [[Уальяга]] || [[Сурет: Huallaga River.jpg|орта|100px|]] || 1 138 || 95 000 || [[Перу]] || [[Мараньон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |167. || [[Десна]] || [[Сурет:Desna River in Chernihiv.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 88 900 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |168. || [[Джорджина]] || [[Сурет:Georgina River.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 232 000 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы || |- |169. || [[Вычегда]] || [[Сурет:VytchegdaRiver.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 121 000 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |170. || [[Гамбия (өзен)|Гамбия]] || [[Сурет:River gambia Niokolokoba National Park.gif |орта|100px|]] || 1 130 || 69 931 || [[Гвинея]], [[Сенегал]], [[Гамбия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |171. || [[Кускоквим]] || [[Сурет:Kuskokwim River (9567268810) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 124 319 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |172. || [[Уэле]] || [[Сурет:Uele river.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 135 400 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |173. || [[Сепик]] || [[Сурет:Sepik 0266.jpg |орта|100px|]] || 1 126 || 80 321 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Индонезия]] || [[Жаңа Гвинея теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |174. || [[Орхон]] || [[Сурет:Orchon-mongolei.JPG |орта|100px|]] || 1 124<ref>Река Орхон,Оркон https://forum-eurasica.ru/topic/5269-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%BD/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 132 800 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |175. || [[Симаррон]] || [[Сурет:Cimarron river near forgan ok.jpg |орта|100px|]] || 1 123<ref>Страны мира. Словарь https://world_countries.academic.ru/1099/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%BD</ref> || 49 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |176. || [[Атбара]] || [[Сурет:View on the Atbarah, or Black Nile - Ainsworth William Francis - 1870.jpg |орта|100px|]] || 1 120<ref>Энциклопедия / Буква "А" / http://granat.wiki/enc/a/atbara/</ref> || 112 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |177. || [[Флай]] || [[Сурет:Fly River, Western Province PNG (48726421538).jpg |орта|100px|]] || 1 120 || 76 000 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]] || Папуа шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |178. || [[Цзялинцзян]] || [[Сурет:Jialing river.jpg |орта|100px|]] || 1 119<ref>География - Реки http://erudit.lecto.space/geo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://erudit.lecto.space/geo.html |date=2023-10-02 }}</ref> || 160 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |179. || [[Лиард]] || [[Сурет:Liard River.jpg |орта|100px|]] || 1 115<ref>Река Лиард https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/liard-river</ref> || 277 100 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |180. || [[Чиндуин]] || [[Сурет:R Chindwin.JPG |орта|100px|]] || 1 110<ref>Река Чиндуин http://travellers.ru/reka-chinduin-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://travellers.ru/reka-chinduin-reka |date=2023-10-02 }}</ref> || 114 000 || [[Мьянма]] || [[Иравади]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |181. || [[Кванго]] || [[Сурет:Tazua.jpg |орта|100px|]] || 1 100<ref>Водные объекты Анголы https://waterresources.ru/place/angola/</ref> || 263 402 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |182. || [[Чинаб]] || [[Сурет:Chenab River in Akhanoor, India.jpg |орта|100px|]] || 1 100<ref>Чинаб https://megabook.ru/article/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1</ref> || 138 000 || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Сатладж]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |183. || [[Конда]] || [[Сурет:На Конде.JPG |орта|100px|]] || 1 097<ref>Экспедиция по реке Конда в начале ХХ века https://humus.livejournal.com/3565344.html</ref> || 72 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |184. || [[Омь]] || [[Сурет:RiverOm2009.JPG |орта|100px|]] || 1 091<ref>10 фактов про Омь https://geoglob.ru/10-fakts/rivers/reka-om/</ref> || 52 600 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |185. || [[Нэньцзян]] || [[Сурет: 红岸公园眺望嫩江1-2017夏.jpg|орта|100px|]] || 1 089<ref>Нонни https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1067451</ref> || 244 000 || [[Қытай]] || [[Сунхуацзян]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |186. || [[Васюган]] || [[Сурет:Vasyugan.jpg |орта|100px|]] || 1 082<ref>Река Васюган (Томская область): длина, водный режим, флора и фауна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna |date=2023-10-03 }}</ref> || 61 800 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |187. || [[Арас]] || [[Сурет:Araz çayı.jpg |орта|100px|]] || 1 072<ref>Аракс река – всё о ней: история, география https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ |date=2023-10-03 }}</ref> || 102 000 || [[Түркия]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Иран]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |188. || [[Ассинибойн]] || [[Сурет:Assiniboine River. P6080358.JPG |орта|100px|]] || 1 070 <ref>Река Ассинибойн https://stranatur.ru/assiniboine-river.html</ref> || 182 000 || [[Канада]] || [[Ред-Ривер]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |189. || [[Үлкен Юган]] || [[Сурет:Река Большой Юган.JPG |орта|100px|]] || 1 063<ref>Большой Юган https://waterresources.ru/reki/bolshoy-yugan/</ref> || 34 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |190. || [[Мая]] || [[Сурет:Mayaokt.jpg |орта|100px|]] || 1 053<ref>Река Мая https://inpath.ru/nature/river/444</ref> || 171 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |191. || [[Шамәлі Тынық]] || [[Сурет:IMG 5783 sh.jpg |орта|100px|]] || 1 053<ref>Река Северский Донец — интересные факты https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html |date=2023-10-03 }}</ref> || 98 900 || [[Украина]], [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |192. || [[Ирири]] || [[Сурет:Iriririvermap.png |орта|100px|]] || 1 050<ref>Ирири https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1305036</ref> || 130 000 || [[Бразилия]] || [[Шингу]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |193. || [[Бандама]] || [[Сурет:Bandama1.JPG |орта|100px|]] || 1 050<ref>Бандама https://waterresources.ru/reki/bandama/</ref> || 98 500 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |194. || [[Араука]] || [[Сурет:EL HERMOSO RIO ARAUCA (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 050<ref> Реки Латинской Америки: Араука https://latinskayaamerika.blogspot.com/2023/02/blog-post_14.html</ref>|| 18 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |195. || [[Висла]] || [[Сурет:Kraków Wisła 11.jpg |орта|100px|]] || 1 047<ref>Висла - река самая длинная в бассейне Балтийского моря https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/147824/visla---reka-samaya-dlinnaya-v-basseyne-baltiyskogo-morya{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 198 500 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |196. || [[Хила]] || [[Сурет:Gila River Middle Fork.2.jpg |орта|100px|]] || 1 044<ref>Хила (приток Колорадо) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1776447</ref> || 151 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |197. || [[Тахо]] || [[Сурет: Estuário do Tejo.jpg|орта|100px|]] || 1 038<ref>Река Тахо – спокойная испанка https://ogeo.info/reki/taho</ref> || 80 600 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |198. || [[Онон]] || [[Сурет:Onon.jpg |орта|100px|]] || 1 032<ref>Река Онон (бассейн реки Шилка) https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka |date=2023-10-03 }}</ref> || 96 200 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |199. || [[Тура]] || [[Сурет: Излучина Туры в Каменке.jpg|орта|100px|]] || 1 030<ref>Река Тура http://rekiurala.ru/reka-tura {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607143401/http://rekiurala.ru/reka-tura |date=2023-06-07 }}</ref> || 80 400 || [[Ресей]] || [[Тобыл]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |200. || [[Селенга (өзен)|Селенга]] || [[Сурет:Selenga2.jpg |орта|100px|]] || 1 024<ref>Селенга. Интересные факты о главной водной артерии Байкала https://lenorlux.livejournal.com/809045.html</ref> || 447 000 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Байкөл]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |201. || [[Батыс Двина|Батыс Двина (Даугава)]] || [[Сурет:Daugava (Düna) in Riga - bridges.JPG |орта|100px|]] || 1 020<ref>Западная Двина (Даугава) https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava |date=2023-10-03 }}</ref> || 87 900 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Латвия]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |202. || [[Луара]] || [[Сурет:Loire River Blois.jpg |орта|100px|]] || 1 012<ref>Сад Франции https://nature.1001chudo.ru/france_353.html</ref> || 117 000 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |203. || [[Флиндерс]] || [[Сурет:Looking downstream along the Flinders River while crossing on the Burke Developmental Road, Normanton, June 2019 02.jpg |орта|100px|]] || 1 004<ref>Флиндерс (река) https://waterresources.ru/reki/flinders-reka/</ref> || 109 000 || [[Аустралия]] || [[Карпентария шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |204. || [[Логоне]] || [[Сурет:Le fleuve logone.jpg |орта|100px|]] || 1 000<ref>Река Логон http://travellers.ru/reka-logon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/http://travellers.ru/reka-logon |date=2023-10-03 }}</ref> || 78 000 || [[Чад]], [[Камерун]] || [[Шари]] өзенінің саласы || |- |205. || [[Қара Вольта]] || [[Сурет:Mouhoun near Dedougou MS 2234.jpg |орта|100px|]] || 1 000<ref>Черная Вольта https://ru.frwiki.wiki/wiki/Volta_Noire</ref> || 140 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |206. || [[Олбани]] || [[Сурет:Albany River.JPG |орта|100px|]] || 982<ref>Олбани (река в Канаде) http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/265826.htm</ref> || 135 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |207. || [[Северн]] || [[Сурет:Fort Severn by air.jpg |орта|100px|]] || 981<ref>Северн (река в Канаде) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/83341-severn-reka-v-kanade/</ref> || 101 000 || [[Канада]] || [[Гудзон]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |208. || [[Хопёр]] || [[Сурет:Алмазовский заказник. Обрыв на реке Хопёр у деревни Никольевка. На юг.jpg |орта|100px|]] || 979<ref>Река Хопёр: любовь с первого взгляда https://xn----etbdybuabco.xn--p1ai/reka-hoper/</ref> || 61 100 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |209. || [[Мургаб]] || [[Сурет:Murghab river in Mary (2) (46050577842).jpg |орта|100px|]] || 978<ref>Мургаб https://slovar.cc/enc/bse/2020367.html</ref> || 46 900 || [[Ауғанстан]], [[Түрікменстан]] || Қарақұм каналы || |- |210. || [[Нұра]] || [[Сурет:Нура.jpg |орта|100px|]] || 978<ref>Нура - река Нура-Сарысуского бассейна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005045600/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna |date=2023-10-05 }}</ref> || 58 100 || [[Қазақстан]] || [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз көлі]] || |- |211. || [[Гаскойн]] || [[Сурет:Gascoyne River in Flood - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 978<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || 76 254 || [[Аустралия]] || [[Шарк]] шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |212. || [[Бак (өзен)|Бак]] || [[Сурет:Back River (July 2006).jpg |орта|100px|]] || 974<ref>Реки Канады https://womanadvice.ru/reki-kanady</ref> || 106 500 || [[Канада]] || [[Чантри]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |213. || [[Эссекибо]] || [[Сурет:Pontoon Crossing at Mango Landing Essequibo River.jpg |орта|100px|]] || 970<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/154610/%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D0%BE</ref> || 155 000 || [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |214. || [[Мезень]] || [[Сурет:Leshukonskoye, Arkhangelsk Oblast, Russia, 164670 - panoramio - Andris Malygin (1).jpg |орта|100px|]] || 966<ref>Мезень https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005183233/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen |date=2023-10-05 }}</ref> || 78 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |215. || [[Тиса]] || [[Сурет:Szeged-tisza3.jpg |орта|100px|]] || 965<ref>Река Тиса на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_tisa_na_karte/30-1-0-1992{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 157 186 || [[Румыния]], [[Мажарстан]], [[Словакия]], [[Сербия]], [[Украина]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |216. || [[Вах]] || [[Сурет:Понтонный мост через реку Вах.jpg |орта|100px|]] || 964<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1902496</ref> || 76 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |217. || [[Журуэна]] || [[Сурет:Juruena River 2009.jpg |орта|100px|]] || 960<ref>30 крупнейших рек Бразилии Источник: https://must-see.top/reki-brazilii/ https://must-see.top/reki-brazilii/</ref> || 160 000 || [[Бразилия]] || [[Тапажос]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |218. || [[Прут]] || [[Сурет:Pruth Giurgiulesti.JPG |орта|100px|]] || 953<ref>Река Прут https://mold.su/dostoprimechatelnosti-moldovy/riul-prut</ref> || 27 500 || [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |219. || [[Карони]] || [[Сурет:Cachamay Puerto Ordaz.jpg |орта|100px|]] || 952<ref>Река Карони https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_(Venezuela) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181821/https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_%28Venezuela%29 |date=2023-10-06 }}</ref> || 95 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |220. || [[Тым]] || [[Сурет: Tym River.jpg|орта|100px|]] || 950<ref>Тым https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%8B%D0%BC</ref> || 32 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |221. || [[Гхагхра]] || [[Сурет:Ghaghara river faizbad.JPG |орта|100px|]] || 950<ref>Значение слова ГХАГХРА в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/1991062.html</ref> || 127 950 || [[Үндістан]], [[Қытай]], [[Непал]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |222. || [[Карун]] || [[Сурет:Ahvaz Karoon Bridge.jpg |орта|100px|]] || 950<ref>Реки в Иране http://iransegodnya.ru/post/view/3646{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 230 || [[Иран]] || [[Шатт эл-Араб]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |223. || [[Сава (өзен)|Сава]] || [[Сурет:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|орта|100px|]] || 945<ref>Река Сава на переднем плане}}</ref> || 95 719 || [[Словения]], [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |224. || [[Дайамантина]] || [[Сурет:Diamantina.JPG |орта|100px|]] || 941<ref>Water Resources https://waterresources.ru/reki/dayamantina/</ref> || 157 455 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы || |- |225. || [[Танана]] || [[Сурет: Braided Stream FairbanksTananaRiver.jpg|орта|100px|]] || 940<ref>Река Танана - Tanana River https://ru.wikibrief.org/wiki/Tanana_River</ref> || 113 959 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |226. || [[Анабар]] || [[Сурет:Река Анабар (cropped).jpg |орта|100px|]] || 939<ref>Якутия: население, климат, география и история https://ulus.media/2023/06/23/yakutiya-naselenie-klimat-geografiya-i-istoriya/</ref> || 100 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |227. || [[Неман]] || [[Сурет:Liskiava Neman.jpg |орта|100px|]] || 937<ref>Все реки Информационный сайт о реках России https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 98 200 || [[Беларусь]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |228. || [[Паранапанема]] || [[Сурет:Barragem Jurumirim 1.jpg |орта|100px|]] || 929<ref>Паранапанема (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1324737</ref> || 99 600 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]][[Атлант мұхиты]] |- |229. || [[Маас]] || [[Сурет:Maas.jpg |орта|100px|]] || 925<ref>Река Маас – путешественник во времени https://ogeo.info/reki/maas</ref> || 36 000 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |230. || [[Уфа (өзен)|Уфа]] || [[Сурет:Bridge over the river Ufa.jpg |орта|100px|]] || 918<ref> Река Уфа https://uraloved.ru/reka-ufa</ref> || 53 100 || [[Ресей]] || [[Ақеділ]] өзенінің саласы || |- |231. || [[Поркьюпайн]] || [[Сурет:Porcupine River YFNWR.jpg |орта|100px|]] || 916<ref>Река Поркьюпайн http://travellers.ru/reka-porkyupajjn{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 61 400 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |232. || [[Эбро]] || [[Сурет:Rio Ebro Miranda.JPG |орта|100px|]] || 910<ref>РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 80 093 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |233. || [[Рио-Кончос]] || [[Сурет:Río Conchos en Valle de Zaragoza, Chihuahua.jpg |орта|100px|]] || 910<ref>Реки Мексики https://deartravel.ru/5771-reki-meksiki.html</ref> || 62 881 || [[Мексика]] || [[Рио-Гранде]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |234. || [[Да]] || [[Сурет:Sông Đà.jpg |орта|100px|]] || 910<ref>Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 52 900 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |235. || [[Телон]] || [[Сурет:Thelon river oasis.jpg |орта|100px|]] || 904<ref>30 главных рек в Канаде https://must-see.top/reki-kanady/</ref> || 142 400 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |236. || [[Одра]] || [[Сурет:Oder bei Kienitz.JPG |орта|100px|]] || 903<ref>Экологические проблемы Балтийского моря: https://rcycle.net/ekologiya/gidrosfera/ekologicheskie-problemy-baltijskogo-morya-sostoyanie-vod-i-prichiny-zagryazneniya</ref> || 125 000 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |237. || [[Паранаиба]] || [[Сурет:MedioParanaiba-AraporaXItumbia-MGxGO.jpg |орта|100px|]] || 900<ref>Большая советская энциклопедия Паранаиба https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183439/https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia |date=2023-10-10 }}</ref> || 34 400 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |238. || [[Комоэ (өзен)|Комоэ]] || [[Сурет:Comoe near Folonzo MS 1262.jpg |орта|100px|]] || 900<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/97477/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%8D</ref> || 74 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |239. || [[Оти (Пенджари)]] || [[Сурет:Pendjari Fluss.JPG |орта|100px|]] || 900<ref>Оти (река) http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka |date=2023-10-10 }}</ref> || 72 900 || [[Бенин]], [[Буркина-Фасо]], [[Того]], [[Гана]] || Вольта көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |240. || [[Уссури]] || [[Сурет:Река Уссури у посёлка Горные Ключи.JPG |орта|100px|]] || 897<ref>СООБЩЕНИЕ О РЕКЕ УССУРИ https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html |date=2023-10-10 }}</ref> || 193 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |241. || [[Дуеро]] || [[Сурет: Riodouro 27-9-2004.jpg|орта|100px|]] || 897<ref>РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 97 290 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |242. || [[Ла-Гранд]] || [[Сурет:Pano La Grande Riviere.JPG |орта|100px|]] || 893<ref>Река Ла-Гранд https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-la-grand.html</ref> || 97 600 || [[Канада]] || [[Джеймс]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |243. || [[Ветлуга]] || [[Сурет:Ветлуга близ Шарьи.jpg |орта|100px|]] || 889<ref>Описание реки Ветлуга http://www.turizmvnn.ru/cont/show/3661/</ref> || 39 400 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |244. || [[Курейка]] || [[Сурет:Река Курейка.JPG |орта|100px|]] || 888<ref>Какие реки впадают в Енисей? https://dzen.ru/a/Xf8rtuMGLACvns1V?utm_referer=yandex.kz</ref> || 44 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |245. || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет: Red River of the North in Manitoba.jpg|орта|100px|]] || 877<ref>Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/676541 </ref> || 111 004 ||[[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || Виннипег (көл)|[[Виннипег]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |246. || [[Зерафшан өзені|Зеравшан]] || [[Сурет:Ayni zarafshon river.jpg |орта|100px|]] || 877<ref>Река Заравшан https://www.tourstouzbekistan.com/ru/sights/navoi/reka-zaravshan.html</ref> || 41 860 || [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]] || Қаракөл оазисі || |- |247. || [[Яна]] || [[Сурет:Радуга, РТТ-472 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 872<ref>РЕКА ЯНА https://xn-----6kcbac1azfofe4cmqhvgl0bzre.xn--p1ai/stati/jakutija/reka-jana.html</ref> || 238 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |248. || [[Керхе]] || [[Сурет: کرخه.jpg|орта|100px|]] || 870<ref>Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%A5%D0%95</ref> || 50 000 || [[Иран]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |249. || [[Қобан]] || [[Сурет:Abin river.JPG |орта|100px|]] || 870<ref>Куда впадает река Кубань, притоки реки и где берет своё начало https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kuban</ref> || 57 900 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |250. || [[Алей]] || [[Сурет: Алей в Алейском районе.jpg|орта|100px|]] || 858<ref>Река Алей на карте Алтайского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-alej</ref> || 21 100 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |251. || [[Ганале Дориа]] || [[Сурет:Jubbarivermap.png |орта|100px|]] || 858<ref>Река Ганале Дориа https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231012081641/https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River |date=2023-10-12 }}</ref> || 171 050 || [[Эфиопия]] || [[Джубба]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |252. || [[Гуалегуай]] || [[Сурет:RioGualeguay.JPG |орта|100px|]] || 857<ref>Реки Аргентины на карте https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reki-argentiny</ref> || 21 536 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |253. || [[Черчилл]] || [[Сурет:Goose Bay Labrador (2513512285).jpg |орта|100px|]] || 856<ref>Черчилл (река, впадает в Атлантический океан) https://oglasi.ru/stati/41421-cherchill-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean.html</ref> || 79 800 || [[Канада]] || [[Мелвилл]] көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |254. || [[Казан]] || [[Сурет:Kazan Falls Nunavut.jpg |орта|100px|]] || 850<ref>Казан (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1511495</ref> || 71 500 || [[Канада]] || [[Бейкер]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |255. || [[Де-Мойн]] || [[Сурет:Des Moines River.jpg |орта|100px|]] || 845<ref>Самые длинные реки в Миннесоте https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-minnesote</ref> || 38 340 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |256. || [[Дубонт]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 842<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref> || 57 500 || [[Канада]] || [[Телон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |257. || [[Сура]] || [[Сурет:Sura near Alatyr.jpg |орта|100px|]] || 841<ref>Река Сура https://gotonature.ru/1864-reka-sura.html</ref> || 67 500|| [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |258. || [[Хилок]] || [[Сурет:River Khilok near Khilok station 1.jpg |орта|100px|]] || 840<ref>СООБЩЕНИЕ ПРО РЕКУ ХИЛОК https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html |date=2023-10-14 }}</ref> || 38 500 || [[Ресей]] || [[Селенга|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |259. || [[Коппермайн]] || [[Сурет:Rocky Defile, Coppermine River.jpg |орта|100px|]] || 840<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BD</ref> || 50 700 || [[Канада]] || [[Коронейшен]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |260. || [[Томь]] || [[Сурет:Река Томь около Нового моста.jpg |орта|100px|]] || 827<ref>По-Сибири https://posibiri.ru/reka-tom/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://posibiri.ru/reka-tom/ |date=2023-10-14 }}</ref> || 62 030 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |261. || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] || [[Сурет:Тургай.png |орта|100px|]] || 825<ref>Отдых на реке Тургай https://ogeo.info/reki/turgay</ref> || 157 000 || [[Қазақстан]] || [[Шалқартеңіз]] алабы || |- |262. || [[Ашбертон]] || [[Сурет:Ashburton River, Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 825<ref>Топ-10 самых больших и длинных рек в Австралии https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html</ref>|| 66 850 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |263. || [[Сакарья]] || [[Сурет:TR Sakarya asv2021-10 img28 Sakarya River.jpg |орта|100px|]] || 824<ref>Реки Турции https://www.votpusk.ru/article/turciya/reki-turcii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 000 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |264. || [[Вэйхэ]] || [[Сурет:Full View of Wei River in Xianyang 2012-09.jpg |орта|100px|]] || 818<ref>Вэйхэ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1457878</ref> || 135 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |265. || [[Пясина]] || [[Сурет:Ice block in the Pyasina river delta.jpg |орта|100px|]] || 818<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/3486706</ref> || 182 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |266. || [[Учур]] || [[Сурет: Aldan.png|орта|100px|]] || 812<ref>Учур https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1158929</ref> || 113 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |267. || [[Рона]] || [[Сурет:Bisse de Clavau-2.jpg |орта|100px|]] || 812<ref> река Рона https://www.meteorologiaenred.com/ru/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD.html</ref> || 98 000 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Лион шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |268. || [[Чубут]] || [[Сурет:Rawson desde el rio chubut.JPG |орта|100px|]] || 810<ref>Географическая энциклопедия https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/7715</ref> || 53 801 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |269. || [[Завхан]] || [[Сурет:Zavhan river.jpg |орта|100px|]] || 808<ref>Водные ресурсы Монголии https://www.best-country.com/ru/asia/mongolia/water_source</ref> || 150 000 || [[Моңғолия]] || [[Айраг-Нұр]] көлі || |- |270. || [[Варта]] || [[Сурет:Wartakw.jpg |орта|100px|]] || 808<ref>Река Варта http://travellers.ru/reka-varta {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182248/http://travellers.ru/reka-varta |date=2023-10-15 }}</ref> || 53 700 || [[Польша]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |271. || [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] || [[Сурет:Naryn river.jpg |орта|100px|]] || 807<ref>Река Нарын https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608173826/https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 |date=2023-06-08 }}</ref> || 59 900 || [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] || [[Сырдария]] өзенінің саласы || |- |272. || [[Тара]] || [[Сурет: Река Тара, Новосибирская область (2005).jpg|орта|100px|]] || 806<ref>Река ТАРА https://dzen.ru/a/ZBiWi7y-TEnWPYYb</ref> || 18 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |273. || [[Оңтүстік Буг]] || [[Сурет:Южный Буг возле с. Долгая пристань ( Николаевская область ).jpg |орта|100px|]] || 806<ref>Южный Буг https://studbooks.net/1829514/geografiya/yuzhnyy</ref> || 63 700 || [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |274. || [[Инноко]] || [[Сурет:Aerial view of the Innoko river in summer.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>Инноко https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1506414</ref> || 36 517 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]] |- |275. || [[Коюкук]] || [[Сурет:Bettles and the Koyukuk River.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>Река Коюкук http://travellers.ru/reka-koyukuk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190754/http://travellers.ru/reka-koyukuk |date=2023-10-16 }}</ref> || 82 880 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |276. || [[Саут-Саскачеван]] || [[Сурет:South Saskatchewan River.jpg |орта|100px|]] || 805<ref>ОБЩАЯ ИНФОРМАЦИЯ https://rutraveller.ru/place/64280</ref> || 146 100 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] [[Солтүстік Мұзды мұхит]]өзенінің саласы || |- |277. || [[Мета]] || [[Сурет:STS61C-36-0029 Orinoco, Meta Rivers, Colombia and Venezuela January 1986.jpg |орта|100px|]] || 804<ref>Река Мета - Meta River https://ru.wikibrief.org/wiki/Meta_River</ref> || 93 800 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |278. || [[Гомати]] || [[Сурет:Gomti at Lucknow.jpg |орта|100px|]] || 800<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8</ref> || 28 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |279. || [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] || [[Сурет:Ойыл өзені.jpg |орта|100px|]] || 800<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. Талас, Шу, Елек, Сарысу, Ойыл өзені https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 31 500 || [[Қазақстан]] || [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе көлі]] || |- |280. || [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] || [[Сурет:Сарысу өзені.jpeg |орта|100px|]] || 800<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 81 600 || [[Қазақстан]] || [[Телікөл]] || |- |281. || [[Мбому]] || [[Сурет:Pescadores Mbomou.JPG |орта|100px|]] || 800<ref>Реки Демократической Республики Конго https://deartravel.ru/5707-reki-demokraticheskoy-respubliki-kongo.html</ref> || 120 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |282. || [[Селеннях]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 796<ref>Река Селеннях http://travellers.ru/reka-selennyakh {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165556/http://travellers.ru/reka-selennyakh |date=2023-10-18 }}</ref> || 30 800 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |283. || [[Россоха]] || [[Сурет:Map of basin of Alazeya.png |орта|100px|]] || 790<ref>Россоха (приток Алазеи) https://waterresources.ru/reki/rossoha-pritok-alazei/</ref> || 27 300 || [[Ресей]] || [[Алазея]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |284. || [[Сон]] || [[Сурет:Son River, Umaria district, MP, India.jpg |орта|100px|]] || 780<ref>Большая Советская энциклопедия Сон (река в Индии) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/87520-son-reka-v-indii/</ref> || 71 900 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |285. || [[Кутеней]] || [[Сурет: Kootenay National Park Kootenay River.JPG|орта|100px|]] || 780<ref>Река Кутеней (река) http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165554/http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka |date=2023-10-18 }}</ref> || 50 298 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |286. || [[Виктория (өзен)|Виктория]] || [[Сурет:Victoria River.JPG |орта|100px|]] || 780<ref>ВИКТОРИЯ https://eponym.ru/Object/13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165555/https://eponym.ru/Object/13 |date=2023-10-18 }}</ref> || 87 900 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |287. || [[Мерчисон]] || [[Сурет:Murchison River.jpg |орта|100px|]] || 780<ref>Мерчисон http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-merchison.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 91 252 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |288. || [[Пинега]] || [[Сурет: Pinega Krasnaya gorka.JPG|орта|100px|]] || 779<ref>Пинега https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019063336/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega |date=2023-10-19 }}</ref> || 42 600 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |289. || [[Гвадиана]] || [[Сурет:Rio Guadiana no Pomarão.JPG |орта|100px|]] || 778<ref>География. Современная энциклопедия https://gufo.me/dict/geography_modernenc/%D0%93%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0</ref> || 67 700 || [[Испания]], [[Португалия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |290. || [[Сена]] || [[Сурет:Sena 2010.JPG |орта|100px|]] || 776<ref>Сена https://megalingva.ru/trv/sena.html</ref> || 78 650 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |291. || [[Припять]] || [[Сурет:Pripyat near Mozyr.jpg |орта|100px|]] || 775<ref>Самый большой приток Днепра и 4 факта об этой реке https://dzen.ru/a/YV1zygyLtT1pb0CL</ref> || 114 300 || [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |292. || [[Батыс Буг]] || [[Сурет: Bug wlodawa01b-04.jpg|орта|100px|]] || 772<ref>Западный Буг https://waterresources.ru/reki/zapadnyy-bug/</ref> || 73 470 || [[Польша]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |293. || [[Луангва]] || [[Сурет:Luangwa river02.jpg |орта|100px|]] || 770<ref>Река Луангва https://tepler.ru/strani/zambia/lusaka/reka-luangva.html</ref> || 145 700 || [[Замбия]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |294. || [[Чикой]] || [[Сурет:Река Чикой у села Поворот.jpg |орта|100px|]] || 769<ref>река Чикой, Россия. https://turdays.ru/technology/reka-chikoi-rossiya-issledovatelskaya-rabota-reka-chikoi.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 46 200 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |295. || [[Қашқар (өзен)|Қашқар]] || [[Сурет:China Xinjiang rel location map.svg |орта|100px|]] || 765<ref>Кашгар (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1518314</ref> || 90 800 || [[Қырғызстан]], [[Қытай]] || Такла-Макан шөлі || |- |296. || [[Руперт]] || [[Сурет:Rupert North Road 2.JPG |орта|100px|]] || 763<ref>Река Руперт (река) http://travellers.ru/reka-rupert-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054259/http://travellers.ru/reka-rupert-reka |date=2023-10-21 }}</ref> || 43 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |297. || [[Фортескью]] || [[Сурет: Ophthalmia Dam, Fortescue River.jpg|орта|100px|]] || 760<ref>Фортескью (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1409073</ref> || 49 759 || [[Аустралия]] || мұхит ||[Үнді мұхиты]] |- |298. || [[Тес-Хем]] || [[Сурет:Tes-Hem2.JPG |орта|100px|]] || 757<ref>Водоохранная зона реки Тес-хем https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010320012116100157342-tes-hem.php</ref> || 30 900 || [[Моңғолия]] || [[Убсу-Нұр]] көлі || |- |299. || [[Истмейн]] || [[Сурет: Eastmain River Dec 2005.jpg|орта|100px|]] || 756<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref> || 46 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |300. || [[Солтүстік Сосьва]] || [[Сурет:Северная Сосьва у Берёзово.jpg |орта|100px|]] || 754<ref>Карта реки северная сосьва https://fat-control.ru/karta-reki-severnaya-sos-va/{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 98 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |301. || [[Бёрёлёх]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 754<ref>Бёрёлёх https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/623550</ref> || 17 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |302. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Río Negro Paso del Puerto.jpg |орта|100px|]] || 750<ref>Реки Уругвая https://deartravel.ru/5901-reki-urugvaya.html</ref> || 70 600 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[(Уругвай өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |303. || [[Финке]] || [[Сурет:Finke River.jpg |орта|100px|]] || 750<ref>Река Финке - Finke River https://ru.wikibrief.org/wiki/Finke_River</ref> || 115 000 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |304. || [[Аттавапискат]] || [[Сурет:Attawapiskat Town between Attawapiskat River.jpg |орта|100px|]] || 748<ref>Река Аттавапискат (река) http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054257/http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka |date=2023-10-21 }}</ref> || 50 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |305. || [[Киренга]] || [[Сурет:Магистральный 2004 2 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 746<ref>Водоохранная зона реки Киренга https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030000312117100007438-kirenga.php</ref> || 46 600 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |306. || [[Медведица]] || [[Сурет:Medveditsa river.jpg |орта|100px|]] || 745<ref>Река Медведица https://gotonature.ru/1730-reka-medvedica.html</ref> || 34 700 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |307. || [[Солтүстік Двина]] || [[Сурет:Dvina.jpg |орта|100px|]] || 744<ref>Северная Двина https://gotonature.ru/1819-reka-severnaja-dvina.html</ref> || 357 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |308. || [[Сирет]] || [[Сурет:Siretul la Mircesti3.jpg |орта|100px|]] || 740<ref>Сирет (река) https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 43 960 || [[Украина]], [[Румыния]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |309. || [[Каниаписко]] || [[Сурет:1445 Eaton Canyon.jpg |орта|100px|]] || 737<ref>Река Каниапискау https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054258/https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River |date=2023-10-21 }}</ref> || 36 800 || [[Канада]] || [[Коксоак]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |310. || [[Миньцзян]] || [[Сурет:Yibin Yangtze Begins Here.jpg |орта|100px|]] || 735<ref>Миньцзян (приток Янцзы) https://waterresources.ru/reki/mintszyan-pritok-yantszy/</ref> || 140 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |311. || [[Квандо]] || [[Сурет:Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg |орта|100px|]] || 735<ref>РЕКА КВАНДО (KWANDO RIVER) https://rutraveller.ru/place/73372</ref> || 96 780 || [[Ангола]], [[Замбия]], [[Намибия]], [[Ботсвана]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |312. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River at Fitzroy Crossing.JPG |орта|100px|]] || 733<ref>Река Фицрой http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-ficroj.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 93 829 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |313. || [[Бердекин]] || [[Сурет:BurdekinRiver1.jpg |орта|100px|]] || 732<ref>Реки впадающие в Тихий океан https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean</ref> || 129 700 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |314. || [[Собат]] || [[Сурет:Sobat.jpg |орта|100px|]] || 730<ref>Значение слова СОБАТ в Большом энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/bolshoy/2120140.html</ref> || 350 000 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |315. || [[Урубамба]] || [[Сурет:Urubamba river (view from the train to Machu-Picchu).jpg |орта|100px|]] || 725<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/143232/%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0</ref> || 60 300 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |316. || [[Бұлғын өзені|Бұлғын]] || [[Сурет:Bulgan gol.jpg |орта|100px|]] || 725<ref>УРУНГУ https://sinonim.org/t/%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83</ref> || 35 440 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Баға-Нұр]] көлі || |- |317. || [[Корантейн]] || [[Сурет: 52-WONOTOBO.JPG|орта|100px|]] || 724<ref>Корантейн https://waterresources.ru/reki/koranteyn/</ref> || 56 000 || [[Суринам]], [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |318. || [[Бальсас]] || [[Сурет:Río Balsas desde Coyuca de Catalán.JPG |орта|100px|]] || 724<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1848339</ref> || 113 100 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |319. || [[Гранд-Бален]] || [[Сурет:Establishing at Great Whale River Preliminary Camp 1922.jpg |орта|100px|]] || 724<ref>Река Гранд-Бален https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-grand-balen.html</ref> || 42 700 || [[Канада]] ||Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |320. || [[Ред-Дир]] || [[Сурет: Red deer river.jpg|орта|100px|]] || 724<ref>Ред-Дир (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1357269</ref> || 45 100 || [[Канада]] ||[[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |321. || [[Каура]] || [[Сурет:Río Caura.jpg |орта|100px|]] || 723<ref>Что предлагает река Каура http://www.olavenesuela.ru/flora-i-fauna/chto-predlagaet-reka-kaura/</ref> || 52 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |322. || [[Мурат]] || [[Сурет:Murat 07.jpg |орта|100px|]] || 722<ref>Мурат (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%20(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/</ref> || 40 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |323. || [[Драва]] || [[Сурет:Villach Drau.JPG |орта|100px|]] || 720<ref>Река Драва https://tepler.ru/strani/slovenia/maribor/reka-drava.html</ref> || 40 400 || [[Италия]], [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |324. || [[Сурис]] || [[Сурет:Souris, Manitoba.JPG |орта|100px|]] || 720<ref>РЕКА СУРИС (SOURIS RIVER) https://rutraveller.ru/place/74368</ref> || 46 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |325. || [[Псёл]] || [[Сурет:Река Псёл у села Самарино 03.JPG |орта|100px|]] || 717<ref>В какую реку впадает река Псел? https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel |date=2023-10-24 }}</ref> || 22 800 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |326. || [[Бахр-эль-Газаль]] || [[Сурет:Under an African Sky - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 716<ref>Река Бахр-эль-Газаль http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060216/http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal |date=2023-10-24 }}</ref> || 520 000 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |327. || [[Адыча]] || [[Сурет: Yana river.png|орта|100px|]] || 715<ref>Адыча https://waterresources.ru/reki/adycha/</ref> || 89 800 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |328. || [[Жем (өзен)|Жем]] || [[Сурет:Эмба, Казахстан - panoramio (3) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 712<ref>Аягөз, Нұра, Жем , Сағыз өзені https://martebe.kz/ajag-z-n-ra-zhem-sa-yz-zeni/</ref> || 40 400 || [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |329. || [[Ингода]] || [[Сурет:Скалы Сухотино (2).JPG |орта|100px|]] || 708<ref>Река Ингода https://gotonature.ru/2007-reka-ingoda.html</ref> || 37 200 || [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |330. || [[Туул]] || [[Сурет:Tuul River Mongolia.JPG |орта|100px|]] || 704<ref>Реки Монголии https://deartravel.ru/5774-reki-mongolii.html</ref> || 49 840 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |331. || [[Хей]] || [[Сурет:Hay River, NWT.jpg |орта|100px|]] || 702<ref>Река Хей https://tepler.ru/strani/canada/britanskaya-kolumbiya/reka-hey.html </ref> || 48 200 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |332. || [[Барвон]] || [[Сурет:Collarenebri (2).JPG |орта|100px|]] || 700<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |333. || [[Сым (өзен)|Сым]] || [[Сурет:Сым.jpg |орта|100px|]] || 694<ref>Река Сым в Красноярском крае https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ |date=2023-10-24 }}</ref> || 31 600 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |334. || [[Андерсон (өзен)|Андерсон]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 692<ref>Андерсон https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1728299</ref> || 102 500 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |335. || [[Пил]] || [[Сурет: Peel River ferry (48680947101).jpg|орта|100px|]] || 684<ref>Пил (река) https://infoteach.ru/%D0%9F%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 73 600 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |336. || [[Яки]] || [[Сурет:Yaqui River.jpg |орта|100px|]] || 680<ref>Яки (река) https://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%AF%D0%BA%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 72 540 || [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |337. || [[Мун]] || [[Сурет:Mun River Mouth.jpg |орта|100px|]] || 673<ref>Мун https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/661948</ref> || 119 180 || [[Тайланд]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |338. || [[Сент-Джон]] || [[Сурет: FrederictonNB SaintJohnRiver.jpg|орта|100px|]] || 673<ref>Сент-Джон https://infoteach.ru/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 54 986 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Фанди шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |339. || [[Иня]] || [[Сурет: Inya river 2010.jpg|орта|100px|]] || 663<ref>Река Иня на карте от истока в Кемеровской до устья в Новосибирской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-inya</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |340. || [[Талас (өзен)|Талас]] || [[Сурет:201007151135436406250 0.jpg |орта|100px|]] || 661<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/</ref> || 52 700 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]] || [[Мойынқұм шөлі]] || |- |341. || [[Казым]] || [[Сурет:Beloyarsky. Residential quarter (WR).tif |орта|100px|]] || 659<ref>Водоохранная зона реки Казым https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020100112115300020203-kazym.php</ref> || 35 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |342. || [[Гвадалквивир]] || [[Сурет:Río Guadalquivir Cordoba.jpg |орта|100px|]] || 657<ref>Река Гвадалквивир http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060215/http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir |date=2023-10-24 }}</ref> || 56 978 || [[Испания]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |343. || [[Кондамин]] || [[Сурет:Condamine R.JPG |орта|100px|]] || 657<ref>30 крупнейших рек Австралии https://must-see.top/reki-avstralii/</ref> || 13 292 || [[Аустралия]] || [[Балонн]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |344. || [[Гоулборн]] || [[Сурет:Golburn-at-Seymour.jpg |орта|100px|]] || 654<ref>30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || 23 916 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |345. || [[По]] || [[Сурет:View of the Po from Turin.jpg |орта|100px|]] || 652<ref>Река По на карте Италии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-po?ysclid=lo4jh0nrm6543628706</ref> || 71 000 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |346. || [[Фиш-Ривер]] || [[Сурет:Fish River Namibia.jpg |орта|100px|]] || 650<ref>Река Фиш-Ривер http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029142827/http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 |date=2023-10-29 }}</ref> || ? || [[Намибия]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |347. || [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] || [[Сурет: Александров Гай Мельница купца Позднякова 1 августа 2017 03.jpg|орта|100px|]] || 650<ref>Большой Узень https://waterresources.ru/reki/bolshoy-uzen/?ysclid=lo4na7owci156507376</ref> || 14 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] || |- |348. || [[Сож]] || [[Сурет:Soz river.JPG |орта|100px|]] || 648<ref>Сож https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029141323/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 |date=2023-10-29 }}</ref> || 42 100 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |349. || [[Чадобец]] || [[Сурет: Устье реки Чадобец.JPG|орта|100px|]] || 647<ref>Чадобец https://infoteach.ru/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 19 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |350. || [[Үлкен Хета]] || [[Сурет:Река Хета в июле - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 646<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1876755?ysclid=lo5d0h1t30938740579</ref> || 20 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |351. || [[Гаронна]] || [[Сурет: Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|орта|100px|]] || 645<ref>20 крупнейших рек Франции https://must-see.top/reki-frantsii/?ysclid=lo5m18u6ur255062427</ref> || 5 600 || [[Испания]], [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |352. || [[Чумыш]] || [[Сурет: Chumysh Yazovo winter 2005.jpg|орта|100px|]] || 644<ref>Река Чумыш: описание и достопримечательности https://fb.ru/article/332062/reka-chumyish-opisanie-i-dostoprimechatelnosti?ysclid=lo5s3bzhde658342231</ref> || 23 900 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |353. || [[Тимптон]] || [[Сурет:Поездка в Нерюнгринский район, 2017 (369).jpg |орта|100px|]] || 644<ref>Оценка современного состояния р. Тимптон и его притоков https://pandia.ru/text/78/413/67900.php?ysclid=lo601iennv70380067</ref> || 44 400 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |354. || [[Нельсон]] || [[Сурет:Nelson River near Norway House, from the air.jpg |орта|100px|]] || 644<ref>Нельсон (река) https://waterresources.ru/reki/nelson-reka/?ysclid=lo62ji17dz730307469</ref> || 1 093 442 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |355. || [[Мадре-де-Дьос]] || [[Сурет:Madre de Dios Boca Manu.jpg |орта|100px|]] || 640<ref>Реки Перу https://deartravel.ru/5827-reki-peru.html</ref> || 110 000 || [[Перу]], [[Боливия]] || [[Бени (өзен)|Бени]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |356. || [[Барака]] || [[Сурет: Tokar Delta.jpg|орта|100px|]] || 640<ref>Река Барка https://en.m.wikipedia.org/wiki/Barka_River</ref> || 66 200 || [[Эритрея]], [[Судан]] || [[Қызыл теңіз]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |357. || [[Турухан]] || [[Сурет:Janov Stan (1024x768) für Wikipedia.jpg |орта|100px|]] || 639<ref>Значение слова ТУРУХАН в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2050740.html?ysclid=lo6rt6359y460582216</ref> || 35 800 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |358. || [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]] || [[Сурет:Малый Узень (Новотулка, Саратовская).jpg |орта|100px|]] || 638<ref>Кіші Өзен https://www.wikidata.kk-kz.nina.az/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 13 200 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] || |- |359. || [[Полуй]] || [[Сурет:Море разливанное - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 635<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/122313/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B9?ysclid=lo7d8k3aq5529786608</ref> || 21 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |360. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Atardecer Patagones.jpg |орта|100px|]] || 635<ref>Рио-Негро (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1398558?ysclid=lo7i2kncxo96437023</ref> || 132 275 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |361. || [[Саян Окасы]] || [[Сурет:Oka River (Siberia).jpg |орта|100px|]] || 630<ref>Ока (Приток Ангары) протекающая в Бурятии и Иркутской области https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-oka-sayanskaya?ysclid=lo7ik2hyr829575183</ref> || 34 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |362. || [[Нараяни]] || [[Сурет:Narayani.jpg |орта|100px|]] || 630<ref>Реки Непала https://waterresources.ru/country/reki-nepal/?ysclid=lo855i6jfp649534331</ref> || 46 300 || [[Непал]], [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |363. || [[Кан]] || [[Сурет:Саяны, исток реки Кан.jpg |орта|100px|]] || 629<ref>Река Кан на карте Красноярского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kan?ysclid=lo85motsm900692475#google_vignette</ref> || 36 900 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |364. || [[Маккуори]] || [[Сурет:Ross Bridge 20201113-015.jpg |орта|100px|]] || 626<ref>Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lo8fmca6ha931248344</ref> || 74 000 || [[Аустралия]] || [[Барвон]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |365. || [[Бурея]] || [[Сурет:BureyaHPP3.jpg |орта|100px|]] || 623<ref>Река Бурея Амурская область https://gotonature.ru/1989-reka-bureja.html</ref> || 70 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |366. || [[Елек]] || [[Сурет:IlekRiver.jpg |орта|100px|]] || 623<ref>Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/?ysclid=lo8n38gyon662272299</ref> || 41 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Жайық]] өзенінің саласы || |- |367. || [[Куюни]] || [[Сурет:Rio Cuyuni by Sara Lopez.jpg |орта|100px|]] || 618<ref>Реки Гайаны https://www.votpusk.ru/article/gaiana/reki-gaiany?ysclid=lo8w09equn300775186{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 80 000 || [[Венесуэла]], [[Гайана]] || [[Эссекибо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |368. || [[Хортон]] || [[Сурет:Horton River Canada.jpg |орта|100px|]] || 618<ref>Хортон (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1670825?ysclid=lo8we3u7md268958054</ref> || ? || [[Канада]] || [[Франклин шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |369. || [[Боган]] || [[Сурет:Bogan River-Nyngan.JPG |орта|100px|]] || 617<ref>Боган (река) https://waterresources.ru/reki/bogan-reka/?ysclid=lo8xry98ol717717488</ref> || 18 000 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |370. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет: Lower San Juan River.jpg|орта|100px|]] || 616<ref>Река Сан - Хуан https://stranatur.ru/san-juan-river.html</ref> || 64 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |371. || [[Инглиш-Ривер]] || [[Сурет:Minnitaki Lake.JPG |орта|100px|]] || 615<ref>Река Инглиш-Ривер http://travellers.ru/reka-inglish-river?ysclid=lo8yeo9jnh432505456{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 52 300 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |372. || [[Рио-Десеадо]] || [[Сурет:Meandros en la ría Deseado.jpg |орта|100px|]] || 615<ref>Реки аргентины. Аргентина https://ulodshi.ru/reki-argentiny-argentina-geografiya-opisanie-i-harakteristiki-strany.html</ref> || 14 450 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |373. || [[Березина]] || [[Сурет: Dokshytsy 4a.jpg|орта|100px|]] || 613<ref>Река Березина на карте Белоруссии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-berezina?ysclid=lo9ltnmd38802867526#google_vignette</ref> || 24 500 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |374. || [[Пелли]] || [[Сурет:Pelly River at Pelly Crossing.JPG |орта|100px|]] || 608<ref>Пелли (река) https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%9F%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0).html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 49 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |375. || [[Тэкэзе]] || [[Сурет:Tekeze.jpg |орта|100px|]] || 608<ref>Река Текезе https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028151656/https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River |date=2023-10-28 }}</ref> || 66 800 || [[Эфиопия]], [[Судан]], [[Эритрея]] || [[Атбара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |376. || [[Гломма]] || [[Сурет:Lakelandscape800.jpg |орта|100px|]] || 604<ref>Гломма – самая протяжённая река Скандинавии https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028182147/https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 |date=2023-10-28 }}</ref> || 42 441 || [[Норвегия]] || [[Осло-фьорд шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |377. || [[Сокото]] || [[Сурет:Bakolori Reservoir.jpg |орта|100px|]] || 600<ref>Сокото (река) https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%d0%a1%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%82%d0%be_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028183159/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-10-28 }}</ref> || ? || [[Нигер]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |378. || [[Йом]] || [[Сурет:Yom River in Phrae Province.jpg |орта|100px|]] || 600<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2029543?ysclid=lob1k1o3sv789554791</ref> || 55 000 || [[Тайланд]] || [[Нан (өзен)|Нан]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |379. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:South bridge Samara.JPG |орта|100px|]] || 594<ref>Река Самара https://gotonature.ru/2003-reka-samara.html</ref> || 46 500 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |380. || [[Ватинский-Еган]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 593<ref>Поиск по данным государственного водного реестра https://textual.ru/gvr/index.php?card=192760</ref> || 3 190 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |381. || [[Ырғыз]] || [[Сурет:KZ Aktobe Region Relief.png |орта|100px|]] || 593<ref>Реки Казахстана https://deartravel.ru/5626-reki-kazahstana.html?ysclid=lobjmrpiqi834307962</ref> || 31 600 || [[Қазақстан]] || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзенінің саласы || |- |382. || [[Газимур]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 592<ref>Водоохранная зона реки Газимур https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/20030200112118100002255-gazimur.php?ysclid=lobp2uv1bg946397548</ref> || 12 100 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |383. || [[Дамодар (өзен)|Дамодар]] || [[Сурет:Damodar River 1.jpg |орта|100px|]] || 592<ref>Река Дамодар - Damodar River https://ru.wikibrief.org/wiki/Damodar_River</ref> || 23 371 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |384. || [[Чусовая]] || [[Сурет:Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg |орта|100px|]] || 592<ref>Река Чусовая: описание, история, местоположение, притоки и достопримечательности https://bolshayastrana.com/dostoprimechatelnosti/permskij-kraj/reka-chusovaya-157?ysclid=lobsg2e2m0943788905</ref> || 23 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |385. || [[Илим]] || [[Сурет:Ust-Ilimsk.jpg |орта|100px|]] || 589<ref>Река Илим Иркутской области: история, фото, описание - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906 https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906</ref> || 30 300 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |386. || [[Боу]] || [[Сурет:Bow-river-banff-np.jpg |орта|100px|]] || 587<ref>Боу (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%83_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 26 200 || [[Канада]] || [[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |387. || [[Аллах-Юнь]] || [[Сурет:Aldani jõgi.png |орта|100px|]] || 586<ref>Река Аллах-Юнь https://eldikan.ru/read.asp?link=allax</ref> || 24 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |388. || [[Уяндина]] || [[Сурет:Indigirkarivermap.png |орта|100px|]] || 586<ref>УЯНДИНА https://slovar.cc/enc/bse/2052587.html?ysclid=lod2iqds5e3919248</ref> || 177 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |389. || [[Бытантай]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 586<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72169/%D0%91%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9?ysclid=lod2z68lrg324481862</ref> || 40 200 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |390. || [[Тром-Юган]] || [[Сурет:Trom'egan.JPG |орта|100px|]] || 581<ref>Река Тромъёган на карнте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-tromyogan?ysclid=lod485qjwo561126082</ref> || 55 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |391. || [[Скина]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 579<ref>Скина (река) https://posts24.ru/%D0%A1%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 54 400 || [[Канада]] || [[Чатхэм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |392. || [[Вага]] || [[Сурет:Vaga River.jpg |орта|100px|]] || 575<ref>Река Вага на карте от истока в Вологодской до устья в Архангельской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vaga?ysclid=lod8h0hxqn706822906</ref> || 44 800 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |393. || [[Литл-Колорадо]] || [[Сурет:GrandFallsOfTheLittleColoradoRiverByPhilKonstantin.jpg |орта|100px|]] || 573 || 69 000<ref>Литл-Колорадо https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE</ref> || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |394. || [[Ик]] || [[Сурет:Урочище Чекан. Река Ик..JPG |орта|100px|]] || 571<ref>Река Ик на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231031052547/https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 |date=2023-10-31 }}</ref> || 18 000 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |395. || [[Эль-Аси (Оронт)]] || [[Сурет:Norias of Hama, Orontes River, Hama, Syria.jpg |орта|100px|]] || 571<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/153835/%D0%AD%D0%BB%D1%8C?ysclid=loedz8a5pl341597524</ref> || 23 000 || [[Ливан]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |396. || [[Үлкен Патом]] || [[Сурет: Relief Map of Irkutsk Oblast.png|орта|100px|]] || 570<ref>Река Большой Патом (река) http://travellers.ru/reka-bolshojj-patom-reka{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |397. || [[Томпо]] || [[Сурет:Tompo 2019-07-21-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 570<ref>Река Томпо https://yak.guidebook.ru/zhigansk/places/reka-tompo.html</ref> || 42 700 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |398. || [[Барку]] || [[Сурет:Barcoo River Isisford.jpg |орта|100px|]] || 570<ref>Баркоо Баркоо - https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Купер Крик]] саласы || |- |399. || [[Седедема]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 567<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B0?ysclid=loen731dno642915115</ref> || 18 500 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |400. || [[Джида]] || [[Сурет:Dzhida River. Zakamensky district.jpg |орта|100px|]] || 567<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1952439?ysclid=loenkheq39696483956</ref> || 23 500 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |401. || [[Щучья]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 565<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A9%D1%83%D1%87%D1%8C%D1%8F?ysclid=lofbznwfp2951101751</ref> || 12 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |402. || [[Турнеэльвен]] || [[Сурет:Fritidsfikse i Tornealv Lappland Sverige.jpg |орта|100px|]] || 565<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/141844/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B5?ysclid=lofciyibj3311195452</ref> || 40 200 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |403. || [[Джордж]] || [[Сурет:1362 LK George River (pano).jpg |орта|100px|]] || 565<ref>ДЖОРДЖ РИВЕР https://www.saumonquebec.com/en/northern-quebec/george-river</ref> || 41 700 || [[Канада]] || [[Унгава шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |404. || [[Аллаиха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 563<ref>Река Аллаиха https://yak.guidebook.ru/chokurdah/places/reka-allaiha.html</ref> || 12 400 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |405. || [[Рио-Гранде-де-Сантьяго]] || [[Сурет:Rio Santiago.jpg |орта|100px|]] || 562<ref>Река Рио-Гранде-де-Сантьяго http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101183224/http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 |date=2023-11-01 }}</ref> || 76 400 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |406. || [[Шилка]] || [[Сурет:Паром в сторону Сретенска на Шилке.jpg |орта|100px|]] || 560<ref>Река Шилка Забайкальский край https://gotonature.ru/1997-reka-shilka.html</ref> || 206 000 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |407. || [[Сасандра]] || [[Сурет:FleuveSassandraPromenade0108.JPG |орта|100px|]] || 560<ref>Определение "Сасандра" в Большой Советской Энциклопедии http://bse.sci-lib.com/article099827.html</ref> || 75 087 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |408. || [[Сейхан]] || [[Сурет:CatalanBaraji.JPG |орта|100px|]] || 560<ref>Реки Турции https://deartravel.ru/5898-reki-turcii.html</ref> || 20 600 || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |409. || [[Луапула]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 560<ref>Луапула (река) https://waterresources.ru/reki/luapula-reka/?ysclid=loh9zvutf8568052546</ref> || 265,3 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Мверу көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |410. || [[Сухона]] || [[Сурет:Velikiy Ustyug and Sukhona River.jpg |орта|100px|]] || 558<ref>Река Сухона https://gotonature.ru/1801-reka-suhona.html</ref> || 50 300 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |411. || [[Овайхи]] || [[Сурет: Owyhee River BLM.jpg|орта|100px|]] || 557<ref>Река Овайхи (река) http://travellers.ru/reka-ovajjkhi-reka?ysclid=lohhk9hfi781896343{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 617 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Снейк өзені|Снейк]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |412. || [[Молодо]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 556<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE?ysclid=lohidl82iz625639506</ref> || 26 900 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |413. || [[Вагай]] || [[Сурет:DiversitivePool.jpg |орта|100px|]] || 555<ref>Река Вагай https://tmn.guidebook.ru/vagay/places/reka-vagay.html</ref> || 23 000 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |414. || [[Кадуна]] || [[Сурет:River Kaduna 10.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Кадуна (река) https://posts24.ru/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 65 878 || [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |415. || [[Шайок]] || [[Сурет:Shyok-River.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Шайок притоки, шайок на карте https://pereselenie-info.ru/8727c/%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BA{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені|Үнді]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |416. || [[[[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]]]] || [[Сурет: Saskatchewan River Bridge.jpg|орта|100px|]] || 550<ref>Река Саскачеван https://stranatur.ru/saskatchewan-river.html</ref> || 335 900 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |417. || [[Кемийоки]] || [[Сурет:Kemijoki river by Muurola.jpg |орта|100px|]] || 550<ref>Кемийоки - самая длинная река Финляндии https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103142523/https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki |date=2023-11-03 }}</ref> || 51 000 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |418. || [[Ингулец]] || [[Сурет:Ріка Інгулець в селі Цибулевому.jpg |орта|100px|]] || 549<ref>Река Ингулец https://klyet.ru/blog/reservoirs/6.html?ysclid=loixo6c85n245519560</ref> || 13 700 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |419. || [[Пинг]] || [[Сурет:Ping River.jpg |орта|100px|]] || 549 || 44 688<ref>Река Пинг https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103182755/https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River |date=2023-11-03 }}</ref> || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |420. || [[Үлкен Мендерес]] || [[Сурет: Maiandros.jpg|орта|100px|]] || 548<ref>5 самых извилистых рек в мире https://dzen.ru/a/YOWV9xdiiFhbHmWA</ref> || 25 000 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |421. || [[Чарыш]] || [[Сурет:Charishriver1.jpg |орта|100px|]] || 547<ref>Река Чарыш https://turistka.ru/altai/info.php?ob=1425&ysclid=lojm2cshtw340482870</ref> || 22 200 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |422. || [[Пембина]] || [[Сурет:Pembina River, Alberta.jpg |орта|100px|]] || 547<ref>Пембина (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9F%D0%95%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%90%20%D0%A0%D0%95%D0%9A%D0%90/ru-ru/</ref> || 12 900 || [[Канада]] || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |423. || [[Бадяриха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 545<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1845302?ysclid=lojs8bw2k1859416460</ref> || 12 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |424. || [[Мозель]] || [[Сурет:080110 wolf mosel.JPG |орта|100px|]] || 544<ref>Река Мозель: описание https://fb.ru/article/335982/reka-mozel-opisanie?ysclid=lojwnnaqzp517370616</ref> || 28 286 || [[Франция]], [[Алмания]], [[Люксембург]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |425. || [[Каслри]] || [[Сурет:Castlereagh R.JPG |орта|100px|]] || 541<ref>Каслри-Ривер https://en.wikipedia.org/wiki/Castlereagh_River</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Маккуари]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |426. || [[Саут-Наханни]] || [[Сурет:Nahanni - VirginiaFalls.jpg |орта|100px|]] || 540<ref>Саут-Наханни https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8?ysclid=lojzmgqwdb522952439{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 31 100 || [[Канада]] || [[Лиард]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |427. || [[Стикин]] || [[Сурет:StikineRiverCanyon.JPG |орта|100px|]] || 539<ref>Stikine River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/stikine-river</ref> || 52 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |428. || [[Ахтуба]] || [[Сурет:Achtuba.JPG |орта|100px|]] || 537<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1842749?ysclid=lokf78e8yp758355612</ref> || ?|| [[Ресей]] || Еділ өзенінің саласы || |- |429. || [[Стьюарт]] || [[Сурет:Stewart River.jpg |орта|100px|]] || 533<ref>Стьюарт_(река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%A1%D1%82%D1%8C%D1%8E%D0%B0%D1%80%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/</ref> || 51 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |430. || [[Харрикана]] || [[Сурет:Amos QC skyline.JPG |орта|100px|]] || 533<ref>Река Харрикана (Harricana River) https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231105054704/https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html |date=2023-11-05 }}</ref> || 29 300 || [[Канада]] || [[Джеймс шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |431. || [[Оша]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 530<ref>Река Оша на карте Омской области от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-osha?ysclid=loldkvo3bk907994523</ref> || 21 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |432. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 524<ref>Река Майн на карте Европы https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-majn?ysclid=lolel5jvpq514025936</ref> || 27 292 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |433. || [[Ожогина]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 523<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2289696?ysclid=lolktacc5f879727212</ref> || 24 300 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |434. || [[Дунцзян]] || [[Сурет:Dongjiang River01.JPG |орта|100px|]] || 523<ref>Дунцзян https://school11bor.ru/20e12/%D0%94%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 32 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |435. || [[Танама]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 521<ref>Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%9C%D0%90?ysclid=lolrs9xn5v527726959</ref> || 23 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |436. || [[Марони]] || [[Сурет:Maroni Fluss Sonnenaufgang.jpg |орта|100px|]] || 520<ref>Река Марони Река Марони - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni</ref> || 65 830 || [[Француз Гвианасы]], [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |437. || [[Берёзовка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 517<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1859930?ysclid=loltiomy6g908085478</ref> || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |438. || [[Инн]] || [[Сурет:Inn bei Kufstein.jpg |орта|100px|]] || 517<ref>Река Инн на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-inn?ysclid=lomfy6npr9971151883</ref> || 25 700 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |439. || [[Ховд]] || [[Сурет:Khovdgol.jpg |орта|100px|]] || 516<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4695018?ysclid=lomgaj3l1976990130</ref> || 58 000 || [[Моңғолия]] || [[Хар-Ус-Нуур]] көлі || |- |440. || [[Пасак]] || [[Сурет:Pa Sak River bridge in Ayuttaya.JPG |орта|100px|]] || 513<ref>Реки Таиланда https://deartravel.ru/5892-reki-tailanda.html?ysclid=lomsu3cjqz141959465</ref> || 16 291 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |441. || [[Ка]] || [[Сурет:Sông Lam, đoạn qua Nghi Xuân, Hà Tĩnh.JPG |орта|100px|]] || 513<ref>Реки и озёра Вьетнама https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0.html?ysclid=lomt2f5uoy168790903</ref> || 27 200 || [[Лаос]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |442. || [[Чуя]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 512<ref>Значение слова ЧУЯ в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533253.html</ref> || 18 400 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |443. || [[Ма]] || [[Сурет:SongMa.JPG |орта|100px|]] || 512<ref>Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama?ysclid=lon15sri8y808386830{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 28 400 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |444. || [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] || [[Сурет:Сағыз өзені.jpg |орта|100px|]] || 511<ref>Жем - Cағыз өңірі: Тарихи-табиғи ескерткіштер https://tarizhiblog.blogspot.com/p/blog-page_59.html</ref> || 19 400 || [[Қазақстан]] || [[Teнтексор]] сортаңы || |- |445. || [[Платт]] || [[Сурет:Great Blue Heron and immature Bald Eagle on the Platte River.jpg |орта|100px|]] || 510<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82?ysclid=lon78ariv3456242234</ref> || 241 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |446. || [[Вилия]] || [[Сурет:Neris in Vilnius 2019-08-17.jpg |орта|100px|]] || 510<ref>Великолепная Вилия (река): географическое положение, описание - https://fb.ru/article/253583/velikolepnaya-viliya-reka-geograficheskoe-polojenie-opisanie?ysclid=lon7yuszuj944252872</ref> || 24 942 || [[Беларусь]], [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |447. || [[Пануко]] || [[Сурет:Rio panuco.JPG |орта|100px|]] || 510<ref>Энциклопедический справочник «Латинская Америка» https://latin_america.academic.ru/2719/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BE?ysclid=lon8busvnx822763157</ref> || 84 956 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |448. || [[Хукар]] || [[Сурет:Spanien Jucar Ventano del Diablo2.jpg |орта|100px|]] || 509<ref>Хукар https://bigenc.ru/c/khukar-ecea35?ysclid=lonaq5jlh4403800754</ref> || 22 436 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |449. || [[Лунгха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 508<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%85%D0%B0?ysclid=lonvbztqwg227080582</ref> || 10 300 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |450. || [[Арга-Сала]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 503<ref>Река Арга-Сала https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-arga-sala.html</ref> || 47 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |451. || [[Москва (өзен)|Москва]] || [[Сурет: ChristSaviourCathedral Views May 2012 20.jpg|орта|100px|]] || 502<ref>Москва. Энциклопедический справочник https://gufo.me/dict/moscow/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0?ysclid=looa95aotp9794094</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Ока]] өзенінің саласы || |- |452. || [[Шідерті өзені|Шідерті]] || [[Сурет:Шідерті өзені.jpg |орта|100px|]] || 502<ref>Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96</ref> || 15 900 || [[Қазақстан]] || [[Шығанақ (көл)|Шығанақ көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |453. || [[Бур]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 501<ref>Бур (река) https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107171412/https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) |date=2023-11-07 }}</ref> || 13 900 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |454. || [[Алима]] || [[Сурет:Alima - Congo.JPG |орта|100px|]] || 500<ref>Алима (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%90%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d0%b0_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107183700/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-07 }}</ref> || ? || [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |455. || [[Экуан (өзен)|Экуан]] || [[Сурет:Canada Ontario relief location map.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Река Экуан (Ekwan River) https://openarium.ru/poi/99898972/?ysclid=looonp841w290286689</ref> || ? || [[Канада]] || [[Джеймс шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |456. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет:Río San Juan en la Quebrada de Ullum.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Река Сан-Хуан (Аргентина) - San Juan River (Argentina) https://ru.zahn-info-portal.de/wiki/San_Juan_River_(Argentina){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 39 906 || [[Аргентина]] || [[Десагуадеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |457. || [[Лимай]] || [[Сурет:ISS012-E-13151 Limay River, El Chocón.jpg |орта|100px|]] || 500<ref>Лимай https://posts24.ru/%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B9{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 61 723 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |458. || [[Эмчу]] || [[Сурет:China Tibet Autonomous Region rel location map.svg |орта|100px|]] || 500<ref>Эмчу https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BC%D1%87%D1%83</ref> || 16 774 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |459. || [[Бахта]] || [[Сурет:Rekabahta.JPG |орта|100px|]] || 498<ref>Русская https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/686/%D0%91%D0%90%D0%A5%D0%A2%D0%90?ysclid=lops42w4cl662762660</ref> || 35 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |460. || [[Джубба]] || [[Сурет:Bardere.bridge.jpg |орта|100px|]] || 497<ref>Джубба https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108143250/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 |date=2023-11-08 }}</ref> || 497 504 || [[Сомали]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |461. || [[Гудзон]] || [[Сурет:Hudson river - 1977 (1).tif |орта|100px|]] || 492<ref>Гудзон « Как сообщает www.usa.one https://usa.one/knowledge-base/%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BE%D0%BD/?ysclid=loq0jg5kn0233448680</ref> || 34 600 || [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |462. || [[Смоки]] || [[Сурет:Smoky and Peace rivers.jpg |орта|100px|]] || 492<ref>Смоки-Ривер https://wikious.com/en/Smoky_River{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 50 300 || [[Канада]] ||[[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |463. || [[Бивер]] || [[Сурет:Beaver River AB.JPG |орта|100px|]] || 491<ref>Бивер (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1365282?ysclid=loq4gvyh4318758181</ref> || 14 500 || [[Канада]] || [[Иле-а-ла-Кросс]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |464. || [[Марица өзені|Марица]] || [[Сурет:Maritsa.jpg |орта|100px|]] || 490<ref>Марица (река) https://waterresources.ru/reki/maritsa-reka/?ysclid=loqpx2xyci505169073</ref> || 53 846 || [[Болгария]], [[Грекия]], [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |465. || [[Томпсон]] || [[Сурет:Thompson River (5999072883).jpg |орта|100px|]] || 489<ref>Томпсон (река) https://posts24.ru/%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ||56 000 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |466. || [[Калгоа]] || [[Сурет:Australia New South Wales relief location map.png |орта|100px|]] || 489<ref>Река Калгоа https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231109112759/https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River |date=2023-11-09 }}</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |467. || [[Иркут]] || [[Сурет:Река Иркут в районе Шаманского утёса. Вид с левого берега.jpg |орта|100px|]] || 488<ref>Иркут - река в Бурятии https://fb.ru/article/254324/irkut---reka-v-buryatii?ysclid=lor47gg3mp484804435</ref> || 15 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |468. || [[Белая]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 487<ref>Белая (приток Анадыря) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/619177?ysclid=lorazjd91y860539941</ref> || 44 700 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |469. || [[Ия]] || [[Сурет:Iya river tulun brige.jpg |орта|100px|]] || 486<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%98%D1%8F?ysclid=lorfndoyt4703589724</ref> || 18 100 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |470. || [[Хабур]] || [[Сурет: Khabur,SheikhHamad.jpg|орта|100px|]] || 486<ref>Реки Сирии https://deartravel.ru/5884-reki-sirii.html?ysclid=lorg0oapfg878663862</ref> || 37 081 || [[Түркия]], [[Сирия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |471. || [[Нарев]] || [[Сурет:WiKi PL Pultusk20160805a.jpg |орта|100px|]] || 484<ref>НАРЕВ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/201293?ysclid=lori4woeaq777513348</ref> || 75 175 || [[Беларусь]], [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |472. || [[Дордонь (өзен)|Дордонь]] || [[Сурет:Dordogne 2.jpg |орта|100px|]] || 483<ref>Топ-10 самых длинных рек Франции https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-francii.html?ysclid=lorif37mpx470987079</ref> || 24 000 || [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |473. || [[Мура]] || [[Сурет:Plavajoci mlin na Muri.jpg |орта|100px|]] || 483 || 13 824<ref>Река Мура https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Mura </ref> || [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Драва]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |474. || [[Хейс]] || [[Сурет:YorkFactoryaerial.jpg |орта|100px|]] || 483<ref>Hayes River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hayes-river</ref> || 108 000 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |475. || [[Танюрер]] || [[Сурет:Anadyr.png |орта|100px|]] || 482<ref>Танюрер https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%80%D0%B5%D1%80{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 18 500 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |476. || [[Чамбеши]] || [[Сурет:Chambeshi River.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Чамбеши http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110050405/http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 |date=2023-11-10 }}</ref> || ? || [[Замбия]] || [[Луапула]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |477. || [[Комати]] || [[Сурет:Rio Komati gorge cmichaelhoganlowres.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Комати https://hmn.wiki/ru/Komati_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 50 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Свазиленд]], [[Мозамбик]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |478. || [[Суринам (өзен)|Суринам]] || [[Сурет:Surinamerivier bij leonsberg.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Суринам http://www.turspeak.ru/reka-surinam</ref> || || [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |479. || [[Сона]] || [[Сурет:Gray pont.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/134414/%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0?ysclid=losifk3vpg766892507</ref> || 29 950 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |480. || [[Грихальва]] || [[Сурет:Sumidero 5.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Грихальва https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/2060467</ref> || 134 400 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |481. || [[Фёй]] || [[Сурет:Leaf River cropped.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Фёй (река) http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110214700/http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 |date=2023-11-10 }}</ref> || 42 500 || [[Канада]] || Гудзон бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |482. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River Rockhamp.jpg |орта|100px|]] || 480<ref>Река Фицрой http://australia-tour.info/en/reki-avstralii/reka-ficroj-kvinslend.html?ysclid=lot6fo0hd2393966849{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 142 664 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |483. || [[Балонн]] || [[Сурет: StGeorgeBalonneRiver.JPG|орта|100px|]] || 479<ref>Река Балонн https://wiki2.org/en/Balonne_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111112117/https://wiki2.org/en/Balonne_River |date=2023-11-11 }}</ref> || 136 014 || [[Аустралия]] || [[Калгоа]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |484. || [[Коркодон]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 476<ref>Географическая энциклопедия - коркодон http://www.terminy.info/geography/geographical-encyclopedia/korkodon</ref> || 42 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |485. || [[Мана]] || [[Сурет:Mana river 1.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/81706/%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%90?ysclid=loughxipf315458150</ref> || 9 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |486. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Водоохранная зона реки Майн https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19050000212119000110807-majn.php?ysclid=louh4ce09w566728109</ref> || 32 800 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |487. || [[Эгийн-Гол]] || [[Сурет:EgiinGol.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Река Эгийн-Гол http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112062344/http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 |date=2023-11-12 }}</ref> || 49 100 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |488. || [[Уиниск]] || [[Сурет:Winisk River.jpg |орта|100px|]] || 475<ref>Значение слова уиниск https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%83%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BA</ref> || 67 300 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |489. || [[Джейхан (өзен)|Джейхан]] || [[Сурет:Ceyhan River.jpg |орта|100px|]] || 474<ref>Джейхан https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/2007</ref> || 21 200 || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |490. || [[Қарасу (Түркия)|Қарасу]] || [[Сурет:Kemah 09 1984 Karasutal.jpg |орта|100px|]] || 470<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/78023/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A3?ysclid=lovpjmbazv875080981</ref> || 22 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |491. || [[Ло]] || [[Сурет:Song Lo.JPG |орта|100px|]] || 470<ref>Река Ло https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112182102/https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River |date=2023-11-12 }}</ref> || 39 000 || [[Қытай]], [[ Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |492. || [[Бэйцзян]] || [[Сурет:201609 Wenjiang and Yingde–Foshan Road.jpg |орта|100px|]] || 468<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72192/%D0%91%D1%8D%D0%B9%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD?ysclid=lovtetz54g202757048</ref> || 45 900 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |493. || [[Уда]] || [[Сурет:Уда.jpg |орта|100px|]] || 467<ref>Река Уда: описание, фото https://fb.ru/article/248355/reka-uda-opisanie-foto?ysclid=lowi8kl6vf443590331</ref> || 34 800 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |494. || [[Моно]] || [[Сурет:Mono river in Grand-Popo, Benin.jpg |орта|100px|]] || 467<ref>Моно (река) https://posts24.ru/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 000 || [[Того]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |495. || [[Кас]] || [[Сурет:Р.Кас.jpg |орта|100px|]] ||464<ref>Водоохранная зона реки Кас https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010400112116100028831-kas-(bol.-kas).php?ysclid=lowy6zqx90392506551</ref> || 11 200 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |496. || [[Елогуй]] || [[Сурет:Russia edcp relief location map.jpg |орта|100px|]] || 464<ref>Река Елогуй http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113134500/http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 |date=2023-11-13 }}</ref> || 25 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |497. || [[Ворскла]] || [[Сурет:Vorskla River near New Sanzary.JPG |орта|100px|]] || 464<ref>Река Ворскла на карте от истока в Белгородской области до устья в Украине https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vorskla?ysclid=lox3bsoh5r5431485</ref> || 14 700 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |498. || [[Нечако]] || [[Сурет:Nechako River.jpg |орта|100px|]] || 462<ref>Река Нечако http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161105/http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 |date=2023-11-13 }}</ref> || 47 100 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |499. || [[Кабул (өзен)|Кабул]] || [[Сурет:Confluence two rivers in KPK, Pakistan.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/91929/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB?ysclid=lox81xiu30472240524</ref> || 75 000 || [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |500. || [[Каликсэльвен]] || [[Сурет:OvermorjarvFromKalixRiver200607.JPG |орта|100px|]] || 460<ref>Каликс-Эльв https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/560366</ref> || 18 130 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |501. || [[Кларэльвен]] || [[Сурет:Trysilelva-2007.JPG |орта|100px|]] || 460<ref>Кларэлвен - Klarälven https://ru.wikibrief.org/wiki/Klar%C3%A4lven</ref> || 11 820 || [[Швеция]] || [[Венерн]] көлі||[[Атлант мұхиты]] |- |502. || [[Онгерманэльвен]] || [[Сурет:Sandö Bridge Sweden.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Онгерманэльвен https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 32 000 || [[Швеция]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |503. || [[Умеэльвен]] || [[Сурет:Ume alv in Umea.jpg |орта|100px|]] || 460<ref>Реки Швеции https://www.votpusk.ru/article/shveciya/reki-shvecii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |504. || [[Молога]] || [[Сурет:Вид вверх по течению Мологи-1.JPG |орта|100px|]] || 456<ref>Река Молога: на карте, исток и устье, география, рыбалка, особенности и фото https://proreki.ru/reki/rossiya/reka-mologa-na-karte-istok-i-uste-geografiya-rybalka-osobennosti-i-foto/?ysclid=loyfkqv6zv183178229</ref> || 29 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |505. || [[Кіші Заб]] || [[Сурет:Lake Dukan 02.JPG |орта|100px|]] || 456<ref>Малый Заб https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 19 400 || [[Иран]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |506. || [[Ду]] || [[Сурет:Lac des Brenets 2008.jpg |орта|100px|]] || 453<ref>СЕВЕРНАЯ ШВЕЙЦАРИЯ https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114161149/https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml |date=2023-11-14 }}</ref> || 7 710 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Сона (өзен)|Сона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |507. || [[Кова]] || [[Сурет:Kova.jpg |орта|100px|]] || 452<ref>Водоохранная зона реки Кова https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300212116200018430-kova.php?ysclid=loyncfrb7p192343392</ref> || 11 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |508. || [[Идэр]] || [[Сурет:IderiinGol.JPG |орта|100px|]] || 452<ref>Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/050/759.htm</ref> || 24 555 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |509. || [[Гауя]] || [[Сурет:Ergeljuklintis424aug037qg.jpg |орта|100px|]] || 452<ref>Гауя https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119064953/https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 |date=2023-11-19 }}</ref> || 8 900 || [[Латвия]], [[Эстония]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |510. || [[Перибонка]] || [[Сурет:Riviere-peribonka.JPG |орта|100px|]] || 451<ref>Река Перибонка https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-peribonka.html?ysclid=lozc2hhf2d575249589</ref> || 28 200 || [[Канада]] || [[Сен-Жан]] көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |511. || [[Арктик-Ред-Ривер]] || [[Сурет:Arctic red river tsigatchic.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Арктик-Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1732551?ysclid=loznwtb93f725117718</ref> || 18 800 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |512. || [[Лхаса (өзен)|Лхаса]] || [[Сурет: 中国西藏拉萨市 China Lhasa Tibet China Xinjiang Urumqi Welcome - panoramio (18).jpg|орта|100px|]] || 450<ref>Река Лхаса (река) http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115112300/http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 |date=2023-11-15 }}</ref> || 26 000 || [[Қытай]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |513. || [[Сент-Пол]] || [[Сурет:River and waterways @ Liberia, Africa - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Сент-Пол (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115150016/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-15 }}</ref> || 21 900 || [[Гвинея]], [[Либерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |514. || [[Лулеэльвен]] || [[Сурет:Harspranget.jpg |орта|100px|]] || 450<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2150656?ysclid=lozwax49r9314814501</ref> || 25 240 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |515. || [[Порсук]] || [[Сурет:Eskişehir Porsuk River.JPG |орта|100px|]] || 448<ref>Порсук https://waterresources.ru/reki/porsuk/?ysclid=lp02zh02zg359028002</ref> || 11 325 || [[Түркия]] || [[Сакария]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |516. || [[У (өзен)|У]] || [[Сурет:Nam ou 1.jpg |орта|100px|]] || 448<ref>Река У (река) http://travellers.ru/reka-u-reka?ysclid=lp03a909mo807596495{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 24 500 || [[Лаос]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |517. || [[Влтава]] || [[Сурет:Stechovice reservoir Vltava 7328.JPG |орта|100px|]] || 446<ref>На какой реке стоит Прага https://dzen.ru/a/XpQBoZZBLjOqw9_b</ref> || 28 000 || [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |518. || [[Дэлгэр-Мурен]] || [[Сурет:Delgermoron.jpg |орта|100px|]] || 445<ref>Река дэлгэр мурен https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&action=edit</ref> || 26 640 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |519. || [[Сан (өзен)|Сан]] || [[Сурет:San Sobien Sanok.jpg |орта|100px|]] || 444<ref>Сан, Сянъ, река на Украине и в Польше https://proza.ru/2017/12/14/1318?ysclid=lp0yq5la97659204707</ref> || 16 700 || [[Польша]], [[Украина]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |520. || [[Ясачная]] || [[Сурет:Устье реки Ясачная.jpg |орта|100px|]] || 441<ref>ЯСАЧНАЯ https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/dfo/yasachnaya/</ref> || 35 900 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |521. || [[Юснан]] || [[Сурет:Ljusnan Solnedgång Älvros2.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Большой энциклопедический словарь - юснан (ljusnan) http://www.terminy.info/literature/great-encyclopedic-dictionary/yusnan-ljusnan</ref> || 19 800 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |522. || [[Мэрэб (Гаш)]] || [[Сурет:Kassala,Gash river.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Мэрэб, река (Восточная Африка) http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14353219&strq=l_siz=20</ref> || 15 000 || [[Эритрея]], [[Эфиопия]], [[Судан]] ||Шығыс Судан жазықтарындағы құмдар || |- |523. || [[Лоа]] || [[Сурет:Río Loa en Calama.jpg |орта|100px|]] || 440<ref>Лоа (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/653894?ysclid=lp1j4b85cq161319142</ref> || 33 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |524. || [[Чорох]] || [[Сурет:Choruh 01.jpg |орта|100px|]] || 438<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/150538/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%85?ysclid=lp2aoh7gvj846997702</ref> || 22 000 || [[Түркия]], [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |525. || [[К`Аппель]] || [[Сурет:QuAppelleRiverHwy2.jpg |орта|100px|]] || 435<ref>Река К’Аппель http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231117073640/http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 |date=2023-11-17 }}</ref> || 51 000 || [[Канада]] ||[[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |526. || [[Буюнда]] || [[Сурет:Долина Буюнды - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 434<ref>Буюнда (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/826233?ysclid=lp2n004md8615198827</ref> || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |527. || [[Невольничья]] || [[Сурет:Fort Smith Nashornpelikane 1 98-07-01.jpg |орта|100px|]] || 434<ref>Невольничья https://waterresources.ru/reki/nevolnichya/?ysclid=lp2nb3gk7a156063682</ref> || 616 400 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |528. || [[Дубчес]] || [[Сурет: Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 433<ref>Дубчес https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%87%D0%B5%D1%81{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |529. || [[Ваг]] || [[Сурет:Rieka Vah - Piestany.jpg |орта|100px|]] || 433<ref>Ваг https://megabook.ru/article/%D0%92%D0%B0%D0%B3</ref> || 19 600 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |530. || [[Иллинойс (өзен)|Иллинойс]] || [[Сурет:Illinois River, seen from Starved Rock.jpg |орта|100px|]] || 432<ref>Иллинойс (река) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 104 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |531. || [[Бани]] || [[Сурет:Bani river.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Поездка на каноэ по реке Бани в Мали. https://uraltourist.ru/poezdka-na-kanoje-po-reke-bani-v-mali/?ysclid=lp3kziw6px945581854</ref> || 101 000 || [[Мали]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |532. || [[Индальсэльвен]] || [[Сурет:Stadsberget Hammarstrand2.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2007975</ref> || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |533. || [[Эско (Шельда)]] || [[Сурет:Schelde Antwerpen.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884</ref>|| 35 500 || [[Франция]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |534. || [[Великая]] || [[Сурет:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial6.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Река Великая https://bibliopskov.ru/velikaya.htm?ysclid=lp4ddb5hl3378349033</ref> || 25 200 || [[Ресей]] || [[Псков көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |535. || [[Шельда]] || [[Сурет:Tussen Bruille Saint Amand en Hergnies, de Schelde foto1 2013-05-09 13.13.jpg |орта|100px|]] || 430<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884</ref>|| 35 500 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |536. || [[Унжа]] || [[Сурет:Unzha near Kologriv.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Унжа (приток Волги) https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231118183032/https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm |date=2023-11-18 }}</ref> || 28 900 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |537. || [[Үлкен Заб]] || [[Сурет:Zap Nehri.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Великая река Заб Великая река Заб - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab</ref> || 40 300 || [[Түркия]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |538. || [[Миссинайби]] || [[Сурет:Missinaibi.jpg |орта|100px|]] || 426<ref>Река Миссинаиби - Missinaibi River https://ru.wikibrief.org/wiki/Missinaibi_River</ref> || 23 500 || [[Канада]] || [[Мус]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |539. || [[Уаикато]] || [[Сурет:Waikato River mouth.jpg |орта|100px|]] || 425<ref>Уаикато (река) https://waterresources.ru/reki/uaikato-reka/?ysclid=lp5k42o3ia342051355</ref> || 13 701 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |540. || [[Лемпа]] || [[Сурет:Lempa River.jpg |орта|100px|]] || 422<ref>Реки Гватемалы https://deartravel.ru/5404-reki-gvatemaly.html?ysclid=lp5kf5kz1z991495284</ref> || 18 246 || [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Сальвадор]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |541. || [[Финлей]] || [[Сурет:Kwadacha Aerial 2016.jpg |орта|100px|]] || 420<ref>Река Финлей (река) http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119180911/http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 |date=2023-11-19 }}</ref> || 43 000 || [[Канада]] || [[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |542. || [[Лохэ]] || [[Сурет:洛浦公园.jpg |орта|100px|]] || 420<ref>Лохэ (приток Хуанхэ) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D1%85%D1%8D_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%8D) </ref> || 30 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |543. || [[Лямин (өзен)|Лямин]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 420<ref>Река Лямин (река) http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120050618/http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 |date=2023-11-20 }}</ref> || 14 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |544. || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмак]] || [[Сурет:AmasyaYesilIrmakManzarasi.jpg |орта|100px|]] || 418<ref>Ешильырмак https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php?title=%D0%95%D1%88%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA&ysclid=lp6gci15nx240200341</ref> || 35 865 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |545. || [[Үлкен Пит]] || [[Сурет:Enisey.png |орта|100px|]] || 415<ref>Река Большой Пит https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120112947/https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 |date=2023-11-20 }}</ref> || 21 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |546. || [[Вишера]] || [[Сурет:Vishera River, Perm Krai.jpg |орта|100px|]] || 415<ref>Река Вишера https://gotonature.ru/1802-reka-vishera.html</ref> || 31 200 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы || |- |547. || [[Чулуутын-Гол]] || [[Сурет:ChuluutGorge.jpg |орта|100px|]] || 415<ref>Каньон реки Чулуутын-Гол. Монголия https://www.drive2.ru/c/636145268189825713/?ysclid=lp776x0yq1772241622</ref> || 20 000 || [[Моңғолия]] || [[Идэр]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |548. || [[Струма]] || [[Сурет:Struma2.JPG |орта|100px|]] || 415<ref>Струма https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111250/https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 |date=2024-12-04 }}</ref> || 17 000 || [[Грекия]], [[Болгария]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |549. || [[Татта]] || [[Сурет:Ытык-Кюель1.jpg |орта|100px|]] || 414<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/138423/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0?ysclid=lp78m1y8p8607363911</ref> || 10 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |550. || [[Уорбертон]] || [[Сурет:Warburton River.jpg |орта|100px|]] || 412<ref>30 крупнейших рек Австралии https://fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html</ref> || || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |551. || [[Шеллефтеэльвен]] || [[Сурет:Skelleftealv.jpg |орта|100px|]] || 410<ref>Значение слова ШЕЛЛЕФТЕО в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533734.html</ref> || 11 600 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |552. || [[Адидже]] || [[Сурет: Ponte Pietra.jpg|орта|100px|]] || 410<ref>Река Адидже http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121061400/http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 |date=2023-11-21 }}</ref> || 14 700 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |553. || [[Кута]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 408<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/101364/%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%B0?ysclid=lp7z4n3j53604429404</ref> || 12 500 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |554. || [[Био-Био]] || [[Сурет:Bio Bio.jpg |орта|100px|]] || 407<ref>Географическое распределение и режим рек и озер Чили https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121181042/https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html |date=2023-11-21 }}</ref> || 24 782 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |555. || [[Мома]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 406<ref>Река Мома https://gotonature.ru/1881-reka-moma.html</ref> || 30 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |556. || [[Тибр]] || [[Сурет:Roma-isola tiberina01.jpg |орта|100px|]] || 405<ref>Река Тибр http://travellers.ru/reka-tibr?ysclid=lp9d5vphkv704721458{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 17 375 || [[Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |557. || [[Шире]] || [[Сурет:Shire fluss nsanje.jpg |орта|100px|]] || 402<ref>Шире (река) http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122062536/http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka |date=2023-11-22 }}</ref> || 149 500 || [[Малави]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |558. || [[Гедиз]] || [[Сурет:GedizRiver IzmirProvince Turkey.jpg |орта|100px|]] || 401<ref>Гедиз https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1461406?ysclid=lpa31vlfbb820015460</ref> || 17 500 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |559. || [[Чоканчарава (Рио-Куарто)]] || [[Сурет:Río Chocancharava1.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Чоканчарава https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A7%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpa3bncwzn764375672{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |560. || [[Питеэльвен]] || [[Сурет:Trollforsen.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Река Питеэльвен https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD</ref> || 11 285 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |561. || [[Канделария]] || [[Сурет:RIO CANDELARIA - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Река Канделария https://hmong.ru/wiki/Candelaria_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 228 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |562. || [[Неукен]] || [[Сурет:ISS008-E-6023 Pellegrini Lake, Neuquén River.jpg |орта|100px|]] || 400<ref>Неукен (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231123181347/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-23 }}</ref> || 50 770 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |563. || [[Эльги]] || [[Сурет:Elgi 2019-07-14-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 394<ref>Река Эльги http://travellers.ru/reka-ehlgi?ysclid=lpbisqy9kj409615486{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 68 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |564. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 394<ref>Кларенс (река, впадает в Тихий океан) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%B2%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD)</ref> || 22 850 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Маржанды теңіз]] || [[Тынық мұхит]] |- |565. || [[Анюй]] || [[Сурет:Anyui river.jpg |орта|100px|]] || 393<ref>Река Анюй - верховья https://flyfishingrussia.com/posts/e46d45b3-reka-anyuy-verhovya</ref> || 12 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |566. || [[Теслин]] || [[Сурет:TeslinRiverYukon.jpg |орта|100px|]] || 393<ref>Теслин https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A2%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD+393&lr=10291</ref> || 35 500 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |567. || [[Лоддон]] || [[Сурет:NewsteadLoddonRiver.JPG |орта|100px|]] || 392<ref>Книга: Frederic P. Miller «Loddon River» https://dic.academic.ru/book.nsf/59081552/Loddon+River?ysclid=lpczf6i919553017138</ref> || 15 320 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |568. || [[Пим]] || [[Сурет:Relief Map of Khanty-Mansi AO.jpg |орта|100px|]] || 390<ref>Пим (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326065?ysclid=lpdnpm44py751312938</ref> || 12 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |569. || [[Нан (өзен)|Нан]] || [[Сурет:Maenamnan0005.jpg |орта|100px|]] || 390<ref>Нан (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 57 947 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |570. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpedjr4plj272040350</ref> || 26 600 || [[Чехия]], [[Словакия]], [[Австрия]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |571. || [[Нотець]] || [[Сурет:Santok village2.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Река Нотець http://travellers.ru/reka-notec?ysclid=lpee2ckbsq501537973{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 17 330 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |572. || [[Вардар]] || [[Сурет:Vardar Stone Bridge Skopje.jpg |орта|100px|]] || 388<ref>Самые длинные реки в Македонии https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231126070518/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii |date=2023-11-26 }}</ref> || 24 438 || [[Солтүстік Македония]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |573. || [Уй (өзен)[|Уй]] || [[Сурет:Река Уй.jpg |орта|100px|]] || 387<ref>Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/big/113/811_bolshaya-sovetskaya.htm</ref> || 6 920 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |574. || [[Гатино]] || [[Сурет:Gat river.jpg|орта|100px|]] || 386<ref>Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html</ref>|| 23 724 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзеннің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |575. || [[Рио-Санта-Крус]] || [[Сурет:River santa cruz argentina.JPG |орта|100px|]] || 385<ref>Санта-Крус (река, впадает в Атлантический океан) https://waterresources.ru/reki/santa-krus-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean/</ref> || 29 685 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |576. || [[Кулу]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 384<ref>Кулу (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1384162?ysclid=lpfu4aewev858357138</ref> || 15 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |577. || [[Шегарка]] || [[Сурет:Река Шегарка.jpg |орта|100px|]] || 382<ref>Водоохранная зона реки Шегарка https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010200712115200013268-shegarka.php?ysclid=lpgj5b6hrs536998627</ref> ||12 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |578. || [[Блэквуд]] || [[Сурет:Colour patch near Blackwood mouth.jpg |орта|100px|]] || 382<ref>Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lpgjmo8ljn449539999</ref> || 28 100 || [[Аустралия]] || [[Үлкен Австралия шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |579. || [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] || [[Сурет:Charente à Tonnay.jpg |орта|100px|]] || 381<ref>Шаранта (река) https://ru.alegsaonline.com/art/18643</ref> || 10 549 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |580. || [[Кхвэяй]] || [[Сурет:Река Квай.jpg |орта|100px|]] || 380<ref>Река Квай на карте Тайланда от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/aziya/reka-kvaj?ysclid=lph91o14s7319829973</ref> || || [[Тайланд]] || [[Мэкхлонг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |581. || [[Шиш]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 378<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B8%D1%88?ysclid=lphw7hkiet216423059</ref> || 5 270 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |582. || [[Арно]] || [[Сурет:Payne River, Nunavuk.jpg |орта|100px|]] || 377<ref>Арно (река, впадает в Гудзонов пролив) https://waterresources.ru/reki/arno-reka-vpadaet-v-gudzonov-proliv/?ysclid=lphx000nyo956002374#google_vignette</ref> || 49 500 || [[Канада]] || [[Гудзон бұғазы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |583. || [[Свияга]] || [[Сурет:Svijaga.jpg |орта|100px|]] || 375<ref>Свияга https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112531/https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 |date=2024-12-04 }}</ref> || 16 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |584. || [[Манас (өзен)|Манас]] || [[Сурет:Transparent flow.jpg |орта|100px|]] || 375<ref>Реки Индии https://deartravel.ru/5544-reki-indii.html?ysclid=lpioaf58gf415342212</ref> || 41 350 || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |585. || [[Кёрёш]] || [[Сурет:Near Kunszentmárton, 2006 Körös1.jpg |орта|100px|]] || 372 || 27 500<ref>Кёрёш https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811025608/https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 |date=2025-08-11 }}</ref> || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |586. || [[Чаупхрая]] || [[Сурет:Chaophrayansawan03.jpg |орта|100px|]] || 372<ref>ТАЙЛАНД. РЕКА ЧАУПХРАЯ. https://priroda36.ru/priroda-zemli/494-tajland-reka-chauphraja.html?ysclid=lpjcouhqsj243251022</ref> || 160 400 || [[Тайланд]] || [[Тайланд шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |587. || [[Иййоки]] || [[Сурет:Iijoki Finland.jpg |орта|100px|]] || 370<ref>Значение слова иййоки https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B8%D0%B9%D0%B9%D0%BE%D0%BA%D0%B8</ref> || 14 191 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |588. || [[Ванг-Чу]] || [[Сурет:Thimphu-Footbridge.JPG |орта|100px|]] || 370<ref>Вонг-Чу https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201182050/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 |date=2023-12-01 }}</ref> || 5502 || [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |589. || [[Долорес]] || [[Сурет:Dolores River (2008).jpg |орта|100px|]] || 369<ref>Реки https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=12</ref> || 11 850 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |590. || [[Шаннон]] || [[Сурет:Limerick.jpg |орта|100px|]] || 368<ref>Реки и озёра Ирландии https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%98%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lplimhllmk322125213</ref> || 16 800 || [[Ирландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |591. || [[Неккар]] || [[Сурет:Neckar near Heidelberg.jpg |орта|100px|]] || 367<ref>Неккар (река) https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)?ysclid=lpmycgw8zg860538506{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |592. || [[Синано]] || [[Сурет:Niigata from Bandaijima Building 20200906.jpg |орта|100px|]] || 367<ref>Природные ресурсы Японии https://obrazovaka.ru/geografiya/prirodnye-resursy-yaponii.html?ysclid=lpmyn5sign724384930</ref> || 11 900 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |593. || [[Тетерев]] || [[Сурет:Panorama-2008-05-20-teteriv.jpg |орта|100px|]] || 365<ref>Словарь географических названий https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%A2%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2?ysclid=lpnppvuwmk358955343</ref> || 15 100 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |594. || [[Бердь]] || [[Сурет:Mouth river Koen.jpg |орта|100px|]] || 363<ref>Река Бердь на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-berd?ysclid=lpnq2viri7310994321</ref> || 8 650 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |595. || [[Иркинеева]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 363<ref>Река Иркинеева http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202140642/http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 |date=2023-12-02 }}</ref> || 13 600 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |596. || [[Сула]] || [[Сурет:Печище 2008.JPG |орта|100px|]] || 363<ref>Сула (приток Днепра) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202180726/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) |date=2023-12-02 }}</ref> || 18 500 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |597. || [[Олдмен]] || [[Сурет:Old-man-river-sunrise.jpg |орта|100px|]] || 363<ref>Олдмен https://school11bor.ru/20e12/%D0%9E%D0%BB%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 700 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |598. || [[Суон]] || [[Сурет:Swan River,Perth,Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 360<ref>360 http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-suon.html?ysclid=lpp6ezkfg9358226560{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 141 000 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |599. || [[Логен]] || [[Сурет:Mykstufoss Numedalslaagen.jpg |орта|100px|]] || 359<ref>Река Логен http://travellers.ru/reka-logen?ysclid=lpp6mxk58h602924405{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 554 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |600. || [[Тамиш]] || [[Сурет:Pancevo Tamis.JPG |орта|100px|]] || 359<ref>https://wiki.kidzsearch.com/wiki/Timi%C8%99_(river)</ref> || 13 085 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |601. || [[Торса]] || [[Сурет:Torsa in coochbehar.JPG |орта|100px|]] || 358<ref>https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 6 440 || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |602. || [[Поповка (өзен)|Поповка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 356<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0?ysclid=lpqjyxiq36959250714</ref> || 8 350 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |603. || [[Кемь]] || [[Сурет:River Kem.JPG |орта|100px|]] || 356<ref>https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kem-pritok-eniseya?ysclid=lpqku58tpj358299702</ref> || 8 940 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |604. || [[Северн]] || [[Сурет:SevernFromCastleCB.JPG |орта|100px|]] || 354<ref>https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-severn?ysclid=lpqyvb1h6u49064539</ref> || 11 420 || [[Ұлыбритаеия]] || [[Бристол шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |605. || [[Чая]] || [[Сурет:Chaya.jpg |орта|100px|]] || 353<ref>https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/105318-chaya-reka-pritok-r-leny/</ref> || 11 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |606. || [[Луга]] || [[Сурет:Zelezo 4.jpg |орта|100px|]] || 353<ref>https://fb.ru/article/230650/luga-reka-v-leningradskoy-i-novgorodskoy-oblastyah?ysclid=lpr1xt3ksd627888405</ref> || 13 200 || [[Ресей]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |607. || [[Сноуи-Ривер]] || [[Сурет:Snowy River 01.jpg |орта|100px|]] || 352<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%B8-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 779 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |608. || [[Балыгычан]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 352<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%91%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%b3%d1%8b%d1%87%d0%b0%d0%bd {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204185254/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%BD |date=2023-12-04 }}</ref> || 17 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |609. || [[Куарейм]] || [[Сурет:Media 04.jpg |орта|100px|]] || 351<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9A%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 875 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |610. || [[Алазани]] || [[Сурет:Alazani River 2.jpg |орта|100px|]] || 351<ref>https://poxod.ru/guidebook/eastcauc/p_eastcauc_poalazanijzk_a.html</ref> || 10 800 || [[Әзірбайжан]], [[Грузия]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |611. || [[Лувуа]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 350<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 265 300 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |612. || [[Юнган]] || [[Сурет:Ljungan.JPG |орта|100px|]] || 350<ref>https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/111919-ungan/</ref> || 12 851 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |613. || [[Тунджа]] || [[Сурет: Tunca.jpg|орта|100px|]] || 350<ref>https://pochivka.com/n-21626-%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0</ref> || 8 429 || [[Болгария]], [[Түркия]] || [[Марица өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |614. || [[Боннет-Плум]] || [[Сурет:Mackenzierivermap.jpg |орта|100px|]] || 350<ref>https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bonnet-plume-river</ref> || 12 000 || [[Канада]] || [[Пил]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |615. || [[Танаэльв (Тенойоки)]] || [[Сурет:Tenojokiriver3.jpg |орта|100px|]] || 348<ref>https://proreki.ru/reki/evropa/glavnye-reki-finlyandii-spisok-s-nazvaniyami-i-foto/</ref> || 16 374 || [[Норвегия]], [[Финляндия]] || [[Баренц теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |616. || [[Сугой]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 347<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 26 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |617. || [[Укукит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 347<ref>https://yak.guidebook.ru/borogontsi/places/reka-ukukit.html</ref> || 5 000 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |618. || [[Орель]] || [[Сурет:Река Орель новое русло.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=lpurhswv5q558505814</ref> || 9 800 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |619. || [[Рось]] || [[Сурет:Ros river Sukholesi.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/128285/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%8C?ysclid=lpursq66r7208717537</ref> || 12 575 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |620. || [[Ансэба]] || [[Сурет:Anseba.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%90%D0%BD%D1%81%D1%8D%D0%B1%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 100 || [[Эритрея]] || [[Барака]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |621. || [[Дрина]] || [[Сурет:Drina River.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/Drina</ref> || 19 570 || [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |622. || [[Вента]] || [[Сурет:Venta ties Palnosais, 2006-08-15.jpg |орта|100px|]] || 346<ref>https://filaretuos.livejournal.com/408602.html?ysclid=lpw7718pff646932487</ref> || 11 800 || [[Латвия]], [[Литва]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |623. || [[Брисбен]] || [[Сурет:Brisbane River1.jpg |орта|100px|]] || 344<ref>https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 13 600 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]] |- |624. || [[Кауто]] || [[Сурет:Rio-cauto-cuba.JPG |орта|100px|]] || 343<ref>https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%BE?ysclid=lpwzhlp72p870840752{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 928 || [[Куба]] || [[Гуаканаябо шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |625. || [[Френчман]] || [[Сурет:Frenchman River Valley.jpeg |орта|100px|]] || 341<ref>http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208193106/http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 |date=2023-12-08 }}</ref> || ? || [[Канада]], [[АҚШ]] || [[Милк]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |626. || [[Искыр]] || [[Сурет:IskaratGerman.JPG |орта|100px|]] || 340<ref>http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209054953/http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 |date=2023-12-09 }}</ref> || 8 650 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |627. || [[Миньо]] || [[Сурет: Desembocadura del rio Miño.jpg|орта|100px|]] || 340<ref>https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209055609/https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 |date=2023-12-09 }}</ref> || 22 500 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |628. || [[Киевский Еган]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png |орта|100px|]] || 339<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010900112115200035111-kievskij-egan.php?ysclid=lpyeqemnr8103485185</ref> || 4 140 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |629. || [[Менза]] || [[Сурет:Менза.jpg |орта|100px|]] || 337<ref>http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=2488</ref> || 13 800 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Чикой]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |630. || [[Хениль]] || [[Сурет:Genil en ecija.jpg |орта|100px|]] || 337<ref>https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%8C+337&lr=10291</ref> || 8 700 || [[Испания]] || [[Гвадалквивир]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |631. || [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] || [[Сурет:Bukhtarma.jpg |орта|100px|]] || 336<ref>https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%83%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0?ysclid=lpz2xadchj625711446</ref> || 12 660 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |632. || [[Махавели]] || [[Сурет:Mahaweli Ganga by Gampola.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://www.greenholidaytravels.com/mahaweli-river-and-malvathu-river/</ref> || 10 237 || [[Шри-Ланка]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |633. || [[Адур]] || [[Сурет:Adour.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/3617/%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%80?ysclid=lpzxibnpmj989723652</ref> || 16 927 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |634. || [[Ванг]] || [[Сурет:Wang River in Amphoe Mueang Lampang.jpg |орта|100px|]] || 335<ref>https://www.projectexpedition.com/attraction/wang-river/</ref> || 10 792 || [[Тайланд]] || [[Пинг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |635. || [[Темза]] || [[Сурет:River.thames.viewfromtowerbridge.london.arp.jpg |орта|100px|]] || 334<ref>https://rukivnogi.com/great-britain/articles/krupnye-reki-i-ozera-velikobritanii</ref> || 15 300 || [[Ұлыбритания]] ||[[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |636. || [[Муониоэльвен]] || [[Сурет:Kolari Grenze Schweden Finnland lub 2025-07-15 img03 Muonionjoki.jpg |орта|100px|]] || 333<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D1%83%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 430 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Турнеэльвен]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |637. || [[Уурэ-Гол]] || [[Сурет:Üür River.jpg |орта|100px|]] || 331<ref>https://9948014.ru/dfd7a/%D0%A3%D1%83%D1%80%D1%8D-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 300 || [[Моңғолия]] || [[Эгийн-Гол]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |638. || [[Ольдё]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 330<ref>https://waterresources.ru/reki/oldyo/?ysclid=lq1wc6gjga795806487</ref> || 16 100 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |639. || [[Мило]] || [[Сурет:Lit du fleuve Milo.jpg |орта|100px|]] || 330<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/659490?ysclid=lq1wtdbrcb424930180</ref> || 13 500 || [[Гвинея]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |640. || [[Мура]] || [[Сурет:Ласковая река Мура.jpg |орта|100px|]] || 330<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300312116200021897-mura.php?ysclid=lq2nqexttx520145540</ref> || 10 800 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |641. || [[Кэтрин]] || [[Сурет:Katherine Low Level View in June 1962.jpg |орта|100px|]] || 328<ref>https://www.roadlesstraveledstore.com/where-does-katherine-river-start-and-end/</ref> || ? || [[Аустралия]] || [[Дэйли]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |642. || [[Ануй]] || [[Сурет:Р. Ануй.jpg |орта|100px|]] || 327<ref>https://www.sibalt.ru/info-gornyj-altai/1055-reka-anuj?ysclid=lq3es87u78261232616</ref> || 6 930 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |643. || [[Тыры]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 327<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204212226/https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 |date=2024-12-04 }}</ref> || 14 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |644. || [[Абакан]] || [[Сурет:Абакан-.jpg |орта|100px|]] || 327<ref>http://hakasiya19.ru/publ/25-1-0-3?ysclid=lq431a3irz136816999</ref> || 32 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |645. || [[Касикьяре]] || [[Сурет:Rio Orinoco e Canal do Cassiquiare, Venezuela.jpg |орта|100px|]] || 326<ref>https://fb.ru/article/230026/reka-kasikyare---opisanie-harakteristika-legendyi?ysclid=lq43c2s1zb872006807</ref> || 42 300 || [[ Венесуэла]] || [[Риу-Негру]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |646. || [[Коацакоалькос]] || [[Сурет:Coatzacoalco.JPG |орта|100px|]] || 325<ref>https://kids.kiddle.co/Coatzacoalcos_River</ref> || 17 369 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |647. || [[Сегура]] || [[Сурет:SeguraWK.jpg |орта|100px|]] || 325<ref>https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231213190640/https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 |date=2023-12-13 }}</ref> || 19 525 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |648. || [[Тхачин]] || [[Сурет:Boatsthachinriver0906.jpg |орта|100px|]] || 325<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13&ysclid=lq4qv3y1vz572584082</ref> || 13 681 || [[Тайланд]] || [[Сиам шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |649. || [[Тю]] || [[Сурет:Ma River.png |орта|100px|]] || 325<ref>http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231214181320/http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 |date=2023-12-14 }}</ref> || 7 580 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Ма]] өзенінің саласы ||21 960 |- |650. || [[Ерее-Гол]] || [[Сурет:Relief map of Mongolia.png |орта|100px|]] || 323<ref>https://infoteach.ru/%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B5-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 11 860 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |651. || [[Дюранс]] || [[Сурет:Durance near Manosque.jpg |орта|100px|]] || 323<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14</ref> || 14 225 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |652. || [[Клута]] || [[Сурет:Beaumont, New Zealand aerial photo 2006.jpg |орта|100px|]] || 322<ref>https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lq5kuoasvy633712659</ref> || 21 960 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |653. || [[Тоне]] || [[Сурет: Tone River.JPG|орта|100px|]] || 322<ref>https://baikal24-nauka.ru/reki-na-yaponskikh-ostrovakh/?ysclid=lq6ar3de14947857994{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 840 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |654. || [[Альякмон]] || [[Сурет:Aliakmonas bridge.jpg |орта|100px|]] || 322<ref>https://deartravel.ru/5408-reki-grecii.html?ysclid=lq722n4pdp149735659</ref> || 8 813 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |655. || [[Симав]] || [[Сурет:Makestosbrücke bei Balikesir.JPG |орта|100px|]] || 321<ref>https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231215201617/https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River |date=2023-12-15 }}</ref> || 22 400 || [[Түркия]] || [[Мәрмәр теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |656. || [[Лукуга]] || [[Сурет:River Lukuga, Kalemia.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111800/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 244 500 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |657. || [[Хемчик]] || [[Сурет:Hemchik.JPG |орта|100px|]] || 320<ref>https://tva.guidebook.ru/gorodskoy-okrug-ak-dovurak/places/reka-hemchik.html</ref> || 27 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |658. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:Samara.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://fb.ru/article/236946/levyiy-pritok-dnepra-pravyie-pritoki-reki-dnepr?ysclid=lq8ea7vayb930319232</ref> || 22 600 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |659. || [[Келькит]] || [[Сурет:Kılıçkaya Dam Lake - Kılıçkaya Barajı 03.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14</ref> || 10 600 || [[Түркия]] || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмақ]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |660. || [[Санкош]] || [[Сурет:Punakha - Holzbrücke über den Fluss Sankosh.JPG |орта|100px|]] || 320<ref>https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%88.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 900 || [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |661. || [[Виннипег]] || [[Сурет:Lac du Bonnet MB 2.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://present5.com/reka-vinnipeg-xarakteristika-dlina-320-km/?ysclid=lq90tww0g1894554159</ref> || 135 800 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |662. || [[Орд]] || [[Сурет:Ord River.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%9e%d1%80%d0%b4_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217185843/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-17 }}</ref> || 46 100 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |663. || [[Иори]] || [[Сурет:Iori River (in Tianeti) 1.jpg |орта|100px|]] || 320<ref>https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217191430/https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ |date=2023-12-17 }}</ref> || 4 650 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Мингечевир су қоймасы || |- |664. || [[Пилица]] || [[Сурет:Pilica1.jpg |орта|100px|]] || 319<ref>https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqajeacbhn190103246</ref> || 9 245 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |665. || [[Тяй]] || [[Сурет:Thác Bà Lake.jpg |орта|100px|]] || 319[[https://mononews.ru/%D0%A2%D1%8F%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)]] || 4 580 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Ло]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |666. || [[Китой]] || [[Сурет:Осенний цвет Китоя - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 316<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95774/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B9?ysclid=lqb8uak7c751378672</ref> || 9 190 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |667. || [[Биректе]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 315<ref>https://pandia.ru/154425/{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 600 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |668. || [[Темник]] || [[Сурет:The Temnik River and the bridge over it in the Selenga district of Buryatia, Russia.png |орта|100px|]] || 314<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000512116300008492-temnik.php?ysclid=lqbxz04f86601860541</ref> || 5 480 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |669. || [[Сагеней]] || [[Сурет:Saguenay mouth-350px.jpg |орта|100px|]] || 314<ref>https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 90 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |670. || [[Осым]] || [[Сурет:River Osam at Devetaki.jpg |орта|100px|]] || 314<ref>http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219072248/http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 |date=2023-12-19 }}</ref> || 2 820 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |671. || [[Каменка (өзен)|Каменка]] || [[Сурет:Relief Map of Krasnoyarsk Krai.jpg |орта|100px|]] || 313<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0?ysclid=lqc0wrur30100850308</ref> || 11 400 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |672. || [[Адда]] || [[Сурет:Adda at Canonica d’Adda (Ian Spackman 2007-007-19).jpg |орта|100px|]] || 313<ref>https://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%B4%D0%B0?ysclid=lqco3bvqgp186477457</ref> || 7 979 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |673. || [[Беенчиме]] || [[Сурет:Beyenchime ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 311<ref>http://gatchina3000.ru/big/103/480_bolshaya-sovetskaya.htm</ref> || 4 080 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |674. || [[Сонойта]] || [[Сурет:Mexico relief location map.jpg |орта|100px|]] || 311<ref>https://alphapedia.ru/w/Sonoyta_River</ref> || 7 653 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |675. || [[Парабель]] || [[Сурет:Ледовая переправа реке Парабель.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220055743/https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 |date=2023-12-20 }}</ref> || 25 500 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |676. || [[Нотора]] || [[Сурет:Notora 2020-07-24-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220181220/http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 |date=2023-12-20 }}</ref> || 7 440 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |677. || [[Заманты]] || [[Сурет:Hutchens-rafting.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://waterresources.ru/reki/zamanty/?ysclid=lqe3smpf7395743881</ref> || 8 700 || [[Түркия]] || [[Сейхан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |678. || [[Батыс Морава]] || [[Сурет:PhotoBane4.jpg |орта|100px|]] || 308<ref>https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source</ref> || 15 849 || [[Сербия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |679. || [[Босна]] || [[Сурет:VreloBosne2.PNG |орта|100px|]] || 308<ref>https://waterresources.ru/reki/bosna-reka/?ysclid=lqerz1igsy743799930</ref> || 10 500 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы |||[[Атлант мұхиты]] |- |680. || [[Бладвейн]] || [[Сурет:Bloodvein River Manitoba.jpg |орта|100px|]] || 306<ref>https://openarium.ru/poi/81805325/?ysclid=lqfim0d398385432219</ref> || 9 090 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |681. || [[Вепш]] || [[Сурет:PL Wieprz 2.jpg |орта|100px|]] || 303<ref>https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqfk89bz60269010867</ref> || 10 400 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |682. || [[Уаза]] || [[Сурет:Auvers-sur-Oise - Pont d Auvers 01.jpg |орта|100px|]] || 302<ref>https://ru.sourcknowledge.com/oise-river-river-europe{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 667 || [[Бельгия]], [[Франция]] || [[Сена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |683. || [[Гэньхэ]] || [[Сурет:China Inner Mongolia relief location map.png |орта|100px|]] || 300<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/82208/%D0%93%D1%8D%D0%BD%D1%8C%D1%85%D1%8D?ysclid=lqg89xvjcc349787470</ref> || 13 800 || [[Қытай]] || [[Аргунь]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |684. || [[Тонала]] || [[Сурет:Puente rio Tonala.jpg |орта|100px|]] || 300<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14&ysclid=lqgyalbpv7397387633</ref> || 5 679 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |685. || [[Хантер]] || [[Сурет:Newcastle CBD from Stockton 001.jpg |орта|100px|]] || 300<ref>http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-xanter.html?ysclid=lqgyklmavg78344555{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 22 000 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |686. || [[Гальегос]] || [[Сурет:RioGallegos2.JPG |орта|100px|]] || 300<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 553 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |687. || [[Зырянка]] || [[Сурет:Река Зырянка.jpg |орта|100px|]] || 299<ref>https://hunhuz71.livejournal.com/119492.html?ysclid=lqho6gy4g640029966</ref> || 7 310 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |688. || [[Оунасйоки]] || [[Сурет:Ounajoki Sikkolan terassilta.jpg |орта|100px|]] || 299<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D0%99%D0%BE%D0%BA%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 13 968 || [[Финляндия]] || [[Кемийоки]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |689. || [[Кіші Хета]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 298<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100107456-mal.-heta.php?ysclid=lqie1v8o8a745464928</ref> || 6 430 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |690. || [[Грон]] || [[Сурет:Hron w Bańskiej Bystrzycy.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%8F){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 454 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |691. || [[Трент]] || [[Сурет:RiverTrentNottingham.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://stranatur.ru/river-trent.html</ref> || 15 300 || [[Ұлыбритания]] || Солтүстік теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |692. || [[Шешупе]] || [[Сурет:Sheshupe.jpg |орта|100px|]] || 298<ref>https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224182346/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 |date=2023-12-24 }}</ref> || 6 104 || [[Польша]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |693. || [[Купа]] || [[Сурет:Kolpa-Prelesje.JPG |орта|100px|]] || 296<ref>http://travellers.ru/reka-kupa-pritok-savy?ysclid=lqjtws3r3w362447508{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 10 032 || [[Словения]], [[Хорватия]] || [[Сава (өзен)|Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |695. || [[Мадисон]] || [[Сурет:LowerMadisonRiverNearBlacksFord.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |696. || [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 295<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD?ysclid=lqkh8nssod134847055</ref> || 25 400 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |697. || [[Друть]] || [[Сурет:Друть.JPG |орта|100px|]] || 295<ref>https://dzen.ru/a/XvcFHWF0VwLL0E_7?experiment=931376</ref> || 5 020 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |698. || [[Изар]] || [[Сурет:Isar osen muenchen.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%98%D0%B7%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 000 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |699. || [[Аре]] || [[Сурет:Aare river in Bern.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%90%D0%B0%D1%80%D0%B5?ysclid=lqlwwmdhjp702009156</ref> || 17 800 || [[Швейцария]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |700. || [[Оңтүстік Морава]] || [[Сурет:Juzna Morava Moravac.jpg |орта|100px|]] || 295<ref>https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source</ref> || 15 469 || [[Солтүстік Македония]], [[Сербия]] || [[Морава (өзен)|Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |701. || [[Куойка]] || [[Сурет:Kuoika-ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 294<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000212117600058903-kuojka.php?ysclid=lqmnrihspl746139398</ref> || 4 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |702. || [[Копьяпо]] || [[Сурет:Río Copiapó 2015.jpg |орта|100px|]] || 292<ref>http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2926755-kakie-reki-juzhnoj-ameriki-vpadajut-v-tihij-okean-kakie-v-atlanticheskij.html?ysclid=lqmo2d2fgm912558473</ref> || 18 800 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |703. || [[Бахапча]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png |орта|100px|]] || 291<ref>http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231226184158/http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 |date=2023-12-26 }}</ref> || 13 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |704. || [[Хараа-Гол]] || [[Сурет:Kharaa gol.JPG |орта|100px|]] || 291<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |705. || [[Огрже (Эгер)]] || [[Сурет:Eger-Karlsbad-1.jpg |орта|100px|]] || 291<ref>https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227181117/https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ |date=2023-12-27 }}</ref> || 5 614 || [[Германия]], [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |706. || [[Мэри]] || [[Сурет:Mary River from Dickabram Bridge.JPG |орта|100px|]] || 291<ref>https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227183509/https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-27 }}</ref> || 9 595 || [[Аустралия]] || [[Грейт-Сэнди]] бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |707. || [[Уров]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 290<ref>http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227185853/http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 |date=2023-12-27 }}</ref> || 4 210 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |708. || [[Уонгануи]] || [[Сурет:Whanganui River.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228065929/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii |date=2023-12-28 }}</ref> || 7 380 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |709. || [[Изер (өзен)|Изер]] || [[Сурет:Grenoble Isere.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228181029/https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 |date=2023-12-28 }}</ref> || 11 800 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |710. || [[Туриа]] || [[Сурет:RTuria1 Benaguasil.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 6 393 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |711. || [[Арда]] || [[Сурет:Arda Meanders.jpg |орта|100px|]] || 290<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Arda</ref> || 5 795 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Марица]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |712. || [[Кау]] || [[Сурет:CauVat Nguoc.JPG |орта|100px|]] || 290<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 6 030 || [[Вьетнам]] || [[Бакбо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |713. || [[Таиери]] || [[Сурет:Taieri River - Otago.jpg |орта|100px|]] || 288<ref>https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113341/https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ |date=2024-12-04 }}</ref> || 1 865 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |714. || [[Эллис]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 287<ref>https://tepler.ru/strani/canada/manitoba/reka-ellis.html?ysclid=lqqygydmle251993109</ref> || 16 900 || [[Канада]] || [[Куин-Мод шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |715. || [[Горнад]] || [[Сурет:Hornad Ruzin Margecany.jpg |орта|100px|]] || 286<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4?ysclid=lqqyx0f5y9153160512</ref> || 5 500 || [[Словакия]], [[Мажарстан]] || [[Шайо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |716. || [[Дзечу]] || [[Сурет:Autour du Monastère zurmang gaden 2.jpg |орта|100px|]] || 286<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D0%B7%D0%B5%D1%87%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 645 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |717. || [[Янтра]] || [[Сурет:Yantra River, Gabrovo, Bulgaria.jpg |орта|100px|]] || 285<ref>https://megabook.ru/article/%D0%AF%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0?ysclid=lqsh16l8f8862814466</ref> || 7 862 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |718. || [[Кетл]] || [[Сурет:Kettle River from Railway Trestle.jpg |орта|100px|]] || 282<ref>http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231230195315/http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 |date=2023-12-30 }}</ref> || 10 878 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |719. || [[Күршім]] || [[Сурет:KZ East Kazakhstan Region Outline 2022.svg |орта|100px|]] || 280<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231113611/https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 |date=2023-12-31 }}</ref> || 4 500 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |720. || [[Тамирын-Гол]] || [[Сурет:Tamir river near Tsesterleg.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://torise.ru/krupnye-reki-strany-mongolii/</ref> || 13 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |721. || [[Кегуай-Гранде]] || [[Сурет:Río Queguay 02.JPG |орта|100px|]] || 280<ref>https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%8F</ref> || 7 866 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |722. || [[Насс]] || [[Сурет:Nassriver-1.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://dr-webs.ru/reka-v-kanada-nas/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 21 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |723. || [[Эйвон]] || [[Сурет:Avon vally gnangarra-36.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://ru.wikiital.com/wiki/Avon_(fiume_Australia)</ref> || 125 000 || [[Аустралия]] || [[Суо]]н өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |724. || [[Вьоса]] || [[Сурет:River in Albania.jpg |орта|100px|]] || 280<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204115937/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 6 600 || [[Грекия]], [[Албания]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |725. || [[Каменка]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 279<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000041450-kamenka.php?ysclid=lquileo7uh297646862</ref> || 6 140 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |726. || [[Үбі (өзен)|Үбі]] || [[Сурет:Uba River. Kazakhstan..JPG |орта|100px|]] || 278<ref>http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240101064120/http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 |date=2024-01-01 }}</ref> || 9 850 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |727. || [[Писуэрга]] || [[Сурет:Valladolid rio pisuerga puente mayor playa.jpg |орта|100px|]] || 277<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 15 828 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |728. || [[Фон-дю-Лак]] || [[Сурет:Canada Saskatchewan relief location map.jpg |орта|100px|]] || 277<ref>https://waterresources.ru/reki/fon-dyu-lak/</ref> || 66 800 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |729. || [[Песчаная]] || [[Сурет:Р. Песчанная.jpg |орта|100px|]] || 276<ref>https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102074112/https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 |date=2024-01-02 }}</ref> || 5 660 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |730. || [[Эсла]] || [[Сурет:Esla55.JPG |орта|100px|]] || 275<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 16 163 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |731. || [[Дунаец]] || [[Сурет:Dunajec from Trzy Korony.jpg |орта|100px|]] || 274<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 6 804 || [[Польша]], [[Словакия]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |732. || [[Темс]] || [[Сурет:Thames River Springbank Park.jpg |орта|100px|]] || 273<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Thames_River_(Ontario)</ref> || 5 825 || [[Канада]] || Сент-Клэр көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |733. || [[Ибар]] || [[Сурет:L'Ibar à Mataruška Banja.jpg |орта|100px|]] || 272<ref>https://hmn.wiki/ru/Ibar_river{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 059 || [[Черногория]], [[Сербия]] || [[Батыс Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |734. || [[Бубр]] || [[Сурет:Janowice Wielkie, Bobr 1.jpg |орта|100px|]] || 272<ref>https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D0%B1%D1%80</ref> || 5 876 || [[ Польша]], [[Чехия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |735. || [[Сисим]] || [[Сурет:Сисим.jpg |орта|100px|]] || 270<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100019137-sisim.php?ysclid=lqy3h7sg9e220665435</ref> || 3 260 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |736. || [[Исикари]] || [[Сурет:Ishikari-gawa-at-shintosukawa.jpg |орта|100px|]] || 268<ref>https://ukrosmi.com/turizm/reki-yaponii.html</ref> || 14 200 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |737. || [[Бирюк]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 267<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030300312117200008435-biryuk.php?ysclid=lqy43hkrl8218974101</ref> || 9 710 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |738. || [[Коса]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 267<ref>https://waterresources.ru/reki/kosa-pritok-kamy/?ysclid=lqy4du3m4h666331832</ref> || 10 300|| [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |739. || [[Гранд-Ривер]] || [[Сурет:Paris Ontario Grand River riverfront 2.JPG |орта|100px|]] || 266<ref>https://de.zxc.wiki/wiki/Grand_River_(Eriesee,_Ontario)</ref> || 6 200 || [[Канада]] || Эри (көл)|Эри көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |740. || [[Қызыл Вольта]] || [[Сурет:Volta river black white red descriptions.PNG |орта|100px|]] || 266<ref>https://waterresources.ru/reki/krasnaya-volta/?ysclid=lqzj6pkf5j189736607</ref> || 12 111 || [[Буркина-Фасо]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |741. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:Río Blanco, Beaver Creek, Yukón, Canadá, 2017-08-25, DD 31.jpg |орта|100px|]] || 265<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1655053?ysclid=lqzm7jhjjk360970551</ref> || 50 500 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |742. || [[Ганнисон]] || [[Сурет:GunnisonRvr.JPG |орта|100px|]] || 264<ref>https://7flamme.com/ru/themes/17191-17-most-beautiful-and-scenic-rivers-in-colorado-that-will-am?ysclid=lr05ixhkvw464262791</ref> || 20 500 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |743. || [[Лава]] || [[Сурет:Łyna (Brzeziny).jpg |орта|100px|]] || 264<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 7 130 || [[Ресей]], [[Польша]] || [[Преголя]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |744. || [[Сомма]] || [[Сурет:Somme.JPG |орта|100px|]] || 263<ref>https://otvet.mail.ru/question/58356015?ysclid=lr0yz5syyb152426692</ref>|| 5 500 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |745. || [[Суолема]] || [[Сурет:Suolema ONC B-3.jpg |орта|100px|]] || 262<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18010000112117600044061-suolema.php?ysclid=lr0zcbmpy874863391</ref> || 7 440 || [[Ресей]] || [[Анабар]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |746. || [[Вирджин]] || [[Сурет:Virgin River 6.jpg |орта|100px|]] || 261<ref>https://waterresources.ru/reki/virdzhin/?ysclid=lr10rg4qd2362745010</ref> || 33 700 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |747. || [[Сегре]] || [[Сурет:Lleida-Riu de Lleida.jpg |орта|100px|]] || 261<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15</ref> || 22 400 || [[Франция]], [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |748. || [[Мэннинг]] || [[Сурет:Upper Manning.JPG |орта|100px|]] || 261<ref>https://alphapedia.ru/w/Manning_River</ref> || 8 125 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |749. || [[Ушуй]] || [[Сурет:Wushui River in Zhijiang County，China.jpg |орта|100px|]] || 260<ref>https://waterresources.ru/reki/ushuy/?ysclid=lr2euqkeux969525635</ref> || ? || [[Қытай]] || [[Бейцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |750. || [[Такуарембо]] || [[Сурет:Río Tacuarembó.JPG |орта|100px|]] || 260<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A2%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Уругвай]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |751. || [[Сил]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 260<ref>https://mononews.ru/%D0%A1%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 46 485 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |752. || [[Шешма]] || [[Сурет:Luga003.jpg |орта|100px|]] || 259<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/11010000212112100003525-sheshma.php?ysclid=lr3tvs4e2r825134264</ref> || 6 200 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |753. || [[Иж]] || [[Сурет:Izh River.JPG |орта|100px|]] || 259<ref>https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-izh?ysclid=lr3u76frtv697667186</ref> || 8 510 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |754. || [[Балкли]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 257<ref>https://waterresources.ru/reki/balkli/?ysclid=lr3ugnvoa6543920548</ref> || 12 400 || [[Канада]] || [[Скина]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |755. || [[Тесио]] || [[Сурет:Teshio River2.jpg |орта|100px|]] || 256<ref>https://mapcarta.com/16601314</ref> || 5 590 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |756. || [[Сайгон]] || [[Сурет:Vista de Ciudad Ho Chi Minh desde Bitexco Financial Tower, Vietnam, 2013-08-14, DD 04.JPG |орта|100px|]] || 256<ref>https://waterresources.ru/reki/saygon-reka/?ysclid=lr58uwrkaq577237463</ref> || 5 000 || [[Вьетнам]] || [[Нябе]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |757. || [[Энс]] || [[Сурет:Dietach Mai 2009 031.jpg |орта|100px|]] || 254<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250809121910/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2025-08-09 }}</ref> || 6 000 || [[Аустрия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |758. || [[Рассоха]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 254<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000035572-rassoha.php?ysclid=lr59g5jjuc51821281</ref> || 8 820 || [[Ресей]] || [[Ясачная]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |759. || [[Саут-Эск]] || [[Сурет:Launceston-Tasmania-Australia05.JPG |орта|100px|]] || 252<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240109050511/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-01-09 }}</ref> || 3 000 || [[Аустралия]] || [[Теймар]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |760. || [[Ныса-Лужицка]] || [[Сурет:Lausitzer Neisse in Görlitz.jpg |орта|100px|]] || 252<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 4 297 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |761. || [[Иордан]] || [[Сурет:BnotYaakovBridge.JPG |орта|100px|]] || 252<ref>https://prichod.ru/parishioners-on-the-feasts/28557/</ref> || 18 000 || [[Израиль]], [[Иордания]], [[Палестина]] || [[Өлі теңіз]] || |- |762. || [[Барайы]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 251<ref>https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-barayi.html</ref> || 4 880 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |763. || [[Соан]] || [[Сурет:Swaan River.JPG |орта|100px|]] || 250<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1630612?ysclid=lr6p3b7uil474515578</ref> || ? || [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |764. || [[Раба]] || [[Сурет:Rum hídv.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://waterresources.ru/reki/raba-reka/?ysclid=lr83kvy8k9377801052</ref> || 1 020 || [[Аустрия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |765. || [[Майпо]] || [[Сурет:Río Maipo.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://ru.alegsaonline.com/art/60815#google_vignette</ref> || 15 157 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |766. || [[Эбола]] || [[Сурет:Rio ebola.png |орта|100px|]] || 250<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || ? || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Монгала]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |767. || [[Алсек]] || [[Сурет:Confluence of Alsek and Tatshenshini rivers2.JPG |орта|100px|]] || 250<ref>https://tepler.ru/strani/canada/yukon/reka-alsek.html?ysclid=lr8pl7qgdo163179708</ref> || 28 023 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Аляска шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |768. || [[Мирамиши]] || [[Сурет:DGJ 8532 - Miramichi Bridge.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://mreac.org/watershed/</ref> || 13 000 || [[Канада]] || [[Мирамиши шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]] |- |769. || [[Сан-Хавьер]] || [[Сурет:Rio San Javier frentea Helvecia.jpg |орта|100px|]] || 250<ref>https://waterresources.ru/reki/san-haver-reka/?ysclid=lr9ity9mrg957668202</ref> || 5 500 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |770. || [[Китаками]] || [[Сурет:IwateRiver.JPG |орта|100px|]] || 249<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111042/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}</ref> || 10 150 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |771. || [[Вкра]] || [[Сурет:Rzeka Wkra.JPG |орта|100px|]] || 249<ref>https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111182815/https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 |date=2024-01-11 }}</ref> || 5 322 || [[Польша]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |772. || [[Лех]] || [[Сурет:Lech Augsburg.jpg |орта|100px|]] || 248<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/103281/%D0%9B%D0%B5%D1%85?ysclid=lr9jxn4hdq761849125</ref> || 4 100 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |773. || [[Обва]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 247<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/233286?ysclid=lrayamv5ai379515862</ref> || 6 720 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |774. || [[Тормес]] || [[Сурет:Reflejos de la Catedrales de Salamanca.jpg |орта|100px|]] || 247<ref>http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112182321/http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 |date=2024-01-12 }}</ref> || 7 096 || [[Испания]] || [[Дуэро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |775. || [[Швянтойи]] || [[Сурет:SventojiRiver001.JPG |орта|100px|]] || 246<ref>https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Lithuania</ref> || 6 889 || [[Литва]] || [[Вилия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |776. || [[Норт-Форк-Флатхед]] || [[Сурет:NorthForkFlathead.jpg |орта|100px|]] || 246<ref>https://alchetron.com/North-Fork-Flathead-River</ref> || 4 040 || [[Канада]] || [[Флатхед]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |777. || [[Эксплойтс]] || [[Сурет:Exploits River, Newfoundland. Canada.jpg |орта|100px|]] || 246<ref>https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240113204858/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 |date=2024-01-13 }}</ref> || 11 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |778. || [[Отра]] || [[Сурет:Otra-Kristiansand.jpg |орта|100px|]] || 245<ref>https://posts24.ru/%D0%9E%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 740 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |779. || [[Камчия]] || [[Сурет:Mouth of Kamchia, (Cliff View) (cropped).JPG |орта|100px|]] || 245<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92885/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B8%D1%8F?ysclid=lrck9q5sfh771825106</ref> || 5 358 || [[Болгария]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |780. || [[Бега]] || [[Сурет:ZrenjaninBegej.JPG |орта|100px|]] || 244<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 2 870 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |781. || [[Этран]] || [[Сурет:Karta Aetran position.gif |орта|100px|]] || 243<ref>https://deartravel.ru/5963-reki-shvecii.html</ref> || 3 350 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |782. || [[Танаро]] || [[Сурет:I-CN-Alba11.JPG |орта|100px|]] || 242<ref>https://web.archive.org/web/20210813222412/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8</ref> || 8 234 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |783. || [[Ярра]] || [[Сурет:Melbourne yarra afternoon.jpg |орта|100px|]] || 242<ref>https://ru.alegsaonline.com/art/109657</ref> || 4 078 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |784. || [[Тыках]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 241<ref>https://sinonim.org/t/%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85</ref> || 5 010 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |785. || [[Рангитикеи]] || [[Сурет:Rangitikei.jpg |орта|100px|]] || 241<ref>https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean?ysclid=lrf9td0cod394795775</ref> || 3 186 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |786. || [[Арно]] || [[Сурет:Arno Mouth Italy aerial view.jpg |орта|100px|]] || 241<ref>http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=lrgnztwpxm249426563</ref> || 8 228 || [[Италия]] || [[Лигурий теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |787. || [[Гилгит]] || [[Сурет:Gilgit River, Gilgit.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116181522/https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 |date=2024-01-16 }}</ref> || 26 000 || [[Пакістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |788. || [[Грейт-Уз]] || [[Сурет:Huntingdon Bridge - geograph.org.uk - 2059624.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82_%D0%A3%D0%B7_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 400 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |789. || [[Матаура]] || [[Сурет:Mataura Paper Mill, New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://ru.mgwiki.top/wiki/Mataura_River{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 728 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |790. || [[Мауле]] || [[Сурет:Maule1.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |791. || [[Палена]] || [[Сурет:Carrenleufú.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://deartravel.ru/5961-reki-chili.html</ref> ||12 887|| [[Аргентина]], [[Чили]] || [[Корковадо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |792. || [[Арапей-Гранде]] || [[Сурет:Arapey - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1731667?ysclid=lri4bxxplm175975783</ref> || 11 410 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |793. || [[Армерия]] || [[Сурет:Río Armería.JPG |орта|100px|]] || 240<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Armer%C3%ADa</ref> || 9 795 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |794. || [[Теуантепек]] || [[Сурет:Oaxaca salina cruz.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1710894?ysclid=lrjj0vjnbt873669874</ref> || 10 090 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |795. || [[Врбас]] || [[Сурет:Vrbas Banjaluka.jpg |орта|100px|]] || 240<ref>https://bih-ru.com/vrbas/</ref> || 5 023 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |796. || [[Каркаранья]] || [[Сурет:Río Carcarañá (Andino).JPG |орта|100px|]] || 240<ref>https://deartravel.ru/5247-reki-argentiny.html?ysclid=lrjjte408i359775551</ref> || 4 800 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |797. || [[Абукума]] || [[Сурет:Abukuma River, Fukushima City, Japan.JPG |орта|100px|]] || 239<ref>https://fb.ru/article/325770/samyie-bolshie-byistryie-i-udivitelnyie-reki-yaponii?ysclid=lrk71q9rkp352013744</ref> || 5 390 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |798. || [[Аделейд]] || [[Сурет:Adelaide River.JPG |орта|100px|]] || 238<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16</ref> || 7 640 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |799. || [[Аян-Юрях]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 237<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100112119000000023-ayan-yuryah.php?ysclid=lrkymq0jvr865516936</ref> || 24 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |800. || [[Тумара]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 236<ref>https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240119182505/https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 |date=2024-01-19 }}</ref> || 10 300 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |801. || [[Ус]] || [[Сурет:Арадан.jpg |орта|100px|]] || 236<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300112116100010655-us.php?ysclid=lrkz9ojp6q655273619</ref> || 6 880 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |802. || [[Лотта]] || [[Сурет:Река Лотта.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/02010000312101000002049-lotta.php?ysclid=lrme4sk160311738432</ref> || 7 980 || [[Финляндия]], [[Ресей]] || Верхнетуломское су қоймасы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |803. || [[Себольяти]] || [[Сурет:RioCebollati1.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://waterresources.ru/reki/sebolyati-reka/?ysclid=lrmehsv01m372544596</ref> || 14 085 || [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |804. || [[Дие]] || [[Сурет:Národní park Podyjí Dyje Nationalpark Thayatal 2013 10 a.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/reki-chehii?ysclid=lrmeyouw51814187746</ref> || 13 419 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |805. || [[Чилкотин]] || [[Сурет:Chilcotin River, March 2006.jpg |орта|100px|]] || 235<ref>https://travellers.ru/reka-chilkotin-pritok-frejjzera?ysclid=lrmfoigfu5300192356{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 20 000 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |806. || [[Ката]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 233<ref>https://travellers.ru/reka-kata-reka?ysclid=lrntbgsdry131665949{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 7 970 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |807. || [[Ипель]] || [[Сурет:Szalka19.JPG |орта|100px|]] || 233<ref>https://stikss.ru/55de79b/%D0%98%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 151 || [[Мажарстан]], [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |808. || [[Халхин-Гол]] || [[Сурет:Soviet tanks cross Khalkhin Gol river 1939.jpg |орта|100px|]] || 233<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/146566/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD?ysclid=lrntw7ltce742473400</ref>|| 17 000 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Бұйр-Нұр көлі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |809. || [[Макумба]] || [[Сурет:Lake eyre basin map.png |орта|100px|]] || 233<ref>https://alphapedia.ru/w/Macumba_River</ref> || 39 000 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі || |- |810. || [[Таскан]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png|орта|100px|]] || 232<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100212119000012469-taskan.php?ysclid=lrp8sxrx9u304516141</ref> || 11 200 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |811. || [[Алакит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 232<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1722349?ysclid=lrp93rnyl063338097</ref> || 11 800 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |812. || [[Кампаспе]] || [[Сурет:ElmoreCampaspeRiverBridge.JPG |орта|100px|]] || 232<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 4 179 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]] |- |813. || [[Дияла]] || [[Сурет:Dyala river.JPG |орта|100px|]] || 231<ref>https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0?ysclid=lrpa9rwewz351135533</ref> || 30 000 || [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |814. || [[Чукунаке]] || [[Сурет:CuencaRioChucunaque.JPG |орта|100px|]] || 231<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811043120/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B |date=2025-08-11 }}</ref> || 10 664 || [[Панама]] || [[Туйра]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |815. || [[Шар (өзен)|Шар]] || [[Сурет:KZ Abai Region Relief.svg |орта|100px|]] || 230<ref>https://herbariumle.ru/?t=toponyms&id=2249</ref> || 10 420 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |816. || [[Санта-Лусия]] || [[Сурет:Панорамный вид на Санта-Лусия (Уругвай).jpg |орта|100px|]] || 230<ref>http://travelpost.in.ua/helpful-information/?att=68984</ref> || 13 500 || [[Уругвай]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |817. || [[Такуари]] || [[Сурет:Río Tacuarí.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240123184004/https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 |date=2024-01-23 }}</ref> || 3 600 || [[Уругвай]] || [[Лагоа-Мирин көлі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |818. || [[Туйра]] || [[Сурет:Río Tuira.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Tuira</ref> || 10 664 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |819. || [[Мадаваска]] || [[Сурет:Madawaska River Whitney.JPG|орта|100px|]] || 230<ref>https://www.greatermadawaska.com/en/play-and-discover/the-madawaska-river.aspx{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 470 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |820. || [[Места]] || [[Сурет:Rodopi065-400.jpg |орта|100px|]] || 230<ref>https://waterresources.ru/reki/mesta/?ysclid=lrs4h0i47g693354883</ref> || 2 767 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |821. || [[Алтаэльв]] || [[Сурет:Altaelva canyon.JPG |орта|100px|]] || 229<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2</ref> || 8 963 || [[Норвегия]] || [[Альтафьорд шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |822. || [[Намсен]] || [[Сурет:Namsen sett fra Kvatningenfjell, Namsos i bakgrunnen.jpg |орта|100px|]] || 229<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD</ref> || 6 273 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |823. || [[Кисо]] || [[Сурет:Kiso River from Sarubami Castle 2010-11-23.jpg |орта|100px|]] || 227<ref>https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125181526/https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 |date=2024-01-25 }}</ref> || 9 100 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |824. || [[Урюмкан]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 226<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/105025/%D0%A3%D1%80%D1%8E%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D0%BD?ysclid=lrtjnpzfk5356372759</ref> || 4 400 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |825. || [[Лонкомилья]] || [[Сурет:Loncomilla River.JPG |орта|100px|]] || 226<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 573 || [[Чили]] || [[Мауле]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |826. || [[Мохок]] || [[Сурет:CohoesFallsPanorama.jpg|орта|100px|]] || 225<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 8 837 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Гудзон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |827. || [[Йиде-Эльв]] || [[Сурет:Schweden-Gideälven-P1270672.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240126182802/https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 |date=2024-01-26 }}</ref> || 3 441 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |828. || [[Лаука]] || [[Сурет:Valle del río Lauca, Región de Arica y Parinacota.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9B%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 2 350 || [[Чили]], [[Боливия]] || [[Қойпаса]] көлі ||[[Тынық мұхит]] |- |829. || [[Вилен]] || [[Сурет:Rennes QuaiZola.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/171817?ysclid=lrv0mmcjqo75810936</ref> || 9 600 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |830. || [[Сазава]] || [[Сурет:Sázava River (CZE) at Kliment's View.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112255/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 |date=2024-12-04 }}</ref> || 4 350 || [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |831. || [[Силь]] || [[Сурет:Galicia.Canon Sil.jpg |орта|100px|]] || 225<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 982 || [[Испания]] || [[Миньо]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |832. || [[Арустук]] || [[Сурет:Aroostook - Pont de l'autoroute 2 au-dessus de la rivière Aroostook.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://verum.wiki/wiki/%D0%90%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 957 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Сент-Джон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |833. || [[Татшеншини]] || [[Сурет:O'Connor Delta in Tatshenshini River.JPG |орта|100px|]] || 225<ref>https://magnitschool.ru/ed3c6d/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 14 000 || [[Канада]] || [[Алсек]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |834. || [[Од]] || [[Сурет:Axat.JPG |орта|100px|]] || 224<ref>https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814094016/https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 |date=2025-08-14 }}</ref> || 6 074 || [[Франция]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |835. || [[Халон]] || [[Сурет:Río Jalón en Terrer.jpg |орта|100px|]] || 224<ref>https://school11bor.ru/20e12/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 338 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |836. || [[Рур]] || [[Сурет:Bergerdenkmal Witten Aussicht.jpg |орта|100px|]] || 221<ref>https://waterresources.ru/reki/rur-pritok-reyna/?ysclid=lrxtp6r6d112251730</ref> || 4 485 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |837. || [[Матакито]] || [[Сурет:Chile.cuencas.hidrograficas.ohigginsymaule.svg |орта|100px|]] || 221<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 6 312 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |838. || [[Силигир]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 220<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000112117600053749-siligir.php?ysclid=lrxudgtf53146396004</ref> || 13 400 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |839. || [[Тьоурсау]] || [[Сурет:Tindfjallajökull Sept. 2004.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17</ref> || 7 530 || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |840. || [[Далэльвен]] || [[Сурет:2006maj09 dalalven sedd fran riksvag 70 mellan avesta och hedemora.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://sinonim.org/t/%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD</ref> || 28 953 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |841. || [[Мондегу]] || [[Сурет: Viaduto do IP3 sobre o Mondego em Penacova.JPG|орта|100px|]] || 220<ref>https://bfjaawards.com/ru/pages/54665-mondego-river--britannica-online-encyclopedia</ref> || 6 644 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |842. || [[Пьяве]] || [[Сурет:Fiume Piave 018.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9F%D1%8C%D1%8F%D0%B2%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 4 127 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |843. || [[Элк]] || [[Сурет:Elkriverbc.jpg |орта|100px|]] || 220<ref>https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130042030/https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 |date=2024-01-30 }}</ref> || 2 450 || [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |844. || [[Лим]] || [[Сурет:Lim Drina.JPG |орта|100px|]] || 220<ref>https://deartravel.ru/5322-reki-bosnii-i-gercegoviny.html</ref> || 5 963 || [[Черногория]], [[Албания]], [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]]|| [[Дрина]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |845. || [[Нишава]] || [[Сурет:Nishava.jpg |орта|100px|]] || 218<ref>https://sinonim.org/t/%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0</ref> || 3 950 || [[Болгария]], [[Сербия]] || [[Оңтүстік Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |846. || [[Сыня]] || [[Сурет:Село Овгорт.JPG |орта|100px|]] || 217<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020300112115300029842-synya.php?ysclid=ls0pa4v2p7659632511</ref> || 13 500 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |847. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/2643100?ysclid=ls1af23of9961679192</ref> || 37 500 || [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |848. || [[Уаиау]] || [[Сурет:Waiau River.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131180912/https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 |date=2024-01-31 }}</ref> || 3 310 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |849. || [[Брда]] || [[Сурет:Bydgoszcz BRE spichrze.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71022/%D0%91%D1%80%D0%B4%D0%B0?ysclid=ls243v2e6d579769607</ref> || 4 700 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |850. || [[Просна]] || [[Сурет:Kalisz-Most sw Wojciecha.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://latitude.to/articles-by-country/pl/poland/195295/prosna</ref> || 4 924 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |851. || [[Ахелоос]] || [[Сурет:Acheloos river narrows 03.jpg |орта|100px|]] || 217<ref>https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240201060433/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 |date=2024-02-01 }}</ref> || 6 329 || [[Грекия]] || [[Ион теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |852. || [[Могами]] || [[Сурет:Mogamigawa-kawakudari.jpg |орта|100px|]] || 216<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/82812/%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%98?ysclid=ls3j2kzuu8145579317</ref> || 7 400 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |853. || [[Уай]] || [[Сурет:River Wye at Hay-on-Wye.jpg |орта|100px|]] || 215<ref>https://waterresources.ru/reki/uay/?ysclid=ls3jgqz2nm962457496</ref> || 4 136 || [[Ұлыбритания]] || [[Северн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |854. || [[Зезере]] || [[Сурет:Lago Azul no Rio Zêzere.JPG |орта|100px|]] || 215<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 5 043|| [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |855. || [[Деруэнт]] || [[Сурет:Hobart-Tasmania-Australia16.JPG |орта|100px|]] || 215<ref>https://waterresources.ru/reki/deruent-reka-tasmaniya/?ysclid=ls48nurb2h132279576</ref> || 9 249 || [[Аустралия]] || [[Сторм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |856. || [[Ингури]] || [[Сурет:Enguri bridge.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://alphapedia.ru/w/Enguri_River</ref> || 4 060 || [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |857. || [[Тэнрю]] || [[Сурет:Tenryū River December 28, 2005.JPG |орта|100px|]] || 213<ref>https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A2%D1%8D%D0%BD%D1%80%D1%8E_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 090 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |858. || [[Уна]] || [[Сурет:Una River Bosanska Krupa 2.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 9 368 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |859. || [[Неретва]] || [[Сурет:Neretva at Mostar2.JPG |орта|100px|]] || 213<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 5 581 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |860. || [[Самур]] || [[Сурет:Река Самур.jpg |орта|100px|]] || 213<ref>https://www.liveinternet.ru/community/2411424/post72910368/</ref> || 7 330 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] || |- |861. || [[Рено]] || [[Сурет:Reno a Casalecchio di Reno (BO).jpg |орта|100px|]] || 211<ref>http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=ls6eghabx6540525140</ref> || 5 040 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |862. || [[Чита]] || [[Сурет:Chita river.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1411663?ysclid=ls6eqykr6m637867010</ref> || 4 200 || [[Ресей]] || [[Ингода]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |863. || [[Кантегир]] || [[Сурет:Kantegir Nauka chester.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113229/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 |date=2024-12-04 }}</ref> || 3 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |864. || [[Нидэльва]] || [[Сурет:Nidelva ved Blakstad.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0?ysclid=ls7tif2p40178305239</ref> || 3 124 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |865. || [[Агано]] || [[Сурет:Agano River.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114040/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}</ref> || 7 710 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |866. || [[Дайман]] || [[Сурет:Puente Río Dayman.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://waterresources.ru/reki/dayman/?ysclid=ls7uvf6xno432953721</ref> || 3 183 || [[Уругвай]] || Уругвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |867. || [[Сухар (өзен)|Сухар]] || [[Сурет:Río Zújar.jpg |орта|100px|]] || 210<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 8 508 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |868. || [[Бразо]] || [[Сурет:BrazeauRiver1.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205181410/https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 |date=2024-02-05 }}</ref> || 10 000 || [[Канада]] || [[Солтүстік Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |869. || [[Семуа]] || [[Сурет:Semois.JPG |орта|100px|]] || 210<ref>https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111124/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%29 |date=2024-12-04 }}</ref> || 1 329 || [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |870. || [[Уаитаки]] || [[Сурет:Waitaki Dam 001.JPG |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 11 820 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |871. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 3 289 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |872. || [[Нявежис]] || [[Сурет:NevezisRiver006.JPG |орта|100px|]] || 209<ref>https://www.birstononemunas.lt/ru/paslaugos-ir-kainos/baidariu-kanoju-marsrutai-ir-kainos/nevezis/</ref> || 6 140 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |873. || [[Тер]] || [[Сурет:Catalonia StQuirzeBesora Ter river.jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 3 010 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |874. || [[Панд-Орей]] || [[Сурет:USACE Albeni Dam Idaho.jpg |орта|100px|]] || 209<ref>https://tepler.ru/strani/canada/edmonton/reka-pand-orey.html?ysclid=lsaozbu6si10449411</ref> || 66 800 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |875. || [[Жагуаран]] || [[Сурет:Río Branco.JPG |орта|100px|]] || 208<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1301409?ysclid=lsapawimr7779104023</ref> || 8188 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |876. || [[Лужнице]] || [[Сурет:Halamsky most.jpg |орта|100px|]] || 208<ref>https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240207180623/https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 |date=2024-02-07 }}</ref> || 4 226 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |877. || [[Барнаулка]] || [[Сурет:Barnaulkariveravgust.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/reki/3-reka-barnaulka?ysclid=lsc400ualx346717206</ref> || 5 720 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |878. || [[Сыда]] || [[Сурет:Вид со второго Тигея - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100018239-syda.php?ysclid=lsc4am6a5i802243251</ref> || 445 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |879. || [[Дрвенца]] || [[Сурет:Złotoria, ujście Drwęcy do Wisły.jpg |орта|100px|]] || 207<ref>https://waterresources.ru/reki/drventsa/?ysclid=lsc4nipeuc40665780</ref> || 5 536 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |880. || [[Йёкюльсау-ау-Фьёдлюм]] || [[Сурет:Iceland near Dettifoss 1972.jpg |орта|100px|]] || 206<ref>https://www.votpusk.ru/article/islandiya/reki-islandii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 7380 || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |881. || [[Байяно (Чипо)]] || || 206<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Bayano</ref> || 5 291 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |882. || [[Дункан]] || [[Сурет:Canada British Columbia relief location map.jpg |орта|100px|]] || 206<ref>https://waterresources.ru/reki/dunkan-reka/?ysclid=lsdk9u898l994627168</ref> || 2 443|| [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |883. || [[Бхагиратхи]] || [[Сурет:Bhagirathi River at Gangotri.JPG |орта|100px|]] || 205<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1367242</ref>|| 6 921 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |884. || [[Амека]] || [[Сурет:Rio Ameca.jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ameca</ref>|| 12 214 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |885. || [[Вислок]] || [[Сурет:Wisłok (Besko).jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref>|| 3 528 || [[Польша]] || [[Сан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |886. || [[Пиньос]] || [[Сурет:Tempi1.jpg |орта|100px|]] || 205<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 10 700 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |887. || [[Мёша]] || [[Сурет:Река Мёша - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://waterresources.ru/reki/myosha/?ysclid=lsf0jnc2xc437844128</ref> || 4 180 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |888. || [[Кюмийоки]] || [[Сурет:Kymijoki 1.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1311891</ref> || 37 200 || [[Финляндия]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |889. || [[Митта-Митта]] || [[Сурет:Mitta Mitta in full flow through drought - 6543.jpg |орта|100px|]] || 204<ref>https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 10 062 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |890. || [[Орети]] || [[Сурет: Oreti River near Lumsden.jpg|орта|100px|]] || 203<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8</ref> || 1 160 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |891. || [[Мяркис]] || [[Сурет:Merkine Merkys.JPG |орта|100px|]] || 203<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Merkys</ref> || 4 440 || [[Литва]], [[Белорусь]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |892. || [[Желтура]] || [[Сурет:Zheltura-1.JPG |орта|100px|]] || 202<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000112116300008328-zheltura-(aczargain-gol,-czehltehry.php?ysclid=lshtlhlvre884840459</ref> || 5 320 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Джида]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |893. || [[Тимок]] || [[Сурет:April2003 (22) Timok.JPG |орта|100px|]] || 202<ref>https://toplist.info/top/timok-29031.htm</ref> || 4 666 || [[Сербия]], [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |894. || [[Миния]] || [[Сурет:Minija (Mingē) - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 202<ref>https://www.itinari.com/ru/lithuania-for-thrill-seekers-kayaking-in-minija-river-vwis</ref> || 2 980 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |895. || [[Алагон]] || [[Сурет:Rio Alagon Sotoserrano 015.jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://waterresources.ru/reki/alagon-reka/?ysclid=lsihg2z2c3984776068</ref> || 7 000 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |896. || [[Люда Камчия]] || [[Сурет:Gradets-Galata-1.jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 1 612 || [[Болгария]] || [[Камчия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |897. || [[Храми]] || [[Сурет:Bridge over the Khrami in Imiri, Georgia..jpg |орта|100px|]] || 201<ref>https://rybalka.tv/water/reki/reka-hrami/</ref> || 8 340 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Кура өзенінің саласы || |- |898. || [[Дудинка]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 200<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100106466-dudinka.php?ysclid=lsj9p6mzj6657004035</ref>|| 5 970 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |899. || [[Ниссан]] || [[Сурет:Nissan.JPG |орта|100px|]] || 200<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18</ref> || 2 648 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |900. || [[Лулонга]] || [[Сурет:Port of Basankusu and River Lulonga.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B0</ref>|| 77 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |901. || [[Монгала]] || [[Сурет:CH-NB - Belgisch-Kongo, Fluss Mongala- Alltagsszene - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-25-076.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 52 200 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |902. || [[Маникуаган]] || [[Сурет:Manic-5 and Manic-5-PA overview.jpg |орта|100px|]] || 200<ref>https://mapcarta.com/24594540</ref> || 11 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |903. || [[Миссисипи]] || [[Сурет:Galetta ON.JPG |орта|100px|]] || 200<ref>https://likefrend.ru/stati/11655-missisipi-pritok-ottavy.html</ref> || 4 450 || [[Канада]] || Оттава өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |904. || [[Рестигуш]] || [[Сурет:View Of Campbellton.jpeg |орта|100px|]] || 200<ref>https://www.tourmesto.ru/reka_restigush_restigouche_river.html{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 12 820 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |905. || [[Пирсагат]] || [[Сурет:Pirsaat valley.jpg |орта|100px|]] || 199<ref>https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240214181328/https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 |date=2024-02-14 }}</ref> || 2 280 || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |906. || [[Уаско]] || [[Сурет:CabeceraRioHuasco.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stikss.ru/55de79b/%D0%A3%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 9 857 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |907. || [[Вда]] || [[Сурет:Most kolejowy Chojnice - Tczew nad Wdą.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B4%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref>|| 2 325 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |908. || [[Сумгаит]] || [[Сурет:Sumqayıtçay 5.jpg |орта|100px|]] || 198<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B8%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1800 || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] || |- |909. || [[Арагон]] || [[Сурет:El rio Aragon visto desde lo alto del barranco de Penalen.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>http://larivera.info/encyclopaedia/rio/aragon/</ref>|| 8 524 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |910. || [[Симилкамин]] || [[Сурет:Similkameen River near Nighthawk WA.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD</ref> || 7 600 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Оканоган]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |911. || [[Русенски Лом]] || [[Сурет:Basarbovo2.jpg |орта|100px|]] || 197<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 1 547 || [[Болгария]] ||[[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |912. || [[Нера]] || [[Сурет:Nera river, Republic Sakha, Russia.jpg |орта|100px|]] || 196<ref>https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18050000212117700044722-nera.php?ysclid=lsoyquf9yd458383157</ref> || 24 500 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |913. || [[Симанто]] || [[Сурет:Shimanto River And Iwama Bridge 1.jpg |орта|100px|]] || 196<ref>https://visitjapan.ru/spot/799?ysclid=lsoz120vea667143728</ref> || 2 270|| [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |914. || [[Шатт-эль-Араб]] || [[Сурет:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%82-%D1%8D%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1 000 000 || [[Ирак]], [[Иран]] || [[Парсы шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]] |- |915. || [[Зилупе (Синяя)]] || [[Сурет:Река Синяя Красногородск 04.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%97%D0%B8%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 2 040 || [[Ресей]], [[Латвия]], [[Беларусь]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |916. || [[Тихуана]] || [[Сурет:Tijuana River National Estuarine Research Reserve coastline.jpg |орта|100px|]] || 195<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1650067</ref> || 4 532 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |917. || [[Чая]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png|орта|100px|]] || 194<ref>https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113040/https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 |date=2024-12-04 }}</ref> || 27 200 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |918. || [[Го]] || [[Сурет:Tomoe bridge Miyoshi.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://waterresources.ru/reki/go-reka/?ysclid=lsqgaj61ux204079886</ref> || 3 900 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |919. || [[Йосино]] || [[Сурет:Ohashi-2303-r1.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%99%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 3 750 || [[Жапония]] || Наруто бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |920. || [[Харама]] || [[Сурет:Jarama Titulcia.jpg |орта|100px|]] || 194<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 11 596 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |921. || [[Сигуэла]] || [[Сурет:Rio Ciguela. Villarta de San Juan.JPG |орта|100px|]] || 194<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 11 970 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |922. || [[Галлатин]] || [[Сурет:LowerGallatinRiverNearManhattan.jpg |орта|100px|]] || 193<ref>https://infoteach.ru/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD{{Deadlink|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |923. || [[Рангитаики]] || [[Сурет:Rangitaiki River.jpg |орта|100px|]] || 193 || 2 849 || [[Жаңа Зеландия]] ||мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |924. || [[Кемь]] || [[Сурет:Кемь река.jpg |орта|100px|]] || 191<ref>https://wiki-karelia.ru/articles/priroda-i-puteshestviya/reka-kem/?ysclid=lst8zmoof5314551109</ref> || 27 700 || [[Ресей]] || [[Ақ теңіз]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |925. || [[Мемеле]] || [[Сурет:4201NemunelisBauskeje.jpg |орта|100px|]] || 191<ref>https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 4 050 || [[Литва]], [[Латвия]] || [[Лиелупа]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |926. || [[Ольо]] || [[Сурет:Soncino Orzinuovi ponte Oglio.JPG |орта|100px|]] || 191<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 6 649 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |927. || [[Овенс]] || [[Сурет:WangarattaOvensRiver.JPG |орта|100px|]] || 191<ref>https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ovens</ref> || 7 778 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]] |- |928. || [[Эн]] || [[Сурет:Pont-du-Navoy02.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%AD%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 3 630 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |929. || [[Барроу]] || [[Сурет:Leighlinbridge3836.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://womanadvice.ru/reki-irladnii?ysclid=lsuormi8h6699030822</ref> || 3 067 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |930. || [[Саррая]] || [[Сурет:Rio Sorraia - Benavente - Portugal (384988905).jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 7 556 || [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]] |- |931. || [[Самбра]] || [[Сурет:Namur JPG02.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%80?ysclid=lsupduo94209911589</ref> || 2 740 || [[Франция]], [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |932. || [[Бассак]] || [[Сурет:Bassac.jpg |орта|100px|]] || 190<ref>https://alphapedia.ru/w/Bassac_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221180708/https://alphapedia.ru/w/Bassac_River |date=2024-02-21 }}</ref> || 8 100 || [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |933. || [[Артур]] || [[Сурет:Arthur River mouth.jpg |орта|100px|]] || 189<ref>https://deartravel.ru/4595-reki-avstralii.html</ref> || 2 492 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]] |- |934. || [[Вит]] || [[Сурет:VitRiveratToros.JPG |орта|100px|]] || 189<ref>https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221182823/https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html |date=2024-02-21 }}</ref> || 3 220 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |935. || [[Тверца]] || [[Сурет:Река Тверца.jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114726/https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 |date=2024-12-04 }}</ref> || 6 510 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || |- |936. || [[Огре]] || [[Сурет:Ogre river (2009).jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9E%D0%B3%D1%80%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)</ref> || 1 730 || [[Латвия]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |937. || [[Тей]] || [[Сурет:St. Matthew's Church and Smeaton's Bridge.jpg |орта|100px|]] || 188<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 6 216 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |938. || [[Требишница]] || [[Сурет:Trebinje River.jpg |орта|100px|]] || 187<ref>https://dergachev-va.livejournal.com/167031.html</ref> || 4 926 || [[Босния және Герцеговина]], [[Хорватия]], [[Черногория]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |939. || [[Босут]] || [[Сурет:Bosut - Rokovci-Andrijasevci 4.jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%83%D1%82</ref> || 3 097 || [[Хорватия]], [[Сербия]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |940. || [[Гордон]] || [[Сурет:Gordon river-hbm.jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240223182547/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-02-23 }}</ref> || 4974 || [[Аустралия]] || Маккуари шығанағы ||[[Үнді мұхиты]] |- |941. || [[Ахурян]] || [[Сурет:Akhurian Arpaçay River (4217722053).jpg |орта|100px|]] || 186<ref>https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152051/?ysclid=lsyzrlir6s542101880</ref> || 9 670 || [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы || |- |942. || [[Йиглава]] || [[Сурет:Pribyslavice jihlava river.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%B8</ref> || 3 117 || [[Чехия]] || [[Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |943. || [[Литл-Саскачеван]] || [[Сурет:Little Saskatchewan River Minnedosa.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%A1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD</ref> || 4 100 || [[Канада]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |944. || [[Оканоган]] || [[Сурет:Omak, WA - bridge across the Okanagan River.jpg |орта|100px|]] || 185<ref>https://openarium.ru/poi/85976394/?ysclid=lt0e9m2mnu468068301</ref> || 21 238 || [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]] |- |945. || [[Тертер]] || [[Сурет:Charektar004.JPG |орта|100px|]] || 184<ref>https://gufo.me/dict/bse/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80?ysclid=lt0ekxgorl677110333</ref> || 2 650 || [[Әзірбайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |946. || [[Шур]] || [[Сурет:IMG SuirHolycross4788.jpg |орта|100px|]] || 183<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 3 610 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |947. || [[Манавату]] || [[Сурет:Manawatu Gorge New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://zamons.com/ru/article/2069804-reka-manavatu-reka-novaia-zelandiia{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 5 947 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] || [[Тынық мұхит]] |- |948. || [[Гуадалопе]] || [[Сурет:Alcaniz, Vista.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19</ref> || 3 890 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |949. || [[Фехте]] || [[Сурет:Vechte.jpg |орта|100px|]] || 182<ref>https://posts24.ru/%D0%A4%D0%B5%D1%85%D1%82%D0%B5{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 3 780 || [[Германия]], [[Нидерланд]] || [[Зварте-Ватер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |950. || [[Юмиж]] || [[Сурет:Юмиж 25.jpg |орта|100px|]] || 180<ref>https://textual.ru/gvr/index.php?card=160305</ref> || 1 825 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |951. || [[Ивалойоки]] || [[Сурет:Ivalon kirkko ja Ivalojoki.JPG |орта|100px|]] || 180<ref>https://openarium.ru/poi/29101480/?ysclid=lt1uidud2r53799992</ref> || 18 516 || [[Финляндия]] || Инариярви көлі ||[[Атлант мұхиты]] |- |952. || [[Итата]] || [[Сурет:Nipas y rio Itata.jpg |орта|100px|]] || 180<ref>https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=20</ref> || 11 385 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |953. || [[Тамега]] || [[Сурет:Madalena.jpg |орта|100px|]] || 180 || 3 200 || [[Испания]], [[Португалия]] || Дуэро өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |954. || [[Рей]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 180 || 11 000 || [[Канада]] || Коронейшен шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |955. || [[Турианчай]] || [[Сурет:Türyançay - panoramio (1).jpg |орта|100px|]] || 180 || 1 840 || [[Әзербайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы || |- |956. || [[Оркла]] || [[Сурет:Orkanger 03.jpg |орта|100px|]] || 179 || 3 053 || [[Норвегия]] || Оркдалсфьорд шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |957. || [[Скьяульвандафльоут]] || [[Сурет:Islande cascade Aldeyjarfoss.jpg |орта|100px|]] || 178 || ? || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |958. || [[Воротан]] || [[Сурет:Sisian Bridge.JPG |орта|100px|]] || 178 || 5 650 || [[Армения]], [[Әзербайжан]] || [[Акера]] өзенінің саласы || |- |959. || [[Буллер]] || [[Сурет:Buller River near Berlins.jpg |орта|100px|]] || 177 || 6 501 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]] |- |960. || [[Ла-Вилла]] || [[Сурет:Caudaloso Río La Villa.jpg |орта|100px|]] || 177 || 1 284 || [[Панама]] || Панама шығанағы ||[[Тынық мұхит]] |- |961. || [[Альберче]] || [[Сурет:Alberche Aldea del Fresno 2.jpg |орта|100px|]] || 177 || 4 108 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |962. || [[Вольтурно]] || [[Сурет:Volturno 017.jpg |орта|100px|]] || 177 || 5 550 || [[ Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |963. || [[Вердон]] || [[Сурет:Gorges du Verdon River from Bottom 0364.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 218 || [[Франция]] || [[Дюранс]] өзенінің саласы ||Португалия |- |964. || [[Ритупе (Утроя)]] || [[Сурет:Rītupe pie Kārsavas.jpg |орта|100px|]] || 176 || 3 000 || [[Латвия]], [[Ресей]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |965. || [[Гудено]] || [[Сурет:Gudenåen-Svostrup.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 643 || [[Дания]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |966. || [[Темс (Уаихоу)]] || [[Сурет:Waihouriver.jpg |орта|100px|]] || 175 || 2 000 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |967. || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado, región de Antofagasta, Chile.JPG |орта|100px|]] || 175 || 7 575 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |968. || [[Саду]] || [[Сурет:2007.03.23.pt.AlcacerdoSal.PonteFerro.Nova.jpg |орта|100px|]] || 175 || 7 640 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |969. || [[Гандер]] || [[Сурет:Gander River, Newfoundland, Canada.jpg |орта|100px|]] || 175 || 5 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] |- |970. || [[Хантайка]] || [[Сурет:Большой Хантайский порог в наши дни.jpg |орта|100px|]] || 174 || 30 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |971. || [[Каутин]] || [[Сурет:Rio Cautín.jpg |орта|100px|]] || 174 || 3 100 || [[Чили]] || [[Империаль]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |972. || [[Свратка]] || [[Сурет:Soutok Svratky a Svitavy za obvyklých podmínek.jpg |орта|100px|]] || 174 || 7 118 || [[Чехия]] || [[Дие (өзен)|Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |973. || [[Хьюон]] || [[Сурет:HuonRiver Tasmania.jpg |орта|100px|]] || 174 || 3041 || [[Аустралия]] || Д'Антркасто бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |974. || [[Аракава]] || [[Сурет:AraKawa2004-12.jpg |орта|100px|]] || 173 || 2 940 || [[Жапония]] || [[Токио шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |975. || [[Зауэр]] || [[Сурет:Michelau - Sûre.jpg |орта|100px|]] || 173 || 4 259 || [[Германия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]] || [[Мозель]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |976. || [[Дисна]] || [[Сурет:Германавічы. 11.jpg |орта|100px|]] || 173 || 8 180 || [[Литва]], [[Беларусь]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |977. || [[Бакы]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 172 || 3 020 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]] |- |978. || [[Оңтүстік Кельтма]] || [[Сурет:Мельница. Южная Кельтма.1890.Юлий Шокальский.jpg |орта|100px|]] || 172 || 5 270 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы || |- |979. || [[Мохака]] || [[Сурет:Scenery on the Grade 2 Mohaka River.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 357 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |980. || [[Юра]] || [[Сурет:JūraTiesPajūriu.JPG |орта|100px|]] || 172 || 3 990 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |981. || [[Спей]] || [[Сурет:River Spey 2005 Apr.jpg |орта|100px|]] || 172 || 3 008 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |982. || [[Клайд]] || [[Сурет:Wfm kingston bridge.jpg |орта|100px|]] || 172 || 4 100 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |983. || [[Тальяменто]] || [[Сурет:Veduta aerea pzoo.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 916 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |984. || [[Кодори]] || [[Сурет:Кодор 2018-11-01.jpg |орта|100px|]] || 170 || 2 051 || [[Абхазия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |985. || [[Эльки]] || [[Сурет:Elqui valley view from Puclaro dam - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 170 || 9 826 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]] |- |986. || [[Качапоаль]] || [[Сурет:Reserva Rio Cipreses Hualo.jpg |орта|100px|]] || 170 || 6 370 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |987. || [[Лаха]] || [[Сурет:Salto Las Chilcas.jpg |орта|100px|]] || 170 || 4 040 || [[Чили]] || [[Био-Био]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |988. || [[Бейкер]] || [[Сурет:Río Baker 03.jpg |орта|100px|]] || 170 || 26 726 || [[Чили]] || [[Бейкер шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |989. || [[Орн]] || [[Сурет:FranceNormandieMutrecyMaizetOrne.jpg |орта|100px|]] || 170 || 2 932 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]] |- |990. || [[Задьва]] || [[Сурет:Szolnok, Nyáry Lőrinc híd, Zagyva1.jpg |орта|100px|]] || 170 || 5 677 || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |991. || [[Акера]] || [[Сурет:Berdzor075.JPG |орта|100px|]] || 170 || 2970 || [[Әзербайжан]], [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы || |- |992. || [[Арьеж]] || [[Сурет:N20-ariège2.jpg |орта|100px|]] || 170 || 3 860 || [[Андорра]], [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] |- |993. || [[Уаирау]] || [[Сурет:Wairau Valley.jpg |орта|100px|]] ||169 || 4 222 || [[Жаңа Зеландия]] || Кука бұғазы ||[[Тынық мұхит]] |- |994. || [[Пасленка]] || [[Сурет:Powalone drzewa - rzeka Pasłęka.jpg |орта|100px|]] || 169 || 2 295 || [[Польша]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]] |- |995. || [[Наньсихэ]] || [[Сурет:Hekou-Lao Cai Railway Bridge - P1380515.JPG |орта|100px|]] || 169 || 3 354 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |996. || [[Клондайк]] || [[Сурет:Klondike River crossing Dempster Highway 1.JPG |орта|100px|]] || 168 || 8 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |997. || [[Ои]] || [[Сурет:Kawanehon Oi 14.jpg |орта|100px|]] || 168 || 1 985 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]] |- |998. || [[Рега]] || [[Сурет:Zakole Regi.jpg |орта|100px|]] || 168 || 2 725 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |- |999. || [[Тингиририка]] || [[Сурет:Puente de Tinguiririca.JPG |орта|100px|]] || 167 || 4 730 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]] |- |1000. || [[Блэкуотер]] || [[Сурет:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg |орта|100px|]] || 167 || 3 324 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]] |} == Тағыда қараңыз == * [[Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Өзендер]] 8gs9jtlc2yif4unqqsqpwxv5154em3l Төленді Арыстанбеков 0 713062 3642671 3210625 2026-08-14T05:21:35Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642671 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2023}} {{Тұлға |Есімі = Төленді Арыстанбеков |Сурет = ТА.png |Туған күні = 15.08.1939 |Туған жері = [[Бөрлі (Қостанай облысы)|Бөрлі]], [[Қостанай облысы]] |Қайтыс болған күні = 16.11.2002 |Қайтыс болған жері = [[Қостанай]], [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}}→{{Байрақ|Қазақстан}} |Мансабы = Жазба және айтыскер ақын, аудитор, Қазақстан Республикасы Аудиторлар Палатасының мүшесі |Жұбайы = Арыстанбекова Елена Хамитқызы |Балалары = Ұлдары: Бақытбек (1962 жылы туған), Дәуренбек (1964), Исламбек (1965), Қайырбек (1970), Жәнібек (1977);<br />Қыздары: Мира (1968), Базаркүл (1975). |Марапаттары = }} '''Төленді Арыстанбеков''' ([[15 тамыз]] [[1939 жыл|1939]]; [[Бөрлі (Қостанай облысы)|Бөрлі]], [[Қостанай облысы]] — [[16 қараша]] [[2002 жыл|2002]], [[Қостанай]], [[Қазақстан]]) — Қазақстан Республикасы Аудиторлардың арасынан шыққан тұңғыш жазба және айтыскер [[ақын]]. Облыстық ақындар айтыстарының жүлдегері. == Қызмет жолы == Арғынның [[Шақшақ]] — Томай руынан шыққан * 1959 жылы [[Қазақстанның тұңғыш мектептері|Торғайдағы Ыбырай Алтынсарин атындағы орта мектепті]] бітірді. * 1961 жылы [https://kchk.edu.kz/?page_id=2101&lang=kz Қостанай ауыл шаруашылығы техникумын] тәмамдады. * 1964-1965 жылдары С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде дәріс алды. * 1971-1976 жылдары [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтында]] «экономист-бухгалтер» мамандығын алып шықты. * 1962-1995 ж.ж. Қостанай және Торғай облыстарында бірнеше ауыл шаруашылық мекемелерінде бас экономист, бас бухгалтер қызметтерін атқарды. * 1996-2002 ж.ж. тәуелсіз «Қостанай-Факторинг» Аудиторлық фирмасының негізін қалаушы, Бас директоры, [https://www.audit.kz/ Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының] толық мүшесі. == Шығармашылығы == * Тұңғыш өлеңдері Қостанай, Торғай облыстарының және аудандық газеттерінде жарияланды (1957-1960 ж.ж.). * Қаламы ұшталғасын, шеберлігі артқасын үздік өлеңдері республикалық баспаларда жариялана бастады (Жас Алаш (Лениншіл жас), Жалын, Жұлдыз т.б.). ==== Ұлттық мүдде мен патриотизм тақырыбы бойынша ==== * - Тәуелсіздік жыры; * - Жеңіс күніне; * - Төрт құбылам бар менің; * - Мәңгі жаса қазағым; * - Ата заң; * - т.б. ==== Туған жер мен туған өңір бойынша ==== * - Тобылдың толқындары-ай; * - Қостанай, бір өзіңе махаббатым; * - Қыздай сұлу Қостанай, мәңгі жаса; * - Қостанайдың аққу ару қызына; * - «Қостанай таңы» газетіне; * - Туған жерім – Қарабалығым; * - Қостанайдың көшесі; * - Туған жер ең биікке шығарғаным; * - Туған ел Ақмола; * - т.б. ==== Ұлы тұлғаларға арнаған өлеңдері ==== * - Ахаңа; * - Мұхтар аға; * - Жамбыл баба тойына; * - Мұқағалимен сырласу; * - Нұржан ата; * - Пушкинмен сырласу; * - т.б. ==== Махаббат тақырыбы бойынша ==== * - Талай сыр жатыр ашылмай; * - Тойда бүгін қыздар көп; * - Жігіт сыры; * - Асыл жарым; * - Қарындас, қарай берші; * - т.б. * ==== Өзге де тақырыптар бойыша ==== * - Көңіліміз кең болсын; * - Жел; * - Алғыс туралы ой; * - Бұл қазақта ырым көп; * - Тазалық туралы; * - Бажалар; * - Көршілерім; * - т.б. == Музыка == Төленді Арыстанбеков бірнеше ән мәтіндерінің авторы. * "Тобылдың толқындары-ай" (музыкасы Әбдіғани Бәзілханұлыныкі) == Өлеңдер жинағы == # Төленді Арыстанбековтің алғашқы өлеңдер жинағы 2010-2012 жылдары Қостанай қаласының типографиясында жарияланды. # 2023 жылы "Тобылдың толқындары-ай" атты өлеңдер жинағы Алматы қаласының «Arshyn» баспасында шығарылды. ӘӨЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5Қаз) А 86 == Демеушілігі == * 1996-2002 ж.ж. «Қостанай-Факторинг» аудиторлық фирмасы мұқтаж кісілер мен әлеуметтік жағынан осал жанұяларға да, Қостанай қаласының мешітіне де демеушілік етті. Айта кететін жайт, Мешіттің шаруашылық сұрақтары бойынша аудиторлық бағалауды тегін жасаған. == Отбасы == [[Сурет:Толенди Арыстанбеков.png|оңға|сүрмесіз]] Өмірлік серігі, жары – Арыстанбекова Елена Хамитқызы. Ұлдары – Бақытбек (1962 жылы туған), Дәуренбек (1964), Исламбек (1965), Қайырбек (1970), Жәнібек (1977); Қыздары - Мира (1968), Базаркүл (1975). == Дереккөздер == <ref>[https://kazneb.kz/FileStore/dataFiles/56/9d/1670004/content/full.pdf?time=1694501327716&key=7054b9a4716023aa54305da5eac9629f&isPortal=true]</ref> ''Төленді Арыстанбеков.'' ТОБЫЛДЫҢ ТОЛҚЫНДАРЫ <small>(неопр.)</small> / ред. Серік Әкірамұлы. — Алматы: АСТ, 2023. — 122 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 978-601-7560-24-9</nowiki>. <ref>[https://www.kstounb.kz/kz/bd/kostanai?node=19352&vis=mobile] </ref> ''Төленді Арыстанбеков.'' Таңы боп Костанайдың арайладың <small>(казах.)</small> // Қостанай таңы : газета. — 1998. — 11 August. 009y8iufgrs3x7mechv6ftn9hxs5rxl Үржар әуежайы 0 713690 3642693 3575745 2026-08-14T06:53:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642693 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Үржар әуежайы</center><center>{{lang-kk|[[Латын тілі|лат]]. Úrjar áýejaıy}}</center> | nativename-a = | nativename-r = | image = Urzhar Airport.JPG | image-width = 300 | IATA = UZR | ICAO = UASU <center>{{Location map|Қазақстан Абай облысы|width=300|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=UZR|position=right |lat_deg=47|lat_min=05|lat_sec=00|lat_dir=N |lon_deg=081|lon_min=36|lon_sec=00|lon_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Абай облысы]]нда орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = [[SCAT]] әуекомпаниясы, [[Qazaq Air]] | city-served = [[Үржар (ауыл)]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1,821 | elevation-m = 555 | coordinates = {{Coord|47|05|00|N|081|36|00|E|type:airport}} | website = | metric-elev = yes | metric-rwy = yes | r1-number = 12/30 | r1-length-f = 6,562 | r1-length-m = 2,000 | r1-surface = [[Асфальт]] | stat-year = 2025 | stat1-header = Жолаушы | stat1-data = {{өсім}} 18 396 адам (2025) | stat2-header = | stat2-data = | footnotes = }} '''Үржар әуежайы''' — [[Үржар (ауыл)|Үржар ауылының]] әуежайы, [[Алакөл]] көлінің жанында. == Тарихы == Әуежай [[2008 жыл]]ы жұмысын бастады <ref name="arna">https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515094536/https://www.arnapress.kz/transport-i-perevozki/220252-urdzharskiy-aeroport-zarabotaet-k-nachalu-tursezona-na-alakole |date=2023-05-15 }}</ref>. [[2021 жыл]]дың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya</ref>https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. Жаңартудан кейін әуежай заманауи [[Embraer 190]], [[Bombardier Q Series|Bombardier Q-400]], [[Bombardier|Bombardier CRJ-200]] ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары [[2021 жыл]]дың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім [[2022 жыл]]дың жазына ауыстырылды<ref name="arna"/><ref>https://www.caravan.kz/news/v-aehroportakh-na-alakole-prodolzhayutsya-remontnye-raboty-848321/</ref>. Нәтижесінде қайта құру тек [[2022 жыл]]дың [[қараша]]сында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/ 2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы [[Алматы]] және [[Астана]] бағыттарында тасымалдаушы болды<ref>https://kapital.kz/gosudarstvo/107263/kogda-zavershit-sya-rekonstruktsiya-aeroportov-usharala-i-urdzhara.html</ref><ref>https://el.kz/ru/otdykh_na_alakole-_kogda_zakonchatsya_raboty_v_aeroportakh_usharala_i_urdzhara_44454/</ref>. == Әуе компаниялары мен бағыттар == [[2025 жыл]]дың [[шілде]] айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады) ===Күнделікті рейс=== [[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Алматы]]<br> [[Алматы]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]]<br> [[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Астана]]<br> [[Астана]] → [[Үржар (ауыл)|Үржар]]. ===Сирек рейс=== [[Үржар (ауыл)|Үржар]] → [[Семей]] == Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері == {| class="wikitable" |- !Әуежай аты !! Әуежайға ұшатын түрі !! Ел |- | [[Qazaq Air]]|| [[Dash-8]]|| {{байрақ|Қазақстан}} |- | [[SCAT]] || [[Bombardier CRJ|Bombarider CRJ-200]] || {{байрақ|Қазақстан}} |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан әуежайлары]] [[Санат:Абай облысы әуежайлары]] s0s8336t33uc79me2qa3xr5f5y7l0f4 Хотандық сақ тілі 0 715502 3642534 3458744 2026-08-13T15:01:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642534 wikitext text/x-wiki {{Тілдер|рейтинг=|классификация=Үндіеуропалық отбасы :Үнді-иран тармағы ::Иран тобы :::Оңтүстік-<br />шығыс топшасы|ISO1=-|ISO2=kho|ISO3=kho|елдер=Хотан|аты=Хотандық сақ тілі|өз атауы=hvatanau, hvanau|жазу=Брахми жазу|санаты=[[Еуразия тілдері]]|аймақтар=Шыңжаң}} __МАЗМҰНСЫЗ__ [[Сурет:Khotanese_animal_zodiac_BLI6_OR11252_1R2_1.jpg|нобай|Хотандық жануар зодиак BLI6 OR11252 1R2 1]] [[Сурет:Khotanese_Verses_BLE4_IOLKHOT50_4R1_1.jpg|нобай|Хотан жырлары BLE4 IOLKHOT50 4R1 1]] [[Сурет:Book_of_Zambasta_BLX3542_OR9614_5R1_1.jpg|нобай|Замбаста BLX3542 OR9614 5R1 кітабы 1]] '''Хотандық сақ тілі''' (хотан тілі) — [[Сақтар|сақ]] тілдерінің бірі, [[Хотан|Хотан оазисінде]] (оңтүстік Тарим ойпатында) болған шығыс ирандық топ. Оазистің ресми тілі және бай [[Буддизм|буддалық]] әдебиетінің тілі. Хотандық сақ тілі көптеген сутраларда, құжаттарда, соның ішінде сөз тіркестерінде және 200 парақтан тұратын «Замбаста кітабында», түркі-хотан сақ сөздігінде және т. б. жақсы зерттелген және расталған. Герценберг хотандық сақ фонетикасын зерттеудің салыстырмалы-тарихи әдісіне сүйене отырып, хотандық сақ тілінің дамуындағы келесі кезеңдерді анықтады: қарапайым сақ, хотанға дейінгі сақ және ерте хотан сақтарының жазба деректері (хотан оазисінің өзекті тілі, «Замбаста кітабы», бірнеше сутралар мен құжаттар) және марқұм хотан сақ (тұрфан тілі, іскерлік құжаттар, сөз тіркестері, жол қызметкерлері)<ref name="Караван" />. Л. Г. Герценбергтің бақылауы бойынша, хотандық сақтардың тіліндегі бірқатар сөздер авесталық «дева» сөздерін жалғастырады: kamalä «бас», авест. камәрәδә «жын басы», kṣīa «мұғалім» қараңыз. Авест. t̰kaēša- «жалған ілім», бұл авестандар мен хотандық сақтардың ежелгі ата-бабалары арасындағы қарама-қайшылықты көрсетуі мүмкін және қандай да бір жолмен Орталық Азия сақтарының зороастризмдік емес діні туралы гипотезаны растайды<ref name="Караван" />. Бұл мысалдарға мыналарды қосуға болады: * ggalū «отбасы» (*garduv-<gard- дегеннен) (DKS, 96), * gaṇḍye «ғимарат» бастап *garganta- (DKS, 79), авест. gәrәδә «жынның үйі» қараңыз; * hīnā- «әскер» (DKS, 590), авест. haēnā- «жау әскері» қараңыз; * paśa uda- *pa(ti)-zafta-дан «ауыз» (DKS, 000), авест. zafar- «жынның аузы» қараңыз; * ggośtä- «қол» (DKS, 16) *gabasti- «қол», авест. gava- «жын қол, табан» т. б. қараңыз. Айта кетерлігі, хотандық сақ сөзі ''urmaysde'', ''aurmaysde'' (DKS, 52, 59) жоғарғы тәңір Ахурамазданы емес, кәдімгі күнді<ref>Bailey H. W. [https://iranicaonline.org/articles/balysa-khotan-saka-barza-tumsuq-saka-a-word-adapted-to-buddhist-use-for-the-transcendental-buddha «BALYSA-»]{{ref-en}} — [[Encyclopædia Iranica]], 1988.</ref> білдіреді, мысалы, хорезмдік ''rēmažd'' және ишкашим ''rēmuz'' сөздерінде can bemuzse (the), кейінгі зороастризм ықпалының нәтижесі деп саналады). Ол өзінің архаикалық грамматикасымен басқа орталық ирандық тілдерден ерекшеленеді: 7 жағдайға дейін, етістіктің осы шақтағы активті және медиальды жалғауы, өткен шақтағы жалғаудың 2 түрі. Сөздік буддистік-[[санскрит]]тік сөздердің көп санымен және буддистік терминдердің ізімен сипатталады. Мәтіндерде тілдің екі түрін ажыратуға болады: анағұрлым архаикалық және кейінірек, флексияның күйреуі бар, ол Дунхуандағы хотандық колонияда дамыған<ref>Герценберг Л. Г. «Хотаноса́кский язы́к» // Лингвистический энциклопедический словарь. Главный редактор: В. Н. Ярцева. Москва, «Советская энциклопедия<nowiki/>», 1990.</ref>. 11 ғасырдың басында Хотанды мұсылман [[Қарахан мемлекеті|Қараханидтері]] жаулап алды, будда мәдениетімен байланысты жазу мен тіл жойылды. == Басқа сақ тілдері == [[Сурет:Dandan_Uiliq_Khotanese_ms_British_Library_Khot_4-1.jpeg|нобай|Хотанның солтүстік-шығысындағы Дандан-Ойлықтан алынған хотандық сақ тіліндегі қолжазба. [[Британдық кітапхана|Британ кітапханасында]] сақталған]] Орталық Азиядағы мына сақ тілдері де азырақ белгілі: * '''тумшуктық сақ''' (б. з. VII ғ.) — Такламакан шөлінің солтүстігіндегі [[Тумшук]] қаласы. Тохар тілдерімен байланыста болды; * '''муртуқтық сақ''' — «Кармавакан» мәтінінен белгілі Такламаканның батысындағы Қашқардың шығысындағы Муртуқ; * '''үнділік сақ''' — аз ғана сөзден белгілі үнді шакья жаулап алушыларының тілі; * '''қашқардық сақ''' — Такламаканның батысындағы [[Қашқар]], қытай деректеріндегі жанама мәліметтерден ғана белгілі, [[Махмұд Қашқари]]дың бірқатар сөздері; * '''крорайиндік сақ''' — Лоулан, Хотан оазисінің шығысында, [[Пракриттер|Пракрит]] тілінен алынған бірнеше сөздер<ref name="Караван">Артур Амбарцумян «Леонард Георгиевич Герценбергті еске алу» // Иран Ислам Республикасының Ресей Федерациясындағы елшілігі жанындағы мәдени өкілдік: [http://www.vostokoved.ru/images/stories/pdf/karavan_20.pdf Караван. № 02]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ақпан 2013 ж. 13-б.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Дунхуан қолжазбалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Герценберг Л. Г. Хотандық сақ тілі. — М.: Ғылым (ГРВЛ), 1965. — 155 с. — (Азия және Африка халықтарының тілдері). * Герценберг Л. Г. Хотандық сақ Сангхата сутрасының фрагменттері // Осетин филологиясы. — Орджоникидзе, 1981 ж. — 2 шығарылым. — 22—26 беттері. == Сілтемелер == * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#khot Хотандық сақ TITUS туралы мәтіндер] * [http://www.bbaw.de/forschung/turfanforschung/dta/ks/dta_ks0001.html Хотансақ мәтіні.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919054554/http://www.bbaw.de/forschung/turfanforschung/dta/ks/dta_ks0001.html |date=2011-09-19 }} [http://www.bbaw.de/forschung/turfanforschung/dta/ks/dta_ks0001.html (Turfanforschung. Digitales Turfan-Archiv.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919054554/http://www.bbaw.de/forschung/turfanforschung/dta/ks/dta_ks0001.html |date=2011-09-19 }} Архивная копия * Мауро Магги [https://iranicaonline.org/articles/khotanese-literature «ХОТАН ӘДЕБИЕТІ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231022062028/https://iranicaonline.org/articles/khotanese-literature |date=2023-10-22 }}{{Ref-en}} — [[Ираника энциклопедиясы|Encyclopædia Iranica]], 2008 ж. [[Санат:Шығыс Түркістан тарихы]] [[Санат:Иран тілдері]] 17ieqlfc0a5b2k4hd82uustjycno9yw II Ғазы Герей 0 717053 3642794 3491046 2026-08-14T11:10:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642794 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = II Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|II Ğazı Geray}},<br />''٢ غازى كراى'' | Суреті = Gazi II Girej.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 18-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1588 жыл|1588]] | Басқаруын аяқтады = [[1596 жыл|1596]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[II Ислам Герей]] | Ізбасары = [[I Фатих Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 20-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1596 жыл|1596]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1607 жыл|1607]] | Ізашары_2 = [[I Фатих Герей]] | Ізбасары_2 = [[Тоқтамыс Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1551 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1607 | Қайтыс болған жері = [[Қырым хандығы]] | Жерленді = [[Бақшасарай]] | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Тоқтамыс Герей]], Сефер Герей, [[Инает Герей]], Хусам Герей, Сағадат Герей, Ауз Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Gazy II Giray }} '''II Ғазы Герей, Боран Ғазы''' ({{lang-crh|II Ğazı Geray; Bora Ğazı Geray}}) — 1588-1596 және 1596-1607 жылдары [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан Қырым ханы (1596 жылы оның билігі [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] келуімен қысқа уақытқа үзілді). Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] ұлы, [[II Ислам Герей|II Ислам Герейдің]] бауыры әрі мұрагері. == Өмірбаяны == [[Сурет:Secaatname 0243 (cropped).jpg|thumb|right|200px|Ғазы Герей тұтқында]] Ханзада Ғазы Герей әкесі [[I Дәулет Герей|Дәулет хан]] жасаған көптеген әскери жорықтарына қатысты. 1569 жылы осман-татар әскерінің [[Астрахан|Астраханға]] қарсы сәтсіз жорығына қатысты. 1578 жылы ағалары [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ]] және [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбаракпен]] бірге [[Қырым хандығы]] жасақтарының [[Сефевид әулеті|Сефевилер иелігіне]] жорығына қатысты, онда ханзадалар Осман түріктерімен [[Қызылбастар|қызылбастарға]] қарсы бірлескен әскери әрекеттерге қатысты. 1578 жылы қарашада Ширвандағы Ақсу өзені бойындағы шайқаста Қырым атты әскері Иран әскерінің басым күштерінен жеңіліп қалды. Ғазы Герейдің үлкен ағасы қалғай Әділ Герей келесі жылы тұтқынға түсіп, келесі жылы өлім жазасына кесілді. 1579 жылы Ғазы Герей [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] [[Дағыстан]] мен Ширванға жасаған жаңа әскери жорығына қатысты. Ғазы Герейдің жасағы [[Баку]] маңында қызылбастарды талқандады. Үлкен олжа мен көптеген тұтқындарды қолға түсірген II Мехмет хан Османлы түріктеріне көмектесу үшін Ғазы Герей басқарған екі мың татар жасағын қалдырып, өзі Қырымға оралды. Түрік бас қолбасшысының бұйрығымен Ғазы Герей [[Әзербайжан|Әзербайжандағы]] жаңа Османлы иеліктерін қорғауды басқарды. Ханзада жаңа жаулап алған қалаларды қорғап қана қоймай, Сефевид әскерінің қысқы тұрағын талқандады, осы үшін Осман сұлтанының алғысына ие болды. 1581 жылы көктемде кезекті жорығы кезінде Ғазы Герейді қызылбастар тұтқынға алды. Сефевидтердің қолбасшысы Хамза мырза ханзаданы Аламут бекінісіне қамауды бұйырды. Қызылбастар Ғазы Герейге шаһтың қызметіне өтуді және Осман түріктерімен соғысуды ұсынды. Мұхаммед Худабенде шаһ оны қызына үйлендіріп, әскермен қамтамасыз етіп, Ширван әміршісі етіп тағайындауға уәде берді. Алайда ханзада үзілді-кесілді бас тартты. Парсы тұтқынында Ғазы Герей жеті жыл болды. 1587 жылы Ғазы Герей екі түрмешіге пара беріп, Аламуттан түрік иеліктеріне қашып кетті. Қырым ханзадасы Ерзурумға келіп, ирандықтарға қарсы әскери әрекеттерге қатысты. Содан соң Ғазы Герей [[Ерзурум|Ерзурумнан]] [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] келіп, оны [[III Мұрат|III Мұрат сұлтан]] (1574-1595) үлкен құрметпен қарсы алып, Қырым ханы етуге оған уәде берді. == Бірінші рет таққа отыруы == 1588 жылы сәуірде [[II Ислам Герей|II Ислам]] хан қайтыс болғаннан кейін Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] оның інісі Ғазы Герейді жаңа хан етіп тағайындады. Сәуір айының соңында Ғазы Герей Балаклаваға келді. Оның басқа ағасы қалғай [[Алып Герей]] өзін хан деп жариялап, әскермен [[Ақкерман|Ақкерманда]] болды. [[I Саламат Герей|Саламат]] пен [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбарак]] ханзадалар өз әскерлерімен [[Орқапы]] мен [[Керіш (қала)|Керішті]] қорғады. Ғазы Герей барлық ағайын-бауырларына әскерлерін әкетіп, астанаға келсін деген бұйрық жіберді. 27 сәуірде [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] кіріп, салтанатты түрде хан тағына отырды. Өз бетімен жаңа хан деп жариялаған қалғай Алып Герей [[Осман империясы|Түркияға]], тағы бір ағасы нұреддин Шақай Мүбарак Герей Шеркесияға қашып кетті. II Ғазы Герей Астраханда тұратын інілері [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат]] пен [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа]] Герей ханзадаға шабарман жіберіп, Қырымға қайтып оралуға шақырды. 1588 жылы маусымда Сафа Герей мен мансұр мырза Арсланай Дивеев он мыңдық ноғай әскерімен Қырымға оралды. Сафа Герейдің анасына үйленген Ғазы Герей хан оны өзінің асырап алған ұлы және нұреддин деп жариялады. Алғашында ІІ Ғазы інісі [[I Саламат Герей|Саламат Герейді]] қалғай, ал [[II Мехмет Герей|II Мехмет ханның]] ұлы — інісі, Сафа Герейді нұреддин етіп тағайындады. Көп ұзамай ханның туыстары арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Саламат Герей қалғай әкесі II Мехметті өлтіргені үшін Сафа Герей кегін алуы мүмкін деген үреймен, Кефеге қашады. Ғазы хан Кефе пашасынан інісі Саламатты тапсыруды талап етті, бірақ соңғысы [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] жіберілген болатын. Ғазы Герей басқа бауыры [[I Фатих Герей|Фатих Герейді]] жаңа қалғай етіп тағайындайды. 1591 жылы Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін II Ғазы хан өзінің басқа інісі, бұрынғы Қырым қалғайы Әділ Герейдің ұлы Бақыт Герейді жаңа нұреддин етіп тағайындайды. [[Сурет:Secaatname 0246 (cropped).jpg|thumb|left|200px|Ғазы Герей тұтқында, Шежатнама (fol. 246), 1586]] II Ғазы Герей таққа отырғаннан кейін бірден елдегі саяси дағдарысты еңсеру шараларын қолданып, жауласқан бей руларын татуластыруға және II Мехмет Герей ханның өліміне кінәлілерді жазалауға кірісті. Сондай-ақ, ол ақсүйектермен қарым-қатынаста тәуелсіз болу үшін хан ұланын айтарлықтай күшейтті. 1589 жылдың қыркүйегінде Ғазы хан оңтүстік поляк-литва иеліктеріне қарсы үлкен жорық жасап, Львов пен Тарнополь маңын ойрандады. Қайтар жолда қырымдықтар Запорожье казактарына қарсы Днепр өткелінде қиян-кескі шайқасқа төтеп берді. Сол жылы ханзада Шақай Мүбарак Герей бауыры Ғазы ханның поляк иеліктеріне қарсы жорыққа кеткенін пайдаланып, Шеркесиядан Қырымға өтіп, хан тағын басып алуға әрекеттенді, бірақ ойлағаны болмады. 1596 жылы Ғазы Герей хан Ыстамбұлдағы османдық уәзірдің айла-шарғысының кесірінен інісі Фатихтың әрекетімен тақтан қысқа уақытқа айырылып қалды. Сол жылы Қырымға оралған соң төңкеріске қатысқандардың барлығына қатал жаза қолданды. І Фатих Герей тоғыз ұлымен бірге өлтірілді. Фатих Герей тағайындаған жаңа қалғай Бақыт Герей мен нұреддин Дәулет Герей де өлтірілді. Речпосполита маңайына әскери жорықтар жүргізіп, [[Швеция|Швециямен]] хат-хабар алысып жүрген Ғазы Герей хан билігінің басынан бастап орыс патшасы [[Федор Иоаннович|Федор Иоанновичпен]] бейбіт өмір сүріп, тіпті оған достық хаттар да жазған. Алайда 1591 жылдың жазында Ғазы Герей [[Мәскеу|Мәскеуге]] қарсы үлкен жорық жасады. Жорыққа қалғай Фатих Герей мен нұреддин Сафа Герей қатысты. 150 мыңдық татар-ноғай әскерінің басында хан оңтүстік орыс иеліктеріне басып кірді. Ғазы Герей өз сарбаздарының алға жылжуын бәсеңдетпес үшін және күштерін бытыратпау үшін жол бойында жау жерін тонауға тыйым салды. 1591 жылы 3 шілдеде Қырым ханы [[Ока]] өзенінен (Кашира мен Серпухов арасы) өтіп, Мәскеуге аттанды. Осы жолда қырымдықтар Пахра өзенінде дуан басы кінәз Владимир Иванович Бахтеярова-Ростовский басқарған шағын атты әскер жасағын оңай жеңді. 4 шілдеде таңертең Қырым ордасы Мәскеуге жақындады, онда болашақ Донской монастырының аймағында оны күшейтілген гуляй-городта жиналған патша әскері қарсы алды. Ғазы Герей ханның өзі Котлы ауылында тұрақтап, сол жерден орыс әскері орналасқан жерлерге шабуыл жасау үшін алдыңғы қатарлы татар жасақтарын жіберді. Мәскеу дуан басылары жаудың барлық шабуылдарын артиллерия мен мылтық атыстарының көмегімен тойтарып отырды. 5 шілдеге қараған түні орыстар артиллериялық оқ жаудырып, хан тұрағына шабуыл ұйымдастырды. 6 шілде күні таңертең тұтқынға түскен орыс барлаушысының [[Ұлы Новгород|Новгородтан]] үлкен әскердің келгендігі жайлы жалған хабарына сенген Ғазы Герей Мәскеуден оңтүстікке қарай асығыс шегінуге кірісті. Қырымдықтар арбалы керуендерінің көп бөлігін тастап қашады. Орыс атты әскер жасақтары шегініп бара жатқан жауды қуып жетіп, оларды Ока өзенінің бойындағы [[Серпухов]] деген жерде қуып жетіп, [[Тула|Тулаға]] дейін айдады, жолда жүздеген қырымдықтарды қырып, тұтқынға алды. Тула, Михайлов және [[Пронск]] төңірегінде бөлек татар «қосындары» талқандалды. Орыс атты әскер жасақтары шегініп, рухы әлсіреген татар ордасын «Далада да» қуып, арттарынан қалмады. Соңғы шайқастарда Ғазы ханның өзі қолынан жараланды, бірақ өз әскерінің үштен бірін құтқарып, Қырымға жеткізді. 2 тамызға қараған түні хан [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] келді. Ханның інілері Сафа Герей мен Бақыт Герей ханзадаларда жараланды. 1592 жылдың көктемінде қалғай Фатих Герей мен нұреддин Бақыт Герей оңтүстік орыс иеліктеріне қарсы жаңа жорық жасады. Қырым татарларының 40 мың адамдық ордасы Михайловский, Рязань, Тула, Дедиловский, Кашира, Веневский болыстарын талқандап, көптеген тұтқындарды алып кетті. Мәскеу түбіндегі жеңіліске ұшырағаннан кейін II Ғазы Герей патша Федор Иоанновичке достықты жаңғырту туралы хат жазып, тіпті оның қырымдары бір мезгілде Ресейдің оңтүстік аймақтарына жиі шабуыл жасағанымен, [[Осман империясы|Осман мемлекетінен]] толық тәуелсіздік жариялау ниетін мәлімдеді. Османлы сұлтаны [[III Мұрат]] көбіне [[Молдова|Молдоваға]], [[Валахия|Валахияға]] немесе [[Мажарстан|Мажарстанға]] көтерілісші халықтарды тыныштандыру үшін жіберген Ғазы Герей сұлтанның рұқсатымен 1594 жылы жазда Ресей мемлекетімен бейбіт келісімге келіп, патша үкіметінен 10 мың рубль және басқа да көптеген сыйлықтар алды. Содан бері ақша сәлемдемелерінің арқасында [[Василий Шуйский]] патшаның заманына дейін Ресей патшалығымен достық қарым-қатынаста болды. Ғазы Герей Ыстанбұлда үлкен беделге ие болды, өйткені ол түрік әскерлерін бірнеше рет, әсіресе Мажарстан жорықтарында аман алып қалған болатын. 1594 жылы жазда Ғазы Герей хан сұлтанның бұйрығымен 80 мыңдық татар ордасымен Мажарстанға алғашқы жорығын жасады. Шілдеде хан Мажарстанға келіп, уәзір Синан пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен бірігеді. Қырым ханы Рааб бекінісін қоршау кезінде түріктерге көмектесті. Содан кейін түріктерден бөлек әрекет еткен Қырым әскері Тата мен Коморн қамалдарын қоршауға алып, басып алды. Көп ұзамай Ғазы Герей түрік уәзірі Синан пашамен жанжалдасып, әскерімен бірге Мажарстаннан Қырымға шегініп, түріктерге көмектесу үшін он мың ноғай сарбаздарын қалдырады. Осы кезде Осман империясының вассалдық кінәздіктері Валахия мен Молдовада түрік билігіне қарсы көтеріліс басталады. Қырым ханы Ғазы Герей Мажарстан жорығынан келе жатып, Дунай кінәздіктерінің ішкі істеріне араласуға шешім қабылдады. Ол Портқа Молдавия тағына нұреддин Бақыт Герейдің ұлы Қырым ханзадасы Әділ Герейді отырғызуды ұсынды. Ғазы Герей татар ордасымен Валахияға басып кіріп, онда көтерілісшілермен болған шайқастардың бірінде оқтан ауыр жараланады. Жараланған хан әскерімен Силистриге шегініп, ол жерден 1595 жылдың көктемінде Қырымға оралады. 1595 жылы күзде Ғазы Герей қалың әскерімен Молдавияға жорық жасайды. Поляк патшасы [[III Сигизмунд|III Сигизмунд Ваза]] Молдоваға әскер жіберді, ол билеуші [[Арон Тиран|Арон Тиранды]] биліктен алып, [[Иеремия Мовила|Иеремия Мовиланы]] кінәз тағына көтерді. 19-20 қазанда Цецора маңында Қырым ордасы (25 мың адам) жаудың барлық шабуылдарын сәтті тойтара алған нығайтылған арбалы керуенді паналаған шағын поляк әскеріне (7300 адам) шабуыл жасады. Ғазы Герей Польшаның бас қолбасшысы Ұлы Гетман тағайындалған [[Ян Замойски|Ян Замойскимен]] бейбіт келіссөздерге кірісіп, поляк қолшоқпары Иеремия Мовиланы жаңа билеуші ретінде мойындап, Молдовадан әскерлерін шығаруға уәде берді. 1596 жылы жаңа Осман сұлтаны [[III Мехмет|III Мехметтің]] бұйрығымен Қырым ханы Ғазы Герей әскер жинап, Мажарстанға қарсы тағы бір жорық жасады. Алайда, жолда Ғазы Герей негізгі күштерімен Валахияда тоқтап, әскердің бір бөлігін інісі қалғай Фатих Герейге бөліп беріп, оған Мажарстанға баруды бұйырды. Ханның өзі бүлікшіл Валахия белеушісі Михай Батылды тақтан тайдырып, оның орнына Симеон Мовиланы отырғызуға шешім қабылдады. Қалғай Фатих Герей 20 мыңдық татар әскерімен Мажарстанда түрік әскерімен бірігіп, [[Егер]] бекінісін алуға қатысып, Аустрия әскерін талқандауда үлкен рөл атқарды. Қырым ханы Ғазы Герейге өшпенділікпен қарайтын жаңа бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанды қалғай Фатих Герейді жаңа хан етіп тағайындауға көндірді. Алғашында Фатих Герей ұсынысты қабылдамай жүрді, бірақ бас уәзір оны хан титулын қабылдауға көндірді. Осы уақытта Ғазы Герей Валахиядан Қырымға келгенде сұлтаннан лауазымынан айырылғандығы туралы жарлығын алды. Тақтан тайдырылған хан кемеге отырып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] бет алды, бірақ теңіздегі қатты дауылдың салдарынан [[Синоп|Синопта]] түсіп қалды. Фатих Герей хан тағында бірнеше ай ғана отырды. Осы кезде бас уәзір Қожа Синан паша сұлтанның қаһарына ұшырап, қызметінен босатылды. Жаңа бас уәзір болып Дамат Ибраһим паша тағайындалды, ол сұлтанды Ғазы Герейді хан тағына қалпына келтіру туралы жарлыққа қол қоюға көндірді. Ғазы Герей Кефеге келіп, хан тағына құқығын жариялады. Алайда оның інісі Фатих Герей тақты ағасына беруден бас тартты. Сұлтанның жарлығы бар бақталас ағайындар шариғат сотына жүгінеді. Қырым бас мүфтиі Азақи эфенди дауды Ғазы Герейдің пайдасына шешті. Фатих Герей Қырымнан Шеркесияға қашуға мәжбүр болды. == Екінші рет таққа отыруы == 1597 жылдың жазында Фатих Герей ағасы Ғазы Герейдің жоқтығын пайдаланып, жақтастарымен бірге Қырымға кіріп, [[Бақшасарай|Бақшасарайды]] басып алуға әрекеттенеді. Ғазы Герей көп әскермен Днепрдің төменгі ағысынан қайтып, Бақшасарайға жақындағанда, Фатих Герей Кефеге қашады. Көп ұзамай Фатих Герей ағасымен татуласуға шешім қабылдады және Ғазы Герейдің қонысына келгенде, сол жерде опасыздықпен өлтірілді. Ханның бұйрығымен Фатих Герейдің бүкіл отбасысы қырылды. Фатихтың жақтаушысы қалғай Бақыт Герей де өлтірілді. Екінші рет хан тағына отырған Ғазы Герей бауыры [[I Селәмет Герей|Селәмет Герейді]] қалғай етіп тағайындады, ол көп ұзамай Түркияға қашады. Дәулет Герей ([[II Сағадат Герей|II Сағадат Герейдің]] ұлы) нұреддин болды, ол көп ұзамай қызметінен алынып, кейін өлім жазасына кесілді. 1601 жылы Селәмет Герей Қырымнан қашқаннан кейін жаңа қалғай [[Тоқтамыс Герей]], ал оның інісі Сефер Герей нұреддин болды. 1598 жылдың жазында Османлы сұлтанының бұйрығымен Ғазы Герей хан Мажарстанға екінші жорығын жасады. Сатыржы Мехмет пашаның қолбасшылығындағы түрік әскерімен қосылған Ғазы Герей Трансильваниядағы маңызды Варад бекінісін қоршауға алып, басып алды. Сол жылдың күзінде Қырым ханы әскерін [[Самбор|Самборға]] апарып, өзі Систрияға келді. 1599 жылдың күзінде Ғазы Герей татар ордасымен бірге Қырымға оралды. 1601 жылы маусымда Ғазы Герей өзі сайлаған нұреддин Дәулет Герейдің қастандығын басып тастады. Шырын бейі Құрлы Герей Дәулет Герейге ханды өлтіріп, хан тағына отыруға көмектесемін деп екеуі келісті. Құрбан айт күні Ғазы Герейдің бұйрығымен хан ұландары нұреддин Дәулет Герей мен Шырын бейін атып өлтірді. Дәулет Герейдің інілері [[III Мехмет Герей|Мехмет]] пен [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]] ханзадалар Түркияға қашты. Ғазы Герейдің інісі қалғай Селәмет Герей қастандыққа қатысы бар деген күдікпен Қырымнан [[Ақкерман|Ақкерманға]], одан түрік иеліктеріне қашты. 1602 жылдың күзінде Ғазы Герей Мажарстанға үшінші жорығын жасады. Хан Мажарстанның Печ қаласында қыстап шығуға шешім қабылдады. 1603 жылдың көктемінде Қырым әскерлері түріктермен бірге соғыс қимылдарына қатысты. 1603 жылы Ғазы Герей түрік әскерінің басып кіруінен қауіптеніп, Речпосполита патшасы III Сигизмунд Вазамен келіссөздерге кірісіп, одан бекіністер салуға көмектесуін және Қырымға атыс қаруын жіберуді сұрайды. Алайда 1603 жылы желтоқсанда Османлы сұлтаны [[III Мехмет]] қайтыс болып, оның 13 жасар ұлы [[I Ахмет]] жаңа сұлтан болып жарияланды. Ғазы Герей Портамен татуласып, түріктерге көмектесу үшін үлкен ұлы қалғай [[Тоқтамыс Герей]] бастаған әскерлерінің бір бөлігін Мажарстанға жібереді. 1607 жылдың күзінде Ғазы Герей Шеркесияның шетіндегі Қобанның жоғарғы ағысында оның бұйрығымен салынған Солтүстік Кавказдағы Ғазыкермен бекінісіне келді. Мұнда хан Кабарда, Құмықстан және Солтүстік Дағыстан билеушілерінің антын қабылдап, қыстап қалды. ІІ Ғазы Герейге ашуланшақтық және ырық бермейтін мінезі үшін халықта Боран ({{lang-crh|Bora}}) деген лақап атқа ие болды. 55 жастағы II Ғазы Герей 1607 жылы шабан айында (21 қараша – 20 желтоқсан) Темрүк қаласында обадан қайтыс болды. [[Бақшасарай|Бақшасарайда]] жерленді. == Әдеби іс-әрекеті == II Ғазы Герей ғажайып ақын ретінде танымал, Ғазаии ({{lang-crh|Ğazaiy}}) лақап атын пайдаланған. «Раушан мен бұлбұл», «Кофе мен шарап» өлеңдерінің, «Долаб» [[Месневи|меснеуінің]] және көптеген [[Бәйіт|бәйіттер]] мен [[Ғазал|ғазалдардың]] авторы. Оның шығармалары хан дәуіріндегі қырым татар әдебиетінің үздік үлгілерінің бірі болып саналады<ref>{{кітап |авторы =Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова 3. 3.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ақмешіт|баспасы = Элиньо|жыл = 2009|томы = |беттері =99|барлық беті = 432|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>. Ортағасырлық мұсылман поэзиясының дәстүрлі ерекшелігі — оның ғибадатты сипаты. Ғазы Герейдің көптеген өлеңдері оның көзқарасын, тілектерін, өсиеттерін жеткізді. " ''... Тағдырдың сәнді киіміне сенбе,'' ''Тағдырмен айқасқан арыстандар, қазір қайда?'' ''Тек күндеріңді немқұрайлы өткізбе,'' ''Күшің бар болғанда, ерік-жігерің болса - бар...'' "<ref>Грезы розового сада ... - Б. 87.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Гайворонский О. «Созвездие Гераев». Симферополь, 2003. * Гайворонский О. [https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html «Повелители двух материков». Том I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство великой орды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130162848/https://www.e-reading.club/bookreader.php/1027922/Gayvoronskiy_-_Poveliteli_dvuh_materikov._Tom_I.html |date=2024-11-30 }} [[Киев]]-[[Бахчисарай]], 2007 г. ISBN 978-966-96917-1-2, С. 311—349 {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Обадан қайтыс болғандар]] 5694xft9qyjo3qb9ow7qknurqkde44f Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті 0 720969 3642735 3401543 2026-08-14T09:30:56Z Casserium 68287 /* Қарамағындағы мекемелер */ 3642735 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, "Транспорт Тауэр" ғимараты |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Панбаев Азамат Серікұлы |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/comprom?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті''' — тау-кен металлургия кешені; машина жасау; көмір, химия, жеңiл (ауыл шаруашылығы жануарларының терісі мен жүнін өңдеуден басқа), ағаш өңдеу және жиһаз өнеркәсiбi; құрылыс материалдарының өндiрiсi; машиналар мен жабдықтардың қауiпсiздiгi; салалық бағытына сәйкес химия өнiмiнiң қауiпсiздiгi; өзіндік ерекшелігі бар тауарларды бақылау; жекелеген қызмет және тауар түрлерін лицензиялау; энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру; бағалы металдар өндірісі және бағалы металдар мен асыл тастар айналымы; құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарлары; зергерлік және басқа да бұйымдар салаларында басшылықты және реттелетін салаларда тауарларды таңбалау және қадағалау саласында жалпы үйлестіруді жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == 2008 жылы ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп және ғылыми-техникалық дамыту комитеті мен Экспорттық бақылау және лицензиялау комитеті бірігіп, Өнеркәсіп комитеті құрылды. 2010 жылы ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің құрамына еніп, 2014 жылы ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті болып өзгертілді. 2018 жылы комитет ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігіне берілді. 2020 жылы Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті және ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Индустриялық даму комитеті болып екіге бөлінді. 2023 жылы Индустриялық даму комитеті ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті болып құрылды. == Міндеттері == # өнеркәсіптік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # өнеркәсіптің: тау-кен металлургия, көмір, машина жасау, химия, жеңіл (ауыл шаруашылығы жануарларының терісі мен жүнін өңдеуден басқа), ағаш өңдеу өнеркәсібі, құрылыс материалдары өндірісі салаларын дамыту бойынша мемлекеттік ынталандаруды қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # өзіндік ерекшелігі бар тауарларды бақылау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # тау-кен және химия өндірістерін пайдалану, уларды өндіру, өңдеу, сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану, жою және тауарлардың жекелеген түрлерінің экспорты мен импорты жөніндегі қызметті лицензиялауды жүзеге асыру # энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру # реттелетін салалардағы тауарларды таңбалау және қадағалау саласында жалпы үйлестіруді жүзеге асыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23IS000015 "Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 16 басқармасы бар (2023 жылға): # Қара металлургия басқармасы # Көлік, арнайы техника және ауыл шаруашылығы машинасын жасау басқармасы # Құрылыс индустриясы және ағаш өңдеу өнеркәсібінің басқармасы # Салааралық үйлестіру басқармасы # Арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар басқармасы # Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру басқармасы # Жеңіл өнеркәсіп басқармасы # Электротехникалық және ауыр машина жасау басқармасы # Химия өнеркәсібі басқармасы # Түсті металлургия және сирек металдар басқармасы # Көмір өнеркәсібі басқармасы # Экспорттық бақылау және лицензиялау басқармасы # Елішілік құндылықты дамыту басқармасы # Өңдеу өнеркәсібі жобаларының басқармасы # Стратегиялық және бағдарламалық құжаттар мониторингі басқармасы # Қаржы және әкімшілік жұмыс және қоғамдық коммуникациялар басқармасы == Қарамағындағы мекемелер == * «Ұлттық энергия үнемдеу орталығы» АҚ * «Жезқазғансирекмет» ШЖҚ РМК * «Қазақстан Республикасының минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК * «Ұлттық технологиялық болжау орталығы» ШЖҚ РМК * [[Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы|«Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Ө]] m6nil5rkrk9udz6p4lp3fzewqfgaiuj 3642737 3642735 2026-08-14T09:34:37Z Casserium 68287 3642737 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, "Транспорт Тауэр" ғимараты |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Панбаев Азамат Серікұлы |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/comprom?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті''' — тау-кен металлургия кешені; машина жасау; көмір, химия, жеңiл (ауыл шаруашылығы жануарларының терісі мен жүнін өңдеуден басқа), ағаш өңдеу және жиһаз өнеркәсiбi; құрылыс материалдарының өндiрiсi; машиналар мен жабдықтардың қауiпсiздiгi; салалық бағытына сәйкес химия өнiмiнiң қауiпсiздiгi; өзіндік ерекшелігі бар тауарларды бақылау; жекелеген қызмет және тауар түрлерін лицензиялау; энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру; бағалы металдар өндірісі және бағалы металдар мен асыл тастар айналымы; құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарлары; зергерлік және басқа да бұйымдар салаларында басшылықты және реттелетін салаларда тауарларды таңбалау және қадағалау саласында жалпы үйлестіруді жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == 2008 жылы ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп және ғылыми-техникалық дамыту комитеті мен Экспорттық бақылау және лицензиялау комитеті бірігіп, Өнеркәсіп комитеті құрылды. 2010 жылы ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің құрамына еніп, 2014 жылы ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті болып өзгертілді. 2018 жылы комитет ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігіне берілді. 2020 жылы Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті және ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Индустриялық даму комитеті болып екіге бөлінді. 2023 жылы Индустриялық даму комитеті ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті болып құрылды. == Міндеттері == # өнеркәсіптік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # өнеркәсіптің: тау-кен металлургия, көмір, машина жасау, химия, жеңіл (ауыл шаруашылығы жануарларының терісі мен жүнін өңдеуден басқа), ағаш өңдеу өнеркәсібі, құрылыс материалдары өндірісі салаларын дамыту бойынша мемлекеттік ынталандаруды қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # өзіндік ерекшелігі бар тауарларды бақылау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу # тау-кен және химия өндірістерін пайдалану, уларды өндіру, өңдеу, сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану, жою және тауарлардың жекелеген түрлерінің экспорты мен импорты жөніндегі қызметті лицензиялауды жүзеге асыру # энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру # реттелетін салалардағы тауарларды таңбалау және қадағалау саласында жалпы үйлестіруді жүзеге асыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23IS000015 "Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 16 басқармасы бар (2023 жылға): # Қара металлургия басқармасы # Көлік, арнайы техника және ауыл шаруашылығы машинасын жасау басқармасы # Құрылыс индустриясы және ағаш өңдеу өнеркәсібінің басқармасы # Салааралық үйлестіру басқармасы # Арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар басқармасы # Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру басқармасы # Жеңіл өнеркәсіп басқармасы # Электротехникалық және ауыр машина жасау басқармасы # Химия өнеркәсібі басқармасы # Түсті металлургия және сирек металдар басқармасы # Көмір өнеркәсібі басқармасы # Экспорттық бақылау және лицензиялау басқармасы # Елішілік құндылықты дамыту басқармасы # Өңдеу өнеркәсібі жобаларының басқармасы # Стратегиялық және бағдарламалық құжаттар мониторингі басқармасы # Қаржы және әкімшілік жұмыс және қоғамдық коммуникациялар басқармасы == Қарамағындағы мекемелер == * «Ұлттық энергия үнемдеу орталығы» АҚ * «Жезқазғансирекмет» ШЖҚ РМК * «Қазақстан Республикасының минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК * «Ұлттық технологиялық болжау орталығы» ШЖҚ РМК * [[Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы|«Машина жасау ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Ө]] bvlg220e5hz19xcfcvdux0h0gmjjje0 Атырау мемлекеттік университеті 0 729298 3642501 3279012 2026-08-13T12:59:39Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] 3642501 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] j63q5d82ycag00mir4mjwknuivfiqpr Хабар (агенттік) 0 731962 3642518 3552591 2026-08-13T14:00:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642518 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Хабар» агенттігі |логотипі = Khabar gold2.png |логотип ені = 150px |түрі = [[акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[23 қазан]] [[1995 жыл]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]]<ref>[https://egemen.kz/article/5870-zhaqsylyq-khabarshysy Жақсылық хабаршысы]</ref> |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] қаласы, Есіл ауданы, Д. Қонаев көшесі, 4 «[[Қазмедиа орталығы]]» |басты адамдары = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (Басқарма төрағасы) |саласы = |өнімі = |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 229,6 млн теңге (2024) |таза табысы = {{өсім}} 79,8 млн теңге (2024)<ref>[https://opi.dfo.kz/ru/MnuFileStoreFileDownload?FileId=K1_2508_IJLOPZNKO4EU5FVSOTWWTKLSHI&Token=CfDJ8GRE6H9_AT1DhS-L4IbDa6ztqnJem-8yHYFY3ndoXUM0ybEmelA9hGtDVqFlhC6IkvKdoyu6fwc5CTKTNzhEaSeuhbvCnP6Gk3tV4FYgIjpyEwB0IzRm8Os3VITdmqUefxDnqUUOBcAP2VBujgWVxwN3vbsb_WKrM0gBZx21PZW03h_raiY6qer6IHpJ_P2jyg Аудиторский отчет за 2024 год]</ref> |қызметкерлер саны = 997 адам (2023)<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/ujymdyk-kurylym Ұйымдық құрылым]</ref> |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = |сайты = https://khabar.kz/ }} {{мағына|Хабар (айрық)}} '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' — [[Қазақстан]]ның жетекші мемлекеттік медиа холдингінің бірі, оның құрамына [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] және [[24KZ|«24KZ»]] телеарналары кіреді. [[1995 жыл]]ы негізі қаланған. == Тарихы == === Құрылу тарихы === 1994 жылы 20 мамырда Қазақ ТВ-ның ақпараттық қызметі негізінде «Қазақстан телевидениесі және радиосы» республикалық корпорациясының құрылымында «Хабар» Ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. === Даму кезеңдері === '''1995 жыл:''' Үкімет қаулысымен '''«Хабар» агенттігі»''' республикалық мемлекеттік мекемесі құрылып, '''«Қазақстан-1»''' арнасынан тәулігіне 4,9 сағат хабар тарату уақыты берілді. '''1997 жыл:''' '''«Хабар»''' жеке жиілікте эфирге шығып, тәуліктік хабар тарату көлемін 14 сағатқа дейін арттырды. Бағдарламалардың 35%-ын өз күшімен өндірді. '''1998 жыл:''' Агенттік жарғылық капиталына мемлекет 100% қатысатын жабық акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Осы жылы Астанада филиалы ашылды. '''2003 жыл:''' «Хабар» агенттігі ЖАҚ «Хабар» агенттігі» АҚ болып қайта тіркелді. '''2010-2013 жылдар:''' «Хабар» мега-жобалар (мысалы, «Чемпион», «ХабарStars» шоулары) шығара бастады. '''2011-2014 жылдар:''' Агенттік көп сериялы телехикаялар, соның ішінде «К вам едет доктор Ахметова'''»''', «Алдар Көсе», «Жаным», «Бауыржан Момышұлы», «Күләш» сияқты танымал туындыларды түсірді. === Бағдарламалық саясаты === «Хабар» өз жұмысының алғашқы күнінен бастап ақпаратты жедел жеткізуді басты мақсат етті. Агенттік Қазақстанда алғаш рет онлайн-қосылу, breaking news, телекөпір сияқты инновациялық тәсілдерді қолдана бастады. '''Танымал бағдарламалары:''' * '''1995 жылдар:''' «Хабар-әскер», «Я – налогоплательщик», «Парламентская неделя», «Еркем-ай», «Тоғысқан тағдырлар» телехикаясы (1996 ж). * '''2000 жылдар:''' «Хабар-ньюс», «Бизнес-Хабар», «Ұят болмасын...», «ХХІ ғасыр көшбасшысы», «Бетпе-бет». * '''2010 жылдар:''' «Нысана», «Азамат», «Бармысың, бауырым», «Жігіттің сұлтаны», «Жұлдызды дода». === Халықаралық қызметі мен жетістіктері === «Хабар» агенттігі халықаралық ұйымдармен белсенді жұмыс істейді: * '''ABU''' (Азия-Тынық мұхит хабар тарату одағы) және '''ЕХТО''' (Еуропалық хабар тарату одағы) мүшесі. * '''Журналистік жетістіктері:''' «Золотой глагол» EMMY сыйлығына ұсынылды, «Великий Петр» медалімен марапатталды. '''«Тоғысқан тағдырлар»''' телехикаясы ТМД елдерінің медиафорумында үздік деп танылды (1998). '''«Полигон»''' тарихи хикаясы Мәскеу Халықаралық кинофестивалінде «Үздік телевизиялық мини-сериал» номинациясын жеңіп алды (2022). * '''Junior Eurovision:''' 2018 жылдан бастап агенттік Қазақстанның бұл байқауға қатысуына мүмкіндік берді. '''Данэлия Тулешова''' (6-шы орын), '''Ержан Максим''' (2-ші орын), '''Қарақат Башанова''' (2-ші орын) сияқты жас таланттар халықаралық деңгейде танылды. * '''Тілшілер желісі:''' Қазақстанның аймақтарынан басқа, АҚШ, Ресей, Бельгия, Франция, Қытай, Түркия және Германия сияқты елдерде де тілшілер пункттері бар. === Қазіргі құрылымы === Қазіргі таңда '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' келесі арналарды біріктіреді: * '''«Хабар»''' — 20 сағаттық хабар тарататын негізгі арна. * '''«24KZ»''' — тәуліктік ақпараттық арна.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/biz-turaly/agenttik-tarikhy Агенттік тарихы]</ref> == Холдинг құрамы == === «Хабар» телеарнасы === {{негізгі мақала|Хабар (телеарна)}}«Хабар» арнасы 1995 жылы [[Qazaqstan (телеарна)|Қазақ телевизиясының]] (қазіргі «Qazaqstan» арнасының) ақпараттық қызметі негізінде құрылды. 1997 жылдың 27 қаңтарынан бастап «Хабар» телеарнасы өз жиілігінде хабар тарата бастады. 2013 жылы телеарна жаңа 16:9 кең экранды форматқа көшті. Жаңалықтар мен бағдарламалар эфирге астаналық [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы»]] телерадиокешенінен шығады.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/telearnalar/khabar «Хабар» телеарнасы]</ref> === «24KZ» телеарнасы === {{негізгі мақала|24KZ}}2012 жылғы 1 қыркүйекте Қазақстандағы тәулік бойы жұмыс істейтін тұңғыш ақпараттық арна «24KZ» өз жұмысын бастады, ал 2016 жылғы 1 қыркүйекте «Хабар 24» деген жаңа атаумен эфирге шықты. 2023 жылғы 11 желтоқсаннан бастап бұрынғы «24KZ» атауымен хабар тарата бастады.<ref>[https://24.kz/kz/byz-turaly Біз туралы]</ref> == Бұрынғы активтері == === «Хабар» радиосы === «Хабар» радиосы эфирге 1998 жылы 1 қаңтарда шықты.<ref>[https://web.archive.org/web/20100928094422/http://khabar.kz/rus/radio/ Радио]</ref> 1999 жылы 14 ақпанда орнына «Хит ФМ – Хабар» радиостанциясы хабар тарата бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен ресейлік «Хит ФМ» радиостанциясының бірлескен жобасы болды.<ref>[https://web.archive.org/web/20051105235737/http://www.khabar.kz/index.cfm?tid=407 Хит ФМ – Хабар - жизнь в настроении!]</ref> 2006 жылы «Хабар» радиосы болып өзгертіліп, 2011 жылы жұмысын тоқтатты. Бұрынғы жиілігінде «Classic» радиосы хабар тарата бастады. === «Classic» радиосы === {{негізгі мақала|Classic (радио)}}Радиостанция жұмысын 102,8 FM жиілігінде 2011 жылдың 6 маусымынан бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] бірлескен медиажобасы болды. 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап радиостанция «[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]» телерадиокорпорациясының құрамына енді.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ «Classic» радиосы]</ref> === «Білім» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім (телеарна)}}Қазақстандағы білім беру бағытында хабар таратқан алғашқы арна. 2012 жылдың 5 қыркүйегінде ашылды. 2014 жылы қаңтардан бастап «Мәдениет» телеарнасымен біріктіріліп, «Білім және мәдениет» телеарнасы ретінде хабар тарата бастады. === «Білім және Мәдениет» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім және мәдениет (телеарна)}}Мәдени-танымдық форматта «Білім» және «Мәдениет» телеарналарының орнына 2014 жылы қаңтарда хабар тарата бастады. 2016 жылы 25 қазаннан бастап «Kazakh TV» телеарнасымен бірікті. === «Qazaq TV» телеарнасы === {{негізгі мақала|Jibek Joly (телеарна)}}«CaspioNet» деген атаумен халықаралық спутниктік арна ретінде 2002 жылы 25 қазанда жұмысын бастады. Кейін атауы 2012 жылы «Kazakh TV», 2020 жылы «Qazaq TV» деп өзгертілді. Телеарна қазақ, орыс, ағылшын, қырғыз, өзбек тілдерінде хабар таратты. 2022 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] беріліп, 1 қыркүйектен бастап ел ішіне "Jibek Joly" және халықаралық кеңістікке "Jibek Joly World" (кейінірек "SilkWay") атауымен хабар таратуын жалғастырды. === «El Arna» телеарнасы === {{негізгі мақала|EL ARNA (телеарна)}}«Ел арна» алғаш 2000 жылы 22 наурызда ашылды. 2002 жылғы 22 наурызға дейін «Хабар-2» деп аталып, тек қазақ тілінде хабар таратты. 2008 жылдан бастап форматы өзгеріп, арнаның контенті жастар аудиториясына бағытталды. 2014 жылғы 18 наурыздан бастап телеарна жұмысын тоқтатып, арна жиілігінде «24 KZ» хабар тарата бастады.<ref>[http://massaget.kz:81/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/17683/ «Ел арна» жұмысын тоқтатты]{{Deadlink|date=July 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 2017 жылдың 27 наурызында «Ел арна» қайта іске қосылып, киноарна ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://www.elarna.kz/kk/telearna-turaly Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240404145106/https://elarna.kz/kk/telearna-turaly|date=2024-04-04}}</ref> 2025 жылғы 1 мамырда телеарна жұмысын тоқтатты.<ref>[https://dalanews.kz/kz/article/qazaqstandagi-el-arna-telearnasi-jabildi.html Қазақстандағы «EL ARNA» телеарнасы жабылды]</ref> == Тұлғалары == Басқару органы – құрамында 7 мүшесі бар Директорлар кеңесі, оның үшеуі тәуелсіз директор болып табылады. Атқарушы орган – Басқарма.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/bas-arma Басқарма]</ref><ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/direktorlar-ke-esi Директорлар кеңесі]</ref> === Басшылары === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ ! style="width:5%;" | № ! style="width:20%;" | Аты-жөні ! style="width:20%;" | Басталған жыл ! style="width:20%;" | Аяқталған жыл ! style="width:35%;" | Лауазымы |- | rowspan="2" | 1 || rowspan="2" | [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] || қазан<br>1995 || шілде<br>1998 || «Хабар» Агенттігі» Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорнының Бас директоры |- | шілде<br>1998 || наурыз<br>2001 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Президенті |- | 2 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || наурыз<br>2001 || наурыз<br>2003 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 3 || [[Владимир Ахмадьянович Рерих|Владимир Рерих]] || 17 наурыз<br>2003 || ақпан<br>2004 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 4 || [[Жанар Сәкенқызы Әбділдина|Жанар Әбділдина]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/1158504.html |title=Алматыда жол апатынан «Хабар» агентігінің бас директоры қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Баймолда |first=Досан |date=2005-05-10 |accessdate=2025-02-17}}</ref> || ақпан<br>2004 || 10 мамыр<br>2005 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 5 || [[Исмаил Амангелдіұлы Игильманов|Исмаил Игильманов]] || 27 маусым<br>2005 || 6 мамыр<br>2006 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 6 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || 6 мамыр<br>2006 || 3 шілде<br>2011 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры, Басқарма Төрайымы |- | 7 || [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] || 3 шілде<br>2011 || 16 мамыр<br>2016 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 8 || [[Алмагүл Әуғалиқызы Ахметжанова|Алмагүл Ахметжанова]] || 18 мамыр<br>2016 || 11 мамыр<br>2018 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | 9 || [[Алан Ғазизұлы Әжібаев|Алан Әжібаев]] || 11 мамыр<br>2018 || 20 тамыз<br>2019 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 10 || [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] || 20 тамыз<br>2019 || 11 ақпан<br>2022 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 11 || [[Берік Уәли]] || 29 наурыз<br>2022 || 12 қыркүйек<br>2023 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 12 || [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || 13 қыркүйек<br>2023 бастап || || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} === Танымал жүргізушілер === * Қымбат Досжан * [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] * [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] * [[Айгүл Адиятоллақызы Мүкей|Айгүл Мүкей]] * [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова|Дана Нұржігіт]] * [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиұлы]] * [[Зейін Әліпбеков|Зейін Әліпбек]] * [[Рауан Кенжеханұлы]] * [[Қайнар Қалиақпарұлы Олжай|Қайнар Олжай]] * [[Серік Дәулетәліұлы Абас-шах|Серік Абас-шах]] * Бибігүл Жексенбай * [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] * [[Берік Уәли]]<ref>[https://khabar.kz/kk/tags/116628-khabar-agenttiginde-tazhiribe-zhinaktap-bilikti-mamanga-ajnalgan-belgili-azamattar «Хабар» Агенттігінде тәжірибе жинақтап, білікті маманға айналған белгілі азаматтар]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Операторлар === == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Хабар агенттігі}} [[Санат:Қазақстан ақпарат агенттіктері]] srbaqxmayf7ahhou2otkcq02g8k1pxz Қатысушы талқылауы:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6 3 732260 3642637 3293311 2026-08-13T20:43:48Z Deepfriedokra 74131 Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Trong Dang]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Trong Dang|Trong Dang]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6|Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]]" 3293311 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Trong Dang}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:52, 2024 ж. наурыздың 9 (+06) ta37rylezhn6zqkfljsao5qjmxip9i2 Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі 0 733827 3642498 3639436 2026-08-13T12:56:03Z Casserium 68287 3642498 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–) # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] pjnviu6b3s4a4gyo937v2acgkcnnmli Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura 3 735092 3642633 3373017 2026-08-13T19:55:59Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:MatviiBohdanFediura]] бетін [[Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]" to "[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]" 3306341 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MatviiFediura}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 13:40, 2024 ж. сәуірдің 5 (+06) fnibhxcgcq0v19b8eaj6c3i5pbhttqq Әуесбай Бақбергенұлы 0 738261 3642494 3642393 2026-08-13T12:39:34Z Qanattan 153055 /* Өмірбаяны */ 3642494 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Әуесбай Бақбергенұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = 500px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 25.04.1951 |Туған жері = {{туғанжері|Луговой ауданы|Тұрар Рысқұлов ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], {{KAZ}} <br/> (Луговой ауданы, [[Сәлімбай Пірманов ауылы|Бірлес ауылы]], Жамбыл облысы, [[ҚазКСР]]) |Мансабы = [[Педагогикалық қызмет|педагог-новатор]], [[өнер |өнер қайраткері]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Әкесі = Бақберген Тоқпанбетұлы<ref name="gibratTV">{{cite web|title=«Ғибрат» хабары|url=https://www.youtube.com/watch?v=W9UIdCwx33Q&t=755s|publisher=[[JAMBYL (телеарна)|«Jambyl» телеарнасы]]|lang=kk|accessdate=2024-04-09|date=2021-05-20}}</ref> |Анасы = Орынкүл Садыққызы |Жұбайы = Рабиға Сақыпқызы, мектеп мұғалімі<ref name="arainfo">{{cite web|title=Айтар әніміз де әңгімеміз де бір|url=https://arainfo.kz/26500/aytar-nimiz-de-gimemiz-de-bir?ysclid=lvtw7kaisb739092740|publisher=Araiinfo.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-05|date=2024-04-12}}</ref><ref >{{cite web|title=Ұстаз мұраты|url=https://gazeta-sarysu.kz/?p=20930|publisher=gazeta-sarysu.kz|lang=kk|accessdate=2024-05-05|date=2023-08-14}}</ref> |Балалары = Жанат, [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай|Қанат]], [[Қуат Әуесбайұлы Әуесбай|Қуат]]<ref name="moldir_bulaq">{{cite web|title=Ата өсиеті|url=https://moldir-bulak.kz/ata-osieti/|publisher=«Мөлдір бұлақ» журналы|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2023-08-16}}</ref><ref name="aq_jelken">{{cite web|title=Атамды мақтан тұтамын|url=https://aqzhelken.kazgazeta.kz/news/34471|publisher=«Ақ желкен» журналы|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2022-08-16}}</ref><ref name="ulan_gazeti">{{cite web|title=Бөтен баладан білім беру саласының үздігіне дейін|url=https://ulan.kazgazeta.kz/news/35019|publisher=«Ұлан» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2021-07-2021}}</ref> |Марапаттары = [[Ы. Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин»]], [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|«Білім беру ісінің құрметті қызметкері»]], [[Мәдениет саласының үздігі|«Мәдениет саласының үздігі» төсбелгілері]], [[Тараз қаласының құрметті азаматтары|Тараз қаласының Құрметті азаматы]].<ref >{{cite web|title=Тараздың Құрметті азаматы|url=https://abai.kz/post/175563|publisher=abai.kz порталы|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2023-11-01}}</ref> |Сайты = |Блогы = |Басқалары = |Commons = }} '''Әуесбай Бақбергенұлы Тоқпанбетов''' ({{lang-en|Auyesbay Baqbergenuli}}, [[25 сәуір]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Жамбыл облысы]], [[Луговой ауданы]], Бірлес ауылы, (қазіргі [[Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Сәлімбай Пірманов ауылы]]) — [[Педагогика|педагог]][[Новатор|-новатор]], [[өнер]] қайраткері, [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері]], [[Мәдениет саласының үздігі|ҚР Мәдениет саласының үздігі]], [[Тараз қаласының құрметті азаматтары|Тараз қаласының Құрметті азаматы]].<ref name="Jambyl-Taraz">{{cite web|title=Ұлағатты ұстазға құрмет|url=https://z-taraz.kz/la-atty-staz-a-rmet-2/|publisher=«Jambyl-Taraz» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-11-01}}</ref><ref name="ulagattyustaz">{{cite web|title=«Тараз қаласының құрметті азаматы» атағын беру туралы|url=https://z-taraz.kz/segizinshi-sha-yryl-an-taraz-alaly-m-slihatyny-kezekten-tys-segizinshi-sessiya-sheshimi/|publisher=«Jambyl-Taraz» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-10-23}}</ref><ref name="ma">{{cite web|title=«Тараз қаласының Құрметті азаматы» атағын беру туралы|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-taraz/documents/details/543674?lang=kk|publisher=Тараз қалалық мәслихаты|lang=kk|accessdate=2024-05-10|date=2023-10-23}}</ref> == Өмірбаяны == [[Әуесбай Бақбергенұлы]] [[1951 жыл|1951 жылы]] [[Жамбыл облысы]], [[Луговой ауданы]] [[Сәлімбай Пірманов ауылы|Бірлес ауылында]] (қазіргі [[Тұрар Рысқұлов ауданы|Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Сәлімбай Пірманов ауылы]]) шаруа отбасында дүниеге келген.<ref name="Qazaqstan-temirzholshysy">{{cite web|title=Темірдей жігер иесі|url=https://rail-news.kz/index.php/kz/regions/15890-temirdei-ziger-iesi.html|publisher= «Қазақстан теміржолшысы» газетінің сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-10-18}}</ref> Әкесі Бақберген мен анасы Орынкүлден барлығы Ажаркүл, Базаркүл, Әбу-Иса, Әуесхан, Әуесбай, Әуесалы есімді алты перзент тараған.<ref name="qulan_tany">{{cite web|title=Аманатты арқалаған азамат|url=https://qulantany.kz/archives/12050|publisher=«Құлан таңы» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2022-07-26}}</ref> Ә.Бақбергенұлы [[1973 жыл|1973 жылы]] [[Өскемен педагогикалық институты|Өскемен педагогикалық институтын]] «Ән-күй пәнінің оқытушысы» мамандығы бойынша үздік бітірген.<ref name="vku.edu.kz">{{cite web|title=ШҚУ түлегі Тараз қаласының Құрметті азаматы|url=https://vku.edu.kz/2023/10/26/шқу-түлегіне-тараз-қаласының-құрмет/#:~:text=Республика%20күні%20қарсаңында%20Тараз%20қалалық,кафедрасының%20меңгерушісі%20болып%20жұмыс%20істеді|publisher= vku.edu.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-10-26}}</ref> Еңбек жолын сол жылы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] атындағы №5 [[мектеп|мектепте]] «Ән-күй» пәнінің мұғалімі ретінде бастады.<ref name=" Jambyl">{{cite web|title=Әуесбай Бақбергенұлы 70 жаста|url=https://www.youtube.com/watch?v=jBljeBX0DK0|publisher= «Jambyl» телеарнасы|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2021-04-25}}</ref> 40 жылға жуық Абай атындағы Жамбыл гуманитарлық жоғары [[Колледж|колледжінде]] (бұрынғы педагогикалық училище) оқытушы, кафедра меңгерушісі,<ref name="Jambyl-taraz.kz">{{cite web|title=Мәмілегер меңгеруші|url=https://z-taraz.kz/m-mileger-me-gerushi/|publisher= «Jambyl-taraz» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2022-05-15}}</ref> өнер ұжымдарының жетекшісі болып қызмет етті.<ref name="alataugazeti.kz">{{cite web|title=Арлы адам|url=https://alataugazeti.kz/archives/84651|publisher= «Алатау» республикалық қоғамдық-саяси газетінің сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-08-21}}</ref> [[1978 жыл|1978 жылы]] [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстық]] «Алатау» ән-би ансамблінің бишілер тобына сүйемелдеуші-баянист болып жұмысқа шақырылды.<ref name="z-taraz.kz">{{cite web|title=Аяулы ағамен «Алатау» табыстырды|url=https://z-taraz.kz/ayauly-a-amen-alatau-tabystyrdy/?ysclid=lvusx4ig1q804738043|publisher=«Жамбыл-Тараз» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-08-02}}</ref><ref name="egemen_qazaqstan">{{cite web|title=«Алатауды» асқақтатқан өнерпаздар|url=https://egemen.kz/article/175738-alataudy-asqaqtatqan-onerpazdar?ysclid=lvzfa6zts179502396|publisher=«Egemen Qazaqstan» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2018-10-08}}</ref> Өнер саласының білікті маманы – қалалық, облыстық, республикалық деңгейдегі жүздеген мәдени іс-шараның белсенді қатысушысы әрі ұйымдастырушысы.<ref name="auesbajdyn-adebi">{{cite web|title=Әуесбайдың әдебі|url=https://aqjolgazet.kz/124759/auesbajdyn-adebi/zhanalyqtar/?ysclid=lur51ip6gr790972391|publisher=[[Ақ жол (газет)|«Aq jol» газеті]]|lang=kk|accessdate=2024-04-09|date=2021-04-23}}</ref> [[Жамбыл облысы]], [[Красногор ауданы|Красногор аудандық]] [[мәдениет]] бөлімінің меңгерушісі, [[Луговой ауданы|Луговой аудандық]] [[мәдениет]] үйінің директоры болды. [[1984 жыл|1984 жылы]] [[Красногор ауданы|Красногор ауданында]] халық ақыны, әнші, сазгер [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаевтың]] 100 жылдығын республика ауқымында ұйымдастырушылардың бірі.<ref name="Aq_jol">{{cite web|title=Кененнің Қызылтаудағы ғасыртойы|url=https://aqjolgazet.kz/133675/kenennin-qyzyltaudagy-gasyrtojy/tarix/?ysclid=lvv1amxs6j543892777|publisher= «Aq jol» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2022-06-21}}</ref> 100 жылдық мерейтой қарсаңында [[1982 жыл|1982 жылы]] Кенен ауылы өнерпаздарының басын қосып, «Ойжайлау» фольклорлық ансамблін құрып, жетекшілік етті.<ref name=" aqjolgazet">{{cite web|title=Ағалы-інілі ілтипат|url=https://www.elana.kz/agaly-inili-iltipat/ |publisher=elana.kz|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-04-09}}</ref> [[1984 жыл|1984 жылы]] ансамбль ұжымы [[Алматы|Алматыда]] [[Qazaqstan (телеарна)|қазақ телевизиясында]] 45 минуттық жеке концерт беріп, [[1985 жыл|1985 жылы]] [[Мәскеу|Мәскеуде]] өткен бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауында [[лауреат]] атанды.<ref name="Qordai_shamshiragi">{{cite web|title=Одаққа аты шыққан ойжайлау|url=https://mayak1932.kz/oda%D2%9B%D2%9Ba-aty-shy%D2%9B%D2%9Ban-ojzhajlau/19259/m%D3%99deniet/|publisher=«Қордай шамшырағы» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2022-06-29}}</ref> 1984 ж. [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбайұлының]] 100 жылдығына орай қазақ телевизиясы «Асыл мұра» хабарын түсірді. Хабардың жүргізушілері әдебиет және өнер зерттеушісі [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]], әнші [[Жәнібек Кәрменұлы Кәрменов|Жәнібек Кәрменов]]. «Жәнібек ән салады, Ақселеу тамсанады» деген сөз тіркесі осы хабардың түйіні ретінде халық арасына тарап кеткен. Хабар Жамбыл облысы, [[Красногор ауданы]] (қазіргі [[Қордай ауданы|Қордай ауд.]]), [[Кенен (Жамбыл облысы)|Кенен ауылында]] орналасқан Кенен Әзірбайұлының әдеби-мемориалдық музейінде түсірілген. Хабардың түсіріліміне ақынның ұлы, музей директоры Көркемжан Кененұлы, [[Красногор ауданы|Красногор аудандық]] мәдениет бөлімінің басшысы Әуесбай Бақбергенұлы қатысты.<ref name="altynqor">{{cite web|title=«Асыл мұра» хабары|url= https://www.youtube.com/watch?v=aAZd1ksda-g&t=2s|publisher =Қазақ телевизиясы, 1984 ж.|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-02-15}}</ref> ===Ғылыми-педагогикалық қызметі=== Жастарға оқытудың жаңа технологиясының әдіс-тәсілімен білім берген ұстаз сапалы еңбегімен, дәріс берудегі ізденімпаздығымен, ерекше еңбекқорлығымен мәдениет және педагогика саласына зор үлес қосты.<ref name="Qazaqstan_dauiri">{{cite web|title=Адалдық пен адамдық|url=https://qazdauiri.kz/news/adaldyq-pen-adamdyq?ysclid=lvuwd5c7ip886180357|publisher= «Қазақстан дәуірі» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2022-08-04}}</ref> Білімгерлердің озық шығармашылық бастамасын жан-жақты қолдаумен қатар, олардың кәсіби шеберлігін шыңдауға мол бағыт-бағдар берді.<ref name="Bilimdi_el">{{cite web|title=Ұстаздар сабақтастығы жарасымды|url=https://bilimdinews.kz/?p=204878|publisher= «Білімді ел» газеті сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2022-06-22}}</ref> Әдістемелік жұмыстың бір қыры – ұстаздың өз шәкірттерімен бірге әр жылы шығармашылық концерт беруді дәстүрге айналдыруы.<ref name="bilim_ainasy">{{cite web|title=Өнердің өрен жүйрігі|url=https://bilimainasy.kz/22-14-06-01/|publisher=bilimainasy.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2022-07-26}}</ref> Ол Жамбыл облысында «Тәуелсіз елдің ұлағатты ұстаздары» фестивалінің, «Жүрекке жылы әуендер» ретроәуендер байқауын тұрақты ұйымдастырып, шәкірттерімен бірлесе өнер көрсетті.<ref name="77_TV">{{cite web|title=Әуесбай қажы Бақбергенұлы 70 жасқа толды|url=https://www.youtube.com/watch?v=bxyJ9zKNsSU&t=2s|publisher= «77 TV» телеарнасы|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2021-05-05}}</ref> «Үміт» мамандандырылған бөбектер үйіндегі «Ризашылық», «Қамқоршы түн» аталған түрлі іс-шарада жыл сайын білім алушы жастармен бірге концерттік бағдарлама ұсынды.<ref name="abai_college">{{cite web|title=Өнермен өрілген өнегелі өмір|url=https://www.facebook.com/share/p/QebboAAJTEN2qXtY/?mibextid=oFDknk|publisher=Абай гуманитарлық колледжі|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2021-05-13}}</ref> Облыс ауқымында «Наурыз» мейрамдары, «Сағындырған әндер-ай», «Сағындым Кенен атамды», «Қазақ музыкасының шежіресі» байқауларын ұйымдастырып, белсене өнер көрсетті.<ref name="astana-akshamy.kz">{{cite web|title=Азаматтың бекзаты|url=https://astana-akshamy.kz/%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d0%bc%d0%b0%d1%82%d1%82%d1%8b%d2%a3-%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b7%d0%b0%d1%82%d1%8b/|publisher=«Астана ақшамы» республикалық газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-08|date=2023-08-23}}</ref> Абай атындағы Жамбыл гуманитарлық жоғары колледжінде «Балауса» қыздар вокалды [[Ансамбль|ансамблі]],<ref name="sakhara.kz">{{cite web|title=Бәйгенің алдын бермеген «Балауса»|url=https://sakhara.kz/?p=2888|publisher=«Sakhara» республикалық қоғамдық-саяси газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-05|date=2023-09-04}}</ref> «Серілер» жігіттер квартетінің негізін қалап, жетекшілік етті.<ref name="aikyn.kz">{{cite web|title=Саз әлемін серпілткен «Серілер»|url=https://aikyn.kz/254355/saz--lemin-serpiltken--seriler?ysclid=lvu0abh4gf674946763|publisher=[[Айқын (газет)|«Айқын» газеті]]|lang=kk|accessdate=2024-05-05|date=2023-08-17}}</ref> [[Сурет:Серілер квартеті.jpeg|300px|right|thumb|'''«Серілер» квартеті:''' (солдан оңға қарай) Асылбек Жанғарин, Мұхит Мулкаразов, Әуесбай Бақбергенұлы, Серік Қалмағамбетов.]] Әуесбай Бақбергенұлы оқытушылардың ғылыми-практикалық конференцияларында «Қабылдауды дамытудың негізі – музыка мәдениетіне тәрбиелеу», «Жас сырнайшыны алғашқы сүйемелдеу дағдысына оқытудың әдістемесі», «Алғашқы сүйемелдеуге үйрету», «[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейісованың]] шығармашылығы мен өнерін музыка сабақтарына пайдалану», «[[Александр Викторович Затаевич|Затаевич]]: «Қазақ халқының 1000 әні» аталған ғылыми конференцияларын ұйымдастырып, талай рет ғылыми баяндама жасады.<ref name="ztgzt">{{cite web|title=Музыка души. Поздравили коллегу и наставника|url=https://ztgzt.kz/muzyka-dushi-pozdravili-kollegu-i-nastavnika/?ysclid=lvyqfoxecw48659052|publisher=[[Знамя Труда|газета «Знамя труда»]]|lang=ru|accessdate=2024-05-09|date=2021-05-07}}</ref> Тәжірибелі педагогтың жетекшілігімен «Қазақ халқының аспаптық музыкасының жастарға беретін ұлттық тәрбиелік мәні» әдістемелік нұсқауы, «Мектеп балаларын шығармашылық өнерге баулу» әдістемелік құралы жазылды.<ref name="ztgzt.kz">{{cite web|title=Жизнь как кнопочки баяна|url=https://ztgzt.kz/zhizn-kak-knopochki-bayana-kogda-rabochij-kollektiv-stanovitsya-odnoj-semej/|publisher=[[Знамя Труда|газета «Знамя труда»]]|lang=ru|accessdate=2024-04-09|date=2023-08-22}}</ref> Ұлағатты ұстаз музыкалық білім беру саласында педагогикалық мектеп қалыптастырып, есімі республика аясына танымал шәкірт шоғырын тәрбиеледі.<ref name="Salyq_tartibi">{{cite web|title=Біздің Әуке|url=https://salyq-gazet.kz/bizdi-uke/|publisher=«Салық тәртібі» газеті|lang=kz|accessdate=2024-04-09|date=2022-08-22}}</ref> Олардың арасында бүгінгі мектеп директоры, білікті педагог Бақыт Сапаралиева,<ref name="Jas_qazaq">{{cite web|title=Әуезге әуес еткен ұстазым|url=https://jasqazaq.kz/auezge-aues-etken-ystazym/?ysclid=lvuw3kr1av310361774|publisher= «Jas qazaq» газетінің сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-08-08}}</ref> [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы халықаралық ән байқауының дипломанттары – Светлана Байқұлақова,<ref name="Ana_tili">{{cite web|title=«Сыған серенадасы» жолымды ашты|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/61706|publisher= «Ana tili» газетінің сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-06|date=2023-04-13}}</ref> Назкен Қошқарбаева, [[Жас қанат|«Жас қанат» республикалық жас орындаушылар байқауы]] мен [[Мальта]] мемлекетіндегі халықаралық ән фестивалі лауреаты, [[эстрада]] әншісі Тахмина Әшімбекова, [[Кенен Әзірбаев]] атындағы [[филармония]] директорының орынбасары, [[Мәдениет саласының үздігі]] Жандос Омаров және тағы басқа шәкірттерінің шоқтығы биік.<ref name="turaninform">{{cite web|title=Бес шалдан алған тағылым|url=https://turaninform.kz/?p=11226|publisher= «Turaninform» порталы|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-08-10}}</ref> Әуесбай Бақбергенұлының есімі [[2020 жыл|2020 жылы]] шыққан «Білімнің жаққан шырағын» атты [[Жамбыл облысы]] педагогтарының [[антология|антологиясына]] және облыстың жетістікке жеткен танымал түлектері туралы jambyl-tylek.kz порталының дерекқорына енген.<ref name="jambyl-tylek">{{cite web|title=Жамбыл облысының танымал түлектері|url=https://jambyl-tylek.kz/page.php?id=10187|publisher=jambyl-tylek.kz сайты|lang=kz|accessdate=2024-05-09|date=2021-09-01}}</ref> 2026 ж. Әуесбай Бақбергенұлы туралы «Бақ берген әулет» кітабы шықты. Кітапта Ә.Бақбергенұлының ғибратты ғұмыры, өнегелі замана тынысы әріптес достар, ағайын-туыстың естелігі түрінде топтастырылды.<ref name="">{{cite web|title=«Бақ берген әулет» кітабы жарық көрді|url=https://jambyltv.kz/kz/news/33616|publisher=jambyltv.kz|lang=kz|accessdate=2026-02-19|date=2026-02-18}}</ref><ref name="">{{cite web|title=Жаңа кітап таныстырылды |url=https://aqjolgazet.kz/179530/zha-a-kitap-tanystyryldy|publisher=aqjolgazet.kz|lang=kz|accessdate=2026-02-20|date=2026-02-19}}</ref><ref name="">{{cite web|title=Бақ берген әулет|url=https://aqjolgazet.kz/179574/ba-bergen-ulet |publisher=aqjolgazet.kz|lang=kz|accessdate=2026-02-25|date=2026-02-24}}</ref><ref name="">{{cite web|title=Дарованное счастье|url=https://ztgzt.kz/87251/darovannoe-schaste|publisher=ztgzt.kz|lang=rus|accessdate=2026-02-21|date=2026-02-20}}</ref> === Марапаты === * [[Ы. Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин» төсбелгісі]], [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР Білім және ғылым министрлігі]] ([[2010 жыл|2010 ж.]]);<ref name="omiri_men_oneri_ozektes">{{cite web|title=Өмірі мен өнері өзектес|url=https://arainfo.kz/16119/miri-men-neri-zektes|publisher=arainfo.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2021-04-25}}</ref> * ҚР Білім және ғылым министрінің Құрмет грамотасы ([[2017 жыл|2017 ж.]]);<ref name="sarysu">{{cite web|title=Ұстаз мұраты|url=https://gazeta-sarysu.kz/?p=20930|publisher=«Сарысу» газеті|lang=kk|accessdate=2023-08-14|date=2021-05-21}}</ref> * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|«Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі]], [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР Білім және ғылым министрлігі]] ([[2017 жыл|2017 ж.]]);<ref name="qulan-tany">{{cite web|title=Әуесбайдың әдебі|url=https://qulantany.kz/archives/8561|publisher=qulantany.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-12|date=2021-05-21}}</ref> * [[Мәдениет саласының үздігі|«Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі]], ҚР Мәдениет және спорт министрлігі ([[2018 жыл|2018 ж.]]);<ref name="madeniet-uzdigi">{{cite web|title=«Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі табысталды|url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid056LgWg1LLVgpwVc2pYeJC2rzgRNERHXwJJWop8qeeAvfVgkFbx5DKwDjsJB4SLV7l&id=100023037886485|publisher=Жамбыл облыстық мәдениет басқармасы|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2018-01-25}}</ref><ref name="znamya-truda">{{cite web|title=Удовлетворение культурных потребностей — в приоритете|url=https://ztgzt.kz/duxovnaya-zhizn-regiona/|publisher=газета «Знамя труда»|lang=ru|accessdate=2024-05-09|date=2018-01-27}}</ref> * «Еңбек ардагері» төсбелгісі, ҚР Оқу-ағарту министрлігі ([[2022 жыл|2022 ж.]]);<ref name="qurmetti-azamat">{{cite web|title=«Еңбек ардагері» төсбелгісі иегері|url=https://qulantany.kz/archives/17630|publisher=«Құлан таңы» газеті|lang=kk|accessdate=2024-05-11|date=2023-11-28}}</ref> * [[Тараз қаласының құрметті азаматтары|Тараз қаласының Құрметті азаматы]] ([[2023 жыл|2023 ж.]]);<ref name="qurmettyazamat">{{cite web|title=«Тараз қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді|url=https://www.youtube.com/watch?v=MZxKoR1-gEg|publisher=[[JAMBYL (телеарна)|«Jambyl» телеарнасы]]|lang=kk|accessdate=2024-04-08|date=2023-10-26}}</ref><ref name="merekedegi-marapat">{{cite web|title=Мерекедегі марапат|url=https://aqjolgazet.kz/163578/merekedegi-marapat/marapat/|publisher=[[Ақ жол (газет)|«Aq jol» газеті]]|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-10-28}}</ref><ref name="Qurmetty-azamat">{{cite web|title=«Тараз қаласының Құрметті азаматы» атағымен марапаттау сәті|url=https://www.youtube.com/watch?v=OXwBCUJANNI|publisher=Тараз қ-сы әкімдігі|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-10-24}}</ref><ref name="Qurmetty_azamat">{{cite web|title=Әуесбай Бақбергенұлы Тараз қаласының құрметті азаматы атанды |url=https://qulantany.kz/archives/17630 |publisher=qulantany.kz|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2023-10-24}}</ref> *ҚР Оқу-ағарту министрі Ғани Бейсембаевтың Алғыс хаты ([[2023 жыл|2023 ж.]]); *ҚР Премьер-министрі Олжас Бектеновтың Алғыс хаты (2025 ж.); *«Ауданға сіңірген еңбегі үшін» медалі, [[Жамбыл облысы]], [[Тұрар Рысқұлов ауданы|Т.Рысқұлов ауданы]] (2025 ж.). === Қоғамдық қызметі=== * [[2018 жыл|2018 жылдан]] Қазақстан педагогикалық ғылымдар Академиясы мүшесі;<ref name="bilim_oner_maitalmany">{{cite web|title=Білім мен өнердің майталманы|url=https://arainfo.kz/16115/bilim-men-nerdi-maytalmany|publisher=arainfo.kz сайты|lang=kk|accessdate=2024-05-09|date=2021-05-06}}</ref> * [[2023 жыл|2023 жылдан]] Тараз қалалық ардагерлер Кеңесі мүшесі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Тараз қаласының құрметті азаматтары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Жамбыл облысында туғандар]] [[Санат:Өнер тұлғалары]] p2zbl69gasrh6tctkywlvpvau16xp2c Ақпан рулары 0 739407 3642618 3642245 2026-08-13T19:03:44Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/~2026-44459-65|~2026-44459-65]] ([[User talk:~2026-44459-65|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3627473 wikitext text/x-wiki == Ақпан батыр Келімбердіұлы == Ақпаннан үш бала – Қаракүшік, Қармыс, Сармыс. Ескерту: Сармыстан бала жоқ. == Қаракүшік == Қаракүшіктен үш бала – Құдайқұл, Құтый, Байділә. == Қармыс == Қармыстан екі бала – Онайбай, Жанайбай. == Құдайқұл == Құдайқұлдан төрт бала – Бөтек, Таңатар, Шуақ, Жылыс. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Қалматай, Бұлтақаш, Сапақ, Байсал. == Таңатар == Таңатардан бес бала – Омар, Шама, Ырысбай, Баубек, Сүйіндік. == Шуақ == Шуақтан бір бала – Айтбай. == Жылыс == Жылыстан екі бала – Алдаберген, Кұлшы. == Құтый == Құтыйдан үш бала – Өтемей, Төлемей, Бөтек. == Өтемей == Өтемейден екі бала – Мендібай, Жылысбай. == Төлемей == Төлемейден төрт бала – Таңатар, Шуақбай, Есенгелді, Байменбет. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Байсал, Қалматай, Бултакаш, Сапак. Ескерту: Бөтектің Калматай, Бултакай, Сапак деген ұлдарынан бала жоқ. == Байсал == Байсалдан төрт бала – Сакетай, Бегемис, Шолак, Караман. == Байділә == Байділәдан бір бала – Жанұзақ. == Жанұзақ == Жанұзақтан бір бала – Қарақұл. == Қарақұл == Қарақұлдан бір бала – Жұмағанбет. == Онайбай-Жанайбай (Қармыс) == Қармыстың Онайбай мен Жанайбай деген екі баласынан ұрпақ жоқ. {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] 5kf7221pvke85bcp7jnjt5i9orbsmwx 3642785 3642618 2026-08-14T10:34:33Z ~2026-44459-65 184523 /* */ Осы жерді дұрыстап жазу керек +77475747415 маган хбз 3642785 wikitext text/x-wiki == Ақпан батыр Келімбердіұлы == Ақпаннан үш бала – Қаракүшік, Қармыс, Сармыс. Ескерту: Сармыстан бала жоқ. == Қаракүшік == Қаракүшіктен үш бала – Құдайқұл, Құтый, Байділә. == Қармыс == Қармыстан екі бала – Онайбай, Жанайбай. == Құдайқұл == Құдайқұлдан төрт бала – Бөтек, Таңатар, Шуақ, Жылыс. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Қалматай, Бұлтақаш, Сапақ, Байсал. == Таңатар == Таңатардан бес бала – Омар, Шама, Ырысбай, Баубек, Сүйіндік. == Шуақ == Шуақтан бір бала – Айтбай. == Жылыс == Жылыстан екі бала – Алдаберген, Кұлшы АЛДАБЕРГЕН Месқара МЕСҚАРА Меңдіғұл,Бердеш, Құтыйдан үш бала – Өтемей, Төлемей, Бөтек. == Өтемей == Өтемейден екі бала – Мендібай, Жылысбай. == Төлемей == Төлемейден төрт бала – Таңатар, Шуақбай, Есенгелді, Байменбет. == Бөтек == Бөтектен төрт бала – Байсал, Қалматай, Бултакаш, Сапак. Ескерту: Бөтектің Калматай, Бултакай, Сапак деген ұлдарынан бала жоқ. == Байсал == Байсалдан төрт бала – Сакетай, Бегемис, Шолак, Караман. == Байділә == Байділәдан бір бала – Жанұзақ. == Жанұзақ == Жанұзақтан бір бала – Қарақұл. == Қарақұл == Қарақұлдан бір бала – Жұмағанбет. == Онайбай-Жанайбай (Қармыс) == Қармыстың Онайбай мен Жанайбай деген екі баласынан ұрпақ жоқ. {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Кіші жүз рулары]] 8cjj5lbtyl7xu087pna5y636e6fd3hq Қатысушы талқылауы:MatviiFediura 3 744493 3642640 3373018 2026-08-13T23:06:52Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura]] 3642640 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura]] av7ohcteu46rg48bq0htf32o0xn3b1s Тоғызтөбе 0 744599 3642692 3575407 2026-08-14T06:43:46Z Айнур Мырзабекова 184350 бөлім қостым 3642692 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тоғызтөбе''' — ою-өрнегі ең көне оюлардың бірі. Бұл өрнек қимақтар мен қарлұқтардың қолөнерінде сақталған және кезінде "тоғызтөбе" ою-өрнегін [[Айша бибі кесенесі|Айша-бибі күмбезінің]] кірпіштерін өрнектеу үшін қолданған. Ал қазіргі кезде қазақ, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ қолөнерінде кездеседі.<ref>Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: "Алматыкітап" ААҚ, ISBN 9965-24-076-0</ref> == Қолданылуы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5jismsj31fze4cwbd939gb0ccjgxvev 3642749 3642692 2026-08-14T09:41:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] ([[User talk:Айнур Мырзабекова|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3575407 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Тоғызтөбе''' — ою-өрнегі ең көне оюлардың бірі. Бұл өрнек қимақтар мен қарлұқтардың қолөнерінде сақталған және кезінде "тоғызтөбе" ою-өрнегін [[Айша бибі кесенесі|Айша-бибі күмбезінің]] кірпіштерін өрнектеу үшін қолданған. Ал қазіргі кезде қазақ, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ қолөнерінде кездеседі.<ref>Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: "Алматыкітап" ААҚ, ISBN 9965-24-076-0</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ew14tvohuzgn6l1t8o9kf0aqk3afzt1 Қалақ батыр 0 745354 3642512 3641974 2026-08-13T13:20:01Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642512 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} '''Қалақ батыр''' (XVII ғасыр) — қазақ [[Батыр|батыры]].<ref>https://history-akmola.kz/kieli_obektileri/qr27.html</ref> [[Арғын]] - [[Қарауыл руы|Қарауыл]] - Қылды руыннан шыққан. Қазіргі [[Ақмола облысы]], [[Зеренді ауданы]]нда өмір сүрген. Құсеп ауылында жерленген. Қалақ батыр - XVII ғасырдың басында өз отанның қорғайтын жоңғарға қарсы шайқаста өзін көрсеткен ержүрек жауынгер. Ол жоңғарға қарсы бірінші шайқасқа қатысқан. Жаудың көптілігіне қарамастан, Қалак батырдың келісілген әскери іс-әрекеттері арқасында оның әскері жауға қарсы тұра алды. Осы шайқастан кейін Қалақ батырдың есімі бүкіл қазақ даласына белгілі болды. Оның батылдығы туралы әңгімелер ауыздан ауызға тарап, жас ұрпақ Қалақ батырға ұқсағысы келді. == Тарихы == XVII ғасырдың 30-жылдарындағы бытыраңқы [[Ойраттар|ойрат]] тайпалары біртұтас мемлекетке бірігіп, [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] негізін қалады. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] турасында ойраттар ұстанған сыртқы саясаттың күшеюі қазақ-жоңғар қарым-қатынасын шиеленістіріп, жиі-жиі әскери қақтығыстарға әкеліп соқтырды. Жоңғарларға қарсы күресті [[Есім хан|Есім ханның]] ұлы [[Салқам Жәңгір хан]] ([[1629]]–[[1680]]) басқарды. [[1635]] жылы шайқастардың бірінде [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жеңіліс тауып, тұтқынға түседі. Бірнеше жыл тұтқында болған Жәңгір өзара бітімнен кейін босап, қазақ даласына оралды. Осыдан кейін Жәңгір жоңғарлармен бітіспес жауға айналады. Жауынгер қалмақтар ежелден қазақтарды өздерінің жаулары деп санаған. Олар ерте көктемде қазақтарға шабуыл жасауды әдетке айналдырған, олар әлі жайлауға шықпаған, бірікпеген. Бұл туралы білген Жәңгір хан алғашқы еруімен [[Қалақ батыр]] бастаған тоғыз жігітті жау еліне барлауға жібереді. Бірнеше күн жолда болғаннан кейін, жауынгерлер айсыз түнде қалмақтар лагеріне жетеді-олар жау қолбасшыларының бірін (мыңбасы) ұрлап кетеді. Бұл оқиға кейін [[Жәңгір хан]] осы топты "Қалақтың темір тоғызы" деп аталды. Тұтқыннан жаудың дизайнын, оның жүру жолын білген хан Жәңгір және оның серіктері оны туған жеріне жақындағанда қарсы алып, көшпенділер үшін ерекше сраж тактикасын қолдануға шешім қабылдады. Осылай болды: 1643 жылдың көктемінде жоңғар хунтайшы Ердени Батур үлкен әскермен Қазақ жерлеріне жорыққа шықты. Жәңгір хан жауынгерлерімен бірге Жоңғар Алатауының Орбұлақ өзенінің шатқалын терең қазып, қазақтардың негізгі күштері келгенге дейін буктурмада күтті. Жауынгерлердің жартысы жолда үйінді ұйымдастырды, ал қалғандары жартастарға тарады, осылайша жоңғарларға буктурма дайындады. Шатқалға ешнәрсе білмеген жоңғарлар кірген кезде, олар алдымен таспен лақтырылды, содан кейін пайда болған дүрбелеңді пайдаланып, оларды артқы жағынан мылтықпен ұрды. Бұл шайқаста қазақтар алғаш рет атыс қаруын (мылтық) қолданды. Мұндай оқиғаларды күткен жоңғарлар қарсылық көрсете алмады. Осы шайқас барысында жоңғарлар 10 мыңға жуық жауынгерінен айырылып, Самарқандтан келген Жалаңтөс батыр әскерлерінің шабуылымен 20 мың әскермен күшпен шегінуге мәжбүр болды. == Қалақ батыр туралы естелік == Бүгінде оның қабірі [[Көкшетау]]<nowiki/>дың солтүстігіндегі Қалақ тауында, Айғыржал жерінде орналасқан. Бұл қасиетті орын қазақтардың көптеген ұрпақтары үшін батырлық өткенді және өз мәдениеті мен дәстүрлерін қорғаудың маңыздылығын еске сала отырып, күш пен қарсылықтың символына айналды. [[Ақмола облысы]], [[Зеренді ауданы]], Құсеп ауылында қалақ батырды жерлеу тек еске алу орнына ғана емес, сонымен бірге болашақ ұрпақты өз жерін одан әрі қорғауға және қорғауға шабыттандырып, өткенмен қасиетті байланыстың символына айналды.<ref>https://ruh.kz/qalaq-batyr-jerlengen-jer_17438/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{bio-stub}} [[Санат:Қазақ батырлары]] j96ucmbcq0fmwdxrn958g1daiwgdszm 3642804 3642512 2026-08-14T11:52:50Z Жанар Чушекова 184284 3642804 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} '''Қалақ батыр''' (XVII ғасыр) — қазақ [[Батыр|батыры]].<ref>https://history-akmola.kz/kieli_obektileri/qr27.html</ref> [[Арғын]] - [[Қарауыл руы|Қарауыл]] - Қылды руыннан шыққан. Қазіргі [[Ақмола облысы]], [[Зеренді ауданы]]нда өмір сүрген. Құсеп ауылында жерленген. Қалақ батыр - XVII ғасырдың басында өз отанның қорғайтын жоңғарға қарсы шайқаста өзін көрсеткен ержүрек жауынгер. Ол жоңғарға қарсы бірінші шайқасқа қатысқан. Жаудың көптілігіне қарамастан, Қалак батырдың келісілген әскери іс-әрекеттері арқасында оның әскері жауға қарсы тұра алды. Осы шайқастан кейін Қалақ батырдың есімі бүкіл қазақ даласына белгілі болды. Оның батылдығы туралы әңгімелер ауыздан ауызға тарап, жас ұрпақ Қалақ батырға ұқсағысы келді. == Тарихы == XVII ғасырдың 30-жылдарындағы бытыраңқы [[Ойраттар|ойрат]] тайпалары біртұтас мемлекетке бірігіп, [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] негізін қалады. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] турасында ойраттар ұстанған сыртқы саясаттың күшеюі қазақ-жоңғар қарым-қатынасын шиеленістіріп, жиі-жиі әскери қақтығыстарға әкеліп соқтырды. Жоңғарларға қарсы күресті [[Есім хан|Есім ханның]] ұлы [[Салқам Жәңгір хан]] ([[1629]]–[[1680]]) басқарды. [[1635]] жылы шайқастардың бірінде [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] жеңіліс тауып, тұтқынға түседі. Бірнеше жыл тұтқында болған Жәңгір өзара бітімнен кейін босап, қазақ даласына оралды. Осыдан кейін Жәңгір жоңғарлармен бітіспес жауға айналады. Жауынгер қалмақтар ежелден қазақтарды өздерінің жаулары деп санаған. Олар ерте көктемде қазақтарға шабуыл жасауды әдетке айналдырған, олар әлі жайлауға шықпаған, бірікпеген. Бұл туралы білген Жәңгір хан алғашқы еруімен [[Қалақ батыр]] бастаған тоғыз жігітті жау еліне барлауға жібереді. Бірнеше күн жолда болғаннан кейін, жауынгерлер айсыз түнде қалмақтар лагеріне жетеді-олар жау қолбасшыларының бірін (мыңбасы) ұрлап кетеді. Бұл оқиға кейін [[Жәңгір хан]] осы топты "Қалақтың темір тоғызы" деп аталды. Тұтқыннан жаудың дизайнын, оның жүру жолын білген хан Жәңгір және оның серіктері оны туған жеріне жақындағанда қарсы алып, көшпенділер үшін ерекше сраж тактикасын қолдануға шешім қабылдады. Осылай болды: 1643 жылдың көктемінде жоңғар хунтайшы Ердени Батур үлкен әскермен Қазақ жерлеріне жорыққа шықты. Жәңгір хан жауынгерлерімен бірге Жоңғар Алатауының Орбұлақ өзенінің шатқалын терең қазып, қазақтардың негізгі күштері келгенге дейін буктурмада күтті. Жауынгерлердің жартысы жолда үйінді ұйымдастырды, ал қалғандары жартастарға тарады, осылайша жоңғарларға буктурма дайындады. Шатқалға ешнәрсе білмеген жоңғарлар кірген кезде, олар алдымен таспен лақтырылды, содан кейін пайда болған дүрбелеңді пайдаланып, оларды артқы жағынан мылтықпен ұрды. Бұл шайқаста қазақтар алғаш рет атыс қаруын (мылтық) қолданды. Мұндай оқиғаларды күткен жоңғарлар қарсылық көрсете алмады. Осы шайқас барысында жоңғарлар 10 мыңға жуық жауынгерінен айырылып, Самарқандтан келген [[Жалаңтөс]] батыр әскерлерінің шабуылымен 20 мың әскермен күшпен шегінуге мәжбүр болды. == Қалақ батыр туралы естелік == Бүгінде оның қабірі [[Көкшетау]]<nowiki/>дың солтүстігіндегі Қалақ тауында, Айғыржал жерінде орналасқан. Бұл қасиетті орын қазақтардың көптеген ұрпақтары үшін батырлық өткенді және өз мәдениеті мен дәстүрлерін қорғаудың маңыздылығын еске сала отырып, күш пен қарсылықтың символына айналды. [[Ақмола облысы]], [[Зеренді ауданы]], Құсеп ауылында қалақ батырды жерлеу тек еске алу орнына ғана емес, сонымен бірге болашақ ұрпақты өз жерін одан әрі қорғауға және қорғауға шабыттандырып, өткенмен қасиетті байланыстың символына айналды.<ref>https://ruh.kz/qalaq-batyr-jerlengen-jer_17438/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{bio-stub}} [[Санат:Қазақ батырлары]] ekt90364yy7umft30muoljph3ui18xl Қатысушы талқылауы:Sir MemeGod 3 747890 3642509 3397439 2026-08-13T13:00:59Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:Eoline]] 3642509 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Eoline]] r8y21lb0q4oo67qpgs0aha7t39nb0ml Бахтиар Абдраманов 0 750675 3642695 3640692 2026-08-14T07:00:43Z Корлан Майдановна 184291 3642695 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|есімі Абдраманов Бахтиар.|Туған күні 27.09.1961 жыл.|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' (27 қыркүйек, 1961 жылы туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == == Қызметі == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] 0kdy97j5m6ey6m5zrj92wr19vheedgq 3642743 3642695 2026-08-14T09:37:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:Айгерім Нұрғазықызы|Айгерім Нұрғазықызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640692 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|есімі Абдраманов Бахтиар.|Туған күні 27.09.1961 жыл.|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' (27 қыркүйек, 1961 жылы туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] ryjgej2v1octzmlgkbaklrekojt47rj 3642747 3642743 2026-08-14T09:39:46Z 1nter pares 146705 /* */ 3642747 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі = Абдраманов Бахтиар|Туған күні= 27.09.1961|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' (27 қыркүйек, 1961 жылы туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] q2hoymer2kshn457z51davu7fbjd5kd 3642748 3642747 2026-08-14T09:40:28Z 1nter pares 146705 3642748 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға|Есімі = Абдраманов Бахтиар|Туған күні= 27.09.1961|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' ([[27 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]], [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] qngmw5dghnu6m2okjsu07byoj3fwdd4 Конклав (фильм) 0 758624 3642561 3641700 2026-08-13T18:05:43Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3467693 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кино |Қазақша атауы = Конклав |Шынайы атауы = Conclave |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = драма |Режиссёрі = [[Эдвард Бергер]] |Продюсері = Тесса Росс,<br />Джульет Хоуелл,<br />Майкл Джэкман,<br />Элис Даусон,<br />Роберт Харрис |Сценарист = Питер Строхан |Актерлер = [[Рэйф Файнс]],<br />[[Джон Литгоу]],<br />[[Стэнли Туччи]],<br />[[Изабелла Росселлини]] |Операторы = Стефан Фонтен |Композиторы = Хаушка |Хореографы = |Компания = FilmNation Entertainment, House Productions,<br />Indian Paintbrush |Дистрибьютор = Black Bear UK<br />Focus Features |Ұзақтығы = 120 минут |Бюджеті = 20 млн $ |Түсім = 116 109 149 $ |Мемлекет = {{GBR}}<br />{{USA}} |Тілі = ағылшын, итальян |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 20215234 |Сайты = }} '''Конклав''' — Роберт Харристің «Конклав» атты романы желісімен Эдвард Бергер түсірген фильм. Тұсаукесері «Теллурайд» кинофестивалінде 2024 жылғы 30 тамызда өтті. Кинода [[Ватикан]]дағы саулау науқаны жайында баяндалады. [[Рим папасы]] қайтыс болғаннан кейін кардинал Томас Лоуренс [[конклав]] өткізуге мәжбүр болады. Ол төрт кандидаттың ішінде кім ең лайықтысы екенін анықтап алуға дайындалады. Бірақ оқиға барысында марқұмның да біраз сырласы болғаны аян болады. Осы мәселелерді ол дұрыс шешуі қажет. Фильмге ең жақсы сценарий үшін [[Алтын глобус]] және [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлықтары берілді. cs7j5giv09hrji0b1473g7httia7fdo Орхон өзені 0 761842 3642555 3642446 2026-08-13T18:04:49Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579157 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Орхон |шынайы атауы = Орхон гол |сурет = Orchon-mongolei.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Орхон өзені |карта = Selengerivermap.png |карта ені = |карта атауы = Орхон өзенінің алабы |ұзындығы = 1124 |су алабының ауданы = 132 835 |су алабы = [[Сэлэнгэ]] |өзендердің су алабы = [[Байкал|Байкал көлі]]не дейін |су шығыны = 66 |өлшеу орны = сағасы |бастауы = [[Суврага Хайрхан]] |бастауының орны = [[Цэнхэр]], [[Архангай облысы]] |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 47|s_lat_min = 02|s_lat_sec = 59 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 101|s_lon_min = 20|s_lon_sec = 30 |сағасы = [[Селенга (өзен)|Селенга]] |сағасының орны = [[Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ облысы]] |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 50|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 00 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 106|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 20 |еңістігі = |ел = {{MNG}} |аймақ = [[Архангай облысы]], [[Өвөрхангай облысы]], [[Булган облысы]], [[Дархан-Уул облысы]], [[Сэлэнгэ облысы]] |ортаққордағы санаты = Orkhon River }} '''Орхон''' — [[Моңғолия]]дағы ең ұзын өзен. [[Хангай|Хангай тауларынан]] басталып, [[Селенга (өзен)|Селенга өзені]]не қосылады. Ұзындығы – 1124 км, су алабы – шамамен 132 835 км². Өзен [[Архангай облысы]], [[Өвөрхангай облысы]], [[Булган облысы]], [[Дархан-Уул облысы]] мен [[Сэлэнгэ облысы]] арқылы ағып өтеді. == Бастауы == Орхон өзені [[Архангай облысы]]ның [[Цэнхэр|Цэнхэр ауданындағы]] [[Суврага Хайрхан]] тауынан бастау алады. == Гидрологиясы == Орхон негізінен қар, мұздық және жаңбыр суларымен қоректенеді. Су тасу кезеңі — көктемнің соңынан жаз ортасына дейін. Орташа жылдық су шығыны – шамамен 66 м³/сек. Жоғарғы бөлігіне [[Улаан Цутгалан сарқырамасы]] орналасқан. == Маңызы == Өзен бойында [[Қарақорым]] және [[Қара Балғас]] секілді тарихи қалалар орналасқан. Ауыл шаруашылығы мен ирригациялық мақсатта пайдаланылады. [[ЮНЕСКО]] Орхон аңғарын [[Бүкіләлемдік мұра]]лар қатарына қосқан. == Салалары == Орхон өзенінің негізгі салалары: * [[Тамир өзені]] * [[Туул өзені]] * [[Хараа өзені]] == Қызықты дерек == Орхон атауы көне түркі жазуларында кездеседі. Осы өзен бойынан [[Күлтегін]], [[Білге қаған]] ескерткіштері табылған. == Дереккөздер == <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Orkhon_River</ref> <ref>https://www.adb.org/sites/default/files/institutional-document/618776/mongolia-country-water-security-assessment_0.pdf</ref> <ref>Монгол Улсын усны нөөцийн тайлан, 2021</ref> [[Санат:Моңғолия өзендері]] ogm044kwcpzc801myrvjnumhqfnhpmb ГАЗ-3307 0 761905 3642556 3642448 2026-08-13T18:04:51Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579158 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Автокөлік | атауы = ГАЗ-3307 | модель = ГАЗ-3307 / 3309 | фото = GAZ 3307 in Moskovsky.jpg | өндіруші = [[ГАЗ]] | өндіріс жылдары = 1989–2020<ref name="Пояснение">Шассилер тапсырыспен қазіргі күнге дейін жиналады (негізінен экспортқа арналған арнайы жабдық үшін).</ref> | ізашары = [[ГАЗ-53|ГАЗ-53-12]], [[ГАЗ-52]] | ізбасары = [[ГАЗон NEXT]] | зауыттар = {{flagicon|USSR}} [[ГАЗ]] ([[Горький автомобиль зауыты|Горький]] / [[Төменгі Новгород]])<br> {{flagicon|Russia}} [[ГАЗ]] ([[Төменгі Новгород]]) | класс = Жүк көлігі | шанақ типі = Бортты / шасси | компоновка = Алдыңғы мотор, артқы жетек (4×2) | қозғалтқыш = V8 ЗМЗ-511, ЗМЗ-5231, ЗМЗ-5244 (бензин)<br>R4 ЯМЗ-534 (дизель) | берілістер қорабы = 4 немесе 5 сатылы механикалық | дөңгелек базасы = 3770 мм | ұзындығы = 6550 мм | ені = 2380 мм | биіктігі = 2350 мм | алдыңғы сорап = 1630 мм | артқы сорап = 1690 мм | клиренс = 265 мм | толық салмағы = 7850 кг | бак көлемі = 105 л | макс.жылдамдық = 90 км/сағ (кей модельдерде 110 км/сағ) | жанармай шығыны = 19–32 л/100 км | байланысты модельдер = | ұқсас = [[ЗИЛ-4329]], [[КамАЗ-4308]], [[МАЗ-4370]] | ортаққор = GAZ-3307 }} '''ГАЗ-3307''' — [[КСРО]] мен [[Ресей]]де шығарылған төртінші буындағы орташа тоннажды [[жүк көлігі]]. Бұл модель [[ГАЗ-53]] сериясының ізбасары ретінде [[1989 жыл]]ы шығарылып, [[2020 жыл]]ға дейін өндірісте болды. ГАЗ-3309 – дизельді нұсқасы болып табылады. == Қысқаша сипаттама == ГАЗ-3307 бензинді [[ЗМЗ-511]] (V8, 4.25 л) және кейінірек [[ЗМЗ-5231]], [[ЗМЗ-5244]] қозғалтқыштарымен жабдықталған. Кейінгі жылдары дизельді нұсқалар — [[ЯМЗ-534]] және [[ММЗ Д-245]] орнатылды. Қозғалтқыштар [[Еуро-1]]-ден [[Еуро-5]]-ке дейінгі экостандарттарға сәйкес келді. Жүккөліктің максималды жылдамдығы – 90–110 км/сағ аралығында, ал жүккөтергіштігі шамамен 4,5 тонна. == Тарих == ГАЗ-3307 [[1980 жыл|1980-жылдары]] ГАЗ-4301 жобасы аясында жасалған жаңа буын кабинасымен және технологиялық жаңартулармен келді. [[1994 жыл]]дан бастап ГАЗ-3309 дизельді нұсқасы ұсынылды. [[2000 жыл]]дары модельге жаңа қозғалтқыштар мен [[АБС]] сияқты жүйелер енгізілді. Өндіріс [[2020 жыл]]ы ресми түрде тоқтатылды, бірақ кейбір шассилер арнайы тапсырыспен жиналып жатыр. == Модификациялар == * '''ГАЗ-3306''' — ГАЗ-544.10 (R4, ауа салқындатқышы, атмосфералық, 4,15 л, 85 а.к., Deutz лицензиясы) дизель қозғалтқышымен борттық жүк көлігі. Жүк көтергіштігі — 3,0 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1995 жыл]]дары өндірілді. ** '''ГАЗ-33061''' — [[ГАЗ-52]] агрегаттарына негізделген өтпелі модель, ГАЗ-52 карбюраторлы қозғалтқышымен. Жүк көтергіштігі — 2,5 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1993 жыл]]дары негізінен жүк-жолаушы такси ретінде өндірілді. * '''ГАЗ-3307''' — ЗМЗ-511.10 ([[2008 жыл]]дан бастап — ЗМЗ-5231.10) карбюраторлы қозғалтқышымен борттық жүк көлігі және шасси. Жүк көтергіштігі — 4,5 т. [[1989 жыл|1989]]—[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2009 жыл]]дары сериялық өндірілді. [[2010 жыл|2010]]–[[2016 жыл]]дары шағын сериямен шықты. [[2016 жыл]]ы инжекторлы ЗМЗ-524400 (V8, 137 а.к., Еуро-5) қозғалтқышымен, ABS жүйесімен және шиберлі рульдік гидрокүшейткішпен сертификатталды. ** '''ГАЗ-330701''' — солтүстік климатқа арналған модификация. ** '''ГАЗ-330706''' — қалыпты климатты елдерге арналған экспорттық модификация. ** '''ГАЗ-330707''' — тропикалық климатты елдерге арналған экспорттық модификация. ** '''ГАЗ-33072''' — самосвалдарға арналған шасси (негізінен [[САЗ]]). ** '''ГАЗ-33073''' — жүк-жолаушы такси. Платформасы [[ГАЗ-66]]-11 ([[1993 жыл|1993 ж.]]) үлгісіне ұқсас. ** '''ГАЗ-33074''' — [[КАвЗ-3976]] автобустарына арналған шасси. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Қақпақпен және алдыңғы бөлікпен, бірақ кабинасыз жеткізілді. [[1990 жыл|1990]]–[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2008 жыл|2008]] жылдары өндірілді. ** '''ГАЗ-33075''' — сұйытылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген, [[2012 жыл]]ға дейін шағын фирмалар қайта жабдықтады. ** '''ГАЗ-33076''' — сығылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген. ** '''ГАЗ-33078''' — [[Hino]] W04CT (136 а.к.) дизелімен шығарылған. [[1992 жыл|1992]]–[[1995 жыл|1995 жж.]] тапсырыспен өндірілді. == Дизель қозғалтқыштарының техникалық сипаттамалары == === ММЗ === '''[[ММЗ Д-245|ММЗ Д-245.7Е4]]''' моделі (ГАЗ-330900 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4). * Жұмыс көлемі, л — 4,75 * Қысу дәрежесі — 17,0 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 125,4 (92,2) / 2200 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1100–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 154 (210) * Салмағы, кг — 430 * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны === ЯМЗ-5344 ([[2013 жыл]]ғы үлгі) === [[ЯМЗ-534|ЯМЗ-5344]] моделі (ГАЗ-33098 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4). * Жұмыс көлемі, л — 4,43 * Қысу дәрежесі — 17,5 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 134,5 (99) / 2300 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1200–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145) * Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км * Салмағы — 460 кг * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін. === ЯМЗ-53443 ([[2016 жыл]]ғы үлгі) === [[ЯМЗ-534|ЯМЗ-53443]] моделі (ГАЗ-33098 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, бесінші экологиялық сынып (Еуро-5). * Жұмыс көлемі, л — 4,43 * Қысу дәрежесі — 17,5 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 146,9 (109,5) / 2300 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 49,9 (490) / 1200–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145) * Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км * Салмағы — 480 кг * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 III түріндегі дизель отыны Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url=https://gazglobal.com|title=ГАЗ ресми сайты|lang=ru|access-date=2025-07-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gruzovikpress.ru/article/2616-muzey-istorii-i-trudovoy-slavy-gaza-gorod-gorkiy-prospekt-lenina/|title=Музей истории и трудовой славы ГАЗа|publisher=Gruzovik Press|lang=ru|access-date=2025-07-07}}</ref> <ref>Ежегодник Большой советской энциклопедии. — 1987 (вып. 31). — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 42.</ref> <ref>Каменев С. Грузовые автомобили СССР. — Москва: Транспорт, 2002. — 320 с. ISBN 5-277-01597-0.</ref> <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:GAZ-3307 Wikimedia Commons — Category:GAZ-3307]</ref> [[Санат:ГАЗ көліктері]] [[Санат:Жүк көліктері]] [[Санат:КСРО жүк көліктері]] 952974c3q89nh8shdedg165lfj6ctdc Улан-Удэ 0 762069 3642554 3642457 2026-08-13T18:04:48Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] ([[User talk:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:Marksscheider|Marksscheider]] соңғы нұсқасына қайтарды 3638247 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Ұлан-Удэ |сурет = Центр Улан-Удэ.JPG |шынайы атауы = {{lang-ru|Улан-Удэ}}<br /> [[бурят тілі|бур.]] Улаан-Үдэ |елтаңба = Ulan-Ude COA (2005).gif |ту = Флаг города Улан-Удэ.svg |елтаңба сипаттамасы = Улан-Удэ елтаңбасы |ту сипаттамасы = Улан-Удэ туы |елтаңба ені = 120 |ту ені = 120 |lat_dir =N|lat_deg=51|lat_min=50 |lon_dir=E|lon_deg=107|lon_min=36 |CoordAddon = type:city(450848)_region:RU |CoordScale = 20000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 200 |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия Республикасы |кестедегі аймақ = Бурятия Республикасы |аудан түрі = [[Бурятия Республикасы]] |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 2 әкімшілік аудан: <br />[[Железнодорожный аудан (Улан-Удэ)|Теміржол]], [[Совет ауданы (Улан-Удэ)|Совет]] |басшының түрi = Әкімшілік басшысы |басшысы = [[Игорь Шутенков]] |құрылған уақыты = 1666 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Верхнеудинск (1956 жылға дейін) |статус алуы = 1775 |жер аумағы = 347,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = шамамен 600 |климаты = континенттік |ресми тілі = орыс |тұрғыны = {{өсім}} 450 848<ref>{{cite web |url=https://burstat.gks.ru/ |title=Бурятстат: Халық саны |accessdate=2025-07-11}}</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = шамамен 1297 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар, буряттар, татарлар, украиндар және т.б. |конфессионалдық құрамы = [[Православие]], [[Буддизм]], [[Шаманизм]] |этнохороним = улан-үделік |телефон коды = +7 3012 |пошта индексі = 670000–670999 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ulan-Ude |сайты = https://www.ulan-ude-eg.ru |сайт тілі = ru |add1n = Ерекшелігі |add1 = [[Лениннің ең үлкен бас мүсіні]], [[Транссібір темір жолы]] бойындағы маңызды қала }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, [[бурят тілі|бур.]]Улаан Үдэ) — [[Ресей]]дің [[Бурятия Республикасы]]ның астанасы әрі ең ірі қаласы. Қала [[Селенга (өзен)|Селенга]] мен [[Уда (өзен)|Уда]] өзендерінің қосылған жерінде, [[Байкөл|Байкал көлінен]] шамамен 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Халық саны — 450 848 адам ([[2024 жыл]]ғы есеп бойынша)<ref name="burstat">{{Cite web|title=Бурятстат – Улан-Удэ қаласының халық саны |url=https://burstat.gks.ru |accessdate=2025-07-11}}</ref>. Улан-Удэ [[Транссібір темір жолы]] бойында орналасқан ірі көлік және мәдени орталық болып табылады. Қалада [[Лениннің бас мүсіні]] — әлемдегі ең үлкен Лениннің басы орналасқан. == Атауы == '''Улан-Уде''' алғашында [[Уда (Бурятия)|Уда өзені]]нің бойында орналасуына байланысты '''Удинское''' ({{lang|ru|Удинское}}, {{IPA|ru|ˈudʲɪnskəjə}}) деп аталған. Қала [[1666 жыл]]ы шағын бекініс ретінде құрылған.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Verkhne-Udinsk|volume=27|page=1023}}</ref> [[1735 жыл]]дан бастап елді мекен '''Удинск''' ({{lang|ru|Удинск}}, {{IPA|ru|ʊˈdʲinsk}}) деп аталып, [[1775 жыл]]ы осы атаумен қала мәртебесін алған. [[1783 жыл]]ы, сол жылы қала мәртебесін алған [[Нижнеудинск]] (''Төменгі Удинск'') қаласымен шатастырмау үшін, атауы '''Верхнеудинск''' ({{lang|ru|Верхнеудинск}}, {{IPA|ru|vʲɪrxnʲɪˈudʲɪnsk}}; ''Жоғарғы Удинск'') деп өзгертілді.{{cn|date=November 2020}} "Жоғарғы" және "Төменгі" атаулары екі қаланың өзара географиялық орналасуын білдіреді, яғни өзен бойындағы нақты биіктігіне емес. Верхнеудинск өзеннің сағасында орналасса, Нижнеудинск өзеннің ортаңғы ағысында орналасқан. Қазіргі атау — '''Улан-Уде''' — қалаға [[1934 жыл]]дың [[27 шілде]]сінде берілген. Бұл атау [[бурят тілі|бурят тілінде]] "[[Қызыл]] [[Уда (Бурятия)|Уда]]" дегенді білдіреді және [[Кеңестік Коммунистік партия]] идеологиясын көрсетеді. == Тарих == Қала [[1666 жыл]]ы [[Верхнеудинск]] атауымен негізі қаланды. [[1934 жыл]]ы [[Бурят-Монғол АССР]]-інің астанасы болды. [[1935 жыл]]ы қала атауы Улан-Удэ болып өзгертілді. «Улан-Удэ» бурят тілінен аударғанда — «Қызыл Уда» дегенді білдіреді. == География == Улан-Удэ қаласы [[Мәскеу]]ден 5640 км шығыста және [[Байкөл|Байкал көлінен]] 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 600 метр биіктікте, [[Хамар-Дабан]] мен [[Улан-Бургас]] жоталарының етегінде, [[Селенга (өзен)|Селенга өзені]] мен оның саласы [[Уда|Уда өзені]]нің қосылар тұсында орналасқан. Уда өзені қаланы екіге бөледі.<ref>[https://transsibirskaya.com/cities-ulan-ude ''transsibirskaya.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214232637/https://transsibirskaya.com/cities-ulan-ude |date=2024-12-14 }}</ref> === Гидрография === Улан-Удэ арқылы екі өзен – Селенга мен Уда ағып өтеді. Селенга [[Байкөл|Байкалға]] құятын ең үлкен өзен болып табылады, ол көл алабына түсетін сулардың 50%-ын қамтамасыз етеді. Селенга жылына шамамен 30³ км су жеткізеді, бұл көл суының жаңаруына және санитарлық жағдайына үлкен әсер етеді. Селенга – [[омуль]], [[сібір бекіресі]], [[сібір таймені]], [[талма балығы]] және [[аққайран]] сияқты бағалы балық түрлерінің мекені. Уда – Селенга өзенінің оң жақ саласы. Оның ұзындығы – 567 шақырым. == Демография == [[2021 жылғы Ресей халық санағы|2021 жылғы санақ]] бойынша Улан-Үде қаласында 437 565 адам тұрған;<ref>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Ресейдің Федералдық Мемлекеттік Статистика Қызметі]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> бұл көрсеткіш [[2010 жылғы Ресей халық санағы|2010 жылғы санақта]] тіркелген 404 426 адаммен салыстырғанда өскен. Халық саны бойынша қала [[Шығыс Сібір]]дегі үшінші ірі қала болып табылады. Ол [[Ресей қалаларының халқы бойынша тізімі|Ресей қалалары арасында]] 45-орында тұр. Қалалық агломерацияда шамамен 600 000 адам тұрады. [[2021 жыл]]ғы этникалық құрамы:<ref>{{cite web|title=Национальный состав и владение языками|url=https://03.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab14_VPN-2020(5).xlsx|publisher=[[Ресейдің Федералдық Мемлекеттік Статистика Қызметі]]|accessdate=17 June 2023}}</ref> *[[Орыстар]] – 61,4% *[[Буряттар]] – 35,1% *Басқалар – 3,5% Қала — [[Ресейдегі буддизм|Ресейдегі буддизмнің]], соның ішінде [[Тибет буддизмі|тибет буддизмінің]] орталығы. Қала маңында, шамамен 23 шақырым, [[Иволгин дацаны]] орналасқан. == Экономика == Қала — Бурятияның экономикалық орталығы. Машина жасау, азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп дамыған. Улан-Удэ — [[Улан-Удэ авиация зауыты|авиация зауытымен]] де танымал. == Көлік == [[Сурет:Схема предрелиз с переводом на бурятский.pdf|thumb|316x316px|Қаланың муниципалды автобус маршруттарының картасы]] Улан-Үде қаласы [[Иркутск]] пен [[Чита (Забайкалье өлкесі)|Чита]] арасындағы [[Транссібір темір жолы|Транссібір темір жолының]] негізгі желісінде орналасқан. Сонымен қатар, дәл осы жерде [[Трансмоңғол темір жолы|Трансмоңғолия темір жолы]] басталады. Бұл жол оңтүстікке қарай [[Моңғолия]] арқылы өтіп, [[Қытай|Қытайдың]] [[Бейжің|Бейжің қаласына]] дейін жалғасады. [[Сурет:Ulan Ude tram map 2021.png|thumb|315x315px|Қалалық трамвай желілерінің 2021 жылғы қазандағы картасы]] Қала [[Транссібір автожолы]]ның бір бөлігі болып табылатын [[Байкал тас жолы]]ның (М55) бойында орналасқан, бұл [[Владивосток]]қа апаратын басты федералды автожол.{{citation needed|date=April 2018}} Әуе көлігіне [[Улан-Үде әуежайы (Байкал)]] және кішігірім [[Улан-Үде Восточный әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қалалық ішкі көлік жүйесіне [[трамвай]], [[автобус]] және ''[[маршрутка]]'' ([[жолаушылар таксиі]]) бағыттары кіреді.{{citation needed|date=April 2018}} == Мәдениет пен білім == Қалада [[Бурят мемлекеттік университеті]], [[Бурят мемлекеттік опера және балет театры]], мұражайлар, кітапханалар мен мәдени орталықтар орналасқан. [[Буддизм]] мен орыс православиясы қатар дамыған діни орталық саналады. == Танымал тұлғалар == * [[Дмитрий Маслеев]] – пианист * [[Оксана Омелянчик]] – спорт гимнастикасы бойынша спортшы * [[Ирина Пантаева]] – ''[[Sports Illustrated]]'' журналының моделі * [[Александр Сластин]] – актёр * [[Инна Степанова]] – Олимпиадаға қатысқан жебеші * [[Гүнсын Цыденова]] – саясаткер == Қызықты нысандар == * [[Лениннің бас мүсіні]] * [[Иволгин дацаны]] (қала маңында) * [[Тарихи орталық]] * [[Сібір темір жолы]] бойындағы вокзал ғимараты == Туыстас қалалар == Улан-Удэ қаласы келесі қалалармен бауырласқан:<ref>{{Cite web |title=Города-побратимы |url=https://ulan-ude-eg.ru/gorod/goroda-pobratimy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301214122/https://ulan-ude-eg.ru/gorod/goroda-pobratimy/ |archive-date=2020-03-01 |access-date=2020-02-01 |website=ulan-ude-eg.ru |publisher=Ulan-Ude |language=ru}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|KOR}} [[Анян (Кёнгидо)|Анян]], Оңтүстік Корея * {{flagicon|USA}} [[Беркли (Калифорния)|Беркли]], АҚШ<ref>{{Cite web |title=Sister Cities - City of Berkeley, CA |url=https://www.cityofberkeley.info/Clerk/City_Council/Sister_Cities.aspx |access-date=2020-09-25 |website=www.cityofberkeley.info}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Чанчунь]], Қытай * {{flagicon|RUS}} [[Чита (Забайкалье)|Чита]], Ресей * {{flagicon|Mongolia}} [[Дархан (қала)|Дархан]], Моңғолия * {{flagicon|UKR}} [[Донецк]], Украина * {{flagicon|RUS}} [[Элиста]], Ресей * {{flagicon|Mongolia}} [[Эрдэнэт]], Моңғолия * {{flagicon|CHN}} [[Эрэн-Хото]], Қытай * {{flagicon|RUS}} [[Грозный]], Ресей * {{flagicon|PRK}} [[Хэджу]], Солтүстік Корея * {{flagicon|CHN}} [[Хух-Хото]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Хулунбуир]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Ланьчжоу]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Манчжурия]], Қытай * {{flagicon|JPN}} [[Румоэй (Хоккайдо)|Румоэй]], Жапония * {{flagicon|Taiwan}} [[Тайбэй]], Тайвань * {{flagicon|Mongolia}} [[Ұланбатыр]], Моңғолия * {{flagicon|CHN}} [[Уланчаб]], Қытай * {{flagicon|UKR}} [[Ялта]], Украина * {{flagicon|JPN}} [[Ямагата (қала)|Ямагата]], Жапония * {{flagicon|KOR}} [[Йонгвол уезі]], Оңтүстік Корея {{div col end}} == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.ulan-ude-eg.ru/ Улан-Удэ қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628053007/https://ulan-ude-eg.ru/ |date=2022-06-28 }} [[Санат:Улан-Удэ]] [[Санат:Бурятия Республикасындағы қалалар]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Бурятия қалалары]] [[Санат:Ресей республикаларының астаналары]] fdwrrswraxhqjyfmhz01fmp94bc767u Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3642610 3642317 2026-08-13T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3642610 json application/json { "articles": 244649, "pages": 669889, "edits": 3638904, "users": 180770, "activeusers": 387, "admins": 15, "files": 8765 } jqyuxtiv7x5ov8e9bpx3d9lt0jjyzsi Әсел Жұбанышқызы Жанасова 0 769714 3642722 3609617 2026-08-14T08:46:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642722 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әсел Жұбанышқызы Жанасова | Шынайы есімі = | Суреті = Assel Zhanasova (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Жанасова, 2020 жыл | Титулы = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 10 желтоқсан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 8 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 10 желтоқсан 2025 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазпошта]] акционерлік қоғамының басқарма төрағасы | Ту_3 = QazPost logo.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 3 қазан 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 маусым 2025 | Ізашары_3 = Серік Саудабаев | Ізбасары_3 = Бекежан Жакеев | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Туған күні = 08.07.1987 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Туған кездегі есімі = Әсел Жұбанышқызы Жиенбаева | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Кәрім Жанасов (1981 ж.т.)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33670613 Жанасова Асель Жубанышевна (персональная справка)]</ref> | Балалары = 2 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Кембридж университеті]], [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әсел Жұбанышқызы Жанасова''' (қыз кезінде — '''Жиенбаева''';<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36892755 |title= Жиенбаева Асель Жубанышевна (персональная справка)|language=ru |work=zakon.kz |accessdate=2026-04-05}}</ref> [[8 шілде]] [[1987 жыл|1987]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, топ-менеджер, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]]. [[Қазпошта]] акционерлік қоғамының бұрынғы басшысы (2022—2025). == Өмірбаяны == 1987 жылы [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. 2005 жылы [[Республикалық физика-математика мектебі]]н «Алтын белгімен» аяқтаған.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201604080024 Кадровые перестановки. Новые назначения в холдинге "Зерде" и финансовых организациях]</ref> 2010 жылы «Болашақ» халықаралық бағдарламасы бойынша [[Кембридж университеті]]нде білім алған (компьютерлік ғылымдар саласы). 2014 жылы Кембридж университетінде магистратураны тәмамдаған. Сол жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде «Executive Management» бағдарламасы бойынша оқыған. 2010—2014 жылдары [[Лондон]] қаласындағы Eurasian Natural Resources Corporation PLC компаниясының ақпараттық технологиялар жөніндегі маманы, Ақпараттық технологиялар басқармасының менеджері, Киберқауіпсіздік департаментінің директоры лауазымдарында қызмет атқарды. 2014—2016 жылдары [[Қазақстан Ұлттық банкі]]нде жұмыс істеді: «Ұлттық банктің Банктік сервис бюросы» директорының кеңесшісі, Ұлттық банктің Цифрлық технологиялар департаменті директорының орынбасары болды. 2016—2017 жылдары [[Зерде (холдинг)|«Зерде»]] ұлттық басқарушы холдингі» акционерлік қоғамына басшылық етті. 2017—2020 жылдары «Астана» халықаралық қаржы орталығында жұмыс істеді: 2017—2018 жылдары орталықтың басқарушысы [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетовтің]] кеңесшісі, 2018—2020 жылдары орталықтың цифрлық технологиялар жөніндегі басқарушы директоры болды. 2020—2022 жылдары Сауда және интеграция министрінің орынбасары болды. 2022—2025 жылдары [[Қазпошта|«Қазпошта»]] акционерлік қоғамын басқарды. Әсел Жанасованың басшылығы тұсында «Қазпошта» бірнеше жылдан бері алғаш рет шығыннан арылып, таза табысқа шықты.<ref>[https://politico.kz/article/qazposhtany-dagdarystan-suyryp-algan-menedzher-aqordada-zhauapty-qyzmetke-keldi Қазпоштаны дағдарыстан суырып алған менеджер Ақордада жауапты қызметке келді]</ref> 2025 жылғы 8 маусымда Президенттің кеңесшісі, сол жылы 10 желтоқсанда Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-zhanasova-asel-zhubanyshkyzy-1011126 Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары Жанасова Әсел Жұбанышқызы]</ref> Ол көлік-логистика саласының дамуына жауап береді. == Отбасы == Тұрмыста, 2019 жылы туған Ибрагим, 2022 жылы туған Әлім атты екі ұлы бар.<ref>[https://kase.kz/files/emitters/AIRA/aira_af_2_2024.pdf АО "Эйр Астана" список аффилированных лиц на 1 июля 2024 года]</ref> * Күйеуі Кәрім Ғабитханұлы Жанасов — кәсіпкер, 1981 жылы туған. 2021 жылдан бастап квазимемлекеттік «Тау-кен Самұрық» компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы, компанияның акционері [[Самұрық-Қазына]]ның өкілі. Мәскеу мемлекеттік геологиялық барлау университеті мен [[Оксфорд университеті]]нің түлегі.<ref>[https://tks.kz/ru/directors/zhanasov-karim-gabithanovich/ Карим Габитханович Жанасов]</ref> Кен өндірумен айналысатын «South mining» компаниясы бар.<ref>[https://orda.kz/serik-saudabaev-pokinul-sovet-pravleniya-i-sovet-direktorov-kazpochty/ Серик Саудабаев покинул совет правления и совет директоров «Казпочты»]</ref> Анасы Сайра Жиенбаева (1962 жылы туған) — педагогика ғылымдарының докторы, профессор.<ref>[https://qyzpu.edu.kz/ru/a/news/493-izpu-di-tanimal-alimdari-sajra-zhienbaeva «Известные ученые ЖенПУ»: Сайра Жиенбаева]</ref> Әкесі Жұбаныш Жиенбаев 2004 жылы ұшақ апатынан қайтыс болған.<ref>[https://regnum.ru/news/276208 В Казахстане скончался пострадавший в результате падения самолета Ан-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107090449/https://regnum.ru/news/276208 |date=2026-01-07 }}</ref> * Әкесінің бауыры [[Қуаныш Жиенбай]] (1952 жылы туған) — журналист, жазушы, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] t0uy179cafttqqo0cn94aoq0r87olps Қазақстанның тарихи мешіттері 0 770257 3642656 3528517 2026-08-14T04:09:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642656 wikitext text/x-wiki Қазақстанның тарихи мешіттері.<ref>[https://e-lib.dulaty.kz/lib/document/RETROTARGU/8990554F-6022-4967-BC59-08F43E923FD9/ Қазақстанның мешіттері мен медреселері [Мәтін<nowiki>]</nowiki> : рухани шамшырақтар ( IX- XX ғғ.) / Әбсаттар қажы Дербісәлі. - Алматы : Аруна, 2009. - 496 б. - ISBN 9965-884-10-2 : [Б.ц.<nowiki>]</nowiki> тг.]</ref> * м -мұнарасы * к - күмбез {| class="wikitable collapsible sortable" ! фото !! атауы !! салынған жылы !! облыс, аудан, елді мекен !! Техн. сипаты !! сиымдылық |- | || Сәт болысы мешіті || 1886 || Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарғалы ауылы, || 29х10, мұнара (2003ж) 17 || 100 |- | || Қалмамбет мешіті || 1926 жылы қиратылған || Алматы облысы, Балқаш ауданы, Жиделі ауылы Мыңқарабас || 10х8 || |- | || Савут ахун мешіті || 1896-1900 || Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылы || М-7-9 || 500 |- | || [[Қойлықтың мешіті|Қаялықтағы үлкен мешіт]]|| 12-13ғ || Жетісу, [[Сарқан ауданы]], [[Қойлық (ауыл)|Қойлық]] ауылы || 30х35 || |- | || Қапалдағы тас мешіт || 1855, 1918-1928 мұнарасы қиратылған, қайтарылмады || Жетісу, Ақсу ауданы, Қапал || || 200 |- | || Қапал мешіті || 1865-1867 || Жетісу, Ақсу ауданы, Қапал || м-10, || 300 |- | || [[Жаркент мешіті]]|| 1887-1892 || Жетісу, Панфилов ауданы, Жаркент || || |- | || Жаркент аудандық орталық мешіті || 1894 || Жетісу, Панфилов ауданы, Жаркент || || |- | || Лепсі мешіті || сақталмаған || Жетісу, Алакөл ауданы, Лепсі || || |- | || Отырардың үлкен мешіті || 14-15ғ, сақталмаған || Түркістан, Отырар ауданы || 60х22 || |- | || [[Құмшық ата мешіті|Әулие Құмшық ата жер асты мешіті]]|| 10-12ғ || Түркістан, Түркістан қаласы || || |- | || [[Қылует|Хилует мешіті]]|| 12ғ., 1851-1852 || Түркістан, Түркістан қаласы|| || |- | || Жүсіп ата мешіті || 14-15 || Түркістан, Сауран ауданы, Иқан || 21,9х12,8 || |- | || [[Түркістан жұма мешіті]]|| || Түркістан, Түркістан қаласы || || |- | || [[Жәудір ана мешіт – медресесі|Жәудір мешіті]]|| || Түркістан, Түркістан қаласы|| || |- | || [[Ысқақ Ата Мазары|Ысқақ ата мазары]]|| ортағасыр || Түркістан, Қазығұрт ауданы, Тұрбат || || |- | || [[Ысмайыл ата мешіті]]|| 12-19ғ || Түркістан, Қазығұрт ауданы, Тұрбат || ауд 572 || 800 |- | || [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]|| 14ғ. || Түркістан, Түркістан қаласы || || |- | || [[Арыстан баб кесенесі]]|| 14ғ. || Түркістан, Отырар ауданы || 35х12, б -12 || |- | || [[Ишанбазар мешіті|Аққойлы мешіт-медресесі]]|| 1803 || Түркістан, Ордабасы ауданы, Аққойлы || 34х20х18 || |- | || [[Аппақ ишан сәулет кешені|Шаян (Аппақ ишан) мешіт медресесі]]|| 1884-1886 || Түркістан, Бәйдібк ауданы, Шаян || || |- | || Дәуітұлы Шыңғысбай қажы мешіті || 1881-1889 || Шымкент қаласы || || |- | || [[Шамет Ишан мешіті|Шамет ишан мешіті]]|| 19ғ || Түркістан, Сауран ауданы, Қарнақ || || |- | || [[Баба ата мешіт-кесенесі|Баба ата кесенесі]]|| || Түркістан облысы, [[Созақ ауданы]], [[Бабата (ауыл)|Бабаата]] || || |- | || [[Ишкент мешіті]]|| || Түркістан облысы, Кентау || || |- | || [[Созақ мешіті|Шаһиахмед мешіті]]|| 1876-1896 || Түркістан облысы, Созақ ауданы, Созақ ауылы || 34х24х15 || |- | || [[Қазы Байза күмбезі]]|| || Шымкент қаласы, Сайрам ауылы || || |- | || Қарнақ мешіттері || 1910 жылы 30 мешіт || Түркістан, Сауран ауданы, Қарнақ || || |- | || Икрам ата мешіті || 1921-1924, намаз оқылмайды || Түркістан, Отырар ауданы, Балтакөл кенті, Ақкөл ауылы || 14,29х16,07х11,19 || |- | || [[Марқозы Имам күмбезі|Марқозы имам күмбезі]]|| 19ғ. || Түркістан облысы, [[Сауран ауданы]], [[Еңбекшідихан]]<nowiki/>ауылы || || |- | || [[Қызыр пайғамбар мұнарасы|Қызыр ата мұнарасы]]|| 13-19ғғ. || Шымкент қаласы, Сайрам ауылы || б- 10,5 || |- | || Ежелгі Тараз мешіті || 9-12ғ || Жамбыл облысы, Тараз қаласы || 14,6х14,15 || |- | || Өрнек қалашығы мешіті || 10-12ғғ. сақталмаған || Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, '''Өрнек''' ауылы || 40х20 || |- | || Тараз Хамрақұл ата мешіті || 1883 || Жамбыл облысы, Тараз қаласы || 20х10х5. м - 8 || |- | || [[Нәметбай мешіті]]|| 1885-1897 || Жамбыл облысы, Тараз қаласы || 27х12, жаңа қосылған намазхана 9х26 || |- | || [[Жүніс бай мешіті|Әулиеата мешіті]]|| 1904-1906 || Жамбыл облысы, Тараз қаласы|| || |- | || [[Әбдіқадыр мешіті]]|| 1906-1912, бас қақпа ғана сақталған || Жамбыл облысы, Тараз қаласы || || |- | || Әбіл ишан мешіті || 1900 || Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал || 31х15х14 || |- | || [[Қарақожа мешіті|Қара қожа мешіті]]|| 19040/1908 || Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық ауылы, Сейілбек Бестам || 16х15,5х2,5 || |- | || Сауран мешіттері || || Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы || || |- | || Сауранның бас мешіті || || Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы || 31х33,5 || |- | || Сауранның айт мешіті || 14-15ғ, сақталмаған || Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы || 11,5х12,5 || |- | || Сығанақ қаласы мен мешіті || || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы || || |- | || Өзкент мешіті || 1750,1850ж || Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Өзкент || || |- | || [[Мүлкәлән күмбезі|Мүлкалан күмбезі]]|| 16ғ || Қызылорда облысы, Сырдария ауданы || 9,23х9,23х5 || |- | || [[Айтбай мешіті|Қызылорда Айтбай мешіті]]|| 1878 || Қызылорда облысы, Қызылорда қаласы || 22х16х14 || |- | || [[Ақтас мешіті (Жаңақорған ауданы)|Ақтас мешіті]]|| 1884 || Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Бесарық бекеті || б-10-12 || |- | || [[Қазалы мешіті]]|| 1888 || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы қаласы || 28х15х26 || |- | || Бабай ишан мешіті || 1892, сақталмаған || Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тоқмағамбетов ауылы Болтай жері || 10х7 || |- | || Қожаназар ишан мешіті || 1901 || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы қаласы || 28 м2, б - 6, м- 14 || 100 |- | || Мырзабай ахун мешіті || 19ғ аяғы || Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Мәдениет || || |- | || Жалағаштағы Аманқұл мешіті || 1909 || Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жалағаш || || |- | || [[Балдық мешіті]]|| 1906 || Қызылорда облысы, Жамбыл ауылы || || |- | || Қазалыдағы Нұралы мешіті || 1911-1915 || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы қаласы || || |- | || [[Оқшы ата мазары|Оқшы ата мешіті]]|| || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Жөлектен 7 км || || |- | || [[Әзілхан Ишан мешіті|Әзілхан ишан мешіті]]|| 1924 || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы || 17,6х12,1х5,05 || |- | || Қызылорда қаласындағы Ақмешіт || 1947 || Қызылорда облысы, Қызылорда қаласы || 250 м2 || 250 |- | || Қырық мешіт || сақталмаған || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалыдан 14 км || || |- | || [[Қармақшы Ата Мазары|Қармақшы ата мазары]]|| 14-15ғ, сақталмаған || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қармақшыдан 1-2 км || 7,3х6,0х7,3 || |- | || [[Тыныбай мешіті|Тінібай мешіті]]|| 1836 || Семей облысы, Семей қаласы || || |- | || Ағаш мешіт || 1867 || Семей облысы, Семей қаласы || м-20, к-5. || 500 |- | || Аягөз мешіті || 1847-1848, сақталмаған || Семей облысы, Аягөз қаласы || м-10, б- 5 || |- | || [[Семей мешіті|Қос мұнаралы мешіт (Тас мешіт)]]|| 1858-1862 || Семей облысы, Семей қаласы || || |- | || [[Бір мұнаралы мешіт]]|| 19ғ. екінші жартысы || Семей облысы, Семей қаласы || || |- | || Ақкөл мешіті || 1812 || Семей облысы, Бсқарағай ауданы, Ақкөл ауылы || || |- | || [[Өскемен мешіті]]|| 1885, сақталмаған || ШҚО, Өскемен || || |- | || [[Зайсан Мешіті|Зайсан татар мешіті]]|| 1896, қайтарылмады || ШҚО, Зайсан ауданы, Зайсан қаласы || 13,2х29,9х5,8 || |- | || Павлодар қалалық Ақмешіт || 1887 || Павлодар облысы, Павлодар қаласы || 30м2, м- 37 || 500 |- | || Сарман қажы мешіті || 19ғ ортасы, сақталмаған || Павлодар облысы, Екібастұз қаласы, Ақкөл ауылы, Ортақоға елді мекен || 9х5, м - 15 || |- | || Бижан мешіті || 1921-1923 || Павлодар облысы, Павлодар қаласы || || |- | || Айғаным мешіті || 1824-1834 || Ақмола облысы, [[Айыртау ауданы|Айыртау ауданы,]] Сырымбет || 300м2, б-12, || |- | || Науан хазірет мешіті || 1903-1904 || Ақмола облысы, Көкшетау қаласы || || |- | || Қасым мешіті || 1795 || СҚО, Петропавл || || |- | || Дінмұхаммед мешіті || 1852 || СҚО, Петропавл || || 150 |- | || [[Петропавл мешіті|Қызылжар облыстық мешіті]]|| 1882 || СҚО, Петропавл || || 200 |- | || [[Құнанбай мешіті|Құнанбай қажы мешіті]]|| 1850-1851 || Қарағаны облысы, Қарқаралы ауданы, Қарқаралы || 195,3м2, м - 19,55 || |- | || Құлмұхаммед ишан мешіті || 1850 шамамен, иесіз || Жезқазған облысы, Дулығалы өзені || || |- | || [[Ақметжан мешіті|Ахметжан мешіті]]|| 1890, иесіз || Жезқазған облысы, Айболаттың Ақшиі || || |- | || [[Қостанай Марал мешіті|Қостанайдағы Ақмешіт (Марал ишан)]]|| 1893 || Қостанай облысы, Қостанай || 844,3м2, 5550м3, м- 22,745, - 18,890 || |- | || Нариман махалласы || 1908-1909, қайтарылмаған || Қостанай облысы, Қостанай || 18х16х6 || 250-300 |- | || [[Балғасын мұнарасы|Балғасын күмбезі]]|| 11-12ғ, || Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы || б-20 || |- | || Шағатай мешіті || 19ғ, сақталмаған || Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Бегалы || || |- | || [[Көкжар мешіті|Ойыл мешіті]]|| 1893 || Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы || || |- | || Жыбысқы мешіті || 19ғ соңы, сақталмаған || Ақтөбе облысы, Үстірт, Шағырай || || |- | || [[Беспай|Беспай мешіті]]|| 19ғ 1 жартысы, сақталмаған || Ақтөбе облысы, Үстірт, Тұщыайрық || || |- | || Сүлікті мешіті || 19ғ ортасы сақталмаған || Ақтөбе облысы, Доңызтау || || |- | || Ақтөбе мешіті || 1901 || Ақтөбе облысы, Ақтөбе || 24х12х6,64, м-21 || |- | || [[Самұрат мешіті]]|| 1904, сақталмаған || Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Жабасақ || || |- | || Темір мешіті || 1904 || Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Темір || 22х10 || |- | || [[Шәкен ишан мешіті]]|| 1902-1904, иесіз || Ақтөбе облысы, Ақтөбе-Қобда жолы бойында || || |- | || Нұрпейіс хазірет мешіті || 1902-1903, 1906-1907,қайтарылмады || Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Қарабұтақ || || |- | || [[Дүйсенбі Ахун мешіті|Дүйсенбі ахун мешіті]]|| 1909-1913, иесіз || Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Жайсанбай || 9,6х24,2, м - 19 || |- | || Аманғали ахун мешіті || 1916, сақталмаған || Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Бозай || || |- | || [[Исатай мешіті]]|| 1920, иесіз || Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Жайсанбай || 10х19, м -8,5 || |- | |Көк мешіт, Таманың көк мешіті<ref>https://aktobenasledie.kz/kk/k%D3%A9k-meshit/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251223073706/https://aktobenasledie.kz/kk/k%D3%A9k-meshit/ |date=2025-12-23 }}</ref> |1902-1905 |Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Құмсай ауылынан 13,5 км | | |- | || [[Орда мешіттері|Орда мешіті]]|| 1835, 1888 || БҚО, Бөкей орда ауданы, || 18х15х5,2, м -17,8 || |- | || Қазақ мешіті || 1888, сақталмаған || БҚО, Бөкей орда ауданы, || 60х20, м - 25 || |- | || Татар мешіті || 1895, сақталмаған || БҚО, Бөкей орда ауданы, || || |- | || Орал мешіті || 1897 || БҚО, Орал қаласы || 24х12х7,4 || |- | || [[Қатысушы:Kas77777/Қызыл мешіт|Қызыл мешіт]]|| 1871 || БҚО, Орал қаласы || 20,6х8,8х11,6, м- 18,4 || |- | || [[Қожантай мешіті]]|| 1885 || БҚО, Қазталов ауданы, Жалпақтал || 160м2 || |- | || [[Сырым мешіті]]|| 1896 || БҚО, Жымпиты ауданы, || 26х10 || 150 |- | || Ақмешіт || 19ғ басы, сақталмаған || БҚО, Ембі сол жағасы || || |- | || Сарайшық забия мешіті || 13ғ || Атырау облысы || || |- | || [[Дүйсеке мешіті]]|| 1880 || Атырау облысы, Құлсарыдан 7-8 км || 12х6 || |- | || [[Шақпақ ата мешіті]]|| 9-10ғ немесе 14-15ғ || Маңғыстау облысы, [[Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданындағы]] [[Таушық]] ауылы || || |- | || [[Қараман ата жер асты мешіті|Қараман ата мешіті]]|| 13ғ || Маңғыстау облысы, Қандыбастан 5 км || || |- | || [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)|Оғландыдағы Бекет ата мешіті]]|| || Маңғыстау облысы, [[Қарақия ауданы]], [[Сенек]] ауылы || || |- | || [[Масат ата жерасты мешіті|Масат ата мешіті]]|| || Маңғыстау облысы, Үштоған ауылынан 25 км || || |- | || [[Қапаш мешіті]]|| 1928, иесз || Маңғыстау облысы, [[Маңғыстау ауданы]] Шетпеден 35 км || 16,35х7,30 || |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстандағы мешіттер тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] fwsewkccl3cx9d7fbua77wyxolqstm2 Жақыпова Айгуль Досжановна 0 770630 3642791 3581277 2026-08-14T10:47:42Z Жанар Чушекова 184284 3642791 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жақыпова А.Д..jpg|нобай|Жақыпова Айгуль Досжановна]] '''Жақыпова Айгүл Досжанқызы''' (1970 жылы 28 шілде, Қостанай облысы Рудный қаласында дүниеге келген) — филология ғылымдарының докторы, жалпы тіл білімі және әдебиет кафедрасының профессоры, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің ғылыми жұмыс және өңірмен өзара іс-қимыл жөніндегі проректоры. А.Д. Жақыпованың ғылыми қызығушылық саласы салыстырмалы лингвистика, когнитивті лингвистика, психолингвистика, лингвомәдениеттану, лексикография саласындағы зерттеулермен байланысты.<ref name=":0">Казахстанская русистика в лицах / [құраст.: Е. А. Журавлева]. - Астана : Сарыарка, 2009. - 249 б. </ref><ref>Р. Досумов За опытом за рубеж // Степной маяк. – 23 маусым 2011 ж. №25</ref> А.Д. Жақыпованың басым зерттеу бағыты салыстырмалы [[лексикология]] және лексикография, атап айтқанда салыстырмалы мотивология және әртүрлі тілдер материалында мотивациялық сөздіктерді әзірлеу болып табылады. Салыстырмалы мотивология белгілі бір тілдің мотивацияланған және мотивацияланбаған лексикалық бірліктерін басқа тілдермен салыстыра отырып, сөз мотивациясының құбылысы сияқты тілдік құбылыста әмбебап және спецификалық анықтау үшін зерттейтін салыстырмалы лексикологияның бөлімі ретінде қарастырылады<ref>https://apgazeta.kz/2022/07/15/moment-istiny-ot-ajgul-zhakupovoj/ А.Ахетова Момент истины от Айгуль Жакуповой // Акмола апталығы. – 15 маусым 2022 ж.</ref>. Тәсілдің ерекшелігі - кең ауқымды психолингвистикалық эксперимент жүргізу арқылы сөйлеушінің метатілдік санасына жүгіну. Осы бағыт аясында А.Д. Жақыпова 25 жыл бойы жұмыс істейді<ref name=":1">Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті: тарих және сабақтастық. Алматы: Балалар әдебиеті, 2012 – 480 бет: 80 бет суретті</ref>. А.Д. Жақыпованың тағы бір маңызды ғылыми бағыты — салыстырмалы лексикография. Томск мемлекеттік университетінің түлегі, Жақыпова А.Д. студент кезінен бастап лексикографиялық жұмысқа тартылды және ТМУ аспиранты ретінде профессор О.И. Блинованың жетекшілігімен мотивациялық сөздіктерге арналған сөздік мақалаларын әзірлеу бойынша ТМУ орыс тілі кафедрасының лексикографтарының кәсіби ұжымында жұмыс істеді<ref name=":0" />. Жақыпова А.Д. көптеген жылдар бойы «Орыс филологиясы» ББ докторанттарын басқарды. 20 магистрантты, 1 ғылым кандидатын, 2 PhD докторын даярлады<ref>[https://shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-obshego-yazykoznaniya-i-literatury/zhakupova-ajgul-doszhanovna/?query=%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C https://shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-obshego-yazykoznaniya-i-literatury/zhakupova-ajgul-doszhanovna/?]</ref>. == Білімі және еңбек қызметі == 1992 жылы Томск мемлекеттік университетін «Орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша үздік бітірді.<ref name=":0" /> 1996 жылы Томск мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітіріп, филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін диссертация қорғады.<ref name=":1" /> 1992-1994 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының орыс тілі кафедрасының тағалымдамашы оқытушысы<ref name=":1" />. 1994-1996 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КПИ орыс тілі кафедрасының оқытушысы<ref name=":2">Жақыпова Айгүл Досжанқызы: Библиографиялық көрсеткіш. – Көкшетау: КУ редакциялық баспа орталығы, 2022.-16 б.</ref>. 1996-1999 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ аспирантурасының меңгерушісі<ref name=":3">Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшеау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream, 2022 – 260 б.</ref>. 1996-2004 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ жалпы тіл білімі кафедрасының аға оқытушысы<ref name=":2" />. 2002-2004 жж. – Университеттің Ғылыми кеңесінің ғалым хатшысы<ref name=":1" />. 2004-2005 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті жалпы тіл білімі кафедрасының доценті<ref name=":1" />. 2006 ж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі<ref name=":1" />. 2006-2009 жж. – Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ күндізгі докторантурасындағы оқу (Алматы қ.) және филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау<ref name=":1" />. 2009-2010 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ орыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі<ref name=":1" />. 2010-2011 жж. – Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті жанындағы сараптамалық кеңестің мүшесі<ref name=":1" />. 2011-2019 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ оқу және оқу-әдістемелік жұмыс жөніндегі проректоры<ref name=":2" />. 2019-2021 жж. – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ ғылыми жұмыс және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры<ref name=":3" />. 2021 жылғы наурыздан қазіргі уақытқа дейін – Ш. Уәлиханов атындағы КМУ ғылыми жұмыс және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры қызметінде<ref name=":3" />. == Ғылыми жетістіктері == == Web of Science және Scopus ғылыми-метрикалық мәліметтер базасына кіретін басылымдардағы жарияланымдар == 1.      Монолингвистикалық балалардың мотивацияланған лексикасын түсіну стратегиялары және Солтүстік Қазақстанның екі тілді балалары. – Орыс тілі. – 2024. – № 2. – 208-224б. (процентиль 68, квартиль Q2). ('''О.А. Анищенко, Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>http://doi.org/10.22363/2618-8163-2024-22-2-208-224</nowiki> 2.      Біртілді балалар мен екі тілді балалардың мотивациялық рефлексиясын зерттеу (психолингвистикалық эксперимент негізінде) // Томск мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология – 2024. – №88. – 48-75б. ('''О.А. Анищенко, Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған)'''. <nowiki>https://doi.org/10.17223/19986645/88/3/</nowiki> 3.      Н.Ә. Назарбаевтың президенттік дискурсының негізгі идеологтарының түсіндірме және әсер ету әлеуеті // Томск мемлекеттік университетінің Хабаршысы. Филология. 2022. №76. – 199–229б. '''(Е.А. Юрина, А.О. Мукашевамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://doi.org/10.17223</nowiki> /19986645 /76/9// <nowiki>https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57980304300</nowiki> 4.      Epistemic causal relations in German and Kazakh discursive texts // Astra Salvensis. Vol. 2021, 41–58 ('''Л.Е. Дальбергенова, Г.Т. Тлеубердина, А.Т. Дуйсенбина, Р.С. Амреновамен бірлесіп жазған'''). <nowiki>https://astrasalvensis.eu/blog/mdocs-posts/04-l-dalbergenova-g-tleuberdina-r-amrenova-a-zhakupova-a-duisenbina-epistemic-causal-relations-in-german-and-kazakh-discursive-texts/</nowiki> '''5.      ''' New ideologemes in publicistic discourse of modern kazakhstan // 10th International Conference «Word, Utterance, Text: Cognitive, Pragmatic and Cultural Aspects». – Челябинск, 2020. – 450-457 б. '''(О.А. Анищенкомен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://www.europeanproceedings.com/article/10.15405/epsbs.2020.08.53</nowiki> 6.      Тілдің бейнелі құрылымы мен салыстырмалы мотивологияның лингвистикалық тұжырымдамаларында О.И. Блинованың идеяларын дамыту // Томск мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология. – Томск, 2020. – №68. – 170-193б. '''(Е.А. Юринамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44529984</nowiki> 7.      Updated content of philological education in contemporary Kazakhstan // 13<sup>th</sup> International Technology Education and Development Conference. – Spain, 11-13 March, 2019. – P. 4855-4858 ('''О.А. Анищенко, Г.Т. Фаткиевамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://library.iated.org/publications</nowiki> /INTED2019/start/725 8.      Developing intercultural competency: study abroad experience. – Spain, 2016. (''Web of Science)'' ('''Б.А. Газдиева, Ж.О. Сагындыковамен бірлесіп жазған'''). <nowiki>https://api.semanticscholar.org/CorpusID:156077853</nowiki> === '''ҚР ЖБЖҒМ Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен басылымдардағы ғылыми еңбектер''' === 1.   7-сынып оқушыларының образды лексиканы түсінуі: психолингвистикалық эксперимент нәтижелері // Торайгыров университетінің. Хабаршысы. Педагогикалық серия. – Павлодар, 2025. – №3. – 395-416б. // <nowiki>https://doi.org/10.48081/MGLR8719//</nowiki> <nowiki>https://vestnik-pedagogic.tou.edu.kz/storage/journals/371.pdf</nowiki> '''(И.Т. Мухамеджанов, А.О. Мукашевамен бірлесіп жазған).''' 2.     7 сынып оқушыларының монолингвтер мен қостілділердің уәждемелік рефлексиясын талдау үшін психолингвистикалық эксперимент ұйымдастыру // Ш.Уәлиханов атындағы КУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – Көкшетау, 2025. – №1 // <nowiki>https://doi.org/10.59102/kufil/2025/iss1pp316-331</nowiki> // <nowiki>https://vestnik.kgu.kz/index.php/kufil/issue/view/37</nowiki> ('''И.Т. Мухамеджановпен бірлесіп жазған'''). 3.     Қазақстанның шағын комплект мектептерін дамытудың заңнама негізі: білім берудің алшақтығын қысқарту // Торайгыров университетінің. Хабаршысы. Педагогикалық серия.– Павлодар, 2024. – №4. – 98-111б. // <nowiki>https://doi.org/10.48081/TBTT1529//https://vestnik-pedagogic.tou.edu.kz</nowiki> /storage/ journals/368.pdf '''(А.Ж.Ахметова, А.М. Жиеналина, А.Е. Исмагулова, Б.А. Нурмагамбетовамен бірлесіп жазған).''' 4. ''' ''' Қазіргі қазақстан әдебиетіндегі транскультуралық құбылыс // Ш.Уәлиханов атындағы КУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – Көкшетау, 2023. – №4 '''(Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://doi.org/10</nowiki>. 59102 /kufil/2023/iss4pp121-131 // <nowiki>https://vestnik-kufil.kz/&journal</nowiki> _page= archive&id =64  5.     Балалар сөйлеу тілінің уәждемелік рефлексиясы // Торайгыров университетінің. Хабаршысы. Филологиялық серия.– №4 (2023). – 136-148б. // <nowiki>https://doi.org/10.48081/KCNK9182</nowiki> ('''О.А. Жумагулова, И.С. Кайырбекова, Г.Т. Тлеубердина, Р. Муратбекқызымен бірлесіп жазған'''). 6.           Онтолингвистика және балалардың сөйлеу мотивациялық рефлексиясы // Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – 3 (70) 2023. – 65-83б. ('''О.А. Жумагулова, И.С. Кайырбекова, Г.Т. Тлеубердинамен бірлесіп жазған)'''. <nowiki>https://doi.org/10.48371/</nowiki> PHILS. 2023.70.3.005   7.   Медиа дискурстағы түзуліктің коммуникативті-аксиологиялық категориясы // Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ Хабаршысы. Филологиялық серия. – Алматы, № 2, – 2023 '''(Н.Г. Омаровамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://doi.org/10.48371/PHILS.2023.69.2.004</nowiki> 8.   Илья Одеговтың транскультуризм контекстіндегі шағын прозасы // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология Сериясы. – Қарағанды, – 2023. – № 1(109). 65-73 б. '''(Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://doi.org/10.31489/2023Ph1/65-73</nowiki> // <nowiki>https://philology-vestnik</nowiki>. ksu.kz/ apart /srch/2023_philology_1_109_2023.pdf 9.   Мотивациялық рефлексия-салыстырмалы мотивология объектісі / / Қарағанды университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – Қарағанды, 2022. –№ 2 (106). 80-88 б. ('''Ж.Т. Балмагамбетовамен бірлесіп жазған)'''. <nowiki>https://philology-vestnik.ksu.kz/apart/2022-106-2/11.pdf</nowiki> 10.   Қазақстандағы зерттеу этикасының бастаулары мен дамуы: көшпенділердің моральдық философиясы халықаралық зерттеу этикасымен байланысты ма? // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршы. Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы. 80 том. – № 2, – 2022. ('''E. Sharplin, A. E. Ismagulova, G.M. Rakisheva, M.R. Ramazanova, R.Z. Abildinaмен бірлесіп жазған)'''. <nowiki>https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.04</nowiki> 11.  М.М. Копыленконың салыстырмалы мотивологияны дамытуға қосқан үлесі // Ш. Уәлиханов атындағы КМУ Хабаршысы. Филологиялық серия, 2020. – № 4(2). 312-323 б. <nowiki>https://vestnik-kufil.kz/&journal_page=archive&id=48</nowiki>. 12. ''' ''' Қазақстанның екі тілді лексикографиясын зерделеудегі перспективалық бағыттар // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы, 2019. – №1, – 506-510б. '''(О.А. Анищенко, Г.Т. Фаткиевамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://vestnik-kufil</nowiki>. kz/& journal _page=archive&id=48  13. ''' ''' Нұрсұлу Жамалбекқызы Шаймерденованың мерейтойына // Ш. Уәлиханов атындағы КМУ хабаршысы. Филологиялық серия.– 2018. – № 4.5-8 б. '''(А.Е. Исмагуловамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://vestnik-kufil.kz/&journal_page=archive&id=48</nowiki> === '''Шетелдік басылымдардағы ғылыми еңбектер''' === 1.  «Музыка» тұжырымдамасы екі тілді транслингвальды орыс тілді жазушының шығармашылығындағы лингвомәдениеттің бейнесі ретінде // Шетелдегі орыс тілі. – М., 2023. – № 6. – 52-61б. '''(Е.А. Юрина, Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://journal.pushkin.institute/archives/2023-year/digest-2023-6/</nowiki> 2.   Монолингвалық балалар мен екі тілді балалар орыс тілінің уәжді лексикасын түсінудің ортақтығы мен ерекшелігі // «Өзгермелі әлемдегі орыс тілі мен әдебиеті» ОТӘМХҚ ХІ Конгресс материалдары. – Санкт-Петербург, 2023. <nowiki>https://ru.mapryal.org/filecache/upload/</nowiki> files /Prog _ XV_ MAPRYAL _project%2028.08(1).pdf 3.   Балалардың мотивациялық рефлексиясын салыстырмалы-мотивологиялық зерттеу әдістемесі / / «Онтолингвистика мәселелері-2023: сөйлеу онтогенезінің өзгергіштігі» Халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Санкт-Петербург: А.И.Герцен атындағы РМПУ. 2023 ж. – 176-186б. ('''О.А. Жумагулова, Г.Т. Тлеубердина, И.С. Кайырбековамен бірлесіп жазған'''). <nowiki>https://www.elibrary.ru/item.asp?id=54515708</nowiki>   4.   Екі тілді мотивациялық-салыстырмалы сөздіктегі қарапайым метатілдік сананың көрінісі: мәдениетаралық диалог // «Цифрлық дәуірдің лексикографиясы» халықаралық симпозиумының жинағы. Томск мемлекеттік университетінің баспасы. 2021. – 397–400б. <nowiki>https://doi.org/10.17223/978-5-907442-19-1-2021-132</nowiki>. // https:// vital.lib. tsu.ru/ vital/access/manager/Repository/ koha:000721821 '''5.  ''' Көркем мәтіннің концептосферасындағы онимдердің рөлі (Р.Сейсенбаевтың «Құрмет» шығармасының материалында) // The scientific heritage №38 Vol 2, – Budapest, 2019. – 33-36б. '''(Ж.Г. Темировамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://elibrary.ru/item.asp?id=39420555</nowiki> === '''Қазақстан басылымдарындағы ғылыми еңбектер''' === 1.   5 сынып оқушыларының мотивациялық рефлексиясын талдау үшін лингвистикалық эксперимент ұйымдастыру // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Шоқан оқулары-28: Жаңа ғылыми парадигма: ынтымақтастық, цифрландыру және коммерцияландыру» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Кокшетау, Казахстан, 2024 ж. – 197-203б. Сборник ШО-28 ТОМ 1 (2024) (1).pdf '''(О.М. Сенчукпен бірлесіп жазған).''' 2.   Салыстырмалы-мотивологиялық аспектідегі балалардың мотивациялық рефлексиясын зерттеу // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Шоқан оқулары-28: Жаңа ғылыми парадигма: ынтымақтастық, цифрландыру және коммерцияландыру» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Кокшетау, Казахстан, 2024 ж. – 203-208б. Сборник ШО-28 ТОМ 1 (2024) (1).pdf ('''В.В. Шмельцермен бірлесіп жазған).''' 3.       О.А.Сұлтаньяевтің «Түсінікті түсініксіздіктер» және балалардың мотивациялық рефлексиясы // филология ғылымдарының докторы, профессор О. А. Сұлтаньяевтің туғанына 85 жыл толуына арналған «Тілдегі сөз және сөйлеу: филология ғылымдарындағы заманауи зерттеулер» VII Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Қазақстан, Көкшетау, 2023. – 63-73б. '''(О.А. Жумагулова, Г.Т. Тлеубердина, И.С. Кайырбековамен бірлесіп жазған)'''. https:// www. shokan. edu. Kz /ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/ 4. Қала мен ауыл білімі арасындағы алшақтықты азайту жолында: мемлекеттік тәсіл және нормативті база // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің 60 жылдығына арналған «Шоқан оқулары-26: өңірмен өзара іс-қимыл контекстіндегі Қазақстан ғылымын дамыту векторлары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Көкшетау, 2022. – 132-137б. '''(А.Е. Исмагулова, А.К. Жукенова, А.С. Шариповамен бірлесіп жазған). //''' <nowiki>https://shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/</nowiki>  5. Түркі-славян әлемі лексикографиялық сипаттамада // Шоқан Уәлихановтың 185 жылдығына арналған «Шоқан окулары-24» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. Көкшетау, Қазақстан, – 2020 ж. – 277-283б. https:// shokan.edu. kz /ru/ departments /departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/ 6. Лексикография – әлем туралы деректерді ұсыну теориясы мен практикасы // «Көптілді әлемдегі орыс сөзі» ОТӘМХҚ ХІ Конгресс материалдары. // – Нұр-Сұлтан, – 2019. '''(О.А. Анищенко, Г.Т. Фаткиевамен бірлесіп жазған).''' <nowiki>https://elibrary.ru/item.asp?id=</nowiki> 42958705&pff=1 === '''Ғылыми монографиялар''' === 1.         Көптілді мотивациялық-салыстырмалы сөздік: құрастыру тәжірибесі (өсімдіктер мен құстар атауларының славян және түркі тілдерінің материалында). Күнделікті метатілдік сана: онтологиялық және эпистемологиялық аспектілер. IV б. Ұжымдық монография. / Жауапты редактор Н.Д. Голев. Кемеровский. – Кемерово, 2013. – 204-224 б. 2.     Тіл, мәдениет, диаспора: Еуропа қазақтары. Ұжымдық монография. – Көкшетау: Ш.Уәлиханов атындағы КМУ басылымы, 2014. – 167б. <nowiki>https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1164573</nowiki> 3.         Салыстырмалы мотивология: әдістері мен аспектілері. – Алматы: Эверо, 2021. – 256б. 4.         Түркі және славян тілдерінің салыстырмалы мотивологиясы. – Көкшетау: «Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» КеАҚ басылымы, 2021. – 442б. === '''Сөздіктер''' === 1.  Лингвомәдениеттану сөздігі «Тілдік бейнелер аясыңдағы қазақ халқының тағамдық дәстүрі». – Көкшетау: Ш.Уәлиханов атындағы КМУ басылымы, 2014. – 171б. ('''Е.А. Юрина, О.А. Жумагулова, И.С. Каирбекова, А.О. Мукашева, Ж.О. Сагындыкова, Г.Т. Тлеубердинамен бірлесіп жазған''') <nowiki>https://koha.lib.tsu.ru/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=</nowiki> 378021 & shelfbrowse_itemnumber=615846 2.   Өсімдіктер мен құстардың мотивациялық-салыстырмалы сөздігі (қазақ және орыс тілдерінде) / А.Д. Жақыпованың ред. – Көкшетау: «Келешек-2030» басылымы, 2013. – 258б. ('''Б.А. Газдиева, О.А. Жумагулова, И.С. Каирбекова, А.О. Мукашева, Ж.О. Сагындыкова, Г.Т. Тлеубердинамен бірлесіп жазған'''). <nowiki>https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1164662</nowiki> === '''Анықтамалықтар''' === 1.     Диаспора. Библиографический справочник. – Көкшетау: «Келешек-2030» басылымы, 2014. –168б. '''(Ж.О. Сагындыкова, Б.А. Газдиева, Г.Т. Фаткиева, А.А. Ахметжановамен бірлесіп жазған)'''. <nowiki>https://kazneb.kz/index.php/ru/catalogue/view/1164557</nowiki> 2.     Казахская диаспора Европы: қысқаша статистикалық анықтама / А.Д. Жақыпованың ред. – Астана: Мастер ПО ЖШС, 2014. – 234 б. (2-бас.) <nowiki>https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1164579&simple=true</nowiki> === '''Жобалар''' === 1)      «Шетелдегі қазақ диаспорасы (Финляндия, Германия, Польша, Ұлыбритания)» (ҚР БҒМ, 2012-2014 жж.). 2)      «Тіларалық және мәдениетаралық өзара іс-қимыл аспектісіндегі қазақ этносының ұлттық-мәдени доминанттары» (ҚР БҒМ, 2012-2014жж.). 3)     «Жеке тұлғаның моно- және екі тілді қалыптасуы жағдайындағы балалардың мотивациялық рефлексиясы» (ҚР ҒЖБМ, 2022-2024 жж.) ЖТН АР14869264. 4)     «Қазақстанның транслингвалдық орыс тілді әдебиетіндегі қазақ лингвомәдениетінің бейнелері» жобасы бойынша постдокторантурадағы ғылыми жетекші («Жас ғалым», 2022-2024 жж.) ЖТН АР13268752. 5)      «Қостілді және көптілді балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясы: әлеуметтік лингвистикалық, психолингвистикалық, лексикографиялық аспектілер» (ҚР ҒЖБМ, 2025-2027 жж.) ЖТН AP26197041. === '''Авторлық куәліктер''' === 1. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі Зияткерлік меншік құқықтары комитетінің 2012 жылғы 27 желтоқсандағы № 1428 Авторлық құқық объектісіне құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы куәлігі («Классикалық тіл. Теория» (ЭЕМ арналған бағдарлама - электронды оқу-әдістемелік кешен)) атауымен авторлық құқық объектісіне айрықша мүліктік құқықтар тіркелген. 2. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі Зияткерлік меншік құқықтары комитетінің 2013 жылғы 18 шілдедегі № 996 авторлық құқық объектісіне құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы куәлігі '''(«Орыс тілінің тарихы. Теория. ПОӘК» (оқу құралы)  атауымен авторлық құқық объектісіне''' айрықша мүліктік құқықтар тіркелген''').''' 3. «Өсімдіктер мен құстар атауларының мотивациялық-салыстырмалы сөздігі (электрондық сөздік)» куәлігі. Нысанның құрылған күні: 25.07.2014 (08.10.2014 ж. №1839 тізілімдегі жазба). 4. «Ата-аналарға кеңес: балалардың тілі мен қиялын дамытамыз» авторлық куәлігі (04.10. 2024 ж. №50179 тізілімдегі жазба). 5. «Уәждемелік рефлексия әлемін ашып, ойланайық» авторлық куәлігі (25.09. 2024 ж. №49960 тізілімдегі жазба). 6. «7 сыныптардағы біртілді және екі тілді оқушылардың мотивациялық рефлексиясын талдау үшін психолингвистикалық эксперимент ұйымдастыру» авторлық куәлігі (11.10. 2024 ж. №50372 тізілімдегі жазба). 7. «Балалар сөйлеу тілінің уәждемелік рефлексиясы» авторлық куәлігі (01.10. 2024 ж. №50074 тізілімдегі жазба). 8. «Бастауыш сынып оқушыларында мотивациялық рефлексияны дамыту: әдістемелік аспект. development of motivational language-awareness in primary schoolers: the methodological aspect» авторлық куәлігі (17.10.2024ж. №50512 тізілімдегі жазба). == Дереккөздер == [[Санат:PhD-докторлар]] [[Санат:Профессорлар]] ckpmk9hqnnmr54q85b3k0al2x0ew2bg Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы 0 770682 3642790 3581279 2026-08-14T10:44:30Z Жанар Чушекова 184284 3642790 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Сурет=Bizhanov_ashirali.jpg|Сурет атауы=Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы|Туған күні=01.01.1945|Туған жері=Ходжа-Тұғай совхозы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО|Азаматтығы=Қазақстан Республикасы|Мамандығы=Геолог|Марапаттары=Қазақстан Республикасының тұңғыш ашушысы}}{{Тексерілмеген мақала}} '''Бижанов Әшірәлі Нұртайұлы''' — тау-кен инженері-геофизик, Қазақстан Республикасының теңіз геофизикалық қызметінің негізін қалаушылардың бірі. Мұнай іздеу-өнеркәсіптік геофизикасы және теңіз геофизикалық зерттеулері мәселелері бойынша 20-ға жуық геофизикалық жобаның, 30-дан астам ғылыми-техникалық жарияланымның авторы және теңавторы. Оңтүстік Маңғышлақтағы көптеген құрылымдар мен [[Каспий теңізі]]нің қазақстандық секторындағы теңіз құрылымдарының алғаш ашушыларының бірі. (Олардың ішіндегі ең ірілері — алып Қашаған кен орны және Қайран, Ақтоты, Теңіздік Қаламқас сияқты нысандар.) == Өмірбаяны == 1945 жылы 1 қаңтарда Қожа-Тоғай кеңшарында (Шымкент облысы) туған. 1968 жылы [[Ташкент]] политехникалық институтын «пайдалы қазбаларды іздеу мен барлаудың геофизикалық әдістері» мамандығы бойынша тәмамдап, [[Жаңаөзен]] қаласына жұмысқа жіберілді. Дәл осы кезеңде Өзен, Жетібай сияқты ірі кен орындары игеріліп, жаңа технологиялар енгізіліп жатқан еді. Жас мамандар сол өңірге еңбек етуге бағытталды. Өзенде шамамен он бес жылға жуық жұмыс істеді. Еңбек жолын «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің №1 промыслалық-геофизикалық кеңсесінде қарапайым техник ретінде бастап, қызметтік сатымен көтеріліп, геофизикалық жұмыстар басқармасының бастығы лауазымына дейін жетті. Жұбайы Роза Ғалымовна да онымен бірге геофизикалық зерттеулермен айналысты. Олар институтта, бір факультетте оқып жүрген кезде танысқан. 1983 жылға дейін Өзен, Жетібай, Қаламқас, Қаражанбас кен орындарының ұңғымаларында, сондай-ақ Оңтүстік Маңғышлақтағы барлау ұңғымаларында геофизикалық зерттеулер жүргізу жұмыстарымен айналысты. Оның жетекшілігімен республикада бұл салаға көптеген жаңа әрі тиімді технологиялар алғаш рет енгізілді. 1983 жылы Әшірілі Бижанов КСРО Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінің бас инженері болып тағайындалды. Бұл қызметте шамамен он жыл табысты еңбек етті. 1993 жылы «ҚазақстанКаспийШельф» мемлекеттік компаниясы мен Халықаралық консорциумда геология және геофизика жөніндегі вице-президент қызметіне тағайындалды. 1996 жылға дейін Каспий теңізінің қазақстандық секторында геофизикалық барлау жұмыстарын басқарды. «Каспий теңізінің қазақстандық секторын геофизикалық зерттеудің техникалық жобасы» атты еңбектің және консорциумның «1993—1996 жылдардағы Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы геофизикалық зерттеулердің геологиялық нәтижелері» атты есебінің авторы. Консорциум жұмысы аяқталғаннан кейін «ҚазақстанКаспийШельф» АҚ-ның Геофизикалық басқармасының бастығы болып тағайындалды. 2004–2008 жылдары «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ-да геофизика жөніндегі бас менеджер қызметін атқарды. 2008 жылдан бастап «БатысГеофизСервис» ЖШС-нің бас директордың орынбасары қызметін атқарып келеді. == Марапаттар == * «ҚР-ның жаңа ашушы» төсбелгісі (2018) == Сілтемелер == * [http://www.neftegaz.kz/spravochnik/neftyanniki-kazaxstana/b/bizhanov-ashirali.html Өмірбаяны: Әшірәлі Бижанов] * [https://bnews.kz/ru/news/luchshih_geologov_kazahstana_nagradili_v_astane Астанада Қазақстанның ең үздік геологтары марапатталды.] * [https://www.kazpravda.kz/fresh/view/kak-vse-nachinalos Бәрі қалай басталды] == Әдебиет == * «Комсомольская правда Казахстан» / Газет басылымы, №153 саны, 18 тамыз 2004 ж. - 11 б. [[Санат:Қазақстан геологтары]] [[Санат:КСРО геологтары]] [[Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:1945 жылы туғандар]] [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] sloe3xin3r5a9em1gah5ctx0il5ibut Оразхан Аймақов 0 770684 3642802 3581272 2026-08-14T11:42:38Z Жанар Чушекова 184284 ішкі сілтеме қостым 3642802 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Оразхан Аймақов.png|нобай|Оразхан Аймақов]] '''Оразхан Аймақов''' – көрнекті Қазақстандық [[ғалым]], химия ғылымдарының [[Докторантура|докторы]], [[профессор]], [[Органикалық химия|органикалық]] және [[биоорганикалық химия]], сондай-ақ [[биотехнология]] салаларының ірі маманы. Ол 1941 жылы Қостанай облысы Жангелді ауданының Торғай ауылында дүниеге келген. 1948–1958 жылдары Ыбырай Алтынсарин атындағы Торғай қазақ орта мектебінде білім алып, кейін 1963 жылы [[Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты|Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтының]] жаратылыстану факультетін «биология және химия» мамандығы бойынша үздік тәмамдады. Еңбек жолын туған ауылындағы мектепте химия және биология пәндерінің мұғалімі болып бастаған (1963–1965). 1965–1968 жылдары 21-партсъезд совхозындағы қазақ орта мектебінде оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1968–1969 жылдары [[Торғай]] аудандық пионерлер үйінің директоры қызметін атқарды. 1969 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Химия-металлургия институтының [[Аспирантура|аспирантурасына]] қабылданып, 1973 жылға дейін ғылыми тағылымдамадан өтті. 1974 жылы А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. 1974 жылдан бастап Целиноград ауыл шаруашылығы институтының Көкшетау бөлімшесінде қызмет атқарып, 1983–1987 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1978 жылы оған «Органикалық химия» мамандығы бойынша «[[аға ғылыми қызметкер]]<nowiki/>» атағы берілді. 1987 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Қазақстандағы элементоорганикалық және биоорганикалық химия бағытында өзіндік ғылыми мектеп құрды. 1990–1996 жылдары [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтында]] аға оқытушы, кейін кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1996–1998 жылдары Мәскеудегі А.Н. Несмеянов атындағы Ресей ғылым академиясының Элементоорганикалық қосылыстар институтында аға ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 2003–2010 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның бастамасымен 2010 жылы университетте «Биотехнология» мамандығы мен бейіндік магистратура бағдарламалары ашылып, өңірлік ғылыми орталықтар деңгейіне көтерілді. Профессор Аймақов ұйымдастырған ЯМР-спектроскопия зертханасы университеттің ғылыми-зерттеу әлеуетін арттырды және студенттер мен жас ғалымдар үшін заманауи тәжірибелік базаға айналды. Оразхан Аймақовтың ғылыми жетекшілігімен кафедра Қазақстан мен шетелдің жетекші ғылыми орталықтарымен – Қарағандыдағы «Фитохимия» институты, Степногорск биотехнологиялық орталығы, «Биохим» компаниясы және басқа да ұйымдармен серіктестік орнатты. Бұл ынтымақтастық студенттердің өндірістік тәжірибеден өтуін және халықаралық ғылыми жобаларды бірлесе орындауды қамтамасыз етті. Ғалым 1990–2020 жылдары Жапония, Украина, Ресей, Польша, Франция, Испания және Португалия елдерінің ғылыми мекемелерімен бірлескен зерттеулер жүргізіп, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің үкіметаралық ғылыми-техникалық бағдарламаларына белсенді қатысты. Оның жетекшілігімен «Анабтиофос» және «Анабазилфосфат» сияқты биологиялық белсенді қосылыстар синтезделіп, ветеринария мен медицинада қолдануға ұсынылды. Бұл жаңалықтар халықаралық көрмелерде жоғары бағаланды. 2003–2008 жылдары «Алкалоидтар мен азотты қосылыстар негізінде фосфор қышқылының биологиялық белсенді эфирлерін синтездеу» жобасы ТМД елдерінің ғылыми-техникалық бағдарламасына енгізілді. Сонымен қатар ол «ЭФАМФОН» афицидтік препараты мен «ВИНФЕН» антиозонантын әзірлеуге қатысып, олардың өнеркәсіптік өндіріске енгізілуіне атсалысты. Оразхан Аймақов қоғамдық және саяси өмірге де белсенді араласқан тұлға. «АСАР» және «Нұр Отан» партияларының мүшесі ретінде әлеуметтік, мәдени жобаларды қолдап, өңірдің қоғамдық дамуына зор үлес қосты. Ол Көкшетау қаласының және Қостанай облысы Жангелдин ауданының «Құрметті азаматы». Ғалымның еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол «Қазақстанның үздік оқытушысы» (2006), «Химия өнеркәсібінің үздік қызметкері» (2022) атақтарына ие болып, «Ы. Алтынсарин» төсбелгісімен (2023) және «ТМД-ның үздік ғалымы – 2022» медалімен марапатталды. Профессор О.Аймақов — органикалық және биоорганикалық химия, биотехнология салаларында іргелі зерттеулер жүргізген ғалым, 220-дан астам ғылыми мақаланың, 20-дан астам оқулық пен оқу құралының, 5 авторлық куәлік пен 3 патенттің авторы. Оның жетекшілігімен ондаған магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғалды. Қазіргі таңда Оразхан Аймақов — Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының профессоры, сондай-ақ С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің «Биологиялық белсенді заттарды зерттеудің физика-химиялық әдістері» зертханасының жетекшісі. Ол Қазақстан ғылымының дамуына, жас зерттеушілердің қалыптасуына және биотехнологиялық білім берудің өркендеуіне зор үлес қосқан көрнекті тұлға. 2025 жылдың сәуір айында Ғылыми қызметкерлер күніне орай Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінде «Биотехнология» мамандығының ашылуына 20 жыл және химия ғылымдарының докторы, профессор Оразхан Аймақовтың 85 жылдық мерейтойына арналған «Химия және биотехнология салаларындағы ғылымның қазіргі заманғы бағыттары» атты дөңгелек үстел өткізілді. == Сілтемелер == # [https://www.shokan.edu.kz/kk/schools/pedagogical-institute/kafedra-himii-i-biotehnologii/ajmakov-orazhan-ajmakovich/?query=%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 https://www.shokan.edu.kz] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оқытушылар]] e4lqfdqtevkursixzzswepfhfnt425z 3642803 3642802 2026-08-14T11:45:15Z Жанар Чушекова 184284 3642803 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Оразхан Аймақов.png|нобай|Оразхан Аймақов]] '''Оразхан Аймақов''' – көрнекті Қазақстандық [[ғалым]], химия ғылымдарының [[Докторантура|докторы]], [[профессор]], [[Органикалық химия|органикалық]] және [[биоорганикалық химия]], сондай-ақ [[биотехнология]] салаларының ірі маманы. Ол 1941 жылы Қостанай облысы Жангелді ауданының Торғай ауылында дүниеге келген. 1948–1958 жылдары Ыбырай Алтынсарин атындағы Торғай қазақ орта мектебінде білім алып, кейін 1963 жылы [[Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институты|Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтының]] жаратылыстану факультетін «биология және химия» мамандығы бойынша үздік тәмамдады. Еңбек жолын туған ауылындағы мектепте химия және биология пәндерінің мұғалімі болып бастаған (1963–1965). 1965–1968 жылдары 21-партсъезд совхозындағы қазақ орта мектебінде оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1968–1969 жылдары Торғай аудандық пионерлер үйінің директоры қызметін атқарды. 1969 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Химия-металлургия институтының [[Аспирантура|аспирантурасына]] қабылданып, 1973 жылға дейін ғылыми тағылымдамадан өтті. 1974 жылы А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. 1974 жылдан бастап Целиноград ауыл шаруашылығы институтының Көкшетау бөлімшесінде қызмет атқарып, 1983–1987 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1978 жылы оған «Органикалық химия» мамандығы бойынша «[[аға ғылыми қызметкер]]<nowiki/>» атағы берілді. 1987 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Қазақстандағы элементоорганикалық және биоорганикалық химия бағытында өзіндік ғылыми мектеп құрды. 1990–1996 жылдары [[Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтында]] аға оқытушы, кейін кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1996–1998 жылдары Мәскеудегі А.Н. Несмеянов атындағы Ресей ғылым академиясының Элементоорганикалық қосылыстар институтында аға ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 2003–2010 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның бастамасымен 2010 жылы университетте «Биотехнология» мамандығы мен бейіндік магистратура бағдарламалары ашылып, өңірлік ғылыми орталықтар деңгейіне көтерілді. Профессор Аймақов ұйымдастырған ЯМР-спектроскопия зертханасы университеттің ғылыми-зерттеу әлеуетін арттырды және студенттер мен жас ғалымдар үшін заманауи тәжірибелік базаға айналды. Оразхан Аймақовтың ғылыми жетекшілігімен кафедра Қазақстан мен шетелдің жетекші ғылыми орталықтарымен – Қарағандыдағы «Фитохимия» институты, Степногорск биотехнологиялық орталығы, «Биохим» компаниясы және басқа да ұйымдармен серіктестік орнатты. Бұл ынтымақтастық студенттердің өндірістік тәжірибеден өтуін және халықаралық ғылыми жобаларды бірлесе орындауды қамтамасыз етті. Ғалым 1990–2020 жылдары Жапония, Украина, Ресей, Польша, Франция, Испания және Португалия елдерінің ғылыми мекемелерімен бірлескен зерттеулер жүргізіп, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің үкіметаралық ғылыми-техникалық бағдарламаларына белсенді қатысты. Оның жетекшілігімен «Анабтиофос» және «Анабазилфосфат» сияқты биологиялық белсенді қосылыстар синтезделіп, ветеринария мен медицинада қолдануға ұсынылды. Бұл жаңалықтар халықаралық көрмелерде жоғары бағаланды. 2003–2008 жылдары «Алкалоидтар мен азотты қосылыстар негізінде фосфор қышқылының биологиялық белсенді эфирлерін синтездеу» жобасы ТМД елдерінің ғылыми-техникалық бағдарламасына енгізілді. Сонымен қатар ол «ЭФАМФОН» афицидтік препараты мен «ВИНФЕН» антиозонантын әзірлеуге қатысып, олардың өнеркәсіптік өндіріске енгізілуіне атсалысты. Оразхан Аймақов қоғамдық және саяси өмірге де белсенді араласқан тұлға. «АСАР» және «Нұр Отан» партияларының мүшесі ретінде әлеуметтік, мәдени жобаларды қолдап, өңірдің қоғамдық дамуына зор үлес қосты. Ол Көкшетау қаласының және Қостанай облысы Жангелдин ауданының «Құрметті азаматы». Ғалымның еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол «Қазақстанның үздік оқытушысы» (2006), «Химия өнеркәсібінің үздік қызметкері» (2022) атақтарына ие болып, «Ы. Алтынсарин» төсбелгісімен (2023) және «ТМД-ның үздік ғалымы – 2022» медалімен марапатталды. Профессор О.Аймақов — органикалық және биоорганикалық химия, биотехнология салаларында іргелі зерттеулер жүргізген ғалым, 220-дан астам ғылыми мақаланың, 20-дан астам оқулық пен оқу құралының, 5 авторлық куәлік пен 3 патенттің авторы. Оның жетекшілігімен ондаған магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғалды. Қазіргі таңда Оразхан Аймақов — Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің химия және биотехнология кафедрасының профессоры, сондай-ақ С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің «Биологиялық белсенді заттарды зерттеудің физика-химиялық әдістері» зертханасының жетекшісі. Ол Қазақстан ғылымының дамуына, жас зерттеушілердің қалыптасуына және биотехнологиялық білім берудің өркендеуіне зор үлес қосқан көрнекті тұлға. 2025 жылдың сәуір айында Ғылыми қызметкерлер күніне орай Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінде «Биотехнология» мамандығының ашылуына 20 жыл және химия ғылымдарының докторы, профессор Оразхан Аймақовтың 85 жылдық мерейтойына арналған «Химия және биотехнология салаларындағы ғылымның қазіргі заманғы бағыттары» атты дөңгелек үстел өткізілді. == Сілтемелер == # [https://www.shokan.edu.kz/kk/schools/pedagogical-institute/kafedra-himii-i-biotehnologii/ajmakov-orazhan-ajmakovich/?query=%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 https://www.shokan.edu.kz] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Оқытушылар]] 9j1yyern72jjjf6qrgf7bcrtcc2n6oi Одиссея (фильм, 2026) 0 772195 3642723 3636341 2026-08-14T08:55:34Z TalgatSnow 143530 3642723 wikitext text/x-wiki {{мағына|Одиссея (айрық)}} {{Кино |Қазақша атауы = Одиссея |Шынайы атауы = {{lang-en|The Odyssey}} |Суреті = Одиссея.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[Эпикалық фильм]]<br>[[Фэнтези]]<br>[[Атыс-шабыс фильм|Экшн]]<br>[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Кристофер Нолан]] |Продюсері = [[Эмма Томас]]<br>[[Кристофер Нолан]] |Сценарист = [[Кристофер Нолан]]<br>[[Гомер]]дің аттас [[Одиссея|поэмасы]] бойынша |Актерлер = [[Мэтт Деймон]]<br>[[Том Холланд]]<br>[[Энн Хэтэуэй]]<br>[[Роберт Паттинсон]]<br>[[Люпита Нионго]]<br>[[Зендея]]<br>[[Шарлиз Терон]] |Операторы = [[Хойте ван Хойтема]] |Композиторы = [[Людвиг Йёранссон]] |Қоюшы суретші = Рут Де Йонг |Компания = [[Universal Pictures]]<br>[[Syncopy Inc.|Syncopy]] |Дистрибьютор = Universal Pictures |Ұзақтығы = 173 мин |Бюджеті = 250 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 1.172 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=August 9, 2026}}</ref> |Мемлекет = {{GBR}}<br>{{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 33764258 |Сайты = https://www.odysseymovie.com/ }} '''Одиссея''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — сценарист әрі режиссер [[Кристофер Нолан]]ның [[Гомер]]дің [[Одиссея|аттас поэмасына]] негізделген эпикалық фэнтези жанрындағы экшн-фильмі. [[Троя соғысы]]нан кейін үйіне қайтар жолда ұзақ әрі қауіпті сапарға аттанған Итака патшасы — Одиссейдің рөлін [[Мэтт Деймон]] сомдады. Фильмге сонымен қатар [[Том Холланд]], [[Энн Хэтэуэй]], [[Роберт Паттинсон]], [[Люпита Нионго]], [[Зендея]], [[Шарлиз Терон]] және басқа да актерлер түсті. Нолан мен оның жұбайы Эмма Томас өздерінің Syncopy компаниясы арқылы фильмнің продюсері болды. «Одиссея» — «[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенгеймер]]ден» (2023) кейінгі Ноланның [[Universal Pictures]] туы астында түсірілген екінші жобасы.Нолан сценарийді жазуды 2024 жылдың наурызында бастап, қазан айында жобаны студияға таныстырды. Көп ұзамай актерлерді іріктеу процесі басталып, 2025 жылдың ақпанында басты рөлді Деймонның сомдайтыны ресми түрде расталды. Түсірілім жұмыстары 2025 жылдың ақпан-тамыз аралығында әлемнің бірнеше елінде, соның ішінде [[Марокко]], [[Грекия]], [[Италия]], [[Шотландия]], [[Исландия]] және [[Батыс Сахара]]да өтті. Бюджеті 250 млн долларды құраған «Одиссея» Ноланның мансабындағы ең қымбат фильм және толығымен 70 мм-лік кинопленкалы [[IMAX]] камераларына түсірілген алғашқы жобасы болды. Фильм [[Америка Құрама Штаттары|Америка]] прокаттарына 2026 жылдың 17 шілдесінде шықты. == Сюжеті == [[Аэд]] Итака сарайында патша [[Одиссей]] болмаған кезде дастандар жырлайды. Бірнеше [[Пенелопаның күйеу жігіттері|күйеу жігіт]], олардың ішінде ақсүйек [[Антиной (Евпифтің ұлы)|Антиной]], Одиссейдің әйелі [[Пенелопа]]ға үйленіп, таққа ие болуды, сондай-ақ Одиссей мен Пенелопаның ұлы [[Телемах]]ты мұрагерлік құқығынан айыруды көздейді. Пенелопа, Телемах және көзі нашар көретін [[Евмей]] ғана Одиссейдің [[Троя соғысы]] аяқталғаннан кейінгі ұзақ жылдардан соң үйіне оралатынына әлі де сенеді. Күйеу жігіттер отбасының құдайларды құрметтеу үшін қонақтарды қабылдауды талап ететін [[Зевс]] заңын ұстанғанын мазақ етеді. Бүкіл Грекияға Зевстің заңын мойындамайтын қорқынышты «[[Теңіз халықтары|теңізден келген адамдар]]» туралы қауесет тарайды. Телемах Одиссейдің тәлімгері әрі досы [[Ментор]]мен бірге [[Менелай]] — [[Спарта]] патшасына барып, әкесі туралы бірдеңе білуді жоспарлайды. Антиной бұл туралы өзінің сүйіктісі, Пенелопаның күңі [[Меланфо (Долийдің қызы)|Меланфодан]] естиді. Ол басқа күйеу жігіт Полибпен сөз байласып, Телемах қайтып келгенде оны өлтіріп, Итаканы тонамақ болады. Менелай мен [[Сұлу Елена|Елена]] Телемахқа Одиссей туралы түрлі оқиғаларды айтып береді, бірақ оның тағдырына өздері де сенімді емес. Телемах үмітін үзбей, сапарын жалғастырады. Одиссейдің [[Троялық жылқы|үлкен ағаш аттың]] ішіне жасырынып, [[Троя]]ға ену жоспары туралы айтылады. Ал [[Синон]] өзін әскерден қашқан адам ретінде көрсетіп, троялықтарды алдайды. Синон қаза тапқанымен, оның айласы іске асып, гректерге [[Агамемнон]] бастаған әскер үшін қала қақпаларын ашуға мүмкіндік береді. Гректер Трояны тонап, [[Елена Прекрасная|Еленаны]], Менелайдың әйелін, қайтарып алады. Агамемнон мен Менелай өз елдеріне қайтады, ал [[Афина]] бастап келе жатқан Одиссейдің әскері баяу жолмен аттанады. Олар азық-түлік қорын толықтыру үшін бір аралға тоқтағанда, циклоп [[Полифем]] оларды тұтқынға алады. Одиссейдің адамдары Полифемнің көзін соқыр етіп, қашып шығады. Оның [[Посейдон]]ның ұлы екенін білгеннен кейін, олар теңізде адасып кетеді. Олар [[Ээя]] аралына жеткенде, алып [[Лестригондар|лестригондар]] екі кемені жойып, Одиссейдің адамдарының көпшілігін өлтіреді. Аман қалғандары сиқыршы [[Кирка (мифология)|Киркадан]] (ресми орысша дубляжда — Цирцея) пана табады. Ол Одиссейдің серіктерін шошқаға айналдырады. Адам кейпіне айналған бұғыны өлтіргеннен кейін, Одиссей Кирканың айласын түсініп, оның сыйлаған тағамынан бас тартады және серіктерін қайтадан адам қалпына келтіруге көндіреді. Кирка Одиссейге Итакаға жету үшін мұхитты кесіп өтіп, [[Грек мифологиясындағы өлілер әлемі|жерасты әлеміне]] — Аидқа бару керектігін ескертеді. Одиссей [[Тиресий]]дің көлеңкесімен кездеседі. Тиресий құдайлардың қалауымен үйіне тек Одиссейдің өзі ғана оралатынын болжайды. Өз адамдарын қорғауға және құдайлардың еркіне қарсы тұруға бел буған Одиссей Синонның көлеңкесімен де кездеседі. Ол Одиссейдің өз өліміне себеп болған өтірігіне ашулы болады және Антинойдың сатқындығын ашады: Антиной Синонды грек әскерінде өзінің орнына баруға мәжбүр еткен еді. Агамемнонның көлеңкесі Одиссейге оның әйелі [[Клитемнестра]]ның үйіне оралғаннан кейін оны өлтіргенін айтып береді. Клитемнестра мұны бірнеше жыл бұрын олардың қызы [[Ифигения]]ның [[Артемида]]ға құрбандыққа шалынғаны үшін кек алу мақсатында жасаған. Кейін Одиссейдің жасағын Аидта қаза тапқан жауынгерлердің рухтары қуады. Тиресийдің нұсқауларын орындаған Одиссей мен оның адамдары [[Харибда]], [[Сцилла]] және [[Сиреналар]] сияқты көптеген сынақтардан өтеді, бірақ олардың саны барған сайын азая береді. [[Тринакия]]да Одиссей адамдарына [[Гелиос]]тың қасиетті малын өлтірмеуді қатаң ескертеді, өйткені Тиресий оның салдарынан Одиссейдің барлық адамдары қаза табатынын алдын ала айтқан еді. Алайда аралда аштықтан қырыла жаздаған [[Еврилох]] және басқа да жауынгерлер қасиетті малды сойып алады. Олар аралдан кетуге тырысқанда, кенеттен жел басылып қалады. Посейдонның дауылдары кемені суға батырып, Одиссейдің қалған барлық серігін қаза табады. Осылайша Тиресийдің болжамы орындалады. Жалғыз қалған Одиссей [[Огигия]] жағалауына шығады. Онда нимфа [[Калипсо]] оған есте сақтау қабілетін әлсірететін лотос гүлдерін береді. Ол Троядан кейін не болғанын және не себепті үйіне қайта алмай жүргенін есіне түсіруге тырысады. Калипсо Одиссейді жеті жыл бойы өз еркінен тыс сүйіктісі ретінде ұстап келгенін мойындайды. Ол Одиссейдің отбасын сағынғанын түсініп, ақырында оған кеме сынықтарынан сал жасауға мүмкіндік береді. Құдайлардың көмегімен Одиссей керемет түрде Итакаға жетіп, [[Евмей]]ден ұлының тағдырын біледі. Күйеу жігіттер Телемахпен бірге ғибадатханада жүрген Менторды өлтіреді. Одиссей Телемахты құтқарып, өзін Синон ретінде таныстырады. Телемах Одиссейді сарайға алып келеді. Сарайға кірер алдында Одиссейдің кәрі иті [[Аргус (ит)|Аргус]] оны таниды да, тыныш қана жан тапсырады. Телемах та Одиссейдің өз әкесі екенін түсінеді. Кейін күйеу жігіттермен бірге өткен шиеленісті дастарқан кезінде Одиссей Пенелопаға жақындайды. Әлі де бүркеніп жүрген ол өзінің кінәсін мойындайды: Трояға кіру үшін [[Троялық жылқы|Троялық атты]] пайдаланғанын, жазықсыз троялықтарды өлтіргенін және [[Афина]]ның абыз әйелін өлтіргеннен кейін оның мүсінін қорлағанын айтады. Афина оны жазалау үшін түсінде абыз әйелдің бейнесіне енген еді. Одиссей сондай-ақ [[Қола дәуірінің күйреуі|Қола дәуірінің күйреуін]] алдын ала білгенін және өзі де қорқынышты «теңізден келген адамдардың» біріне айналғанын мойындайды. Ол Пенелопадан кешірім сұрайды. Пенелопа қайтадан тұрмысқа шығуға дайын екенін жариялап, күйеу жігіттердің барлығына келесі түні жиналуды бұйырады. Осы кезде Одиссей, Телемах және адал қызметшілер қару-жарақты жасырын жерге жасырады. Пенелопа Одиссейдің садағын кім керіп, жебені қатар қойылған балталардың арасынан өткізе алса, соған тұрмысқа шығатынын мәлімдейді. Күйеу жігіттердің ешқайсысы садақты керуге шамасы жетпейді. Ақырында Одиссей садақты оңай керіп, жебені балталардың арасынан өткізеді де, өзінің кім екенін әшкерелейді. Ұрыс басталып, Одиссей Полибті өлтіреді. [[Меланфий (Долийдің ұлы)|Меланфий]], Меланфоның ағасы әрі күйеу жігіттердің одақтасы, Антинойға көмектесуге тырысады, бірақ оны Телемах өлтіреді. Артынша Одиссей Антинойдың өзін де өлтіреді. Қалған күйеу жігіттер беріледі. Одиссей тақтан бас тартып, оны Телемахқа қалдырады. Кейін ол Пенелопамен бірге тыныштық табу үшін Итаканы тастап, қаза тапқандардың рухына тағзым ету мақсатында батысқа қарай жер аударылуға аттанады. == Рөлдерде == {{div col}} * [[Мэтт Деймон]] — [[Одиссей]], [[Итака]] патшасы<ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> * [[Том Холланд]] — [[Телемах]], Одиссейдің ұлы<ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> * [[Энн Хэтэуэй]] — [[Пенелопа]], Одиссейдің әйелі<ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> * [[Роберт Паттинсон]] — [[Антиной (Евпип ұлы)|Антиной]], Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі<ref name="EWDec2025" /> * [[Лупита Нионго]] — [[Сұлу Елена]]<ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> және [[Клитемнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортон]] — [[Кирка (мифология)|Кирка]], [[Ээя]] аралында тұратын құдай және сиқыршы<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуизамо]] — [[Евмей]], Одиссейдің қызметшісі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> * [[Зендея]] — [[Афина]], даналық, әскери стратегия және қолөнер құдайы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * [[Шарлиз Терон]] — [[Калипсо]]<ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], [[Спарта]] патшасы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * [[Химеш Патель]] — [[Еврилох]], Одиссейдің оң қол көмекшісі<ref name="EWDec2025" /> * [[Билл Ирвин]] — [[Полифем]], циклоп * [[Эллиот Пейдж]] — [[Синон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бенни Сафди]] — [[Агамемнон]], [[Микен]] патшасы<ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> * [[Кори Хокинс]] — Полиб, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * Нико Никотера — Писандр, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Элиес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Идо Голдберг]] — Амфимедон, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Джейми Харрис]] — Агелай, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Райан Хёрст]] — [[Ментор (мифология)|Ментор]], Одиссейдің досы, Телемахтың тәрбиешісі * [[Миа Гот]] — [[Меланфо (Долийдің қызы)|Меланфо]], Одиссей мен Пенелопаның күңі<ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire]] |lang=en}}</ref> * [[Логан Маршалл-Грин]] — [[Меланфий (Долийдің ұлы)|Меланфий]], Одиссейдің малшысы * [[Уилл Юн Ли]] — Анхиал, Одиссейдің серіктерінің бірі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * Джимми Гонсалес — Кефей, Одиссейдің серіктерінің бірі<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндрю Ховард]] — [[Полит (Одиссейдің серігі)|Полит]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джован Адепо]] — [[Элпенор]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джесси Гарсия]] — Менетон, Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джош Стюарт]] — Антифат, Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Шон Эйвери]] — Лаодам, Одиссейдің серіктерінің бірі * Энтони Молинари — [[Перимед (Одиссея)|Перимед]], Одиссейдің серіктерінің бірі * Стивен Мёрфи — [[Фемий]], Одиссейдің серіктерінің бірі * Иэн Касселберри — [[Долий (мифология)|Долий]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Трэвис Скотт]] — [[аэд]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафи Гаврон]] — трояндық * [[Шайло Фернандес]] — трояндық * [[Джеймс Ремар]] — [[Тиресий]], о дүниедегі соқыр көріпкел * Кейт Фагли — [[Эвриклея]], Одиссей мен Пенелопаның күңі * [[Ник Тарабей]] * Морис Комт — Менелайдың қызметшісі * Майкл Вламис * Брайан Вернел — [[Ир (қайыршы)|Ир]], Итакадағы қайыршы {{div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Кристофер Нолан фильмдері]] [[Санат:Syncopy Inc. фильмдері]] [[Санат:Universal Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] [[Санат:Ежелгі Грекия туралы фильмдер]] [[Санат:IMAX фильмдері]] sfp58h073iq8ymv9o1t30dbket8ruy7 3642731 3642723 2026-08-14T09:16:18Z TalgatSnow 143530 3642731 wikitext text/x-wiki {{мағына|Одиссея (айрық)}} {{Кино |Қазақша атауы = Одиссея |Шынайы атауы = {{lang-en|The Odyssey}} |Суреті = Одиссея.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = |Жанры = [[Эпикалық фильм]]<br>[[Фэнтези]]<br>[[Атыс-шабыс фильм|Экшн]]<br>[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Кристофер Нолан]] |Продюсері = [[Эмма Томас]]<br>[[Кристофер Нолан]] |Сценарист = [[Кристофер Нолан]]<br>[[Гомер]]дің аттас [[Одиссея|поэмасы]] бойынша |Актерлер = [[Мэтт Деймон]]<br>[[Том Холланд]]<br>[[Энн Хэтэуэй]]<br>[[Роберт Паттинсон]]<br>[[Люпита Нионго]]<br>[[Зендея]]<br>[[Шарлиз Терон]] |Операторы = [[Хойте ван Хойтема]] |Композиторы = [[Людвиг Йёранссон]] |Қоюшы суретші = Рут Де Йонг |Компания = [[Universal Pictures]]<br>[[Syncopy Inc.|Syncopy]] |Дистрибьютор = Universal Pictures |Ұзақтығы = 173 мин |Бюджеті = 250 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 1.172 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=August 9, 2026}}</ref> |Мемлекет = {{GBR}}<br>{{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 33764258 |Сайты = https://www.odysseymovie.com/ }} '''Одиссея''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — сценарист әрі режиссер [[Кристофер Нолан]]ның [[Гомер]]дің [[Одиссея|аттас поэмасына]] негізделген эпикалық фэнтези жанрындағы экшн-фильмі. [[Троя соғысы]]нан кейін үйіне қайтар жолда ұзақ әрі қауіпті сапарға аттанған Итака патшасы — Одиссейдің рөлін [[Мэтт Деймон]] сомдады. Фильмге сонымен қатар [[Том Холланд]], [[Энн Хэтэуэй]], [[Роберт Паттинсон]], [[Люпита Нионго]], [[Зендея]], [[Шарлиз Терон]] және басқа да актерлер түсті. Нолан мен оның жұбайы Эмма Томас өздерінің Syncopy компаниясы арқылы фильмнің продюсері болды. «Одиссея» — «[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенгеймер]]ден» (2023) кейінгі Ноланның [[Universal Pictures]] туы астында түсірілген екінші жобасы.Нолан сценарийді жазуды 2024 жылдың наурызында бастап, қазан айында жобаны студияға таныстырды. Көп ұзамай актерлерді іріктеу процесі басталып, 2025 жылдың ақпанында басты рөлді Деймонның сомдайтыны ресми түрде расталды. Түсірілім жұмыстары 2025 жылдың ақпан-тамыз аралығында әлемнің бірнеше елінде, соның ішінде [[Марокко]], [[Грекия]], [[Италия]], [[Шотландия]], [[Исландия]] және [[Батыс Сахара]]да өтті. Бюджеті 250 млн долларды құраған «Одиссея» Ноланның мансабындағы ең қымбат фильм және толығымен 70 мм-лік кинопленкалы [[IMAX]] камераларына түсірілген алғашқы жобасы болды. Фильм [[Америка Құрама Штаттары|Америка]] прокаттарына 2026 жылдың 17 шілдесінде шықты. == Сюжеті == [[Аэд]] Итака сарайында патша [[Одиссей]] болмаған кезде дастандар жырлайды. Бірнеше [[Пенелопаның күйеу жігіттері|күйеу жігіт]], олардың ішінде ақсүйек [[Антиной (Евпифтің ұлы)|Антиной]], Одиссейдің әйелі [[Пенелопа]]ға үйленіп, таққа ие болуды, сондай-ақ Одиссей мен Пенелопаның ұлы [[Телемах]]ты мұрагерлік құқығынан айыруды көздейді. Пенелопа, Телемах және көзі нашар көретін [[Евмей]] ғана Одиссейдің [[Троя соғысы]] аяқталғаннан кейінгі ұзақ жылдардан соң үйіне оралатынына әлі де сенеді. Күйеу жігіттер отбасының құдайларды құрметтеу үшін қонақтарды қабылдауды талап ететін [[Зевс]] заңын ұстанғанын мазақ етеді. Бүкіл Грекияға Зевстің заңын мойындамайтын қорқынышты «[[Теңіз халықтары|теңізден келген адамдар]]» туралы қауесет тарайды. Телемах Одиссейдің тәлімгері әрі досы [[Ментор]]мен бірге [[Менелай]] — [[Спарта]] патшасына барып, әкесі туралы бірдеңе білуді жоспарлайды. Антиной бұл туралы өзінің сүйіктісі, Пенелопаның күңі [[Меланфо (Долийдің қызы)|Меланфодан]] естиді. Ол басқа күйеу жігіт Полибпен сөз байласып, Телемах қайтып келгенде оны өлтіріп, Итаканы тонамақ болады. Менелай мен [[Сұлу Елена|Елена]] Телемахқа Одиссей туралы түрлі оқиғаларды айтып береді, бірақ оның тағдырына өздері де сенімді емес. Телемах үмітін үзбей, сапарын жалғастырады. Одиссейдің [[Троялық жылқы|үлкен ағаш аттың]] ішіне жасырынып, [[Троя]]ға ену жоспары туралы айтылады. Ал [[Синон]] өзін әскерден қашқан адам ретінде көрсетіп, троялықтарды алдайды. Синон қаза тапқанымен, оның айласы іске асып, гректерге [[Агамемнон]] бастаған әскер үшін қала қақпаларын ашуға мүмкіндік береді. Гректер Трояны тонап, [[Елена Прекрасная|Еленаны]], Менелайдың әйелін, қайтарып алады. Агамемнон мен Менелай өз елдеріне қайтады, ал [[Афина]] бастап келе жатқан Одиссейдің әскері баяу жолмен аттанады. Олар азық-түлік қорын толықтыру үшін бір аралға тоқтағанда, циклоп [[Полифем]] оларды тұтқынға алады. Одиссейдің адамдары Полифемнің көзін соқыр етіп, қашып шығады. Оның [[Посейдон]]ның ұлы екенін білгеннен кейін, олар теңізде адасып кетеді. Олар [[Ээя]] аралына жеткенде, алып [[Лестригондар|лестригондар]] екі кемені жойып, Одиссейдің адамдарының көпшілігін өлтіреді. Аман қалғандары сиқыршы [[Кирка (мифология)|Киркадан]] (Цирцея) пана табады. Ол Одиссейдің серіктерін шошқаға айналдырады. Адам кейпіне айналған бұғыны өлтіргеннен кейін, Одиссей Кирканың айласын түсініп, оның сыйлаған тағамынан бас тартады және серіктерін қайтадан адам қалпына келтіруге көндіреді. Кирка Одиссейге Итакаға жету үшін мұхитты кесіп өтіп, [[Грек мифологиясындағы өлілер әлемі|жерасты әлеміне]] — Аидқа бару керектігін ескертеді. Одиссей [[Тиресий]]дің рухымен кездеседі. Тиресий құдайлардың қалауымен үйіне тек Одиссейдің өзі ғана оралатынын болжайды. Өз адамдарын қорғауға және құдайлардың еркіне қарсы тұруға бел буған Одиссей Синонның рухымен де кездеседі. Ол Одиссейдің өз өліміне себеп болған өтірігіне ашулы болады және Антинойдың сатқындығын ашады: Антиной Синонды грек әскерінде өзінің орнына баруға мәжбүр еткен еді. Агамемнонның рухы Одиссейге оның әйелі [[Клитемнестра]]ның үйіне оралғаннан кейін оны өлтіргенін айтып береді. Клитемнестра мұны бірнеше жыл бұрын олардың қызы [[Ифигения]]ның [[Артемида]]ға құрбандыққа шалынғаны үшін кек алу мақсатында жасаған. Кейін Одиссейдің жасағын Аидта қаза тапқан жауынгерлердің рухтары қуады. Тиресийдің нұсқауларын орындаған Одиссей мен оның адамдары [[Харибда]], [[Сцилла]] және [[Сиреналар]] сияқты көптеген сынақтардан өтеді, бірақ олардың саны барған сайын азая береді. [[Тринакия]]да Одиссей адамдарына [[Гелиос]]тың қасиетті малын өлтірмеуді қатаң ескертеді, өйткені Тиресий оның салдарынан Одиссейдің барлық адамдары қаза табатынын алдын ала айтқан еді. Алайда аралда аштықтан қырыла жаздаған [[Еврилох]] және басқа да жауынгерлер қасиетті малды сойып алады. Олар аралдан кетуге тырысқанда, кенеттен жел басылып қалады. Посейдонның дауылдары кемені суға батырып, Одиссейдің қалған барлық серігін қаза табады. Осылайша Тиресийдің болжамы орындалады. Жалғыз қалған Одиссей [[Огигия]] жағалауына шығады. Онда нимфа [[Калипсо]] оған есте сақтау қабілетін әлсірететін лотос гүлдерін береді. Ол Троядан кейін не болғанын және не себепті үйіне қайта алмай жүргенін есіне түсіруге тырысады. Калипсо Одиссейді жеті жыл бойы өз еркінен тыс сүйіктісі ретінде ұстап келгенін мойындайды. Ол Одиссейдің отбасын сағынғанын түсініп, ақырында оған кеме сынықтарынан сал жасауға мүмкіндік береді. Құдайлардың көмегімен Одиссей керемет түрде Итакаға жетіп, [[Евмей]]ден ұлының тағдырын біледі. Күйеу жігіттер Телемахпен бірге ғибадатханада жүрген Менторды өлтіреді. Одиссей Телемахты құтқарып, өзін Синон ретінде таныстырады. Телемах Одиссейді сарайға алып келеді. Сарайға кірер алдында Одиссейдің кәрі иті [[Аргус (ит)|Аргус]] оны таниды да, тыныш қана жан тапсырады. Телемах та Одиссейдің өз әкесі екенін түсінеді. Кейін күйеу жігіттермен бірге өткен шиеленісті дастарқан кезінде Одиссей Пенелопаға жақындайды. Әлі де бүркеніп жүрген ол өзінің кінәсін мойындайды: Трояға кіру үшін [[Троялық жылқы|Троялық атты]] пайдаланғанын, жазықсыз троялықтарды өлтіргенін және [[Афина]]ның абыз әйелін өлтіргеннен кейін оның мүсінін қорлағанын айтады. Афина оны жазалау үшін түсінде абыз әйелдің бейнесіне енген еді. Одиссей сондай-ақ [[Қола дәуірінің күйреуі|Қола дәуірінің күйреуін]] алдын ала білгенін және өзі де қорқынышты «теңізден келген адамдардың» біріне айналғанын мойындайды. Ол Пенелопадан кешірім сұрайды. Пенелопа қайтадан тұрмысқа шығуға дайын екенін жариялап, күйеу жігіттердің барлығына келесі түні жиналуды бұйырады. Осы кезде Одиссей, Телемах және адал қызметшілер қару-жарақты жасырын жерге жасырады. Пенелопа Одиссейдің садағын кім керіп, жебені қатар қойылған балталардың арасынан өткізе алса, соған тұрмысқа шығатынын мәлімдейді. Күйеу жігіттердің ешқайсысы садақты керуге шамасы жетпейді. Ақырында Одиссей садақты оңай керіп, жебені балталардың арасынан өткізеді де, өзінің кім екенін әшкерелейді. Ұрыс басталып, Одиссей Полибті өлтіреді. [[Меланфий (Долийдің ұлы)|Меланфий]], Меланфоның ағасы әрі күйеу жігіттердің одақтасы, Антинойға көмектесуге тырысады, бірақ оны Телемах өлтіреді. Артынша Одиссей Антинойдың өзін де өлтіреді. Қалған күйеу жігіттер беріледі. Одиссей тақтан бас тартып, оны Телемахқа қалдырады. Кейін ол Пенелопамен бірге тыныштық табу үшін Итаканы тастап, қаза тапқандардың рухына тағзым ету мақсатында батысқа қарай жер аударылуға аттанады. == Рөлдерде == {{div col}} * [[Мэтт Деймон]] — [[Одиссей]], [[Итака]] патшасы<ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> * [[Том Холланд]] — [[Телемах]], Одиссейдің ұлы<ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> * [[Энн Хэтэуэй]] — [[Пенелопа]], Одиссейдің әйелі<ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> * [[Роберт Паттинсон]] — [[Антиной (Евпип ұлы)|Антиной]], Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпита Нионго]] — [[Сұлу Елена]]<ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> және [[Клитемнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортон]] — [[Кирка (мифология)|Кирка]], [[Ээя]] аралында тұратын құдай және сиқыршы<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуизамо]] — [[Евмей]], Одиссейдің қызметшісі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> * [[Зендея]] — [[Афина]], даналық, әскери стратегия және қолөнер құдайы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * [[Шарлиз Терон]] — [[Калипсо]]<ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], [[Спарта]] патшасы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * [[Химеш Патель]] — [[Еврилох]], Одиссейдің оң қол көмекшісі<ref name="EWDec2025" /> * [[Билл Ирвин]] — [[Полифем]], циклоп * [[Эллиот Пейдж]] — [[Синон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бенни Сафди]] — [[Агамемнон]], [[Микен]] патшасы<ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> * [[Кори Хокинс]] — Полиб, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * Нико Никотера — Писандр, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Элиес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Идо Голдберг]] — Амфимедон, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Джейми Харрис]] — Агелай, Пенелопаның күйеу жігіттерінің бірі * [[Райан Хёрст]] — [[Ментор (мифология)|Ментор]], Одиссейдің досы, Телемахтың тәрбиешісі * [[Миа Гот]] — [[Меланфо (Долийдің қызы)|Меланфо]], Одиссей мен Пенелопаның күңі<ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire]] |lang=en}}</ref> * [[Логан Маршалл-Грин]] — [[Меланфий (Долийдің ұлы)|Меланфий]], Одиссейдің малшысы * [[Уилл Юн Ли]] — Анхиал, Одиссейдің серіктерінің бірі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" /> * Джимми Гонсалес — Кефей, Одиссейдің серіктерінің бірі<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндрю Ховард]] — [[Полит (Одиссейдің серігі)|Полит]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джован Адепо]] — [[Элпенор]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джесси Гарсия]] — Менетон, Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Джош Стюарт]] — Антифат, Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Шон Эйвери]] — Лаодам, Одиссейдің серіктерінің бірі * Энтони Молинари — [[Перимед (Одиссея)|Перимед]], Одиссейдің серіктерінің бірі * Стивен Мёрфи — [[Фемий]], Одиссейдің серіктерінің бірі * Иэн Касселберри — [[Долий (мифология)|Долий]], Одиссейдің серіктерінің бірі * [[Трэвис Скотт]] — [[аэд]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафи Гаврон]] — троялық * [[Шайло Фернандес]] — троялық * [[Джеймс Ремар]] — [[Тиресий]], о дүниедегі соқыр көріпкел * Кейт Фагли — [[Эвриклея]], Одиссей мен Пенелопаның күңі * [[Ник Тарабей]] * Морис Комт — Менелайдың қызметшісі * Майкл Вламис * Брайан Вернел — [[Ир (қайыршы)|Ир]], Итакадағы қайыршы {{div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Кристофер Нолан фильмдері]] [[Санат:Syncopy Inc. фильмдері]] [[Санат:Universal Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] [[Санат:Ежелгі Грекия туралы фильмдер]] [[Санат:IMAX фильмдері]] ddpufjcjqidxm43qbbdphcqrj6gjupd Өсекшілдік 0 774932 3642702 3616102 2026-08-14T07:28:40Z Корлан Майдановна 184291 бөлім қостым. 3642702 wikitext text/x-wiki == Дана сөз == Дана Абай Құнанбайұлының 5 нәрседен қашық болуға үндегені белгілі. Өсек,өтірік,мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ. '''Өсекшілдік'''<ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. ISBN 978-601-280-123-4</ref> — қазақ тілінде басқа адамдар туралы, әсіресе олардың жоқ кезде жаман сөздер айту, жалған ақпарат тарату немесе жеке құпияларды ашық жағымсыз түрде талқылау әдеті ретінде түсіндіріледі. Бұл құбылыс әлеуметтік ортада сенімсіздік тудыратын теріс [[мінез-құлық]] болып саналады. Өсекшілдік көбіне көреалмаушылықтан, [[кек]] сақтаудан немесе қызығушылықтан туындайды және адамдар арасындағы қарым-қатынасты бұзады. Ол жала жабу, даттау немесе шындықты бұрмалау түрлерінде көрініс табады.<ref>Жарықбаев Қ.Б. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. Алматы: Сөздік словарь баспасы, 2006. – 387 6. ISBN 978-601-217-456-7</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Stub}} [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] [[Санат:Адам қасиеттері]] 9zc86xvrrfxz4yv0n9w5xlouoej9tdp 3642738 3642702 2026-08-14T09:37:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Корлан Майдановна|Корлан Майдановна]] ([[User talk:Корлан Майдановна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574568 wikitext text/x-wiki '''Өсекшілдік'''<ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. ISBN 978-601-280-123-4</ref> — қазақ тілінде басқа адамдар туралы, әсіресе олардың жоқ кезде жаман сөздер айту, жалған ақпарат тарату немесе жеке құпияларды ашық жағымсыз түрде талқылау әдеті ретінде түсіндіріледі. Бұл құбылыс әлеуметтік ортада сенімсіздік тудыратын теріс [[мінез-құлық]] болып саналады. Өсекшілдік көбіне көреалмаушылықтан, [[кек]] сақтаудан немесе қызығушылықтан туындайды және адамдар арасындағы қарым-қатынасты бұзады. Ол жала жабу, даттау немесе шындықты бұрмалау түрлерінде көрініс табады.<ref>Жарықбаев Қ.Б. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. Алматы: Сөздік словарь баспасы, 2006. – 387 6. ISBN 978-601-217-456-7</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Stub}} [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] [[Санат:Адам қасиеттері]] czmr2zu24l1q59o91rv3awfib31koig Құралай Бимолдақызы Күдеринова 0 775200 3642691 3564478 2026-08-14T06:35:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642691 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Құралай Бимолдақызы Күдеринова |Шынайы есімі = |Суреті = Қ.Б. Күдеринова.png |Сурет ені = 300px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.03.1970 |Туған жері =[[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Зайсан ауданы|Зайсан ауданында}}, [[Қарабұлақ (Зайсан ауданы)|Қарабұлақ]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|Тіл білімі институты]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]; [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|Тіл білімі институты]]ның докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} ([[2008 жыл|2008]]). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Құралай Бимолдақызы Күдеринова''' — филология ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1970 жыл|1970]] жылы 12 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], [[Қарабұлақ (Зайсан ауданы)|Қарабұлақ]] ауылында туған. ҚазМУ-ды ([[1992 жыл|1992]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]], [[2005 жыл|2005]] жылы [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты|Тіл білімі институты]]ның докторантурасын бітірген. 1992-[[1995 жыл|95]] жылдары [[Ақтөбе облысы]]ндағы Айшуақ орта мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1995 жылдан Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі. == Ғылыми еңбектері == * "Қазақ жазуының онтогенездік дамуы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. * 15 томдық "Қазақ əдеби тілі сөздігінің" авторы жəне 12 томының шығарушы редакторы. * 70-тен астам ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы. == Марапаты == Түркі халықтарының ішінде тұңғыш рет жарық көрген 15 томдық қазақ әдеби тілінің түсіндірме сөздігі авторларының және жауапты редакторларының бірі болып еңбек еткені үшін "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі|Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін]]" медалінің иегері (2008).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://tbi.kz/page33409727.html Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Басшылық.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251005224201/http://tbi.kz/page33409727.html |date=2025-10-05 }} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] mnr02fjr001chwsna1r1vpfc8i7h2rn Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3642649 3642331 2026-08-14T03:06:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3642649 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 106410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 397095] |- |2 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 61925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 183996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 336781] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 102003] |- |4 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30878] |- |5 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29990] |- |6 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 3241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8670] |- |7 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 256877] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83073] |- |9 |[[Нан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 5036] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83462] |- |11 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8069] |- |12 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8879] |- |13 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35538] |- |14 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9737] |- |15 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9662] |- |16 |[[Пазырық мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5243] |- |17 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6690] |- |18 |[[Қазақ-ноғай қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3553] |- |19 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17889] |- |20 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23464] |- |21 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3170] |- |22 |[[Әділ Өтеғұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2654] |- |23 |[[:Сурет:Oxford City FC crest.svg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2528] |- |24 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8553] |- |25 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18971] |- |26 |[[Жақ (анатомия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 3483] |- |27 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8063] |- |28 |[[Зират]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 3208] |- |29 |[[Джон Фицджеральд Кеннеди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 3047] |- |30 |[[Нұрсұлтан (ханбике)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2541] |- |31 |[[Шорья]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2455] |- |32 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21601] |- |33 |[[Михаил Станиславович Шайдоров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 4977] |- |34 |[[Стоматит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 5794] |- |35 |[[Ламин Ямаль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 3530] |- |36 |[[Дина Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 3361] |- |37 |[[Заһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2477] |- |38 |[[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2548] |- |39 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35971] |- |40 |[[Жын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 3888] |- |41 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 23272] |- |42 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9896] |- |43 |[[Бүйрек тастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2358] |- |44 |[[Құшайри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2233] |- |45 |[[Әлем халықтарының ертегілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2370] |- |46 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11459] |- |47 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30367] |- |48 |[[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2373] |- |49 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13544] |- |50 |[[Айша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 4539] |- |51 |[[Қатысушы талқылауы:Kasthack]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2130] |- |52 |[[Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 4329] |- |53 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3547] |- |54 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14765] |- |55 |[[Тораңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 3827] |- |56 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6234] |- |57 |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2788] |- |58 |[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2305] |- |59 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28544] |- |60 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13062] |- |61 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5942] |- |62 |[[Бала ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2362] |- |63 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 24261] |- |64 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 75489] |- |65 |[[Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2704] |- |66 |[[Шұрат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2330] |- |67 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46090] |- |68 |[[Бақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 3458] |- |69 |[[Канибадам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2127] |- |70 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17079] |- |71 |[[Ай (қазақ дәстүрінде)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 5093] |- |72 |[[Тарық ибн Зияд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 2057] |- |73 |[[Уоррен Гардинг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 2242] |- |74 |[[Щучинск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2874] |- |75 |[[Әйнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2778] |- |76 |[[Қытай халықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2545] |- |77 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7593] |- |78 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3218] |- |79 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17981] |- |80 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58490] |- |81 |[[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2823] |- |82 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49244] |- |83 |[[Виктория (Британдық Колумбия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1949] |- |84 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40979] |- |85 |[[Ислам негіздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2692] |- |86 |[[Шұғыла (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1937] |- |87 |[[Жаңасемей ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3086] |- |88 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25395] |- |89 |[[Есінеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 2131] |- |90 |[[Комако Кимура]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1835] |- |91 |[[Құс өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1986] |- |92 |[[Нақыл сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5644] |- |93 |[[Араб мемлекеттері Лигасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2936] |- |94 |[[Маржан Тасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1873] |- |95 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116065] |- |96 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7775] |- |97 |[[Ажырасу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 2869] |- |98 |[[Бірлік (Мойынқұм ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2006] |- |99 |[[Пиноккио]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1805] |- |100 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22382] |- |101 |[[Ребус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 2190] |- |102 |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2682] |- |103 |[[Азаматтық тәрбие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1878] |- |104 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26121] |- |105 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4823] |- |106 |[[Коростышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1734] |- |107 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27990] |- |108 |[[Қарадың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1720] |- |109 |[[Райнгау-Таунус (аудан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1709] |- |110 |[[Икер Касильяс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1987] |- |111 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10201] |- |112 |[[Наманған облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1779] |- |113 |[[Түзуші ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3193] |- |114 |[[Энтеровирусты инфекция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2539] |- |115 |[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1968] |- |116 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4272] |- |117 |[[Иммунды жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 3441] |- |118 |[[Халифа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 2426] |- |119 |[[Кванхе гун ван]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1805] |- |120 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4364] |- |121 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36284] |- |122 |[[Дирлеванг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1614] |- |123 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23732] |- |124 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7424] |- |125 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23726] |- |126 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5472] |- |127 |[[Павел Яковлевич Зальцман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1617] |- |128 |[[Dream League Soccer 2021]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Dream_League_Soccer_2021 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Dream_League_Soccer_2021 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Dream_League_Soccer_2021 1663] |- |129 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23111] |- |130 |[[Ұлы тоқырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3005] |- |131 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9466] |- |132 |[[Данил Голубенко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1952] |- |133 |[[Мұхаммед Мохбер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1644] |- |134 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7814] |- |135 |[[Кропивницкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1614] |- |136 |[[Хулиан Альварес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1671] |- |137 |[[Қатысушы:Tvoilubimyibakhthar]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1658] |- |138 |[[Жалғас Жұмағұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2163] |- |139 |[[Сайфуддин Азизи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1568] |- |140 |[[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4961] |- |141 |[[:Санат:Алматы облысында туғандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1738] |- |142 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1704] |- |143 |[[Капонир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1544] |- |144 |[[Супер келіншек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1854] |- |145 |[[Күрен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1552] |- |146 |[[Mellstroy]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Mellstroy 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Mellstroy 1953] |- |147 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58642] |- |148 |[[Үйде жалғыз қалғанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 3711] |- |149 |[[Аустрия жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1627] |- |150 |[[Волчанск (Украина)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1511] |- |151 |[[Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1580] |- |152 |[[Үлкен Арлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1643] |- |153 |[[Түрік әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2823] |- |154 |[[Үндістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2516] |- |155 |[[Адуын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1621] |- |156 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26161] |- |157 |[[Кеңірдек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 3624] |- |158 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4654] |- |159 |[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4005] |- |160 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23142] |- |161 |[[Алматы энергетика және байланыс университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2840] |- |162 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3944] |- |163 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28464] |- |164 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11219] |- |165 |[[Абайдың этнографиялық лексикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1493] |- |166 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5981] |- |167 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10630] |- |168 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10247] |- |169 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 11970] |- |170 |[[Терек шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1586] |- |171 |[[Ларри Финк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1521] |- |172 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 5077] |- |173 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11586] |- |174 |[[Құран ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1388] |- |175 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17893] |- |176 |[[Арсланбек Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1555] |- |177 |[[Мырза Ғұләм Ахмед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1515] |- |178 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4599] |- |179 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10030] |- |180 |[[Қазақстан кенттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2003] |- |181 |[[Ер Төстік және Айдаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2050] |- |182 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 7009] |- |183 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22546] |- |184 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12201] |- |185 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15593] |- |186 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126689] |- |187 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63008] |- |188 |[[:Санат:Жылқы тұқымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |- |189 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 28309] |- |190 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28817] |- |191 |[[Ванесса Кирби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1352] |- |192 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18780] |- |193 |[[Түркістан легионы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2437] |- |194 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8710] |- |195 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 27892] |- |196 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62634] |- |197 |[[Профессор Мориарти]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1296] |- |198 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8759] |- |199 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25725] |- |200 |[[Кристалдық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 4427] |- |201 |[[Лиам Макдональд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1268] |- |202 |[[Захабийа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1248] |- |203 |[[Қабір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 2168] |- |204 |[[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2585] |- |205 |[[Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1493] |- |206 |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1995] |- |207 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10298] |- |208 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15877] |- |209 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2812] |- |210 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120622] |- |211 |[[Кеген (ауыл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1741] |- |212 |[[Турбина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1395] |- |213 |[[Пісте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1512] |- |214 |[[Ирина Ерофеева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1260] |- |215 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34972] |- |216 |[[Қазақтың антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1353] |- |217 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3029] |- |218 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12491] |- |219 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12473] |- |220 |[[:Санат:Чадтағы футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1176] |- |221 |[[Қыз ұзату кәделері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3169] |- |222 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12817] |- |223 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17682] |- |224 |[[Индиго]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 2476] |- |225 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12341] |- |226 |[[Галлон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1208] |- |227 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19357] |- |228 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30880] |- |229 |[[Аляска штатының қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1460] |- |230 |[[Сырдария облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1394] |- |231 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8045] |- |232 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11989] |- |233 |[[Элен Каррер д’Анкосс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1137] |- |234 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35725] |- |235 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5971] |- |236 |[[Тив (халық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1160] |- |237 |[[Дезире Дуэ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1233] |- |238 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27569] |- |239 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4875] |- |240 |[[Шымыр батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1398] |- |241 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9290] |- |242 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37691] |- |243 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45610] |- |244 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3750] |- |245 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4898] |- |246 |[[Берік Мәжитұлы Имашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1475] |- |247 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 109150] |- |248 |[[Катар әмірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1124] |- |249 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23082] |- |250 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12068] |- |251 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 7843] |- |252 |[[Ху Цзиньтао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1238] |- |253 |[[Елена Александровна Пак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1047] |- |254 |[[Тәубә сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2105] |- |255 |[[Көкбас (балық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1176] |- |256 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10451] |- |257 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15576] |- |258 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7107] |- |259 |[[Давид Мамиевич Дегтярев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1081] |- |260 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2623] |- |261 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5098] |- |262 |[[Желдірме (ән жанры)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1057] |- |263 |[[Алтынсарин ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1280] |- |264 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4589] |- |265 |[[Мизан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2011] |- |266 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8892] |- |267 |[[Александр Станиславович Сырский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1107] |- |268 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7709] |- |269 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6018] |- |270 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38424] |- |271 |[[Ракапоши]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 1020] |- |272 |[[Дәуіт ұста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1317] |- |273 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49639] |- |274 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4498] |- |275 |[[Жігіттің сөзі. Қанды жол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 1026] |- |276 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20722] |- |277 |[[Ежелгі грек философиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3238] |- |278 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65183] |- |279 |[[Мал атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4157] |- |280 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 20698] |- |281 |[[Химия оқу пәні және ғылыми сала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1191] |- |282 |[[Голямо-Асеново (Хасково облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 966] |- |283 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53581] |- |284 |[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2159] |- |285 |[[Ақ бата, тілек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1950] |- |286 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33886] |- |287 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23028] |- |288 |[[Бейметалдар атомы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 985] |- |289 |[[Намаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 2544] |- |290 |[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1631] |- |291 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8778] |- |292 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13669] |- |293 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7687] |- |294 |[[Накхер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 934] |- |295 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10131] |- |296 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4395] |- |297 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27363] |- |298 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9793] |- |299 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9461] |- |300 |[[Худжанд (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 962] |- |301 |[[Темір алмасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1134] |- |302 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6800] |- |303 |[[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1187] |- |304 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15849] |- |305 |[[Хакан Чалханоглу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 970] |- |306 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12203] |- |307 |[[Цирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 2580] |- |308 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 83999] |- |309 |[[Күміс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 3539] |- |310 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15495] |- |311 |[[Шариф]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 1056] |- |312 |[[:Сурет:Maradona 1986 Arg-Eng.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |- |313 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76771] |- |314 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29985] |- |315 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 13717] |- |316 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 5567] |- |317 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25760] |- |318 |[[Түсті металлургия өнеркәсібі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1827] |- |319 |[[Кухня (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1072] |- |320 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24552] |- |321 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5816] |- |322 |[[Омония (футбол клубы, Никосия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 914] |- |323 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15868] |- |324 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8795] |- |325 |[[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 904] |- |326 |[[2GIS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2GIS 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2GIS 1615] |- |327 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 12686] |- |328 |[[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 1025] |- |329 |[[Бохтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 974] |- |330 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9053] |- |331 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10141] |- |332 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13064] |- |333 |[[Аққыстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 1442] |- |334 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14506] |- |335 |[[Малдың инвазиялық аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2086] |- |336 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4508] |- |337 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28631] |- |338 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7648] |- |339 |[[Ябалак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 868] |- |340 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13346] |- |341 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8033] |- |342 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20804] |- |343 |[[Арал ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3534] |- |344 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5962] |- |345 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33499] |- |346 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49914] |- |347 |[[Староконстантинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 875] |- |348 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18708] |- |349 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11372] |- |350 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8698] |- |351 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8925] |- |352 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5029] |- |353 |[[Ақ болып кетті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 1000] |- |354 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10868] |- |355 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10354] |- |356 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23068] |- |357 |[[Орта ғасыр кезеңінің антропологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 894] |- |358 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27190] |- |359 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5700] |- |360 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25892] |- |361 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11538] |- |362 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22523] |- |363 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4388] |- |364 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12852] |- |365 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5023] |- |366 |[[Ортохантавирус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |- |367 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17655] |- |368 |[[Қазақ ұлттық киімдер тігуге пайдаланған маталар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 931] |- |369 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63831] |- |370 |[[Ағайын-туыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 1294] |- |371 |[[Ақтабан шұбырынды жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1041] |- |372 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16493] |- |373 |[[Сарыарқа (метро бекеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 900] |- |374 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99390] |- |375 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5500] |- |376 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1681] |- |377 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4201] |- |378 |[[Испан тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1722] |- |379 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16824] |- |380 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15192] |- |381 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5165] |- |382 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39863] |- |383 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36718] |- |384 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31932] |- |385 |[[Көрімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2407] |- |386 |[[Дүйсен Шопанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 756] |- |387 |[[Сабын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2097] |- |388 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12111] |- |389 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71802] |- |390 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15021] |- |391 |[[Без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 4579] |- |392 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7015] |- |393 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34777] |- |394 |[[Жүктілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4287] |- |395 |[[Астана күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1824] |- |396 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4248] |- |397 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9590] |- |398 |[[Виктор Орбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 1209] |- |399 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2949] |- |400 |[[Хасар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 972] |- |401 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7594] |- |402 |[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1925] |- |403 |[[Діл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1946] |- |404 |[[Чарли Кирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 1086] |- |405 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8996] |- |406 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29447] |- |407 |[[Ақпан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2570] |- |408 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18519] |- |409 |[[Арыс қалалық әкімдігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1199] |- |410 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7479] |- |411 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21561] |- |412 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9667] |- |413 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12029] |- |414 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15910] |- |415 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5810] |- |416 |[[Шу аңғары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 813] |- |417 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19483] |- |418 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10456] |- |419 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7355] |- |420 |[[Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 726] |- |421 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9077] |- |422 |[[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2357] |- |423 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58438] |- |424 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2794] |- |425 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6181] |- |426 |[[Әкімшілік жауапкершілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2064] |- |427 |[[Азамат Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2418] |- |428 |[[Ташкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 4344] |- |429 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28386] |- |430 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8182] |- |431 |[[Гүлназ Жоланова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1276] |- |432 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54496] |- |433 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 4131] |- |434 |[[Ғылыми еңбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 835] |- |435 |[[Кеңірдек тыныстылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 793] |- |436 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18662] |- |437 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3776] |- |438 |[[Құрылтай сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 663] |- |439 |[[Шиеленіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 966] |- |440 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1867] |- |441 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13652] |- |442 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8120] |- |443 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8158] |- |444 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 799] |- |445 |[[Мандам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 945] |- |446 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10468] |- |447 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7531] |- |448 |[[Маймыл шешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 854] |- |449 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1045] |- |450 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1248] |- |451 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8769] |- |452 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19166] |- |453 |[[Енога]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 647] |- |454 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28044] |- |455 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19029] |- |456 |[[Азық-түлік қауіпсіздігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1162] |- |457 |[[Шолпан Иманбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1287] |- |458 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8707] |- |459 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11162] |- |460 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9692] |- |461 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12688] |- |462 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3575] |- |463 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4576] |- |464 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14308] |- |465 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3265] |- |466 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8078] |- |467 |[[Киста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 2806] |- |468 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 1538] |- |469 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15103] |- |470 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2691] |- |471 |[[Лана Паррия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 663] |- |472 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33074] |- |473 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11221] |- |474 |[[Әзімхан Тішәнұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |- |475 |[[Шаһрихан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 697] |- |476 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6511] |- |477 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3435] |- |478 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26657] |- |479 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20676] |- |480 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12781] |- |481 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26797] |- |482 |[[Лофельден]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 622] |- |483 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8084] |- |484 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10822] |- |485 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18630] |- |486 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13435] |- |487 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8249] |- |488 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9176] |- |489 |[[Ат қою рәсімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2821] |- |490 |[[Халықаралық Алматы әуежайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1557] |- |491 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18260] |- |492 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11196] |- |493 |[[Алматы-2]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 794] |- |494 |[[Әуе компаниялары кодтары-T]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 639] |- |495 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8994] |- |496 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10245] |- |497 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4122] |- |498 |[[Астана медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1351] |- |499 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8213] |- |500 |[[Намаз уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 6366] |- |501 |[[Хасен Рүстемұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 973] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15978] |- |503 |[[Қоскөпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 627] |- |504 |[[Абд әл-Қадыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 654] |- |505 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4284] |- |506 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31908] |- |507 |[[Бұғы мүйізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 889] |- |508 |[[Сорпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 1024] |- |509 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12813] |- |510 |[[Ел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB 1606] |- |511 |[[Қызыл (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 778] |- |512 |[[Йошинори Осуми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 631] |- |513 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22196] |- |514 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14558] |- |515 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13449] |- |516 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23154] |- |517 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8917] |- |518 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 6258] |- |519 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12150] |- |520 |[[Мара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 603] |- |521 |[[Сәтбаев (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2570] |- |522 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6610] |- |523 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 64890] |- |524 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6855] |- |525 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5434] |- |526 |[[Кока-кола]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 1997] |- |527 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6214] |- |528 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7940] |- |529 |[[Айсай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 592] |- |530 |[[Түстер психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2908] |- |531 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 12471] |- |532 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1202] |- |533 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9160] |- |534 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11074] |- |535 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4875] |- |536 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12288] |- |537 |[[Chanel]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Chanel 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Chanel 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Chanel 3516] |- |538 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6345] |- |539 |[[Ақтаудағы ұшақ апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 961] |- |540 |[[Тілашар тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2798] |- |541 |[[Әлжаппар Мұсаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 593] |- |542 |[[Фармакология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2195] |- |543 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7396] |- |544 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14121] |- |545 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8505] |- |546 |[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3095] |- |547 |[[:Сурет:Photo of massacre victims in Turkey.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 544] |- |548 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 10851] |- |549 |[[Самұрық құсы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 3001] |- |550 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54204] |- |551 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9828] |- |552 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27974] |- |553 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13204] |- |554 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2548] |- |555 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16285] |- |556 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9043] |- |557 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17455] |- |558 |[[Ипанема]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 574] |- |559 |[[Аргентина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3019] |- |560 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40419] |- |561 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2259] |- |562 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4280] |- |563 |[[Отандастар қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 941] |- |564 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5454] |- |565 |[[Ұйымның қаржы қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |- |566 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11746] |- |567 |[[Дарын (мектептер желісі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 1235] |- |568 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11602] |- |569 |[[Иландыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 641] |- |570 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15639] |- |571 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2777] |- |572 |[[Әмір Темір мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 854] |- |573 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1894] |- |574 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6446] |- |575 |[[Әділхан Құрманғалиұлы Макин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 701] |- |576 |[[Ұшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 4022] |- |577 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14229] |- |578 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9933] |- |579 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15063] |- |580 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6760] |- |581 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13957] |- |582 |[[Зеренді (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 750] |- |583 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15021] |- |584 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8723] |- |585 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23861] |- |586 |[[Қатын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 1497] |- |587 |[[Марат Бақытжанұлы Бекетаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647] |- |588 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18104] |- |589 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11426] |- |590 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3240] |- |591 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24665] |- |592 |[[Берш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 618] |- |593 |[[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1744] |- |594 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29235] |- |595 |[[:Санат:Алматы тұлғалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |- |596 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1757] |- |597 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6681] |- |598 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14176] |- |599 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1876] |- |600 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4612] |- |601 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4580] |- |602 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11591] |- |603 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7078] |- |604 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19080] |- |605 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13863] |- |606 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3589] |- |607 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3892] |- |608 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6950] |- |609 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6259] |- |610 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6226] |- |611 |[[Әбен Сатыбалдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 693] |- |612 |[[Видео ойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 986] |- |613 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7078] |- |614 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16939] |- |615 |[[Korzinka]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Korzinka 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Korzinka 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Korzinka 538] |- |616 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11258] |- |617 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19943] |- |618 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 5435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29443] |- |619 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7851] |- |620 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2167] |- |621 |[[Ананас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 1191] |- |622 |[[Метис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 864] |- |623 |[[Спарта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 2181] |- |624 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11119] |- |625 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9624] |- |626 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2083] |- |627 |[[Василий Владимирович Бартольд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1239] |- |628 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4211] |- |629 |[[Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 907] |- |630 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6878] |- |631 |[[Шегіргүл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 801] |- |632 |[[Бакса]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 505] |- |633 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12847] |- |634 |[[Қайран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 667] |- |635 |[[Құтайба ибн Муслим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 911] |- |636 |[[Қырғызстан президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1361] |- |637 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5929] |- |638 |[[Әйтеке би кенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1414] |- |639 |[[Имишли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 498] |- |640 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17497] |- |641 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20248] |- |642 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31542] |- |643 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28181] |- |644 |[[Килиан Мбаппе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 3424] |- |645 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5155] |- |646 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4999] |- |647 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38696] |- |648 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4556] |- |649 |[[Жұмыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 1293] |- |650 |[[Асқа бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 1415] |- |651 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 3977] |- |652 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9374] |- |653 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56701] |- |654 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21264] |- |655 |[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2147] |- |656 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24712] |- |657 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2651] |- |658 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11239] |- |659 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37662] |- |660 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4298] |- |661 |[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4577] |- |662 |[[Мыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 6903] |- |663 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5839] |- |664 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10407] |- |665 |[[Райымбек ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2785] |- |666 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10276] |- |667 |[[Орел и Решка (телебағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 577] |- |668 |[[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 3667] |- |669 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1319] |- |670 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13103] |- |671 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16789] |- |672 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8000] |- |673 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14356] |- |674 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5149] |- |675 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4376] |- |676 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6933] |- |677 |[[Қылмыстық іс жүргізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1501] |- |678 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19880] |- |679 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12154] |- |680 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30073] |- |681 |[[Айя Шалқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 1217] |- |682 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23261] |- |683 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5920] |- |684 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6899] |- |685 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3288] |- |686 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7575] |- |687 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4699] |- |688 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6059] |- |689 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8182] |- |690 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6532] |- |691 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58383] |- |692 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16626] |- |693 |[[Қонақжайлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3534] |- |694 |[[Дербент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 817] |- |695 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13344] |- |696 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3121] |- |697 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8271] |- |698 |[[Сервер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 1550] |- |699 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5928] |- |700 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6838] |- |701 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29388] |- |702 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5543] |- |703 |[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1406] |- |704 |[[Төлепберген Төлебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |- |705 |[[Кіші Диқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 569] |- |706 |[[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 598] |- |707 |[[Котлет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 633] |- |708 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6114] |- |709 |[[Алматыдағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1227] |- |710 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4164] |- |711 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15446] |- |712 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22731] |- |713 |[[Умань]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 502] |- |714 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26995] |- |715 |[[Майя өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2265] |- |716 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31962] |- |717 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19847] |- |718 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9196] |- |719 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15791] |- |720 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 60145] |- |721 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9962] |- |722 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1658] |- |723 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 823] |- |724 |[[Бұлшық ет дистрофиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1003] |- |725 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15547] |- |726 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6448] |- |727 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11961] |- |728 |[[Айлант]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 785] |- |729 |[[Рахман қайнары (шипажай)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 2713] |- |730 |[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1786] |- |731 |[[Багдати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 459] |- |732 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698] |- |733 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5665] |- |734 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60048] |- |735 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4736] |- |736 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11058] |- |737 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6857] |- |738 |[[Айналма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 551] |- |739 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6183] |- |740 |[[Құда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 1960] |- |741 |[[Саумал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1477] |- |742 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2072] |- |743 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2899] |- |744 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106625] |- |745 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3135] |- |746 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4172] |- |747 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7146] |- |748 |[[Салтанат (би ансамблі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 721] |- |749 |[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 1650] |- |750 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5767] |- |751 |[[Ингуш ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |- |752 |[[Исраил Сапарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3118] |- |753 |[[Асар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 1832] |- |754 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9010] |- |755 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13856] |- |756 |[[Шилі (Жангелді ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1142] |- |757 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15927] |- |758 |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2462] |- |759 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28406] |- |760 |[[Төле би ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3002] |- |761 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10993] |- |762 |[[Нарынбай Жанжігітұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539] |- |763 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 17492] |- |764 |[[Дастарқан жаю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 1091] |- |765 |[[Үйрек балапаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 693] |- |766 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6750] |- |767 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7420] |- |768 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10482] |- |769 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7571] |- |770 |[[Үлгі:Қазақстанның үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457] |- |771 |[[Қазақстандағы уақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1760] |- |772 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6291] |- |773 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24999] |- |774 |[[Коллекциялау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 552] |- |775 |[[Абылай хан резиденциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1114] |- |776 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31793] |- |777 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5888] |- |778 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15782] |- |779 |[[Қарасай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3480] |- |780 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4912] |- |781 |[[:Санат:Алфавит бойынша әндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2152] |- |782 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15881] |- |783 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6020] |- |784 |[[Дидактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4029] |- |785 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7308] |- |786 |[[Нұртас Исабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 613] |- |787 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6423] |- |788 |[[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1384] |- |789 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16570] |- |790 |[[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 982] |- |791 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2822] |- |792 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1193] |- |793 |[[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3209] |- |794 |[[Тоқа Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1954] |- |795 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10498] |- |796 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 680] |- |797 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13583] |- |798 |[[Этнос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 3742] |- |799 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14490] |- |800 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10357] |- |801 |[[Алматы технологиялық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 981] |- |802 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8159] |- |803 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16766] |- |804 |[[Моңғолоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1207] |- |805 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2228] |- |806 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3112] |- |807 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10432] |- |808 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6672] |- |809 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5601] |- |810 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10635] |- |811 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4189] |- |812 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12755] |- |813 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2908] |- |814 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17131] |- |815 |[[Қияттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2418] |- |816 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4246] |- |817 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5087] |- |818 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39332] |- |819 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15437] |- |820 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1147] |- |821 |[[Қазақстан қонақ үйлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1068] |- |822 |[[Баланы шомылдыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3874] |- |823 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35048] |- |824 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26443] |- |825 |[[Тәсбих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 1204] |- |826 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5778] |- |827 |[[Плеврит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 1128] |- |828 |[[Бершадь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 434] |- |829 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22306] |- |830 |[[Қазақстанның ежелгі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5029] |- |831 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5096] |- |832 |[[Сығандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2095] |- |833 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28127] |- |834 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43180] |- |835 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4288] |- |836 |[[Қарбыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1965] |- |837 |[[Баян-Өлгий Аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 479] |- |838 |[[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 894] |- |839 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9411] |- |840 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8832] |- |841 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8412] |- |842 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18535] |- |843 |[[Жоқтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2885] |- |844 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10199] |- |845 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5700] |- |846 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3280] |- |847 |[[Марат Қабиденұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 616] |- |848 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5692] |- |849 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5196] |- |850 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7625] |- |851 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7706] |- |852 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5070] |- |853 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6524] |- |854 |[[Бостері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 419] |- |855 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5627] |- |856 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15764] |- |857 |[[InDrive]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=InDrive 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=InDrive 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=InDrive 848] |- |858 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19280] |- |859 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1794] |- |860 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9388] |- |861 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6581] |- |862 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12064] |- |863 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5581] |- |864 |[[Есет Берікұлы Байкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 413] |- |865 |[[Дүниетаным]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 2219] |- |866 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4635] |- |867 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23325] |- |868 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8840] |- |869 |[[Сөйлеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 1797] |- |870 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4133] |- |871 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10371] |- |872 |[[Әл-Матуриди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 800] |- |873 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3763] |- |874 |[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1988] |- |875 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4547] |- |876 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24848] |- |877 |[[Қоянды (тау, Ақмола облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 392] |- |878 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2370] |- |879 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2054] |- |880 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9259] |- |881 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16258] |- |882 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18724] |- |883 |[[Білезікті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 395] |- |884 |[[Гейтепе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 391] |- |885 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9190] |- |886 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16562] |- |887 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6062] |- |888 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 5769] |- |889 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24853] |- |890 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5064] |- |891 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7318] |- |892 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7860] |- |893 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4473] |- |894 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13861] |- |895 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7928] |- |896 |[[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 750] |- |897 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3153] |- |898 |[[Қазақтың сленг сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1128] |- |899 |[[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2324] |- |900 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12338] |- |901 |[[Бейнеу ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2818] |- |902 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8405] |- |903 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5586] |- |904 |[[Средногорово (Стара Загора облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 370] |- |905 |[[Байдарка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 426] |- |906 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6496] |- |907 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5582] |- |908 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5505] |- |909 |[[Үлгі:Қош келдіңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 554] |- |910 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6705] |- |911 |[[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 773] |- |912 |[[Жер учаскелерін беру нормалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 548] |- |913 |[[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 450] |- |914 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29354] |- |915 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3855] |- |916 |[[Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 424] |- |917 |[[Шынығу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 568] |- |918 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4304] |- |919 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1838] |- |920 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22643] |- |921 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9190] |- |922 |[[Булан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 473] |- |923 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5844] |- |924 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11358] |- |925 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4846] |- |926 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2538] |- |927 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2497] |- |928 |[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 1540] |- |929 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4077] |- |930 |[[Тауық еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 722] |- |931 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 724] |- |932 |[[:Сурет:Bandeira Betim.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |- |933 |[[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 489] |- |934 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11858] |- |935 |[[Қазақстан олимпиадалық бассейндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 422] |- |936 |[[Жайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2820] |- |937 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 5273] |- |938 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8235] |- |939 |[[Ұлттық саябақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7260] |- |940 |[[Ерте токсикоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 4603] |- |941 |[[Шыбыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 1048] |- |942 |[[Меркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1450] |- |943 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4668] |- |944 |[[Сингапур]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 3523] |- |945 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8252] |- |946 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5544] |- |947 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9178] |- |948 |[[Grok]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Grok 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grok 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Grok 1318] |- |949 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31925] |- |950 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4638] |- |951 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4021] |- |952 |[[Шыбын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2243] |- |953 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2524] |- |954 |[[Өскенбай Қалманбетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 794] |- |955 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2846] |- |956 |[[Хөвсгөл аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 434] |- |957 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4006] |- |958 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40935] |- |959 |[[Ойраттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2461] |- |960 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9970] |- |961 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3789] |- |962 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47483] |- |963 |[[Сана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3363] |- |964 |[[:Сурет:FCB.jpeg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 364] |- |965 |[[Деле Алли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 451] |- |966 |[[Айбек Айдарұлы Барыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1162] |- |967 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5247] |- |968 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17876] |- |969 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5598] |- |970 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10796] |- |971 |[[Іштің түйілуі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 4160] |- |972 |[[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1201] |- |973 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2475] |- |974 |[[Дональд Трамп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 3146] |- |975 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19071] |- |976 |[[Қаламқас қорғаныс дамбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |- |977 |[[Майки Мэдисон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 384] |- |978 |[[Мамандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3807] |- |979 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3212] |- |980 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 8539] |- |981 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5825] |- |982 |[[Ашыған көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 688] |- |983 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3782] |- |984 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5274] |- |985 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4524] |- |986 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17994] |- |987 |[[Ғаббас Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 489] |- |988 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4820] |- |989 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3528] |- |990 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5208] |- |991 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 1732] |- |992 |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1409] |- |993 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5457] |- |994 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7193] |- |995 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5509] |- |996 |[[Егемен Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3544] |- |997 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8078] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 97z304v3irznfrx2faeszw9boe5nxjg Әйел дирижёрлер (тізім) 0 777758 3642714 3631679 2026-08-14T08:21:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642714 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы шілде айындағы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустриялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) – <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] k20ucs3yz4tb74j61vdxw1yhu7wnn99 Ең табысты фильмдер тізімі 0 778463 3642704 3618260 2026-08-14T07:30:16Z TalgatSnow 143530 [[Арнайы:Үлесі/Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) істеген нөмір 3618260 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3642704 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Poster - Gone With the Wind 01.jpg|thumb|upright=1|right|«[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» жиырма бес жыл бойы ең табысты фильм рекордын иеленіп келді және инфляцияны есепке алғанда, ол тарихтағы кез келген басқа фильмнен көп табыс тапқан.]] Фильмдер табысты [[кинопрокат]], бейнеөнімдерді сату мен жалға беру, [[мерчандайзинг]], сондай-ақ [[телевизия|телекөрсетілім]] мен [[Ағынды мультимедиа|стриминг]] құқықтарынан табады. Соған қарамастан, деректердің ашықтығы мен қалыптасқан дәстүрге байланысты, туындының коммерциялық жетістігін бағалауда кинотеатрлық кассалық түсім негізгі көрсеткіш болып қала береді. Бұл мақалада кинематограф тарихындағы ең табысты фильмдердің рейтингі (номиналды құны және [[инфляция]]ны ескергендегі нақты құны бойынша) ұсынылған. Өзге дереккөздер айтылмаған жағдайда, барлық кестелер [[Box Office Mojo]] сайтындағы халықаралық кассалық көрсеткіштерге сүйеніп түзілген. Бұрын мюзиклдер, соғыс фильмдері мен тарихи драмалар ең танымал жанрлар саналса, XXI ғасырда кассалық табыс жағынан кинофраншизалар алға шықты. Қазіргі уақытта олардың ішінде суперқаһармандар туралы туындылар көш бастап тұр. Тізімдегі фильмдердің басым бөлігі ремейктер мен сиквелдер болғанына қарамастан, рейтингтің ең жоғарғы сатысында «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]» (2009) атты жеке туынды орналасқан. Инфляция ХХ ғасырдың ортасындағы хит туындылардың табысын айтарлықтай «жеп қойғанымен», сол дәуірде басталған кейбір кинофраншизалар әлі де танымалдылығын жоғалтқан жоқ. Кезінде рекорд орнатқан ескі фильмдердің кейбірі қайта прокатқа шығу арқасында қазіргі блокбастерлермен әлі де иық тірестіріп келеді. Дегенмен, фильмдердің басым бөлігі бүгінгі билет бағасының тым қымбаттығына байланысты бұл бәсекеге төтеп бере алмайды. Соған қарамастан, инфляция деңгейін нақты есептесек, 1939 жылы жарық көрген «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмі әлі күнге дейін әлемдік кино тарихындағы ең табысты туынды болып қала бермек. == Ең табысты фильмдер == {{legend|#b6fcb6|Кестедегі фонның боялуы 2026 жылдың 3 сәуірінен басталатын аптада әлем кинотеатрларында көрсетіліп жатқан фильмдерді білдіреді}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header col4right col5center col6center" |+ Ең кассалық фильмдер<ref>{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office Grosses |url=https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |access-date=January 23, 2026 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229171304/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |url-status=live }}</ref> ! Орын ! Шың ! class="unsortable" | Атауы ! class="unsortable" | Әлемдік түсім ! Жыл ! class="unsortable" | {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- |1 |1 ! scope="row" | ''[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]'' | $2,923,710,708 | 2009 | <ref name="avatar peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103063039/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=November 3, 2010 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |2 |1 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Финал]]'' | $2,797,501,328 | data-sort-value="2019-04" | 2019 | <ref name="endgame" group="#">{{Cite web |title=Avengers: Endgame (2019) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107074435/https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/ |archive-date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2021 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="endgame peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023105800/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=October 23, 2019 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |3 |3 ! scope="row" | ''[[Аватар: Су жолы]]'' | $2,334,484,620 | data-sort-value="2022-12" | 2022 | <ref name="avatar 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607035903/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=June 7, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |4 |1 ! scope="row" | ''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]'' | $2,257,844,554{{Efn|name=Titanic}} | 1997 | <ref name="titanic peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010716094602/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 16, 2001 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |5 |5 ! scope="row" | ''[[Нэчжа 2]]'' | $2,215,690,000{{Efn|name=NeZha2}} | data-sort-value="2025-01" | 2025 | <ref name="Ne Zha 2" group="#">{{Cite web|title=Daily Box Office > China|url=http://english.entgroup.cn/boxoffice/cn/daily/|website=Entgroup|access-date=September 26, 2025|archive-date=June 30, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630043415/http://english.entgroup.cn/boxoffice/cn/daily/|url-status=unfit}}</ref><ref name="Ne Zha 2 Caixin" group="#">{{cite web|title=Analysis: Why 'Ne Zha 2' Wasn't a Global Smash|date=Apr 10, 2025|publisher=Caixin|url=https://www.caixinglobal.com/2025-04-10/analysis-why-ne-zha-2-wasnt-a-global-smash-102307999.html|access-date=May 4, 2025}}</ref> |- |6 |3 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы]]'' | $2,068,223,624 | data-sort-value="2015-12" | 2015 | <ref name="sw7" group="#">{{Cite web |title=Star Wars: The Force Awakens (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3305984517/ |access-date=August 15, 2016 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108072924/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3305984517/ |url-status=live }}</ref><ref name="sw7 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405200403/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=April 5, 2016 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |7 |4 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]]'' | $2,048,359,754 | data-sort-value="2018-04" | 2018 | <ref name="infinity war" group="#">{{Cite web |title=Avengers: Infinity War (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3915469317/ |access-date=January 13, 2019 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=February 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221190358/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3915469317/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401194157/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=April 1, 2019 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |8 |6 ! scope="row" | ''[[Өрмекші-адам: Үйге қайтар жол жоқ]]'' | $1,922,598,800{{Efn|name=Spider-Man}} | data-sort-value="2021-12" | 2021 | <ref name="nwh" group="#">{{Cite web |title=Spider-Man: No Way Home (2021) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/ |access-date=June 28, 2024 |website=[[Box Office Mojo]] |quote=All Releases: $1,922,598,800; Original Release: $1,912,233,593 |archive-date=August 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816132406/https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/ |url-status=dead }}</ref><ref name="No Way Home peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729144809/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=July 29, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |9 |9 ! scope="row" style="background:#b6fcb6;" | ''[[Аңдар шаһары 2]]'' † | $1,866,647,950 | data-sort-value="2025-11" | 2025 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt26443597/|title=Zootopia 2 (2025)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 5, 2026}}</ref> |- |10 |8 ! scope="row" | ''[[Ойжұмбақ 2]]'' | $1,698,863,816 | data-sort-value="2024-06" | 2024 | <ref name="Inside Out 2" group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt22022452/|title=Inside Out 2 (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=January 13, 2025}}</ref><ref name="inside out 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010002525/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=October 10, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |11 |3 ! scope="row" | ''[[Юра кезеңінің әлемі]]'' | $1,671,537,444 | data-sort-value="2015-06" | 2015 | <ref name="jurassic world" group="#">{{Cite web |title=Jurassic World (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0369610/ |access-date=March 7, 2022 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308034524/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0369610/ |url-status=live }}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126172916/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=November 26, 2015 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |12 |7 ! scope="row" | ''[[Арыстан Патша (фильм, 2019)|Арыстан Патша]]'' | $1,656,943,394 | data-sort-value="2019-07" | 2019 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Lion King |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr403788293/ |access-date=January 8, 2020 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003130/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr403788293/ |url-status=live }}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |13 |3 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар (фильм, 2012)|Кек алушылар]]'' | $1,518,815,515 | data-sort-value="2012-04" | 2012 | <ref name="avengers" group="#">{{Cite web |title=The Avengers (2012) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0848228/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106134914/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0848228/?ref_=bo_cso_table_10 |archive-date=January 6, 2023 |access-date=January 18, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="avengers peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001185608/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=October 1, 2012 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |14 |4 ! scope="row" | ''[[Форсаж 7]]'' | $1,515,341,399 | data-sort-value="2015-03" | 2015 | <ref name="fast7" group="#">{{Cite web |title=Furious 7 (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2820852/ |access-date=January 9, 2023 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102171552/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2820852/ |url-status=live }}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115331/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=June 26, 2015 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |15 |11 ! scope="row" | ''[[Топ Ган: Мэверик]]'' | $1,495,696,292 | data-sort-value="2022-05" | 2022 | <ref group="#">{{Cite web |title=Top Gun: Maverick (2022) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/ |access-date=June 8, 2023 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318133135/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Maverick peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229140535/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=December 29, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |16 |16 ! scope="row" style="background:#b6fcb6;" | ''[[Аватар: От пен күл]]'' † | $1,485,943,609 | data-sort-value="2025-12" | 2025 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1757678/|title=Avatar: Fire and Ash (2025)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 7, 2026}}</ref> |- |17 |10 ! scope="row" | ''[[Мұзды өлке 2]]'' | $1,450,026,933 | data-sort-value="2019-11" | 2019 | <ref group="#">{{Cite web |title=Frozen II |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2424210945/ |access-date=March 26, 2020 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812115935/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=untitleddisneyanimation3d.htm |url-status=live }}</ref><ref name="covid peak" group="#">{{Cite web |title=Top Lifetime Grosses – Worldwide |url=https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801201335/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=August 1, 2020 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |- |18 |14 ! scope="row" | ''[[Барби (фильм)|Барби]]'' | $1,447,138,421 | data-sort-value="2023-07" | 2023 | <ref name="Barbie" group="#">{{Cite web |title=Barbie (2023) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1517268/ |access-date=October 4, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809155523/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1517268/ |url-status=live }}</ref><ref name="barbie peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117194844/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=January 17, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |19 |5 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Альтрон дәуірі]]'' | $1,402,809,540 | data-sort-value="2015-04" | 2015 | <ref group="#">{{Cite web |title=Avengers: Age of Ultron (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2395427/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218222910/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2395427/ |archive-date=December 18, 2022 |access-date=January 8, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#" /> |- |20 |15 ! scope="row" | ''[[Супер Марио ағайындылар (мультфильм, 2023)|Супер Марио ағайындылар]]'' | $1,360,879,735 | data-sort-value="2023-04" | 2023 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Super Mario Bros. Movie (2023) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6718170/ |access-date=November 5, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405235220/https://www.boxofficemojo.com/title/tt6718170/ |url-status=live }}</ref><ref name="mario peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829100157/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=August 29, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |21 |9 ! scope="row" | ''[[Қара қабылан (фильм, 2018)|Қара қабылан]]'' | $1,347,280,838 | data-sort-value="2018-02" | 2018 | <ref name="black panther" group="#">{{Cite web |title=Black Panther (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1825683/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830210202/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1825683/ |archive-date=August 30, 2020 |access-date=October 29, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701190816/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=July 1, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |22 |3 ! scope="row" | ''[[Хәрри Поттер мен Ажал сыйлары: 2-бөлім]]'' | $1,342,351,173 | data-sort-value="2011-07" | 2011 | <ref name="HP8 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031012438/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=October 31, 2011 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |23 |20 ! scope="row" | ''[[Дэдпул мен Росомаха]]'' | $1,338,073,645 | data-sort-value="2024-07" | 2024 | <ref group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6263850/|title=Deadpool & Wolverine (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 16, 2024}}</ref><ref name="deadpool & wolverine peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203000947/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=December 3, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |24 |9 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Соңғы джедайлар]]'' | $1,332,539,889 | data-sort-value="2017-12" | 2017 | <ref name="sw8" group="#">{{Cite web |title=Star Wars: The Last Jedi |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3764736517/ |access-date=May 21, 2018 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201181934/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3764736517/ |url-status=live }}</ref><ref name="SW8 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427125111/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=April 27, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |25 |12 ! scope="row" | ''[[Юра кезеңінің әлемі 2]]'' | $1,308,476,166 | data-sort-value="2018-06" | 2018 | <ref group="#">{{Cite web |title=Jurassic World: Fallen Kingdom (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4881806/ |access-date=December 29, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821181006/https://www.boxofficemojo.com/title/tt4881806/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |26 |5 ! scope="row" | ''[[Мұзды өлке]]'' | $1,274,219,009{{Efn|name=Frozen}} | data-sort-value="2013-11" | 2013 | <ref name="frozen peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702050222/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 2, 2014 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |27 |10 ! scope="row" | ''[[Сұлу мен Құбыжық (фильм, 2017)|Сұлу мен Құбыжық]]'' | $1,263,521,126 | data-sort-value="2017-03" | 2017 | <ref name="beauty" group="#">{{Cite web |title=Beauty and the Beast (2017) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr1429688837/ |access-date=September 5, 2017 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818215205/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=beautyandthebeast2017.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Beauty peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211010216/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 11, 2017 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |28 |15 ! scope="row" | ''[[Суперотбасы 2]]'' | $1,242,805,359 | data-sort-value="2018-06" | 2018 | <ref group="#">{{Cite web |title=Incredibles 2 (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2507690501/ |access-date=March 25, 2019 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=October 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021134630/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2507690501/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |29 |11 ! scope="row" | ''[[Форсаж 8]]'' | $1,238,764,765{{Efn|name=Fast 8}} | data-sort-value="2017-04" | 2017 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Fate of the Furious (2017) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822151827/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm |archive-date=August 22, 2017 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="Beauty peak" group="#" /> |- |30 |5 ! scope="row" | ''[[Темір адам 3]]'' | $1,214,811,252 | data-sort-value="2013-04" | 2013 | <ref name="iron man 3" group="#">{{Cite web |title=Iron Man 3 (2013) |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1532659201/ |access-date=October 28, 2013 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215142914/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=ironman3.htm |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="iron man 3 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221101228/http://boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=February 21, 2014}}</ref> |- |31 |10 ! scope="row" | ''[[Миньондар]]'' | $1,159,444,662 | data-sort-value="2015-06" | 2015 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2293640/ |title=Minions (2015) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=January 18, 2023 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172543/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2293640/ |url-status=live }}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#" /> |- |32 |12 ! scope="row" | ''[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]'' | $1,153,337,496 | data-sort-value="2016-05" | 2016 | <ref group="#" name="civil war">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3498820/ |title=Captain America: Civil War (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231628/https://www.boxofficemojo.com/title/tt3498820/?ref_=bo_cso_table_25 |archive-date=January 6, 2023 |access-date=January 18, 2023}}</ref><ref group="#" name="civil war peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801231148/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=August 1, 2016}}</ref> |- |33 |20 ! scope="row" | ''[[Аквамен (фильм)|Аквамен]]'' | $1,148,528,393 | data-sort-value="2018-12" | 2018 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1477834/ |title=Aquaman (2018) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617133659/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1477834/ |archive-date=June 17, 2023 |access-date=January 18, 2023}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |34 |2 ! scope="row" | ''[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]'' | $1,147,997,407 | data-sort-value="2003-12" | 2003 | <ref group="#" name="lotr3">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0167260/ |title=The Lord of the Rings: The Return of the King |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105035650/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=November 5, 2023 |access-date=November 7, 2023}}</ref><ref group="#" name="ROTK peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040605104640/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=June 5, 2004}}</ref> |- |35 |24{{Efn|name=LOTR3}} ! scope="row" | ''[[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]]'' | $1,132,679,685 | data-sort-value="2019-06" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6320628/|title=Spider-Man: Far From Home|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 28, 2024|archive-date=November 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102171746/https://www.boxofficemojo.com/title/tt6320628/|url-status=live}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |36 |23{{ref |LOTR3|RK}} ! scope="row" | ''[[Капитан Марвел (фильм)|Капитан Марвел]]'' | $1,128,274,794 | data-sort-value="2019-03" | 2019 | <ref group="#" name="captain marvel">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3085718021/ |title=Captain Marvel (2019) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=July 21, 2019 |archive-date=February 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221190407/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3085718021/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="captain marvel peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723022509/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 23, 2019}}</ref> |- |37 |5{{ref |LOTR3|RK}} ! scope="row" | ''[[Трансформерлер: Айдың қараңғы беті]]'' | $1,123,794,079 | data-sort-value="2011-06" | 2011 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1399103/ |title=Transformers: Dark of the Moon (2011) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=January 18, 2014 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172332/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1399103/ |url-status=live }}</ref><ref name="HP8 peak" group="#" /> |- |38 |7 ! scope="row" | ''[[Скайфолл]]'' | $1,108,594,137 | data-sort-value="2012-10" | 2012 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1074638/ |title=Skyfall (2012) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006000634/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1074638/ |archive-date=October 6, 2025 |access-date=August 4, 2024|url-status=live}}</ref><ref group="#" name="Skyfall peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303064100/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=March 3, 2013}}</ref> |- |39 |10 ! scope="row" | ''[[Трансформерлар: Жойылу дәуірі]]'' | $1,104,054,072 | data-sort-value="2014-06" | 2014 | <ref group="#" name="transformers">{{cite web |title=Transformers: Age of Extinction |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2109248/ |access-date=May 17, 2015 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172334/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2109248/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="Transformers 4 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102142043/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=November 2, 2014}}</ref> |- |40 |7 ! scope="row" | ''[[Қара сері: Жандану]]'' | $1,081,169,825{{Efn|name=Dark Knight Rises}} | data-sort-value="2012-07" | 2012 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1345836/ |url-status=unfit |title=The Dark Knight Rises (2012) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904154020/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1345836/ |archive-date=September 4, 2023 |access-date=November 7, 2023}}</ref><ref name="Ice Age 3 peak" group="#">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203161005/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 3, 2012}}</ref> |- |41 |31 ! scope="row" | ''[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]'' | $1,074,458,282 | data-sort-value="2019-10" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|title=Joker (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801152417/https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|archive-date=August 1, 2023|access-date=November 30, 2022}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |42 |32 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Скайуокер. Жандану]]'' | $1,074,144,248 | data-sort-value="2019-12" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3305145857/|title=Star Wars: Episode IX – The Rise of Skywalker|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=March 21, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230203110/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3305145857/|url-status=live}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |43 |30 ! scope="row" | ''[[Ойыншықтар хикаясы 4]]'' | $1,073,394,593 | data-sort-value="2019-06" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3798500865/|title=Toy Story 4|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 7, 2019|archive-date=December 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214124143/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3798500865/|url-status=live}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |44 |4{{Efn|name=TS3}} ! scope="row" | ''[[Ойыншықтар хикаясы 3]]'' | $1,066,970,811 | data-sort-value="2010-06" | 2010 | <ref name="toy story 3 peak" group="#">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718213347/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 18, 2011}}</ref> |- |45 |3 ! scope="row" | ''[[Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығы]]'' | $1,066,179,747 | 2006 |<ref group="#" name="POTC 2 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201034741/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 1, 2006}}</ref> |- |46 |44 ! scope="row" | ''[[Моана 2]]'' | $1,059,242,164 | data-sort-value="2024-11" | 2024 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt13622970/|title=Moana 2 (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 28, 2025}}</ref><ref name="moana 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420160412/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=April 20, 2025 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |47 |20 ! scope="row" | ''[[Күрескер-бір: Жұлдызды соғыстар хикаясы]]'' | $1,057,420,387 | data-sort-value="2016-12" | 2016 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3748528/ |title=Rogue One: A Star Wars Story (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=September 2, 2022 |archive-date=November 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105064554/https://www.boxofficemojo.com/title/tt3748528/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="rogue one peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419162412/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=April 19, 2017}}</ref> |- |48 |34 ! scope="row" | ''[[Аладдин (фильм, 2019)|Аладдин]]'' | $1,050,693,953 | data-sort-value="2019-05" | 2019 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3246360065/ |title=Aladdin (2019) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=November 2, 2019 |archive-date=June 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617090409/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disneyfairytale22019.htm&adjust_yr=1&p=.htm |url-status=live }}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |49 |2 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод I - Жасырын қауіп]]'' | $1,046,515,409 | 1999 | <ref name="titanic peak" group="#" /> |- |50 |6 ! scope="row" | ''[[Кариб теңізінің қарақшылары: Бейтаныс жағалауда]]'' | $1,045,713,802 | data-sort-value="2011-05" | 2011 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl4117267969/ |title=Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=August 22, 2011 |archive-date=March 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323041910/https://www.boxofficemojo.com/release/rl4117267969/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="toy story 3 peak" /> |} {{notelist|refs= {{Efn|name=Titanic|«''Титаник''» фильміне қатысты [[Box Office Mojo]] және [[The Numbers]] сайттарындағы деректер қате. 2023 жылғы қайта көрсетілімге дейін екі ресурста да көрсеткіштер нақты цифрлардан асыра сілтеген. 2019 жылы Box Office Mojo «Титаниктің» алғашқы прокатта 1,843 млрд $, 2012 жылғы 3D қайта көрсетілімінде 344 млн $ жинағанын дұрыс көрсеткен, бірақ кейіннен 7-ден 14 млн-ға дейін қате сомалар қосылып кеткен.}} {{Efn|name=NeZha2|[[Box Office Mojo]] сайтындағы «''Нэчжа 2''» фильмінің әлемдік кассалық жиыны қате. Ресурс фильм прокаты аяқталғаннан бері Қытайдағы жиын сомасын бірнеше рет өзгертті және ол қытайлық дереккөздердегі мәліметтермен сәйкес келмейді. Сонымен қатар Box Office Mojo-да Қытайдан тыс жерлердегі жиын туралы ақпарат толық емес, сондықтан нақты көрсеткіш ресми деректерден жоғары. Осы себепті мұндағы кассалық жиын балама дереккөздерден алынды.}} {{Efn|name=Spider-Man|«''Өрмекші-адам: Үйге қайтар жол жоқ''» фильмінің әлемдік жиыны қате, себебі 2024 жылғы қайта көрсетілім сомасына Испаниядағы алғашқы прокаттың жиыны екі рет қосылып кеткен.}} {{Efn|name=Frozen|[[Box Office Mojo]] 2014 жылдың тамызында «''Мұзды өлке''» фильмінің негізгі сомасын жаңартуды тоқтатты. Мұнда көрсетілген сома Жапония, Нигерия, Испания, Ұлыбритания және Германиядағы 2015 жылдың соңына дейінгі табыстарды қамтиды.}} {{Efn|name=Fast 8|«''Форсаж 8''» фильмінің кассалық жиыны Box Office Mojo сайтының мұрағатталған нұсқасынан алынды, өйткені кейінгі деректерде Аргентина сияқты елдердің көрсеткіштері негізсіз төмендеп кеткен.}} {{Efn|name=LOTR3|«''Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы''» фильмінің алғашқы кассалық жиыны 2020 жылдың басында түзетілді. Осы түзетудің нәтижесінде «''Өрмекші-адам: Үйден жырақта''», «''Капитан Марвел''» және «''Трансформерлар: Айдың қараңғы жағы''» фильмдері рейтнигте бір саты төмен орналасты.}} {{Efn|name=Dark Knight Rises|«''Қара сері: Жандану''» фильмінің әлемдік жиыны қате, себебі 2024 жылғы қайта көрсетілім сомасына Аустралиядағы алғашқы прокат жиыны екі рет қосылған.}} {{Efn|name=TS3|Box Office Mojo 2016 жылы Pixar фильмдерінің жиынын қайта қарап, «''Ойыншықтар хикаясы 3''» жиынын 1,067 млрд долларға дейін түзетті. Бұл оның «''Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығын''» басып озып, 4-ші орынға шыққанын білдіреді.}}}} == Инфляцияны есептегендегі ең табысты фильмдер == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ [[Инфляция]]ны ескере отырып есептелген ең кассалық фильмдер (2025 жылғы жағдай бойынша){{efn|Инфляцияны түзету [[Халықаралық валюта қоры]] жариялаған дамыған экономикалар үшін тұтыну бағаларының индексін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Индекс 2014 жылдан бастап [[Гиннесс рекордтар кітабы]]нда жарияланған кестедегі жалпы сомаларға біркелкі қолданылады. Жоғарыдағы кестедегі сандар 2025 жылға дейінгі әрбір жылда орын алған инфляцияны есепке алады.}} ! scope="col" | Орын ! scope="col" | Фильм атауы ! scope="col" data-sort-type="currency" | Әлемдік түсім<br />{{small|(2025 $ бағамымен)}} ! scope="col" | Жылы |- | 1 ! scope="row" | ''[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]''{{efn|«Жел өтіндегі тағдырлар» үшін түзетілген кассалық жиынтық 1998 жылға дейінгі түпнұсқалық шығарылым мен қайта шығарылымдарды, сондай-ақ 2019 жылғы жиынтықты қамтиды. 2020-жылдардағы кейбір шектеулі қайта көрсетілімдер бұл есепке кірмеген.}} | style="text-align:right;" | $4,519,000,000 | style="text-align:center;" | 1939 |- | 2 ! scope="row" | ''[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]''{{efn|«Аватардың» түзетілген сомасы түпнұсқалық прокат пен барлық төрт қайта шығарылымнан түскен табысты қамтиды (2010, 2020, 2021 және 2022 жылдардағы қайта көрсетілімдер).}} | style="text-align:right;" | $4,007,000,000 | style="text-align:center;" | 2009 |- | 3 ! scope="row" | ''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]''{{efn|Бұл кестеге 2012 жылғы [[Үш өлшемді графика|3D]] форматындағы қайта шығарылымнан түскен $343,550,770, сондай-ақ 2017, 2020 және 2023 жылдардағы (25 жылдық мерейтой) қайта көрсетілімдердің табысы қосылған.}} | style="text-align:right;" | $3,313,000,000 | style="text-align:center;" | 1997 |- | 4 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]'' | style="text-align:right;" | $3,275,000,000 | style="text-align:center;" | 1977 |- | 5 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Финал]]''{{efn|«Кек алушылар: Финал» фильмінің табысы 2020 жылғы индекс бойынша түзетілген.}} | style="text-align:right;" | $3,165,000,000 | style="text-align:center;" | 2019 |- | 6 ! scope="row" | ''[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]'' | style="text-align:right;" | $2,732,000,000 | style="text-align:center;" | 1965 |- | 7 ! scope="row" | ''[[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]]''{{efn|Түзетілген табыс түпнұсқалық прокат пен барлық қайта шығарылымдарды (соның ішінде 1985, 2002, 2020 және 2022 жылдарды) қамтиды.}} | style="text-align:right;" | $2,674,000,000 | style="text-align:center;" | 1982 |- | 8 ! scope="row" | ''[[Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет]]'' | style="text-align:right;" | $2,535,000,000 | style="text-align:center;" | 1956 |- | 9 ! scope="row" | ''[[Доктор Живаго (фильм)|Доктор Живаго]]'' | style="text-align:right;" | $2,403,000,000 | style="text-align:center;" | 1965 |- | 10 ! scope="row" | ''[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]''{{efn|«Жақтар» фильмінің сомасы түпнұсқалық табысты, ерте қайта шығарылымдарды және 2012-2024 жылдар аралығындағы кішігірім көрсетілімдерді, сондай-ақ 2025 жылғы 50 жылдық мерейтойлық прокатты қамтиды.}} | style="text-align:right;" | $2,384,000,000 | style="text-align:center;" | 1975 |} {{notelist}} == Ескертпелер == {{reflist|group=#}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] 3nc23l0te38btfa9tz3hfsc9ts0wl36 Қозылар үнсіздігі (фильм) 0 779076 3642705 3618263 2026-08-14T07:31:40Z TalgatSnow 143530 [[Арнайы:Үлесі/Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) істеген нөмір 3618263 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3642705 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Қозылар үнсіздігі |Шынайы атауы = {{lang-en|The Silence of the Lambs}} |Суреті = The Silence of the Lambs.webp |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[психологиялық триллер]]<br>[[қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = [[Джонатан Демми]] |Продюсері = Кеннет Утт<br>Эдвард Саксон<br>Рональд Бозман |Сценарист = [[Тед Тэлли]]<br>[[Томас Харрис]] <small>(роман)</small> |Актерлер = [[Энтони Хопкинс]]<br>[[Джоди Фостер]]<br>[[Скотт Гленн]]<br>[[Тед Левин]] |Операторы = [[Так Фудзимото]] |Композиторы = [[Говард Шор]] |Қоюшы суретші = Кристи Зиа |Компания = Strong Heart Production |Дистрибьютор = [[Orion Pictures]] |Ұзақтығы = 118 мин. |Бюджеті = 19 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 272,7 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1991 |Алдыңғы фильм = [[Қызыл айдаһар (фильм)|Қызыл айдаһар]] |Келесі фильм = [[Ганнибал (фильм)|Ганнибал]] |imdb_id = 0102926 |Сайты = }} «'''Қозылар үнсіздігі'''» ({{lang-en|The Silence of the Lambs}}) — 1991 жылы жарық көрген америкалық психологиялық триллер. Режиссер [[Джонатан Демми]] бұл туындыны Томас Харристің 1988 жылғы аттас романының желісімен түсірген, сценарийін жазған — Тед Тэлли. Сюжет орталығында [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] жас тыңшысы '''Кларисса Старлинг''' ([[Джоди Фостер]]) тұр. Ол өз құрбандарының терісін сыпыратын «Буффало Билл» (Тед Левин) лақап атымен танылған қауіпті қылмыскердің ізіне түседі. Қанішерді қолға түсіру үшін Кларисса түрмеде отырған данышпан психиатр әрі [[Каннибализм|адам етін жегіш]] маньяк '''Ганнибал Лектер'''ден ([[Энтони Хопкинс]]) көмек сұрауға мәжбүр болады. «Orion Pictures» компаниясы тарапынан 1991 жылдың 14 ақпанында шығарылған бұл туынды 19 миллион доллар бюджетпен бүкіл әлем бойынша 272,7 миллион доллар табыс тауып, жылдың ең табысты бес фильмінің қатарына енді. Фильмнің тұсаукесері 41-ші [[Берлин кинофестивалі|Берлин халықаралық кинофестивалі]]нде өтіп, Джонатан Демми «Үздік режиссер» номинациясы бойынша «[[Күміс аю]]» жүлдесін иеленді. 64-ші «Оскар» марапаттау рәсімінде бұл туынды кино тарихындағы басты бес номинацияны («[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]», «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» және «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]») бірдей жеңіп алған үшінші әрі әзірге соңғы фильм болды. Сонымен қатар, «Қозылар үнсіздігі» — осы күнге дейін «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жеткен жалғыз [[қорқынышты фильм]] ретінде тарихта қалды.<ref>{{Cite news|title=Why Trump keeps talking about fictional serial killer Hannibal Lecter|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/08/14/why-trump-keeps-talking-about-fictional-serial-killer-hannibal-lecter/|website=The Washington Post|date=2024-08-14|access-date=2024-08-14|archive-date=2024-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814143215/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/08/14/why-trump-keeps-talking-about-fictional-serial-killer-hannibal-lecter/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/jaws-get-6-horror-films-ever-nominated-oscars-best-picture-1088677/|title=‘Jaws’ to ‘Get Out’: The Only 6 Horror Films Ever Nominated for Oscar’s Best Picture|lang=en-US|first=Deirdre|last=Durkan|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=2018-03-01|access-date=2024-12-20|archive-date=2024-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220191139/https://www.hollywoodreporter.com/lists/jaws-get-6-horror-films-ever-nominated-oscars-best-picture-1088677/|url-status=live}}</ref> Киносыншылар, режиссерлер мен көрермендер «Қозылар үнсіздігін» әлемдік кино тарихындағы ең ұлы әрі ықпалды туындылардың бірі ретінде жиі атайды. 2018 жылы [[Empire]] журналы бұл фильмді барлық уақыттағы ең үздік 500 кинотуындының ішінде 48-ші орынға қойды. Фильм [[Internet Movie Database|IMDb]] сайтындағы [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм|ең жоғары бағаланған 250 фильмнің тізімі]]нде алғашқы жиырма бес фильмнің қатарына кіреді. [[Америка кино институты]] бұл туындыны америкалық кинодағы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|ең үздік фильмдер тізімі]]нде 65-ші орынға, ал [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|шытырман оқиғалы фильмдер]] рейтингінде 5-ші орынға жайғастырды. Сондай-ақ, Кларисса Старлинг пен Ганнибал Лектер кино әлеміндегі [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым|ең ұлы қаһарман мен зұлымдар]]дың қатарына енді. 2011 жылы АҚШ-тың [[Конгресс кітапханасы]] фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық» тұрғыдан маңызды деп танып, оны сақтау үшін [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.<ref name="BBC2">{{cite news |date=December 28, 2011 |title=Silence of the Lambs added to U.S. film archive |publisher=[[BBC News]] |location=London |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16344420 |url-status=live |access-date=December 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228143947/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16344420 |archive-date=December 28, 2011}}</ref> == Сюжеті == [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] белгісіз қанішер жасаған бірқатар аяусыз қылмыстарды зерттейді. Өлтірген әйелдерінің терісін сыпырып алатын әдеті үшін, қылмыскерге бизондарды аулаушы америкалық кәсіпкердің құрметіне «Буффало Билл» деген лақап ат беріледі. Тергеу тығырыққа тірелгенде, ФТБ басшылығы бұрынғы психиатр, аса қауіпті каннибал-қанішер Ганнибал Лектерден көмек сұрауды ұйғарады. Қазіргі таңда доктор Чилтонның қатаң бақылауындағы психиатриялық ауруханада отырған Лектермен сөйлесуге ФТБ академиясының курсанты Кларисса Старлинг жіберіледі. Лектер мен Старлингтің арасында ерекше эмоционалды байланыс орнайды. Лектер қызбен психологиялық ойын бастайды: ол Клариссаға тергеуге көмектесу үшін оның жеке өмірінің ең құпия тұстарын айтып беруді талап етеді. Старлинг оған балалық шағындағы ауыр естеліктерін ақтарады: әкесінен қалай айырылғанын және асырап алған отбасынан сойысқа бара жатқан қозыны құтқарып қалу үшін қалай қашқанын баяндайды. Осы ашық сырласудың қайтарымы ретінде Лектер Клариссаға қылмыстық істегі түйінді тұстарды шешуге көмектесетін құнды бағыт-бағдар береді. Бұл бағыт-бағдар соңында оны «Буффало Биллдің» ізіне алып келеді. Осы аралықта «Буффало Билл» сенатордың қызы Кэтринді ұрлап кетеді. Өз атын шығарғысы келген Чилтон Старлингтің Лектермен сөйлесуіне тыйым салады. Сенатор Лектермен келісімге келеді, бірақ күзет режимі жеңілдеген сәтте Ганнибал полицейлер мен жедел жәрдем бригадасын жайратып салып, түрмеден қашып шығады. Старлинг Лектердің нұсқауларына сүйене отырып, құрбандардың бірінің өткен өмірін зерттейді де, Биллдің оны бұрыннан танитынын түсінеді. Кларисса қанішердің өз құрбандарының терісінен киім тігіп жүргенін және оның тігіншілік өнерін жақсы меңгергенін түсінеді. Бірінші құрбан туралы ақпарат іздеген агент Старлинг тағы бір куәгер тұруы тиіс үйге келеді. Бірақ ол жерде баяғыдан бері маньяк Джейм Гамб тұрып жатқан болып шығады. Кларисса оның бөлмесінен құрбандарының аузына салып кететін «[[Өлі бас]]» көбелегінің пілләсін және тігін құралдарын көргенде, қанішердің дәл алдында тұрғанын сезеді. Қылмыскердің ізіне түскен Старлинг жертөлеге түседі. Ол жерден үй иесінің мәйіті салынған ваннаны, теріден тігіліп жатқан костюмді және Гамбтың сүйікті итін кепілге алып, құдықтың ішінде отырған Кэтринді табады. Кенет маньяк жарықты өшіріп тастап, түнде көру құрылғысымен Старлингтің ту сыртынан көздейді. Алайда Кларисса қылмыскердің тапанша шүріппесін басқан дыбысына қарай оқ атып, «Буффало Биллді» мерт қылады. Фильм соңында Лектер Клариссаға телефон соғып: «Қозылар үнсіз қалды ма?» — деп сұрайды. Бұл сұрақпен ол көп жылдан бері қыздың түсіне кіріп, жанын мазалаған қозылардың аянышты даусы ақыры басылды ма, яғни Кларисса бала кезгі қорқынышынан арылды ма дегенді меңзейді. Ганнибал оны бұдан былай мазаламайтынына уәде береді, бірақ кезекті құрбанының таңдалып қойғанын тұспалдайды. Тұтқаны қойған Лектер ұшақтан жаңа ғана түскен доктор Чилтонды көз жазбай бақылап, соңынан ереді. == Рөлдерде == {{div col|colwidth=22em}} * [[Джоди Фостер]] — [[Кларисса Старлинг]] ** Маша Скоробогатов — жас Кларисса * [[Энтони Хопкинс]] — доктор [[Ганнибал Лектер]] * [[Скотт Гленн]] — [[Джек Кроуфорд]] * [[Тед Левин]] — Джейм «Буффало Билл» Гамб * [[Энтони Хилд]] — доктор [[Фредерик Чилтон]] * [[Брук Смит (актриса)|Брук Смит]] — Кэтрин Мартин * [[Дайан Бейкер]] — АҚШ сенаторы Рут Мартин * [[Каси Леммонс]] — Арделия Мэпп * Чарльз Напьер — лейтенант Билл Бойл * [[Трейси Уолтер]] — Ламар * [[Роджер Корман]] — ФТБ директоры Хейден Берк * [[Рон Вотер]] — Пол Крендлер * Дэнни Дарст — сержант Тейт * [[Фрэнки Фэйсон]] — Барни Мэттьюс * [[Пол Лазар]] — Пилчер * [[Дэн Батлер]] — Роден * [[Крис Айзек]] — SWAT командирі * Стюарт Рудин — Миггс * Дарла — Прешес (ит) * Синтия Эттингер — офицер Джейкобс * Брент Хинкли — офицер Мюррей * Алекс Коулман — сержант Джим Пембри * Даниэль фон Барген — SWAT байланысшысы * Гарри Нортап — мырза Биммель * Лорен Розелли — Стейси Хабка * [[Джордж Ромеро]] — түрме күзетшісі (титрда көрсетілмеген)<ref>{{cite web|last=Kennedy|first=Michael|title=Silence Of The Lambs: George Romero's Cameo Role Explained|url=https://screenrant.com/silence-lambs-movie-george-romero-cameo-role-explained/|website=[[Screen Rant]]|date=February 4, 2021|access-date=June 24, 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2017/film/news/george-romero-dead-dies-night-of-the-living-dead-director-1202497068/|title=George A. Romero, 'Night of the Living Dead' Director, Dies at 77|first=Pat|last=Saperstein|date=July 16, 2017|magazine=[[Variety]]|access-date=June 24, 2021}}</ref> {{div col end}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="7"|[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] |Эдвард Саксон, Кеннет Утт, Рональд Бозман |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] |[[Джонатан Демми]] |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] |[[Энтони Хопкинс]] |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]] |[[Джоди Фостер]] |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]] |[[Тед Тэлли]] |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] |Крейг Маккей |{{Номинация}} |- |[[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]] |Том Флайшман, Кристофер Ньюман |{{Номинация}} |- |rowspan="9"|[[BAFTA]] |Үздік фильм |Рональд Бозман, Эдвард Саксон, Кеннет Утт |{{Номинация}} |- |Үздік режиссер |Джонатан Демми |{{Номинация}} |- |Үздік актер |Энтони Хопкинс |{{Жеңіс}} |- |Үздік актриса |Джоди Фостер |{{Жеңіс}} |- |Үздік бейімделген сценарий |Тед Тэлли |{{Номинация}} |- |Үздік операторлық жұмыс |Так Фудзимото |{{Номинация}} |- |Үздік монтаж |Крейг Маккей |{{Номинация}} |- |Үздік фильм музыкасы |[[Говард Шор]] |{{Номинация}} |- |Үздік дыбыс |Скип Ливсей, Кристофер Ньюман, Том Флайшман |{{Номинация}} |- |rowspan="5"|[[Алтын глобус]] |Үздік фильм (драма) |Кеннет Утт |{{Номинация}} |- |Үздік режиссер |Джонатан Демми |{{Номинация}} |- |Үздік актер — драма |Энтони Хопкинс |{{Номинация}} |- |Үздік актриса — драма |Джоди Фостер |{{Жеңіс}} |- |Үздік сценарий |Тед Тэлли |{{Номинация}} |- |rowspan="3"|[[Ұлттық киносыншылар кеңесі]] |Үздік фильм | |{{Жеңіс}} |- |Үздік режиссер |Джонатан Демми |{{Жеңіс}} |- |Үздік көмекші актер |Энтони Хопкинс |{{Жеңіс}} |- |[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы]] |Үздік режиссер (толықметражды фильм) |Джонатан Демми |{{Жеңіс}} |- |[[Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы|АҚШ сценарийшілер гильдиясының сыйлығы]] |Үздік бейімделген сценарий |Тед Тэлли |{{Жеңіс}} |- |rowspan="6"|[[Сатурн марапаты|Сатурн]] |Үздік қорқынышты фильм | |{{Жеңіс}} |- |Үздік актер |Энтони Хопкинс |{{Жеңіс}} |- |Үздік актриса |Джоди Фостер |{{Номинация}} |- |Үздік сценарий |Тед Тэлли |{{Жеңіс}} |- |Үздік грим |Карл Фуллертон, Нил Мартц |{{Жеңіс}} |- |Үздік музыка |Говард Шор |{{Номинация}} |} == Маңыздылығы мен рейтингтер == [[Америка кино институты]] (AFI) «Қозылар үнсіздігі» фильмін және оның кейіпкерлерін келесі рейтингтерге енгізді: * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]]: № 65 (1998 тізімі) * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] (2001): № 5 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым|100 жыл… 100 қаһарман мен зұлым]] (2003): ** Кларисса Старлинг — қаһармандар тізімінде № 6 орын ** Ганнибал Лектер — зұлымдар тізімінде № 1 орын * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|100 жыл… 100 дәйексөз]] (2005): ** «Бірде мені халық санағын жүргізуші тексермек болды. Мен оның бауырын фава бұршақтарымен және керемет Кьянтимен қосып жеп қойдым» ({{lang-en|"A census taker once tried to test me. I ate his liver with some fava beans and a nice Chianti"}}) — № 21 орын * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым)]] (2007): № 74 * [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (2011) == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0102926}} {{рейтинг-10|8.6}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Джонатан Демми фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1991 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:АҚШ криминалды фильмдері]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Orion Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] phuumzrehc30i878i6nl4h1binii2kq Павел Михайлович Никифоров 0 780563 3642500 3622598 2026-08-13T12:57:44Z Нұрғазықызы Айгерім 184438 3642500 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Павел Михайлович Никифоров''' (5 [17] маусым [[1884 жыл]], [[Санкт-Петербург]] – [[2 қараша]] [[1944 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік [[Геофизика|геофизик]] және [[Сейсмология|сейсмолог]], КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі ([[1932 жыл|1932]]). == Ғылымға қосқан үлесі == 1921–1923 жылдары Курск магниттік аномалиясы ауданында алғашқылардың бірі болып вариометриялық анықтаулар жүргізді. [[1924 жыл|1924 жылы]] өзінің конструкциясы бойынша гравитациялық [[вариометр]] жасап, Оралда (1924) және Кривой Рогта (1925), сондай-ақ Орта Азия мен Қырымда (1928) гравиметриялық түсірілім жұмыстарын орындады. Жақын [[Жер сілкіну|жер сілкіністерін]] тіркеуге арналған өзінің конструкциясындағы сейсмографты жасады. Бұл құрал жоғары сезімталдыққа ие болды — тіркеу кезінде жер қыртысының ығысуын 5000 есе ұлғайтып көрсетті, сонымен қатар салмағы мен өлшемдері шағын болды. КСРО аумағында сейсмикалық белсенділікті жүйелі бақылауды ұйымдастырды. Осы мақсатта Қырымда, Кавказда және Орта Азияда тұрақты жұмыс істейтін өңірлік сейсмикалық станциялар желісін құрды. Бұл жұмыстың нәтижесінде [[1935 жыл|1935 жылы]] КСРО аумағының алғашқы [[Сейсмикалық карталар|сейсмикалық картасы]] жасалды. Жер қыртысының терең құрылымын зерттеу және мұнайға бай құрылымдарды анықтау үшін жарылыстардан туындайтын серпімді толқындарды бақылауға негізделген сейсмикалық әдістерді әзірледі. Никифоровтың жетекшілігімен жарылыстар кезіндегі ғимараттар мен инженерлік құрылыстардың тербелістерін бақылау нәтижелері негізінде КСРО-дағы сейсмотұрақты құрылыс нормаларының алғашқысы жасалды. == Ұйымдарға мүшелігі == П. М. Никифоров ғылыми қоғамдар мен ұйымдардың мүшесі болып сайланды: * 1926 — Bureau International de Geophysique Appeiquee (Madrid) * 1927 — Америкалық сейсмологиялық қоғам * 1927 — Commission Seismique Internationale. Strasbourg (1927 год) * 1927 —Неміс физикалық қоғамы == Марапаттары мен сыйлықтары == * 1944 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]] (13.6.1944) == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20241208103644/https://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51521.ln-ru Павел Михайлович Никифоровтын профилі] * [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=249 Библиография] {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Физиктер]] 2h7dn24jm76i84wydz0jfjs2noem2yn Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3642533 3642296 2026-08-13T15:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3642533 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-08-12'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="2206" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 2 206] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1006" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 006] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="753" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 753] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="301" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 301] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 156] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 102] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 98] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 84] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 82] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 79] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 77] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 74] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 71] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 71] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Курчатов қалалық мәдениет үйі]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D2%AF%D0%B9%D1%96 70] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 67] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 67] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 63] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қатысушы талқылауы:Буздакова Меруерт Саматовна]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%91%D1%83%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 58] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 55] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Сүгір жырау Бегендікұлы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 52] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 52] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 50] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 50] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Археогенетика]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 50] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Арғын]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 49] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 47] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 45] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 44] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 43] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Zhezkazgan Air]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 43] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 42] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Курчатов қалалық кітапхана]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 42] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 41] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 40] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 40] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 38] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 37] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 37] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Metafizika (журнал)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 36] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[КешYOU]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 35] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Жоба:Инкубатор/Абай облысы Бородулиха ауданының мемлекеттік және басқа тілдерді оқыту орталығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%98%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2F%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Алматы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Пернебек Момынұлы Момынов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Табын]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 32] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 32] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 32] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Өсиет]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82 31] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қожа]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 31] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 31] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Үлгі:Кітап/doc]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%2Fdoc 30] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қатысушы:Бақытжанова Асылгүл Қалибекқызы/зертхана]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 30] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 29] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Мәтін]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 29] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Салауат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 29] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 29] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Антуан Арно]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE 29] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 28] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 28] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Персей шоқжұлдызы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 28] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 27] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Ақ жол (партия)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 27] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Джордж Оруэлл]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%9E%D1%80%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%BB 26] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Python]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 26] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Сібір жарасы (инфекциялық ауру)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%29 26] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Италия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 25] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қатысушы:Төлеген Таңшолпан Боранбайқызы/зертхана]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Нұрқанат Жақыпбай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 25] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 25] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Медицина]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 24] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 24] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Жапония]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Адай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Дулат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 23] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 23] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Google]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 23] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Суан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 23] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 22] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Кенан Имирзалыоғлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BE%D2%93%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Жақайым]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 21] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Ысты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 21] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 20] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Барыс ордені]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 20] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%96%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Сүрі жер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 20] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қытай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 20] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Мұхаммедия Сарткейұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 20] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Тарақты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Сақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 19] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Алтын белгі төсбелгісі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Шымыр]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 19] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Жаппас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жасуша]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 19] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алаш оқулықтары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қыркүйек 2024|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қыркүйек 2024]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_2024 18] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Жаңақорған ауданы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 18] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қатысушы:Махаббат94/зертхана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%8294%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Астана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Наймандар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Google Chrome]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 18] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Шәкәрім университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Төртқара]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 18] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Сүгір]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80 18] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Албан руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Түркістан Арена]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[1998]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1998 17] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Тұтылу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Hybrid Theory]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 17] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Агглютиногендер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B3%D0%B3%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 17] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Күн (жұлдыз)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 17] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Сауалнама]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Саржетім]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC 17] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Туризм]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 17] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 17] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Тілеуғазы Рымбекұлы Бейсембеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[HTML]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 17] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Instagram]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Instagram 16] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Нұрболат Едігеұлы Масанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Борсық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Ұлытау ауданы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Таз руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Мезосома]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 16] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Жәміш қақпалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 16] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Жаныс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Келінжан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Целиноград ауданы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 16] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Ресей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Жолбарыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[URL]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 15] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[15 шілде]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 15] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 15] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Арқар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 15] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Беріш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 15] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Етістік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Су]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 15] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Кір жуғыш машина]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80_%D0%B6%D1%83%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 15] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 15] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қатысушы:Zama.Dana/зертхана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AZama.Dana%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 15] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/сәуір 2024|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/сәуір 2024]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80_2024 15] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Сан есім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Шымкент]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[:Санат:Геология|Санат:Геология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 14] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Франция]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Етеккір]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Байбақты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қатысушы:Сапар Назгүл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D2%AF%D0%BB 14] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Өрмекші-адам]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 14] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%83%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[SuperStar KZ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 14] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 14] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Авиация]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[12 тамыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=12_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 13] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Ордабасы ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 13] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 13] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 13] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Адам (айрық)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B%29 13] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Сын есім]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 13] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 13] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 13] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 13] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Мақаш әкім]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC 13] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Созақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Түлкібас ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Майра Мұхамедқызы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Освенцим лагері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Критерий]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Тобықты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Жұлдызды аспан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Тұрдықылыш Ізтай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88_%D0%86%D0%B7%D1%82%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Жаңбыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қаламқас Қожахметқызы Орашева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Алшын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Талғар Сатыбайұлы Абилов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Көрінбейтін адам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[1977]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1977 12] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Керей хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Төле би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Бәтима Зәуірбекова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%97%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Садықов Жалғас Сәңкібайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D3%99%D2%A3%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 12] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Байұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 12] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Минет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Өскемен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Сағат]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Мұхит ағыстары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Уақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[SDU University]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қыпшақ тілдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Сыпатай батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Жайық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Шекті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Нұрпейіс Байғанин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Мұхит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Есім хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Ботбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Биология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қатысушы:Буздакова Меруерт Саматовна]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%91%D1%83%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Валенттілік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Жұлдыздық уақыт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Ninety One]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Көліктер 2]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_2 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Көкнәр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Әл-Фатх сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Сайт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 11] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Домбыра]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Тана]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Сарысу ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Темірбек Қожакеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Есімдік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Баян сұлу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Ақпан рулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Зат есім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Мереке Әбдешұлы Құлкенов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Саясат кұрылымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/Typos]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3AAutoWikiBrowser%2FTypos 11] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Анна Александровна Немченко]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 11] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Құқық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 11] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Абылай хан әулеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Элизабет Диллер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қауын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Достай Төлемішұлы Раманқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Бұршақ (жауын-шашын)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B6%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[2015 жыл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Тама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Һ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D2%A3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қатысушы:Нұрзила/зертхана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B0%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Темекі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Ас беру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Логистика]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Аққойлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Тайланд]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 10] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8._%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Әйет мешіті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Германия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Одиссея]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 10] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 10] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қатысушы:Madeniet57/зертхана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMadeniet57%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Мұнайгаздылықты бағалау критерийлері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Сүре]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 10] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қияттар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Аққан жұлдыз (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Ұмай ана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Хәрри Поттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Асық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Ақтөбе өңірлік университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Елім-ай (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 10] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Алғи]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 10] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Құс жолы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қатысушы:К.Бако/зертхана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9A.%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%BE%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 9] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Шиқан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Бетпақдала]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Комета]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Жидебай батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[8]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Сиқым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Maxi Чай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[География]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Есенқұл Жақыпбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Құран]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Вирустар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Араб тілі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Есекжем]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Барлас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Атлант мұхиты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Латвия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қыз жасауы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Перу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Гүлнар Дусматова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[14]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=14 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Арыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Үлгі:Cite web]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ACite_web 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Вирусология]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[23]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=23 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Ричард Кромвель]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Тектілік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Орал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Қоғам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Петропавл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Үлгі:Кітап]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Ақтау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[A.Z. (Ninety One)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Төле би ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Тұран жолбарысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Уикипедия:Тіркелу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Blogger]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Blogger 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Одағай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Жер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Бейсенбілік (бағыштау)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Айбек Айдарұлы Барыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Есентемір]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Армения]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Мәскеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Қымыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Бахур]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80 9] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Сона]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 9] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Уикипедия:Жедел тізімдеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Ішкі Моңғолия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Сафар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2021|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қаңтар 2021]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80_2021 8] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[27]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=27 8] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Сербия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Жиенбет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Мұсатаев Аманқұл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB 8] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Айя Шалқар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қуандық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 8] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Көне обалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Атырау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Кентау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Б. з. д. 35 жыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91._%D0%B7._%D0%B4._35_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Леп белгісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Түменбай Қуандық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Баку]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Орыстар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Аршалы ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Архангельск облысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Мөңке хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қапал батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қазақстан (қонақ үй)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%29 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Жусан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Қатысушы:Розалиа/зертхана]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B0%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Ядро]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Ырысбек Мәуіт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Шағырай шешен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Мағауия Әлімханұлы Ермеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Соғыс психологиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Испания]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[:Санат:Қазақстан журналдары|Санат:Қазақстан журналдары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Ақжайық ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Тобанияз Әлниязұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Ару сұлтан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%83_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Үлгі:Ұлттық университеттер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Грекия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Сара Тастанбекқызы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Серік Әкірамұлы Қалиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[:Санат:Қызылорда облысы аудандары|Санат:Қызылорда облысы аудандары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Компьютер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Асыл тастар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Еділ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[26]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=26 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Түйелер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Келін (телехикая)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Мәлін]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Шолпан (ғаламшар)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қышқыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Ландшафт архитектурасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қазақ мифологиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Көз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Абсаттар Шәкірұлы Сманов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Қамысты (Қостанай облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%28%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Оразалы Омаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Төре]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[25]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ер Қаптағай батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Шежіре]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Хромосомалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Үлгі:Cite web/doc]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ACite_web%2Fdoc 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Бату хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Тараз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2020|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/наурыз 2020]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_2020 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Сүйіндік (Арғын)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ноғай-Қазақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Жаңатас]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Түркия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Құстар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Жер сілкіну]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 313bqczpsrbhndpvz8r4msmv6x520h0 ​Эрик де Ротшильд 0 781135 3642727 3603209 2026-08-14T09:11:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642727 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = ​Эрик де Ротшильд |Шынайы есімі = |Сурет = Éric de Rothschild 2013.png |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 03.10.1940 |Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = Банкир |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Ален де Ротшильд]] |Анасы = Мэри Шовен дю Трей |Жұбайы = Мария-Беатриче Караччоло ди Форино |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = 3 баласы бар, соның ішінде Саския де Ротшильд |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} Барон '''Эрик Ален Роберт Давид де Ротшильд''' ([[3 қазан]] [[1940 жыл|1940]]) — француз банкирі. == Жастық шағы == ​Эрик де Ротшильд 1940 жылы 3 қазанда [[Нью-Йорк]] қаласында дүниеге келген.<ref name="lacroixantoine">Antoine Fouchet, [http://www.la-croix.com/Semaine-en-images/Eric-de-Rothschild-plaide-pour-l-enseignement-de-la-Shoah-_NG_-2012-01-29-763345 Éric de Rothschild plaide pour « l’enseignement de la Shoah »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329002540/https://www.la-croix.com/Semaine-en-images/Eric-de-Rothschild-plaide-pour-l-enseignement-de-la-Shoah-_NG_-2012-01-29-763345 |date=2019-03-29 }}, ''[[La Croix (newspaper)|La Croix]]'', January 29, 2012</ref> Ол Мэри Шовен дю Трей мен [[Ален де Ротшильд]]тің ұлы.<ref name="ftsharlene">Sharlene Goff, [https://www.ft.com/content/f159e16a-3610-11df-aa43-00144feabdc0 The Rothschilds’ family fortune], ''[[Financial Times]]'', March 25, 2010</ref> [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде оның анасы жүкті күйінде Америка Құрама Штаттарына қашып кеткен, ал әкесі Францияда қалып қойып, соңында немістердің қолына тұтқынға түскен.<ref>{{Cite web|first= |last= |authorlink= |title=Eric Alain Robert David de Rothschild (1940-) |website=The Rothschild Archive|date= |url=https://family.rothschildarchive.org/people/139-eric-alain-robert-david-de-rothschild-1940 |accessdate=March 23, 2025|archive-url=| archive-date=}}</ref> Оның ағасы Эли де Ротшильд болды.<ref name="ftsharlene"/> == Мансабы == ​Ол 1973 жылы [[Chateau Lafite Rothschild]] шарап зауытын басқаруды ағасынан қабылдап алды.<ref name="lafitehistory">{{cite web|url=http://www.lafite.com/en/chateau-lafite-rothschild/history/|title=History - Domaines Barons de Rothschild (Lafite)|website=www.lafite.com}}</ref> Эрик бұл кәсіпорынды «дәстүрлі, бірақ бәлкім дәлдігі аз құралдан кәсіби, өнер деңгейіндегі туындыға» айналдырды. Бұл қадам 1980 жылдары халықаралық шарап нарығында бәсекелестік артқан кезде жүзімдіктің көшбасшылығын сақтап қалуына мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Riewer |first=Eric |date=2002-01-01 |title=Interview with Eric de Rothschild |url=https://www.decanter.com/features/interview-with-eric-de-rothschild-249054/ |access-date=2022-09-13 |website=Decanter |language=en}}</ref> 1984 жылы ол [[Château Rieussec]] жүзімдігін сатып алды.<ref>{{Cite web |title=Un domaine à la loupe |url=https://www.larvf.com/,un-domaine-a-la-loupe,10376,1105438.asp |access-date=2023-01-10 |website=La Revue du vin de France |language=fr}}</ref> ​1982 жылы ол Париждегі Ротшильд банкін өзінің немере інісі [[Давид Рене де Ротшильд]]пен бірге басқарып отырған кезде, [[Франсуа Миттеран]] үкіметі банкті мемлекет меншігіне алды. ​Қазіргі уақытта ол [[UK Private Banking & Trust]] компаниясының төрағасы.<ref name="ftsharlene"/> Сондай-ақ ол 28,3 миллиард еуро активті басқаратын [[Paris Orléans]] компаниясының бақылау кеңесінің мүшесі.<ref name="parisorleansgouvernance">{{cite web|url=http://www.paris-orleans.com/en-gb/la-societe/gouvernement-d-entreprise.html|title=Rothschild & Co Investor Relations|website=www.paris-orleans.com}}</ref> 1994 жылдан 2004 жылға дейін ол Rothschild Freres банкінің мұрағатын басқарып, кейіннен оны Ротшильдтер мұрағатына өткізді.<ref>{{Cite web |title=Archives nationales du monde du travail |url=https://archives-nationales-travail.culture.gouv.fr/ |access-date=2023-01-10 |website=archives-nationales-travail.culture.gouv.fr |language=fr-fr}}</ref> == Жеке өмірі == ​Ол суретші Мария-Беатриче Караччоло ди Фориноға үйленген.<ref name="observermax">Max Abelson, [http://observer.com/2008/05/come-on-in-baron-eric-de-rothschild-buys-village-coop-for-115-m/ ‘Come on In, Baron!’ Eric de Rothschild Buys Village Co-op for $1.15 M.], ''[[The New York Observer]]'', June 5, 2008</ref> Олардың екі ұлы және бір қызы бар.<ref>[https://www.rothschildarchive.org/genealogy/ The Rothschild Archive: Genealogy]</ref> ​Эрик де Ротшильд — Париж үлкен синагогасының құрметті президенті.<ref>{{cite web|url=http://www.lavictoire.org/Administration/index.html|title=Administration - - Grande Synagogue de La Victoire|website=www.lavictoire.org}}</ref> ​2001 жылдан бастап ол Париждегі Холокост мұражайы — [[Memorial de la Shoah]] қорының төрағасы қызметін атқарып келеді.<ref name="lacroixantoine"/> 2010 жылы [[Серж Кларсфельд]]пен бірге ол Франциядағы еврейлердің тағдырына қатысты заң жобасы жазылған және маршал [[Анри Филипп Петен|Петеннің]] өзі ескертпелер қалдырған құжаттың бар екенін жұртшылыққа жария етті.<ref>{{Cite web |date=2010-10-06 |title=Pétain ideó una ley anti-judía en la Francia de Vichy |url=https://www.abc.es/internacional/petain-racismo-201010060000_noticia.html |access-date=2023-01-10 |website=abc |language=es}}</ref> 2012 жылы ол антисемитизммен және [[расизм|нәсілшілдіктің]] барлық түрлерімен күресу үшін француз мектептерінде Холокост тарихын оқытуға шақырды.<ref name="lacroixantoine"/> == Марапаттары == * ​1993: Wine Spectator журналының «Ерекше қызметі үшін» сыйлығы<ref>{{Cite web |title=Baron Eric de Rothschild |url=https://www.winespectator.com/anniversary/leaders/id/baron-eric-de-rothschild |access-date=13 September 2022 |website=Wine Spectator}}</ref> * ​2006: Southern Wine & Spirits of America ұйымының «Өмірлік жетістіктері үшін» сыйлығы<ref>{{Cite web |date=January 2006 |title=Award for Baron Eric de Rothschild {{!}} Domaines Barons de Rothschild (Lafite) |url=https://www.lafite.com/en/baron-eric-de-rothschild-awarded/ |access-date=2022-09-13 |website=LAfite.com |language=en-EN}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Франция банкирлері]] [[Санат:Франция филантроптары]] [[Санат:XX ғасырдағы Франция еврейлері]] [[Санат:Францияның корпоративтік директорлары]] s75ojb45l71h2i16a3j4nl4y06rkeoz Қарағанды облысы колледждері 0 781902 3642674 3615618 2026-08-14T05:25:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642674 wikitext text/x-wiki Қарағанды облысы колледждері<ref>https://egov.kz/cms/kk/articles/2Ftechnical_spisok</ref> == Қарағанды қаласы<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/colleges?city_name=17</ref> == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |[[Қарағанды политехникалық колледжі|Қарағанды жоғары политехникалық колледжі]] |Бұқар жырау даңғ., 9 |1931 |https://kvptk.edu.kz/ru |3 900 | |- |Қарағанды агротехникалық колледжі |Пришахтинск, Арман көш., 3 |1932 |https://katk.edu.kz/kz/ | |№2 тау-кен өндірістік училищесі<ref>https://katk.edu.kz/kz/tarix-beti.html</ref> |- |[[Қарағанды медицина колледжі|Қарағанды облыстық мейіргерлік жоғары колледжі]] |Чкалов көш., 9 |1935 |https://karmedkolledzh.edu.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250615122043/https://karmedkolledzh.edu.kz/ |date=2025-06-15 }} | | |- |Қарағанды тамақтану және сервис колледжі |Баженов көш., 164/2 |1939 |https://krg-kolpits.edu.kz/ru/abiturientu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117041619/https://krg-kolpits.edu.kz/ru/abiturientu.html |date=2025-11-17 }} | | |- |Қарағанды тау-кен индустриялдық колледжі |Майқұдық, Магнитогорск көш., 24/1 |1940 | | | |- |Қарағанды цифрлық технологиялар және дизайн колледжі |Ермеков көш., 15 |1948 | | |2024 жылға дейін - кәсіптік-техникалық колледж Киномеханиктер мектебі |- |Тәттімбет атындағы Қарағанды өнер колледжі |Мұқанов көш., 1/11 |1952 |https://tattimbet.edu.kz/index.php/kz/ | |1952 жылы Тәттімбет атындағы музыкалық училище ретінде, 1968 жылы - Қарағанды мәдени-ағарту училищесі ретінде құрылды. 1997 жылы осы екі оқу орны, сондай-ақ Теміртау музыкалық училищесі «Тәттімбет атындағы Қарағанды өнер колледжі» КМҚК-ға біріктірілді. |- |Қарағанды машина жасау колледжі |Ермеков көш., 27 |1954 | | | |- |Қарағанды индустриялды-технологиялық колледжі |Майқұдық, Астана көш., 2а |1954 |http://kgukitk.kz/ | | |- |Қарағанды технология және сервис колледжі |Затаевич көш., 75 |1956 |https://kktis.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260315053816/https://kktis.kz/ |date=2026-03-15 }} | | |- |Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университетінің экономика, бизнес және құқық колледжі |Академия көш., 7 |1956 |https://college.keu.kz/ | | |- |Қарағанды теміржол колледжі |Локомотив көш., 122а |1965 |https://kjk21.edu.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260210092802/https://kjk21.edu.kz/ |date=2026-02-10 }} | | |- |"Сервис" колледжі |Майқұдық, 11а ықшамауданы, 11/3 |1967<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/kolledzh-servis</ref> | | | |- |Қарағанды көлік-технология колледжі |Оңтүстік-Шығыс, Мұқанов көш., 21/2 |1967 | | | |- |Қарағанды сән колледжі |Ермеков көш., 11/3 |1974 |[https://sites.google.com/view/collegemodykrg/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 https://sites.google.com/view/collegemodykrg/] | | |- |Қарағанды жоғары гуманитарлық колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 22 |1976<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/karagandinskiy-gumanitarnyy-kolledzh</ref> | | | |- |Қарағанды техника-құрылыс колледжі |Кірпіш көш., 8а |1976 |https://ktsk.edu.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260110040614/https://ktsk.edu.kz/ |date=2026-01-10 }} | | |- |Талғат Бигелдинов атындағы Әскери колледж |Ғ. Мұстафин көш., 10 |<mark>'''1984'''</mark><ref>https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=44942</ref><mark>''','''</mark> 2025? |https://zhasulan-krg.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250420224539/https://zhasulan-krg.kz/ |date=2025-04-20 }} | | |- |Академик К.А.Сағынов атындағы колледж-мектеп |Н. Назарбаев даңғ., 72 |1991 |www.mb-a.kz | | |- |Ж.К. Букенов атындағы Қарағанды банк колледжі |Мұқанов көш., 3 |1996 |https://karbc.kz/ | | |- |Қарағанды Медициналық-техникалық колледж |Тәттімбет көш., 16д |1996 |http://kmtk.kz/ru/ | |Стоматологический колледж профессора Рузуддинова»<ref>http://kmtk.kz/ru/o-nas/istoriya-kolledzha.html</ref> |- |Қазіргі заманғы көп салалы колледж |улица Лободы, 40 |1999 |https://smk-college.edu.kz/ru | |Экономико-правового колледжа |- |"Болашақ" Қарағанды жоғары колледжі |Оңтүстік-Шығыс, Мұқанов көш., 30 |2000<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/karagandinskiy-kolledzh-aktualnogo-obrazovaniya-bolashak</ref> |n.kvkbolashaq.edu.kz | | |- |«Фемида» жоғарғы заң колледжі |Пичугин көш., 259 |2000 | | | |- |Қарағанды жоғары медициналық интерколледжі |Оңтүстік-Шығыс, Университет көш., 25а |2016 | | | |- |Қарағанды техникалық-экономикалық колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 37 |2016 |https://ktek.edu.kz/index.html | | |- |ҚарТУ Инновациялық технологиялар колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 56/4, № 4 корпус, каб. 210 |2016 |https://www.kstu.kz/kolledzh/?lang=ru | | |- |"Әлия Молдағұлова атындағы облыстық мамандандырылған олимпиадалық резервтегі мектеп-интернат-колледжі" КММ |ул. Комиссарова, 34а |1971<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/390597?lang=ru</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CfDerblKCc2/</ref> | | | |- |"Шетел тілдер колледжі" ЖММ |пр. Н. Назарбаева, 35 | | | | |- | colspan="6" |<blockquote>Жабылғандар</blockquote> |- |Мейіргерлік білім беру мектебі [[Қарағанды медицина университеті|ҚМУ]] (жабылған) |Гоголь көш., 40 |2018-2024<ref>https://orda.kz/v-karagande-so-skandalom-zakryvajut-kolledzh-pri-medicinskom-universitete-394799/</ref> |[https://qmu.edu.kz/ru/obuchayushchimsya/shkoly-i-kafedry/shkoly/shkola-sestrinskogo-obrazovaniya/ https://qmu.edu.kz/ru//] |'''218''' | |- |Колледж «Талап» | | | | | |- |Карагандинский многопрофильный гуманитарно-технический колледж |Бұқар жырау 12 |?-'''2022''' | | | |} == Теміртау қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |Теміртау жоғары медицина колледжі |Луначарский көш., 48/1 |1952<ref>https://temirmedcollege.kz/ru/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0/</ref>, 1997 <ref>https://vipusknik.kz/institutions/college/temirtauskiy-meditsinskiy-kolledzh</ref> |[https://temirmedcollege.kz/ temirmedcollege.kz/] | | |- |[[Теміртау политехникалық колледжі|Теміртау жоғары политехника колледжі]] |Республика даңғылы, 26 |1956, 1997<ref>https://vipusknik.kz/institutions/college/temirtauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh</ref> |[https://tjpk.edu.kz/?page=about&subpage=about tjpk.edu.kz] | |1997 жылы 1955 жылы ашылған Теміртау құрылыс техникумының, 1956 жылы Теміртау химия-механикалық техникумының, 1977 жылы Теміртау металлургиялық техникумының және 1958 жылы Ақтау индустриялық техникумының базасында бірігу жолымен құрылды.<ref>https://tjpk.edu.kz/?page=about&subpage=about</ref> |- |Теміртау индустриялық-технологиялық колледжі |Абай көш., 1 |1966 | | | №151 кәсіптік училищесі<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/professionalnyy-litsey-24</ref> |- |Теміртау көпсалалы “Мирас” колледжі |Чайковского 24/3 |2009 |https://www.tmk-miras.com/ | | |- |Теміртау кәсіптік-техникалық колледжі |71 кварталы, 4 құрылыс |1969 |https://tptk.edu.kz/ | |№176 қалалық кәсіптік техникалық училищесі |- |Теміртау техникалық колледжі |71-ші квартал, 5 ст |1965 | | |№138 қалалық кәсіптік-техникалық училищесі |- |ҚарИУ жанындағы техникалық-экономикалық колледж |Республика даңғ., 30 |2016 |[https://sites.google.com/tttu.edu.kz/abiturient/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6/%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B5?authuser=0 https://sites.google.com/tttu.edu.kz/] | | |} == Балқаш қаласы<ref>https://kolledzhi.kz/kolledzhi-v-balkhashe.html#google_vignette</ref> == {| class="wikitable" |+ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |ҚР «Халық қаһарманы» Р. Қошқарбаев атындағы Балқаш техникалық колледжі |ул. Жуниса Абугалиева, 7 |''1940'' <ref>https://btk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> | | | |- |Әлихан Мусин атындағы Балқаш гуманитарлық-техникалық колледжі, bgtk.kz |ул. Караменде Би ''17'' ''(бұрынғы адрес ул. Абая, 45)'' |1941 | |1022<ref>https://bgtk.mycollege.kz/ru/main/about</ref> | |- |Балқаш қаласының медициналық колледжі |ул. Желтоксан, 23 |1952 <ref>https://medicoll.edu.kz/ru/istoriya-kolledzha-2384812</ref> |medicoll.edu.kz | | |- |Балқаш сервис колледжі, bks.mycollege.kz |ул. Алимжанова, 9 |1955 | |206<ref>https://bks.mycollege.kz/main/about</ref> |1955 жылы Балқаш сауда-аспаздық мектебі болып құрылған. 1995 жылы №4 техникалық училищесі мен №17 орта кәсіптік-техникалық училищесі біріктіріліп, №2 орта кәсіптік-техникалық училищесіне айналды. 2013 жылы «Балқаш сервис колледжі» КММ болып өзгертілді. |- |Балхашский колледж актуального образования академика Ж. С. Акылбаева |ул. Алимжанова, 1, |2005<ref>https://mrmaxite.wixsite.com/bkao/aboutus</ref>-2019? | | | |- |Балқаш көпсалалы колледжі |Қазыбекова көш., 12 |2007<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/balhashskiy-mnogoprofilnyy-kolledzh</ref> |bmpk.kz | | |- |«Қазақмыс» корпорациясының Политехникалық колледжі |ул. Абая, 36 |2009<ref>https://ptk-kazakhmys.edu.kz/about/?lang=kz</ref> | | | |} == Басқа == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !Сайт!! Студент саны !! Бұрынғы атауы |- |А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі |Саран қ. проспект Ленина 14 |1922 <ref>https://svgtk.kz/kk/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0/</ref> | |1480<ref>https://sgtk.mycollege.kz/main/about</ref> |1922 қазақ педагогикалық техникумы 1937 Қарқаралы Қазақ педагогикалық училищесі 1946 Қарағанды облысының педагогикалық училищесімен біріктіріледі 1952 Абай атындағы Қарағанды педагогикалық училищесі Саран Жұмысшы кентіне ауыстырылды. 1995 Саран педагогикалық колледжі |- |Саран техникалық колледжі<ref>https://stk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> |Саран қ. Айналма жол (Кольцевая) көшесі, 12-үй |'''1947''' |https://svgtk.kz/kk/ |1583 | |- | [[Шахтинск технологиялық техникумы]] || Шахтинск қ. || 1964 | || '''913''' <ref>https://shtk.mycollege.kz/?oname=shtk&ln=ru</ref>||2018 году произошла реорганизация колледжа через слияние с КГУ «Шахтинский горно-индустриальный колледж». (ул. Московская, 30)<ref>https://careerhub.kz/institutes/6363</ref> |- | Абай көпсалалы колледжі || Абай ауданы, Агрогородок а. ул Центральная 10. ||1962, 2015<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/abayskiy-mnogoprofilnyy-kolledzh</ref> | https://amk.mycollege.kz/?oname=amk<nowiki/>|| 675|| |- | Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі || Нұра к. ул. Жауынгер-интернационалистов, 70 ||2014<ref>https://nmpk.mycollege.kz/?oname=nmpk</ref> | || 200<ref>https://nmpk.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | Бұқар жырау агротехникалық колледжі || Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.улица Центральная, строение 17 ||1962 ? | || 94<ref>https://bjak.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі || Қарқаралы қ. Т.Әубәкіров көшесі 133, ||1931 <ref>https://ksk.mycollege.kz/?oname=ksk</ref> | || || |- | Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі || Осакаров ауданы, Есіл а. ||2020 | || 57 <ref>https://shikor.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | Шет агротехникалық колледжі || Шет ауданы, Ақсу-Аюлы а. Жапақов көшесі, 14 үй. || 1965 | || || 1965 жылы СПТУ-174,<ref>https://sak.mycollege.kz/kz/main/index</ref> 2012 ж. 28 желтоқсанда Қарағанды облысы әікімінің <nowiki>''Мемлекттік білім беру ұйымдарын қайта атау'' туралы №66/06 қаулысы бойынша ''Шет агротехникалық колледжі''</nowiki> мемелекеттік коммуналдық мекемесі болып аталады. |- |Ақтоғай аграрлық-техникалық колледжі |Ақтоғай ауданы, Ақтоғай селосы, Нарманбет көшесі, 6 үй |1984 | |300 <ref>https://aatk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> | |- |Егіндібұлақ агротехникалық колледжі |Егіндібұлақ ауылы, Қазыбек би көш., 16 |2001<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/egindybulakskiy-agrotehnicheskiy-kolledzh</ref> | | |№ 24 Теміртау кәсіптік мектебі филиалының базасында құрылды |- |"Түзеу мекемесінің жанындағы № 1 колледжі" КММ |г. Шахтинск, п. Долинка, переулок Заводской, строение 1 | | | | |- |"Түзеу мекемесінің жанындағы № 2 колледжі" КММ |Абайский район, Коксунский с/о, с. Северное, ул. Северная, строение 38 | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қарағанды облысы колледждері]] rf544gij2wz4gqpptfh6x6iybip7a4h Обсессия (фильм, 2025) 0 781936 3642710 3610731 2026-08-14T08:05:02Z TalgatSnow 143530 3642710 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Обсессия |Шынайы атауы = {{lang-en|Obsession}} |Суреті = Obsession.jpeg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[қорқынышты фильм]], [[психологиялық триллер]] |Режиссёрі = [[Карри Баркер]] |Продюсері = Джеймс Харрис<br>Хейли Николь Джонсон<br>Кристиан Меркури<br>Роман Виарис |Сценарист = Карри Баркер |Актерлер = [[Майкл Джонстон (актёр)|Майкл Джонстон]]<br>[[Инде Наварретт]]<br>Купер Томлинсон<br>Меган Лоулесс<br>Энди Рихтер |Операторы = Тейлор Клемонс |Композиторы = Рок Бервелл |Компания = Capstone Pictures<br>Tea Shop Productions<br>[[Blumhouse Productions]] |Дистрибьютор = [[Focus Features]]<br>[[Universal Pictures]] |Ұзақтығы = 109 мин.<ref>{{Cite web |date=March 25, 2026 |title=''Obsession'' (2026) |url=https://www.ifco.ie/en/ifco/pages/F4F81130005EB8DB |website=Irish Film Classification Office}}</ref> |Бюджеті = 750 мың – 1 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="NewYorker">{{cite web|url=https://www.newyorker.com/culture/persons-of-interest/the-twenty-six-year-old-behind-obsession-a-terrifying-tale-of-a-crush-gone-awry|title=The Twenty-Six-Year-Old Behind ''Obsession'', a Terrifying Tale of a Crush Gone Awry|date=May 11, 2026|website=[[The New Yorker]]}}</ref> |Түсім = 488.2 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Obsession |id=tt37287335 |publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=August 13, 2026}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2026 |imdb_id = 37287335 |Сайты = }} «'''Обсессия'''» ({{lang-en|Obsession}}) — режиссер [[Карри Баркер]]дің өз сценарийі бойынша түсірген 2025 жылғы америкалық [[қорқынышты фильм]]. Фильм сюжеті бала кезгі досы Никкидің ([[Инде Наварретт]]) өзіне ғашық болуын тілеп, сиқырлы ойыншық сатып алатын музыкалық дүкен қызметкері Бэрдің ([[Майкл Джонстон (актёр)|Майкл Джонстон]]) айналасында өрбиді. Алайда бұл тілектің соңы қорқынышты салдарға әкеледі. «Обсессия» фильмінің тұсаукесері 2025 жылдың 5 қыркүйегінде [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нің «Түнгі ессіздік» (Midnight Madness) бағдарламасы аясында өтті. АҚШ-тағы кинотеатрлық прокаты 2026 жылдың 15 мамырында [[Focus Features]] компаниясының дистрибьюторлығымен басталды. Фильм сыншылар мен көрермендер тарапынан жоғары баға алып, коммерциялық тұрғыдан үлкен табысқа жетті. Ол әлемдік прокатта 488,2 миллион доллар жинап, бірнеше кассалық рекорд орнатты — 2026 жылдың ең көп табыс тапқан 9-шы фильмі атанды және барлық замандардағы ең көп касса жинаған 7-ші хоррор (инфляция есепке алынмаған кездегі көрсеткіш бойынша). == Сюжеті == Бэйрон «Беар» Бейли өз достары Иэн мен Сарамен бірге музыка дүкенінде жұмыс істейтін құрбысы Никки Фрименге ғашық. Үйге келгенде ол мысығы Сэндидің оксикодонды байқамай жұтып қойып өліп қалғанын көреді. Беар Никкиге сыйлық ретінде хрусталь дүкенінен егер сындырсаңыз, бір тілекті орындайды делінген «Бір тілек талын» (сиқырлы таяқша) сатып алады. Сол кеште Никки Беарден өзін ұнататынын-ұнатпайтынын сұрайды, ал ол қобалжып, жоқ деп жауап береді. Екеуі қоштасып, Никки үйіне кетеді. Шырылдаған күйде қалған Беар таяқшаны сындырып, Никкидің өзін бәрінен де артық сүюін қалап тілек тілейді. Никки бірден Беарді шығарып салған көлікке қайта оралып, оған тым ерсі қызығушылық таныта бастайды және әкесінің қатерлі ісіктен өліп жатқанын айтып, олардың үйінде қонуды сұрайды. Төсекте ол Беарді сүйеді, бірақ кенеттен айғайлап, кейін шегінеді. Беар бөлек бөлмеге ұйықтауға кетіп, интернеттен «Бір тілек талы» туралы пікірлерді іздейді, бірақ олар екіұдай болып шығады: біреулер тілегі орындалды десе, басқалары орындалмады дейді. Келесі күні таңертең Никки Сэндидің сүйегінен ескерткіш мемориал жасап, бұл Беарді үрейлендіреді. Никки өз әрекетін MDMA (экстази) қабылдауымен түсіндіреді, содан кейін екеуі кездесе бастайды. Иэн Беарге қарым-қатынастары басталмай тұрып Никкидің Сараға Беарді «кіші інісіндей» көретінін айтқанын және әкесінің қатерлі ісікпен ауыратыны өтірік екенін, оның басқа елде тұратынын және Никкидің онымен мүлде араласпайтынын жеткізеді. Беар романтикалық кеште Никкиден бұл туралы сұрағанда, қыз шақырайып, ашуға булығып шыға келеді, содан кейін Беар бұл тақырыпты енді қозғамауды жөн көреді. Сол түні ол оянып кетіп, Никкидің ұйықтап жатқан өзін сұмдық кейіппен бақылап тұрғанын көреді, ал Никки жылап, оны өзін сүймейтіні үшін айыптайды. Келесі күні жұмыста Беар оның Сэндидің сүйегінен бутерброд жасап қойғанын көреді. Сондай-ақ бутерброд салған ыдыстың ішінде екі полароид суреті жатыр, олардың бірінде Никки ұйықтап жатқан Беармен бірге түсіп, «Мен емес» деген жазу қалдырған. Беар тілегін өзгертпек болып тұтынушыларды қолдау қызметіне қоңырау шалады. Қызметкер тілек тек Беар өлген кезде ғана күшін жоятынын айтып, оны дауысы дірілдеп, тынымсыз айғайлаған «шынайы Никкиге» қосады. Сол кеште Иэннің қарсылығына қарамастан, Никки Беарді Иэннің үйіндегі кешке ертіп барады. «[[Дженга]]» ойыны кезінде Никки тапсырманы орындаудың орнына «Гензель мен Гретель» ертегісінің инцест нұсқасын айтып береді. Беар «сол жағыңдағы адамды сүй» деген тапсырмасы бар блокты суырып алады, яғни Сараны сүюі керек. Никки Сараны итеріп жіберіп, Беарді өзін сүюге мәжбүрлейді. Содан кейін Никки айғайлап, бетін бөтелкемен ұрып жаралайды. Үйге келгеннен кейін Никки (немесе оны басқарып тұрған күш) оғаш қылығы үшін кешірім сұрайды, енді нағыз Никки боламын деп уәде береді, ал кейін егер Беар төсекте оған қосылмаса, өзін-өзі өлтіремін деп қорқытады. Сара Беарден саябақта кездесуді сұрайды. Беар кетпек болғанда, шынайы Никки ұйқы аралас сөйлеп, «ішіне жын кірген Никкиді» оятпауды өтінеді және Беарден өзін өлтіруін жалынып сұрайды. Беар онымен болғанша өлгенді артық көретініне ренжіп, бұдан бас тартады. Сара Беарге Иэн мен Никкидің екі жыл жүргенін айтып, Никки оны Иэннен кек алу үшін пайдаланып жүр деп қорқатынын жеткізеді. Сара Беарге деген сезімін меңзеген кезде, Никки пайда болып, Сараны өлтіреді. Ол Беарге мәйіттен құтылғанша үйге қайтуды бұйырады. Беар қалған таяқшаларды сатып алып, тілегін жоюға тырысады, бірақ ешқайсысын сындыра алмайды. Ол жағдайды Иэнге түсіндіріп, тілегін жоюға көмектесуін өтінеді. Оған сенбеген Иэн бір миллиард доллар алуды тілейді, сол сәтте төбеден ақша жауады. Беар Никкиден тілегін жоюды сұрау үшін соңғы таяқшамен үйге қайтып оралады. Үйге кіргенде ол бөлме ортасындағы орындықта отырған Сараның мүгедек етілген жалаңаш мәйітін көреді және артынан Сараның көйлегін киіп, оның қылықтарын айнытпай қайталап тұрған Никкидің дауысын естиді; содан кейін ол Беар мен өзін тапаншамен қорқытады. Иэн жаңа байлығын атап өту үшін келеді, бірақ Никки оны атып өлтіреді. Беар ваннаға тығылып, соңғы доза оксикодонды ішіп қояды, бірақ тез ойынан айнып, құсуға тырысады, алайда Никки таяқшаны сындырады. Тілектің әсерімен басқарылған Беар ваннадан шығып, Никкиді сүйеді де, артық дозадан көз жұмады. Қайғыдан қан жұтқан Никки өзін-өзі атып өлтіруге дайындалады, бірақ Беар қайтыс болғаннан кейін шынайы Никки есін жияды. Өзін қоршаған хаостан үрейленген ол егіліп жылайды. == Рольдерде == * [[Майкл Джонстон (актер)|Майкл Джонстон]] — Бэйрон «Бэр» Бейли, музыкалық дүкен қызметкері * [[Инде Наварретт]] — Никки Фриман, Бэрдің әріптесі әрі бала кезгі досы * Купер Томлинсон — Иэн, Бэр мен Никкидің досы * Меган Лоулесс — Сара Харпер, Бэр мен Никкидің құрбысы, Картердің қызы * Энди Рихтер — Картер Харпер, музыкалық дүкеннің иесі және Сараның әкесі * Хейли Фитцджеральд — Виола, Бэрге сиқырлы таяқшаны сататын «Мистик» дүкенінің қызметкері * Дэрин Тундер — Гарри, «Мистик» дүкенінің қызметкері * Карри Баркер — сиқырлы таяқша шығаратын фирманың қолдау көрсету орталығының маманы (дыбыстау) == Өндірісі == 2023 жылы Карри Баркер «The Chair» атты қысқаметражды қорқынышты фильм түсіріп, оны өзінің [[YouTube]] арнасына жариялайды.<ref name="THRYouTube">{{cite web |last=Couch |first=Aaron |title=Want to Be a Horror Director? Upload Your Movie to YouTube |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/digital/talk-to-me-milk-serial-youtube-1236041229/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=September 7, 2025 |archive-date=May 8, 2026| archive-url=https://web.archive.org/web/20260508105136/https://www.hollywoodreporter.com/business/digital/talk-to-me-milk-serial-youtube-1236041229/|url-status=live |date=October 28, 2024}}</ref> Таспаны көріп тәнті болған «Tea Shop Productions» компаниясының продюсері Джеймс Харрис режиссерге хабарласып, осы туындыны толықметражды фильмге айналдыруды ұсынады. Алайда Баркер бұл ұсыныстан бас тартып, орнына өзінің мүлде басқа идеясына негізделген сценарийін ұсынады.<ref name="Moveable">{{cite web |last=Saito |first=Stephen |title=TIFF 2025 Interview: Curry Barker on Crushing It in "Obsession" |url=https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/ |website=The Moveable Fest |access-date=September 7, 2025 |date=September 6, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011010426/https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/|archive-date=October 11, 2025|url-status=live}}</ref> Жаңа жоба — «Обсессия» фильмінің тууына әйгілі [[Симпсондар]] мультсериалының {{iw|Қорқыныш үйшігі 2||en|Treehouse of Horror II}} атты бөлімі үлкен шабыт береді. Ондағы басты кейіпкер Гомердің маймыл табаны арқылы тілек тілеп, соңы өкінішке ұласатын сюжеті фильмнің негізгі өзегіне айналады.<ref name="Microbudget">{{cite web |last=Earl |first=William |title=After His Microbudget Debut Haunted 2 Million People on YouTube, Curry Barker Brings 'Crazy Horror' to TIFF With Twisted Love Story 'Obsession' |url=https://variety.com/2025/film/features/obsession-curry-barker-milk-serial-1236509467/ |website=Variety|access-date=September 7, 2025 |date=September 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905203738/https://variety.com/2025/film/features/obsession-curry-barker-milk-serial-1236509467/|archive-date=September 5, 2025|url-status=live}}</ref> Көп ұзамай Баркер «William Morris Endeavor» агенттігімен бірлесе отырып, бюджеті 1 миллион доллар болатын жобаға қол қояды және сегіз ай ішінде сценарийін толық аяқтайды.<ref name="VarietyMilkSerial">{{cite web |last=Earl |first=William |title=How 'Milk & Serial,' a Clever Slasher Made for $800 and Released for Free on YouTube, Became a Must-Watch for Horror Fans |url=https://variety.com/2024/film/news/milk-serial-curry-barker-slasher-youtube-1236116310/ |website=[[Variety]] |access-date=September 7, 2025 |date=August 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240826230542/https://variety.com/2024/film/news/milk-serial-curry-barker-slasher-youtube-1236116310/|archive-date=August 26, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Parlevliet |first=Mirko |date=2025-12-02 |title=Focus Partners with Blumhouse on Curry Barker's Obsession |url=https://www.vitalthrills.com/focus-partners-with-blumhouse-on-curry-barkers-obsession/ |access-date=2026-05-08 |website=Vital Thrills |language=en-US}}</ref> Ал туындыдағы басты атрибут — сиқырлы таяқшаның дизайнын режиссер графикалық дизайнер болып істейтін өз анасымен бірлесіп дайындаған.<ref name="Moveable" /> Актерлерді іріктеу жұмыстары 2024 жылдың тамызында өтіп, негізгі түсірілім кезеңі қазан айында басталды.<ref name="VarietyMilkSerial" /> Режиссер Карри Баркер актриса Инде Наварретт бойынан кейіпкерге қажетті есіріктік пен көрерменге үрей ұялататын қасиеттің мінсіз үйлесімін көргендіктен, оны бірден Никки рөліне бекітеді. Ал Майкл Джонстон Наварреттпен арадағы тамаша актерлік байланыстың арқасында Бэрдің рөліне ие болады.<ref name="Moveable" /> Фильмді таспалауға шамамен 26 күн жұмсалып, күніне сценарийдің 5-6 беті түсіріліп отырды.<ref name="Navarrette-THR">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/obsession-ending-inde-navarrette-explained-twist-interview-1236597250/|title=Inside 'Obsession's' Ending: Inde Navarrette on Nikki's Fate and Becoming Horror's Newest Scream Queen|date=May 16, 2026|first=Lexi|last=Carson|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=May 17, 2026}}</ref> Оператор Тейлор Клемонс өз алдына «көрерменде жалғыздық пен жайсыздық сезімін тудыру үшін кадрдың орталық композициясын басты кейіпкердің басымен толтыру» міндетін қойды.<ref name="Microbudget" /> Карри Баркер бұл жобада режиссерліктен бөлек, монтаждау жұмысын да өз мойнына алды.<ref name="Moveable" /><ref>{{cite web |last=Couch |first=Aaron |title='Milk & Serial' Filmmaker Curry Barker Signs with UTA (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/milk-serial-filmmaker-curry-barker-signs-with-uta-exclusive-1236158762/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=September 7, 2025 |date=March 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250310173706/https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/milk-serial-filmmaker-curry-barker-signs-with-uta-exclusive-1236158762/|archive-date=March 10, 2025|url-status=live}}</ref> Оның айтуынша, кейіпкерлердің бірінің басын мылжалайтын сахнаны MPAA қауымдастығынан «NC-17» (тек ересектерге арналған) рейтингін алып қалмау үшін «алты-жеті соққыға» қысқартуға тура келген.<ref>{{Cite web |last=Goldsmith |first=Jill |date=March 15, 2026 |title='Obsession' Director Curry Barker At SXSW |url=https://deadline.com/2026/03/obsession-director-curry-barker-sxsw-1236754119/ |access-date=March 15, 2026 |website=Deadline Hollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315043518/https://deadline.com/2026/03/obsession-director-curry-barker-sxsw-1236754119/|archive-date=March 15, 2026|url-status=live}}</ref> Фильмнің музыкасын композитор Рок Бервелл жазды, бұл туынды оның толықметражды кинодағы дебюті болды.<ref>{{Cite web |title=Obsession |url=https://waxworkrecords.com/products/obsession |access-date=2026-05-16 |publisher=Waxwork Records |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260516130718/https://waxworkrecords.com/products/obsession|archive-date=May 16, 2026|url-status=live}}</ref> Барлығы 18 тректен тұратын ресми саундтрек альбом фильмнің прокатқа шыққан күні — 2026 жылдың 15 мамырында жарық көрді.<ref>{{Cite web |title='Obsession' Soundtrack Album Details|website=Film Music Reporter|url=https://filmmusicreporter.com/2026/05/14/curry-barker-obsession-soundtrack-album-details/ |access-date=2026-05-16 |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514211913/https://filmmusicreporter.com/2026/05/14/curry-barker-obsession-soundtrack-album-details/|archive-date=May 14, 2026|url-status=live}}</ref> == Сыншылардың пікірі == Сын пікірлерді жинақтайтын әйгілі [[Rotten Tomatoes]] сайтында фильм 225 шолудың негізінде 96% жоғары рейтингке ие болды, ал орташа бағасы 10-нан 8,0 балды құрады. Сыншылардың ортақ байламында: «Баркер түрпідей тиетін оғаш идеяны алып, оны көрерменнің көңілінен шығатындай шебер құбылта білген. Нәтижесінде ол адамның зәресін ұшыратын мазасыз, бірақ сонымен бірге өте күлкілі әрі тартымды туынды шығарған», — деп атап өтілген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/obsession_2025|title=Obsession|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=2026-03-12|accessdate=2026-05-17|lang=en|archive-date=2026-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521062716/https://www.rottentomatoes.com/m/obsession_2025|url-status=live}}</ref> [[Metacritic]] сайтында фильм 33 рецензия негізінде 100-ден 77 балға ие болды, бұл «жалпы алғанда оң бағаланған» деген мәртебеге сәйкес келеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/obsession-2025|title=Obsession|publisher=[[Metacritic]]|date=2026-03-12|accessdate=2026-05-17|lang=en}}</ref> Киносыншылар туындыдағы шиеленісті сахналарды жоғары бағалап, фильмде әзіл мен үрейдің мінсіз үйлесім тапқанын атап өтті. Кинотаспаның кейбір тұстары көрерменге күлкі сыйласа, кейбір сахналары нағыз үрей туғыза алады. Сонымен қатар мамандар кино әлемінде көптен бері айтылып, «жауыр болған тілек орындау тақырыбының» фильмде өте тапқыр әрі жаңаша сипатта зерттелгенін ерекше мақтады. == Дереккөздер == <div style="margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;">{{reflist|2}}</div> {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|37287335}} {{рейтинг-10|8.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Карри Баркер фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Blumhouse Productions фильмдері]] [[Санат:Focus Features фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]] p80vlzg0asu2i0qx7b3g4kwobv5005l Ұлытау облысы колледждері 0 782206 3642709 3615619 2026-08-14T07:58:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642709 wikitext text/x-wiki Ұлытау облысы колледждері<ref>https://findh.org/2477-spisok-kolledzhey-i-uchilishh-v-kazahstane.html?region=karaganda</ref> == Жезқазған қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |КМҚК "Жезқазған жоғары политехникалық колледж" |Байқоңыров 19 |1953 , 1997 |https://zhptk.edu.kz/kz/kolledj/about.html | |2005 жылы Жезқазған политехникалық колледжі. 1997 жылы Жезқазған аграрлық-техникалық колледжі үш оқу орнын: Жезқазған экономика және құрылыс колледжін, Жезқазған тау-кен колледжін және Жезқазған ауыл шаруашылық колледжін біріктіру жолымен құрылған. ЖЖПТК базасы 1953 жылы құрылған Жезқазған құрылыс техникумы болып табылады. |- |КМҚК "Жезқазған гуманитарлық колледж" |Гагарин көшесі, 74 | | | | |- |КМҚК "Жезқазған музыкалық колледж" |Байқоңыров 17 |1977 |https://zmk.mycollege.kz/ |204<ref>https://zmk.mycollege.kz/main/about</ref> | |- |КГКП «Медицинский колледж г. Жезказган» |ул. Тарадая, 8 | | | | |- |"Жезқазған Бизнес және көлік колледжі" ЖМ |Гоголь көшесі, 5 | |https://zhkbit.edu.kz/ | | |- |"Жезқазған қаласының облыстық жоғары медициналық колледжі" ШЖҚ КМҚК |Сейфуллин 12 | |https://medkolledge-jezkazgan.kz/ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251205232152/https://medkolledge-jezkazgan.kz/ru/ |date=2025-12-05 }} | | |- |"Тау-кен металлургия колледжі" КММ |Абай 75 |1955 |https://gmk-zhez.edu.kz/?page_id=63 | |1955 жылы ТУ-13 (техникалық училище 13) 1965 жылы ГПТУ-111 1984 жылдан №9 кәсіптік лицей 2012 жылы ММ «Тау — кен металлургиялық колледжі» КММ |- |"Жезқазған технология және сервис колледжі" КММ |Абай 148 |1955 |https://zhkts.edu.kz/ru/ | |1955 жылы №6 техникалық училище 1957 жылы оқу орны СУ-6 1964 жылы Жезқазған қаласының №36 қалалық кәсіптік-техникалық училищесі (ГПТУ) 1984 жылғы №36 ҚКТУ атауы №36 ОКТУ 1996 жылғы №36 ОКТУ мен №15 ОКТУ біріктіріліп, №6 кәсіптік-техникалық мектеп (КТМ) құрылды. 2000 жылғы №6 кәсіптік-техникалық мектеп (КТМ) №6 кәсіптік мектеп (КМ) болып қайта аталды. 2009 жылғы «Жезқазған қаласының №6 кәсіптік лицейі» мемлекеттік мекемесі болып өзгертілді.<ref>https://zhkts.edu.kz/kz/kolledzh/</ref> |- |"Түзеу мекемесі жанындағы №1 колледж" КММ |Өнеркәсіптік аймақ 147 | | | | |- | "Жезқазған индустриалдық-гуманитарлық колледжі" ЖМ |Байқоңыров, 123, ҚК №1 |2003<ref>https://zhigk.edu.kz/ru/o-nas/istoriya-kolledzha.html</ref> |https://zhigk.edu.kz/ru/ | | |- | | | | | | |- | colspan="6" |Жабылғандар |- | | | | | | |} == Сәтпаев қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |"Сәтбаев индустриалдық колледж" КММ |Құсайынова 23 А |1941 |https://sik.mycollege.kz/main/about |250 |1941 на базе Карсакпайского медеплавильного завода было открыто ФЗУ. В 1995 году на базе СПТУ-8 произошло объединение СПТУ-16 и СПТУ-8.<ref>https://sik.mycollege.kz/main/about</ref> |- |Колледж «ЖМ Денсаулық» |Сәтбаев даңғылы 101А |2012 |https://smedcollege.kz/?id=1&idkey=94#ModalWindow | | |- |"Қазақмыс" корпорациясының технологиялық колледжі" ЖМ |Абай 1 | |https://tkksatpaev.edu.kz/ |548 | |- | colspan="6" |Жабылғандар |} == Басқа == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |"Қаражал тау-кен техникалық колледжі" КММ |қ.Қаражал, Абай 8 |1967 | |105<ref>https://kgtk.mycollege.kz/main/about</ref> |городское профессионально- техническое училище |- |«Ғалым Жарылғапов атындағы аграрлық колледжі» КММ |Жаңаарқа ауданы, Жаңаарқа кенті Жаңаарқа, Б.Күжікенова 1 |1960 |https://janaarkacollege.edu.kz/ru/ | |1960 жылы №178 Ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі 1973 жылы №12 кәсіптік-техникалық училище 1996 жылы № 12 кәсіптік-техникалық мектеп 2010 жылы №12 кәсіптік лицей<ref>https://janaarkacollege.edu.kz/o-nas-4/biz-turaly/kolledzh-turaly-zhalpy-akparat?format=html</ref> |- |"Қарсақпай агротехникалық колледж" КММ |Ұлытау ауданы, б.Қарсақпай, Сәтбаев 3 |1961<ref>https://kagk.mycollege.kz/main/about</ref> | |114 | |- | colspan="6" |Жабылғандар |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Ұлытау облысы колледждері]] 2odc7ocvbgkl39cm6f5vxbakx5flat9 Хабаровск 0 783894 3642519 3637563 2026-08-13T14:03:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642519 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Хабаровск |шынайы атауы = {{lang-ru|Хабаровск}} |сурет = Уссурийский бульвар.jpg |сурет атауы = Уссури бульвары |елтаңба = Coat of arms of Khabarovsk.svg |ту = Flag of Khabarovsk.svg |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=135 |lon_min=4 |lon_sec=0 |елдің картасы = Ресей |аймағы = Хабаровск өлкесі |аудан түрі = Қалалық округ |ауданы = Хабаровск қалалық округі |ішкі бөлінісі = 5 аудан |басшының түрi = Мэр |басшысы = Сергей Кравчук |құрылған уақыты = [[1858 жыл]] |алғашқы дерек = Хабаровка әскери бекеті |қала статусы = [[1880 жыл]] |жер аумағы = 389 |орталығының биiктігі = 72 |климаты = қоңыржай муссондық |тұрғыны = 615600 |санақ жылы = 2025 |этнохороним = хабаровскілік |уақыт белдеуі = +10 |телефон коды = 4212 |пошта индекстері = 680000—680150 |автомобиль коды = 27 |ортаққордағы санаты = Khabarovsk |сайты = https://khv27.ru/ |сайт тілі = ru }} '''Хабаровск''' ({{lang-ru|Хабаровск}}; 1893 жылға дейін — '''Хабаровка''') — [[Ресей]]дің [[Қиыр Шығыс]]ындағы қала, [[Хабаровск өлкесі]]нің әкімшілік орталығы және Хабаровск қалалық округінің орталығы. Қала [[Амур]] өзенінің оң жағалауында, [[Уссури]] өзенінің Амурға құяр жеріне жақын орналасқан. Ресей мен [[Қытай]] арасындағы мемлекеттік шекара қаладан шамамен 17 км қашықтықта өтеді. Хабаровск — Ресей Қиыр Шығысының ірі әкімшілік, көлік, өнеркәсіптік, ғылыми, білім беру және мәдени орталықтарының бірі. Қала аумағы 389 км². Хабаровск қаласы әкімшілігінің дерегі бойынша, 2025 жылғы 1 қаңтарда қалада 615,6 мың адам тұрған.<ref name="city">{{cite web |url=https://khv27.ru/about/ |title=О городе |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қала [[Сібір темір жолы|Транссібір теміржолы]] бойында орналасқан және Қиыр Шығыстың теміржол, автомобиль, әуе және өзен көлігі тоғысқан маңызды торабы болып саналады. 2012 жылы Хабаровскке «[[Әскери даңқ қаласы]]» құрметті атағы берілді. <ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/36275|title=О присвоении городу Хабаровску почётного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|website=Ресей Президентінің ресми сайты|date=2012-11-03|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> == Атауы == Қала 1858 жылы '''Хабаровка''' деген атпен құрылды. Елді мекенге XVII ғасырдағы орыс жер зерттеушісі [[Ерофей Хабаров]]тың құрметіне атау берілген. 1893 жылы қала атауы Хабаровск болып өзгертілді. Қытайдың тарихи дереккөздерінде бұл жер '''Боли''' немесе '''Боли қаласы''' ({{lang-zh|伯力}}) деген атаумен кездеседі. Қазіргі қытай тіліндегі ресми атауы — '''Хабаровск''' атауының транскрипциясы, {{lang-zh|哈巴罗夫斯克}}. == Географиясы == === Орналасуы === Хабаровск Орта Амур ойпатының оңтүстік бөлігінде, Амур өзенінің биік оң жағалауында орналасқан. Қаланың оңтүстік-батысына қарай Уссури өзені Амурға құяды. Қаланың негізгі бөлігі Амур жағалауынан шығысқа қарай созылып жатыр. Хабаровскіден: * [[Мәскеу]]ге дейінгі теміржол қашықтығы шамамен 8,5 мың км; * [[Владивосток]]қа дейінгі автомобиль қашықтығы шамамен 760 км; * Қытай шекарасына дейінгі ең қысқа қашықтық шамамен 17 км. Қала маңындағы ірі су нысандарына Амур, Уссури және Амур тармақтары жатады. Өзендер қаланың табиғи жағдайына, көлігіне, шаруашылығына және тарихи дамуына үлкен ықпал етті. === Климаты === Хабаровскінің климаты — қысы суық әрі салыстырмалы түрде құрғақ, жазы ыстық және ылғалды болатын [[Қоңыржай муссондық климат|қоңыржай муссондық климат]]. Қыс мезгілінде Азия құрлығының ішкі бөлігінен суық және құрғақ ауа массалары келеді. Жазда Тынық мұхиты жағынан ылғалды муссондық ауа басым болады. Көпжылдық бақылаулар бойынша қаңтардың орташа температурасы шамамен −19,2 °C, шілденің орташа температурасы +21,4 °C, ал жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 696 мм.<ref name="climate">{{cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/31735.htm |title=Климат Хабаровска |website=Погода и климат |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Жауын-шашынның негізгі бөлігі маусымнан қыркүйекке дейін түседі. Жаздың екінші жартысында нөсер жаңбыр, өзендердің тасуы және су басу қаупі болуы мүмкін. == Тарихы == Хабаровск маңындағы Амур бойын ежелден нанай, эвенк және басқа да байырғы халықтар мекендеген. XVII ғасырда бұл өңірге орыс казактары мен жер зерттеушілері келе бастады. 1649—1653 жылдары Ерофей Хабаров басқарған жасақ Амур алабын зерттеді. 1858 жылғы [[Айгун келісімі]]нен кейін Амурдың сол жағалауы Ресей империясының құрамына өтті. Сол жылы Шығыс Сібір генерал-губернаторы [[Николай Муравьёв-Амурский]]дің тапсырмасымен капитан Яков Дьяченко басқарған әскери бөлім Амур жағалауында Хабаровка бекетін құрды.<ref name="history">{{cite web|url=https://khv27.ru/about/|title=Хабаровск: жалпы мәлімет және қала тарихы|website=Хабаровск қаласының ресми сайты|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> 1880 жылы Хабаровкаға қала мәртебесі беріліп, ол Приморье облысының әкімшілік орталығына айналды. 1893 жылы қала Хабаровск деп аталды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Амур бойындағы кеме қатынасының және Уссури теміржолының салынуы қаланың экономикалық маңызын арттырды. 1916 жылы Амур арқылы теміржол көпірі ашылып, Транссібір магистралі толықтай құрлықтық бағытпен жалғасты. Ресейдегі Азамат соғысы кезінде қала бірнеше рет әртүрлі әскери-саяси күштердің бақылауына өтті. 1922 жылы Хабаровск Қиыр Шығыс Республикасының, кейін Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1926 жылы қала Қиыр Шығыс өлкесінің, ал 1938 жылы жаңадан құрылған Хабаровск өлкесінің орталығы болды. Кеңес дәуірінде машина жасау, кеме жасау, мұнай өңдеу, энергетика, құрылыс материалдары және тамақ өнеркәсібі дамыды. Қалада жоғары оқу орындары, ғылыми мекемелер, театрлар мен мұражайлар ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Хабаровск Қиыр Шығыстағы әскери және өнеркәсіптік орталықтардың бірі болды. 1949 жылғы желтоқсанда қалада жапон [[Квантун армиясы]]ның биологиялық қару әзірлеуге қатысқан әскери қызметшілеріне қатысты [[Хабаровск сот процесі]] өтті. XX ғасырдың екінші жартысында Хабаровскінің тұрғын үй аудандары кеңейіп, жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар, оқу орындары, спорт және мәдениет нысандары салынды. 2013 жылы Амур алабындағы ірі су тасқыны кезінде қаланың жағалау аудандарына қауіп төнді, алайда салынған уақытша бөгеттер қаланың негізгі бөлігін судан қорғады. == Әкімшілік бөлінісі және басқару жүйесі == Хабаровск өлкелік маңызы бар қала болып табылады және жеке муниципалдық құрылым — '''Хабаровск қалалық округін''' құрайды. Қаланың жергілікті өзін-өзі басқару органдарына қала думасы мен қала әкімшілігі жатады. Атқарушы билікті Хабаровск қаласының мэрі басқарады.<ref>{{cite web |url=https://khv27.ru/about/statute/ |title=Устав городского округа «Город Хабаровск» |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қала бес әкімшілік ауданға бөлінеді: {| class="wikitable" ! Аудан ! Қаладағы орналасуы мен сипаты |- | '''Орталық ауданы''' | Әкімшілік, іскерлік және тарихи орталық. Мұнда негізгі мемлекеттік мекемелер, алаңдар, театрлар мен сауда нысандары орналасқан. |- | '''Киров ауданы''' | Қаланың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Амур жағалауын, тұрғын аудандарды және бірқатар оқу орындарын қамтиды. |- | '''Краснофлот ауданы''' | Қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Тұрғын, әскери және өнеркәсіптік аумақтарды қамтиды. |- | '''Теміржол ауданы''' | Мұнда теміржол вокзалы, көлік-логистика нысандары, өндірістік және тұрғын аудандар орналасқан. |- | '''Индустриялық аудан''' | Қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ірі тұрғын массивтер, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен сауда орталықтары шоғырланған. |} == Халқы == 2025 жылғы 1 қаңтардағы муниципалдық есеп бойынша Хабаровскіде 615 600 адам тұрған.<ref name="city"/> Ол Қиыр Шығыс федералдық округіндегі халқы ең көп қалалардың қатарына кіреді. Қала халқының басым бөлігін орыстар құрайды. Сонымен бірге Хабаровскіде украиндар, татарлар, корейлер, нанайлар, эвенктер, еврейлер, армяндар, әзербайжандар, қытайлар және басқа да этностар тұрады. Қалада әртүрлі ұлттық-мәдени бірлестіктер мен діни қауымдар жұмыс істейді. == Экономикасы == Хабаровск — Хабаровск өлкесінің іскерлік, қаржы, сауда және қызмет көрсету орталығы. Қала экономикасында көлік пен логистика, көтерме және бөлшек сауда, мемлекеттік басқару, құрылыс, энергетика, машина жасау, мұнай өңдеу, фармацевтика, тамақ өнеркәсібі және байланыс салалары маңызды орын алады. === Өнеркәсібі === Қаланың жетекші өнеркәсіп салаларына мұнай өңдеу, энергетикалық машина жасау, кеме жасау және жөндеу, металл өңдеу, фармацевтика, құрылыс материалдары мен тамақ өнімдерін өндіру жатады. {| class="wikitable sortable" ! Кәсіпорын ! Негізгі қызметі ! Ескертпе |- | '''Хабаровск мұнай өңдеу зауыты''' | Мұнай өңдеу, автомобиль және қазандық отынын өндіру | Қиыр Шығыстағы ірі мұнай өңдеу кәсіпорындарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://www.khab-npz.ru/ |title=Хабаровский нефтеперерабатывающий завод |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Дальэнергомаш»''' | Компрессорлар, газ турбиналары және энергетикалық жабдық өндіру | Қиыр Шығыстағы энергетикалық машина жасау кәсіпорны.<ref>{{cite web|url=https://dalenergomash.ru/|title=Дальэнергомаш|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск кеме жасау зауыты''' | Теңіз және өзен кемелерін жасау, жаңғырту және жөндеу | Әртүрлі мақсаттағы кемелер мен жүзбелі техниканы өндіреді.<ref>{{cite web|url=https://aohsz.com/|title=Хабаровский судостроительный завод|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''«Дальхимфарм»''' | Дәрілік заттар өндіру | 1939 жылдан бері жұмыс істейтін, толық өндірістік циклге ие фармацевтикалық кәсіпорын.<ref>{{cite web|url=https://dalkhimpharm.ru/about/|title=О компании|website=Дальхимфарм|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |- | '''«Амуркабель»''' | Кабель және сым өнімдерін өндіру | Энергетика, көлік және өнеркәсіп салаларына арналған электр-техникалық өнімдер шығарады. |- | '''«Дальмостострой»''' | Көпірлер, жол өткелдері және күрделі көлік құрылыстарын салу | Қиыр Шығыстағы инфрақұрылымдық жобаларға қатысатын құрылыс ұйымы.<ref>{{cite web |url=https://dalmostostroy.ru/ |title=Дальмостострой |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Амур өзен кеме қатынасы компаниясы''' | Жүк және жолаушы тасымалы, порт қызметі | Амур алабындағы су көлігінің негізгі операторларының бірі.<ref>{{cite web|url=https://amurship.ru/|title=Амурское речное пароходство|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> |} Қалада нан-тоқаш, кондитерлік өнімдер, сүт, ет, сусындар және басқа да азық-түлік өнімдерін шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді. Хабаровск Қиыр Шығыстың ірі көтерме сауда және тауар тарату орталықтарының бірі саналады. === Энергетикасы === Қаланы электр және жылу энергиясымен Хабаровск жылу электр орталықтары және Қиыр Шығыс генерациялау компаниясының басқа да нысандары қамтамасыз етеді. Электр желілерінің бір бөлігі Ресейдің Шығыс біріккен энергетикалық жүйесіне кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.dvgk.ru/|title=Дальневосточная генерирующая компания|access-date=2026-07-22|lang=ru}}</ref> == Көлігі == Хабаровск — Қиыр Шығыстағы маңызды мультимодальды көлік торабы. === Теміржол көлігі === Қала арқылы [[Транссібір теміржолы]] өтеді. Негізгі жолаушылар станциясы — '''Хабаровск-1'''. Қаладан Мәскеу, Владивосток, Благовещенск, Комсомольск-на-Амуре және басқа бағыттарға пойыздар қатынайды. Амур өзені арқылы өтетін теміржол және автомобиль көпірі Транссібір магистралінің маңызды бөлігі болып табылады. 1916 жылы салынған алғашқы көпір «Амур кереметі» деген бейресми атпен белгілі болды. Қазіргі көпір кешені XX ғасырдың соңында және XXI ғасырдың басында қайта жаңартылды. === Әуе көлігі === '''Хабаровск халықаралық әуежайы''' қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Әуежай Ресейдің ірі қалаларына және Азия елдерінің бірқатар қалаларына рейстерге қызмет көрсетеді.<ref name="airport">{{cite web |url=https://khv.aero/ |title=Хабаровск халықаралық әуежайы |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Автомобиль жолдары === Хабаровск арқылы немесе қала маңынан: * [[Р-297 «Амур»]] Чита — Хабаровск; * [[А-370 «Уссури»]] Хабаровск — Владивосток; * [[А-376]] Хабаровск — Лидога — Ванино бағытындағы федералдық автомобиль жолдары өтеді. Қала Қиыр Шығыстың елді мекендерімен қалааралық автобус бағыттары арқылы байланысқан. === Өзен көлігі === Амурдағы өзен порты жүк тасымалына, маусымдық жолаушылар және қала маңындағы қатынасқа қызмет етеді. Өзен көлігі Хабаровскіні Амур бойындағы елді мекендермен байланыстырады. === Қоғамдық көлігі === Қалалық қоғамдық көлік жүйесіне автобустар, трамвайлар және троллейбустар кіреді. Маршруттарға муниципалдық және жеке тасымалдаушылар қызмет көрсетеді. Қоғамдық көліктің жұмысын қала әкімдігінің өнеркәсіп, көлік және байланыс басқармасы үйлестіреді.<ref name="transport">{{cite web |url=https://khv27.ru/administration/structural-units/upravlenie-promyshlennosti-transporta-svyazi/transport/ |title=Транспорт |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> == Білім беру және ғылым == Хабаровск Қиыр Шығыстағы маңызды білім беру орталығы болып табылады. Қалада мектепке дейінгі ұйымдар, жалпы білім беретін мектептер, гимназиялар, лицейлер, колледждер, техникумдар, жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелері жұмыс істейді. === Мектептері === Қалалық білім беру жүйесіне бастауыш және орта мектептер, тереңдетіп оқытатын мектептер, гимназиялар, лицейлер, түзету және қосымша білім беру мекемелері кіреді. Муниципалдық мекемелердің ресми тізілімін Хабаровск қаласының білім басқармасы жүргізеді.<ref name="schools">{{cite web |url=https://khv27.ru/administration/structural-units/upravlenie-obrazovaniya/obrazovatelnye-uchrezhdeniya/ |title=Образовательные учреждения |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> Қаладағы белгілі жалпы білім беру ұйымдарының қатарына: * А. В. Таранец атындағы академиялық лицей; * № 3 гимназия; * № 8 гимназия; * Заң лицейі; * «Вектор» лицейі; * Төтенше жағдайлар министрлігі бейініндегі мектеп; * шет тілдерін, жаратылыстану-математикалық және гуманитарлық пәндерді тереңдетіп оқытатын бірқатар мектептер жатады. Мектептерде жалпы білім беру бағдарламаларымен қатар инженерлік, медициналық, педагогикалық, құқықтық, ақпараттық технологиялар және кадет бағыттары бойынша бейіндік сыныптар ашылған.<ref>{{cite web |url=https://khv27.ru/novosti/detail/?ELEMENT_ID=800913 |title=Хабаровск мектептеріндегі бейіндік сыныптарға қабылдау туралы |website=Хабаровск қаласының ресми сайты |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Колледждер мен техникумдар === {| class="wikitable sortable" ! Оқу орны ! Негізгі даярлау бағыттары ! Ресми сайты |- | '''Хабаровск педагогикалық колледжі''' | Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру, дене тәрбиесі, педагогика | [https://www.gouhpk.ru/ gouhpk.ru] |- | '''Хабаровск өнеркәсіптік-экономикалық техникумы''' | Экономика, ақпараттық жүйелер, өнеркәсіптік технологиялар, сервис | [https://khpet27.ru/ khpet27.ru] |- | '''Хабаровск сауда-экономикалық техникумы''' | Сауда, қоғамдық тамақтану, экономика, қонақүй ісі және сервис | [https://htet-khb.ru/ htet-khb.ru] |- | '''Хабаровск автомобиль-жол техникумы''' | Автомобиль көлігі, жол құрылысы және техникаға қызмет көрсету | [https://www.khamk.ru/ khamk.ru] |- | '''Хабаровск мемлекеттік медицина колледжі''' | Мейіргер ісі, емдеу ісі, зертханалық диагностика және фармация | [https://hgmk.ru/about/ hgmk.ru] |- | '''Хабаровск өлкелік өнер колледжі''' | Музыка, бейнелеу өнері және мәдени-ағарту қызметі | [https://hkki.ru/ hkki.ru] |- | '''Салалық технологиялар және сервис колледжі''' | Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, сервис және жұмысшы мамандықтары | [https://hkotso.ru/ hkotso.ru] |} === Жоғары оқу орындары === {| class="wikitable sortable" ! Жоғары оқу орны ! Бағыты мен ерекшелігі |- | '''М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті''' | Инженерия, ақпараттық технологиялар, сәулет, құрылыс, экономика, құқық, педагогика және гуманитарлық ғылымдар. Тарихы 1958 жылы құрылған Хабаровск автомобиль-жол институтынан басталады. 2026 жылғы шілдеде университетке оның тұңғыш ректоры Михаил Даниловскийдің есімі берілді.<ref>{{cite web |url=https://pnu.edu.ru/ |title=М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік қатынас жолдары университеті''' | Теміржол көлігі, көлік құрылысы, энергетика, логистика, экономика және ақпараттық жүйелер. 1937 жылы құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.mintrans.gov.ru/ministry/transport-education/list-institutions/108 |title=Дальневосточный государственный университет путей сообщения |website=Ресей Көлік министрлігі |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік медицина университеті''' | Дәрігерлерді, фармацевтерді және басқа да медицина мамандарын даярлайды. Қиыр Шығыстағы алғашқы медициналық жоғары оқу орындарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://www.fesmu.ru/ |title=Дальневосточный государственный медицинский университет |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск мемлекеттік мәдениет институты''' | Мәдениет, кітапхана ісі, музыка, хореография, режиссура және әлеуметтік-мәдени қызмет салалары бойынша мамандар даярлайды. 1968 жылы құрылған.<ref>{{cite web |url=https://www.hgiik.ru/ |title=Хабаровский государственный институт культуры |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік дене шынықтыру академиясы''' | Дене тәрбиесі, спорт, жаттықтырушылық, спорттық медицина және бейімделген дене шынықтыру салалары бойынша мамандар даярлайды.<ref>{{cite web |url=https://www.sportivniydalniy.ru/ |title=Дальневосточная государственная академия физической культуры |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясының Қиыр Шығыс институты''' | Мемлекеттік және муниципалдық басқару, экономика, менеджмент және құқық салалары бойынша мамандар даярлайды. |- | '''Ресей ІІМ Қиыр Шығыс заң институты''' | Ішкі істер органдарына арналған заңгерлер мен құқық қорғау саласының мамандарын даярлайды. |- | '''Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің Хабаровск шекара институты''' | Шекара қызметіне арналған офицерлер мен басқа да мамандарды даярлайды. |} Қалада сонымен қатар бірнеше мемлекеттік және жекеменшік жоғары оқу орындарының филиалдары, қосымша кәсіптік білім беру орталықтары және Хабаровск діни семинариясы жұмыс істейді. === Ғылымы мен кітапханалары === Хабаровскіде Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыс бөлімшесіне қарасты ғылыми ұйымдар, қолданбалы зерттеу орталықтары және салалық институттар орналасқан. Зерттеулер экономика, экология, су және орман ресурстары, геология, медицина, биология және Қиыр Шығыс халықтарының тарихы бағыттары бойынша жүргізіледі. '''Қиыр Шығыс мемлекеттік ғылыми кітапханасы''' — өңірдегі ең ірі әмбебап ғылыми кітапханалардың бірі. Оның қорында кітаптар, мерзімді басылымдар, сирек басылымдар, карталар, өлкетану материалдары және электрондық ресурстар сақталады.<ref>{{cite web |url=https://www.fessl.ru/ |title=Дальневосточная государственная научная библиотека |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> == Мәдениеті == Хабаровск — Қиыр Шығыстың ірі мәдени орталығы. Қалада мұражайлар, театрлар, концерттік ұйымдар, кітапханалар, көркем галереялар, шығармашылық бірлестіктер және мәдениет үйлері жұмыс істейді. === Мұражайлары === {| class="wikitable sortable" ! Мұражай ! Сипаттамасы |- | '''Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайы''' | Өлкенің табиғаты, археологиясы, этнографиясы, тарихы және байырғы халықтарының мәдениеті туралы қорлар сақталатын ірі өлкетану мұражайы. Мұражай құрамына археология бөлімшесі мен «Амур жартасы» нысанындағы көрмелер де кіреді.<ref>{{cite web |url=https://hkm.ru/ |title=Хабаровский краевой музей имени Н. И. Гродекова |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс көркемөнер мұражайы''' | Орыс, Батыс Еуропа және Қиыр Шығыс өнерінің туындыларын сақтайды. Мұражай 1931 жылы ашылған. Оның алғашқы қорларына Эрмитаждан, Орыс мұражайынан және Третьяков галереясынан берілген шығармалар кірді.<ref>{{cite web |url=https://artmuseum27.ru/ |title=Дальневосточный художественный музей |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Хабаровск қаласының тарихы мұражайы''' | Қаланың 1858 жылдан қазіргі кезеңге дейінгі тарихын, тұрғындарының тұрмысын, өнеркәсібі мен қоғамдық өмірін таныстырады.<ref>{{cite web |url=https://museumkhv.ru/ |title=Музей истории города Хабаровска |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Амур көпірінің тарихы мұражайы''' | Транссібір теміржолы мен Амур өзені арқылы салынған көпірдің тарихына арналған ашық аспан астындағы теміржол техникасы кешені. |- | '''Археология мұражайы''' | Амур өңіріндегі ежелгі қоныстардан табылған археологиялық жәдігерлерді көрсетеді. Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайының бөлімшесі. |} === Театрлары мен концерттік ұйымдары === * '''Хабаровск өлкелік драма және комедия театры''' — классикалық және заманауи драматургия туындыларын сахналайтын театр.<ref>{{cite web |url=https://habdrama.ru/ |title=Хабаровский краевой театр драмы |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік музыкалық театры''' — оперетта, мюзикл, музыкалық комедия және концерттік бағдарламалар қоятын ұжым. 2024 жылғы 3 қазанда театрдың негізгі ғимараты ірі өрт салдарынан қатты қирады. Театр ұжымы қызметін тоқтатпай, қаланың басқа сахналарында спектакльдер көрсетіп, гастрольдік жұмысын жалғастырды.<ref name="musical">{{cite web |url=https://hkmt.ru/teatr/ |title=Хабаровский краевой академический музыкальный театр |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/985404 |title=Хабаровск музыкалық театры ғимаратындағы өрт туралы |website=Интерфакс |date=2024-10-03 |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік жас көрермен театры''' — балаларға, жасөспірімдерге және ересектерге арналған қойылымдар ұсынады.<ref>{{cite web |url=https://tuz-xa.ru/ |title=Хабаровский краевой театр юного зрителя |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''Хабаровск өлкелік қуыршақ театры''' — балаларға арналған қуыршақ және драмалық қойылымдар көрсетеді. * '''«Триада» пантомима театры''' — пантомима, пластикалық драма және клоунада жанрларында жұмыс істейтін муниципалдық театр. * '''Хабаровск өлкелік филармониясы''' — симфониялық, камералық, халықтық және эстрадалық концерттер өткізетін негізгі концерттік ұйым. === Мерекелері мен мәдени шаралары === Қала күні мамырдың соңғы демалыс күндерінде аталып өтеді. Мерекелік бағдарламаға концерттер, көрмелер, спорттық жарыстар, шеру және қоғамдық шаралар кіреді. Хабаровскіде сондай-ақ халықаралық және өңіраралық музыка, театр, кино, би және бейнелеу өнері фестивальдері өткізіледі. == Бұқаралық ақпарат құралдары == Хабаровск — Қиыр Шығыстағы маңызды ақпараттық орталық. Қалада өлкелік және муниципалдық газеттер, телерадиокомпаниялар, ақпарат агенттіктері мен интернет-басылымдар жұмыс істейді. === Баспасөзі және интернет-басылымдары === {| class="wikitable sortable" ! Басылым ! Түрі ! Ресми сайты |- | '''«Хабаровские вести»''' | Қалалық муниципалдық газет және интернет-басылым; Хабаровск әкімшілігінің, қалалық шаруашылықтың және қоғамдық өмірдің жаңалықтарын жариялайды. | [https://khab-vesti.ru/ khab-vesti.ru] |- | '''«Тихоокеанская звезда»''' | Хабаровск өлкесінің қоғамдық-саяси газеті. | [https://toz.su/ toz.su] |- | '''«Приамурские ведомости»''' | Өлкелік қоғамдық-саяси және ақпараттық басылым. | [https://priamurka.ru/ priamurka.ru] |- | '''«Хабаровский край сегодня»''' | Өңірлік жаңалықтар мен сараптамалық материалдар жариялайтын интернет-басылым. | [https://todaykhv.ru/ todaykhv.ru] |- | '''DVHAB / DVNovosti''' | Хабаровск пен Қиыр Шығыс жаңалықтарын жариялайтын қалалық ақпараттық портал. | [https://www.dvnovosti.ru/ dvnovosti.ru] |- | '''«Губерния»''' | Теледидар, радио, жаңалықтар және интернет-жобаларды біріктіретін өңірлік медиапортал. | [https://gubernia.com/ gubernia.com] |- | '''«Московский комсомолец в Хабаровске»''' | Федералдық басылымның өңірлік редакциясы. | [https://hab.mk.ru/ hab.mk.ru] |} === Теледидары === Қалада федералдық цифрлық мультиплекстердің телеарналары және жергілікті телебағдарламалар таратылады. Негізгі жергілікті және өңірлік телерадиоұйымдар: * '''«Дальневосточная» мемлекеттік телерадиокомпаниясы''' — Бүкілресейлік мемлекеттік телерадио компаниясының Хабаровск өлкесіндегі филиалы. «Россия 1» және «Россия 24» арналарында өңірлік бағдарламалар, сондай-ақ «Радио России», «Маяк» және «Вести FM» эфирлерінде хабарлар әзірлейді.<ref>{{cite web |url=https://vestidv.ru/ |title=ГТРК «Дальневосточная» |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''«Губерния»''' — Хабаровск өлкесінің жаңалықтары, қоғамдық-саяси, мәдени, спорттық және танымдық бағдарламалар тарататын өңірлік медиакомпания.<ref>{{cite web |url=https://gubernia.com/ |title=Губерния |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> * '''«Хабаровск қалалық теледидары»''' — қала жаңалықтары, коммуналдық шаруашылық, білім, мәдениет және әлеуметтік мәселелер туралы бағдарламалар шығаратын муниципалдық арна және интернет-редакция.<ref>{{cite web |url=https://khabarovsktv.ru/ |title=Хабаровское городское телевидение |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> === Радиостанциялары === Хабаровскіде федералдық желілік және жергілікті FM радиостанциялар таратылады. Төмендегі жиіліктер 2026 жылғы шілдедегі ашық радиокаталог мәліметтері бойынша берілген; таратушы ұйымдардың техникалық шешімдеріне байланысты жиіліктер мен атаулар өзгеруі мүмкін.<ref name="radio">{{cite web |url=https://online-red.com/radio/city/khabarovsk.html |title=Радиостанции Хабаровска |website=Online Radio |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Жиілік, МГц ! Радиостанция ! Сипаты |- | 87,9 | '''«Ретро FM»''' | Ресей және шетел эстрадасының бұрынғы жылдардағы музыкасы |- | 88,3 | '''«Комсомольская правда» радиосы''' | Ақпараттық-сараптамалық хабарлар |- | 88,7 | '''«Авторадио»''' | Музыка, жол қозғалысы және автомобиль тақырыбындағы ақпарат |- | 89,6 | '''«Русское радио»''' | Орыс тіліндегі эстрадалық музыка |- | 90,6 | '''«Маяк»''' | Ақпараттық және әңгіме форматындағы федералдық радио |- | 91,0 | '''NRJ / Energy''' | Заманауи танымал музыка |- | 91,4 | '''«Радио России»''' | Жалпыұлттық ақпараттық және қоғамдық хабар тарату |- | 101,8 | '''«Радио хорошего настроения»''' | Жергілікті музыкалық-ойын-сауық радиосы |- | 102,7 | '''Mix FM''' | Жергілікті музыкалық радио |- | 103,3 | '''Comedy Radio''' | Әзіл-сықақ және ойын-сауық бағдарламалары |- | 103,7 | '''«Восток России»''' | Қиыр Шығысқа бағытталған өңірлік ақпараттық радио |- | 104,3 | '''«Дорожное радио»''' | Музыка және жол қозғалысы туралы ақпарат |- | 104,8 | '''«Вести FM»''' | Тәулік бойы хабар тарататын ақпараттық радио |- | 105,6 | '''«Европа Плюс»''' | Танымал музыка |- | 106,8 | '''«Новое радио»''' | Қазіргі орыс тіліндегі музыка |- | 107,5 | '''Studio 21''' | Хип-хоп және жастар музыкасы |} == Спорты == Хабаровскіде шайбалы хоккей, допты хоккей, футбол, волейбол, баскетбол, жеңіл атлетика, жүзу, жекпе-жек және қысқы спорт түрлері дамыған. Қаланың белгілі кәсіби спорт клубтары: * '''«Амур»''' — шайбалы хоккей клубы; * '''«СКА-Хабаровск»''' — футбол клубы; * '''«СКА-Нефтяник»''' — допты хоккей клубы. === Негізгі спорт нысандары === {| class="wikitable sortable" ! Нысан ! Мақсаты |- | '''В. И. Ленин атындағы стадион''' | Футбол, жеңіл атлетика және бұқаралық спорт жарыстары өткізілетін көпсалалы спорт кешені; «СКА-Хабаровск» клубының негізгі алаңдарының бірі.<ref>{{cite web |url=https://fcska.ru/stadion/ |title=Стадион имени В. И. Ленина |website=СКА-Хабаровск |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Платинум Арена»''' | Шайбалы хоккей матчтары, концерттер, көрмелер және ірі бұқаралық іс-шаралар өткізілетін жабық кешен. 2003 жылы ашылған.<ref>{{cite web |url=https://platinumarena.ru/ |title=Платинум Арена |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''«Ерофей» аренасы''' | Допты хоккей, коньки спорты, турнирлер және мәдени-көпшілік іс-шаралар өткізуге арналған жабық арена.<ref>{{cite web |url=https://erofey-arena.ru/ |title=Арена «Ерофей» |access-date=2026-07-22 |lang=ru}}</ref> |- | '''Қиыр Шығыс мемлекеттік дене шынықтыру академиясының спорт кешендері''' | Оқу-жаттығу сабақтарын, студенттік және кәсіби спорт жарыстарын өткізуге арналған спорт нысандары. |} == Сәулеті және көрікті жерлері == Хабаровскінің тарихи орталығында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған кірпіш ғимараттар, кеңестік сәулет нысандары және қазіргі құрылыстар қатар орналасқан. Негізгі көрікті жерлері: * '''Амур жағалауы''' — серуендеу орындары, саябақтар және өзен көріністері бар қаланың негізгі демалыс аймағы; * '''Амур жартасы''' — қаланың тарихи рәміздерінің бірі және Амур өзеніне қарайтын бақылау алаңы; * '''Адмирал Невельской жағалауы'''; * '''Муравьёв-Амурский көшесі''' — қаланың тарихи орталығындағы негізгі көше; * '''Ленин алаңы''' — Ресейдегі көлемі үлкен қалалық алаңдардың бірі; * '''Комсомол алаңы''' және '''Успен соборы'''; * '''Спас-Преображение соборы'''; * '''Даңқ алаңы''' және мемориалдық кешен; * '''Муравьёв-Амурский ескерткіші'''; * '''Ерофей Хабаров ескерткіші'''; * '''Амур арқылы өтетін Хабаровск көпірі'''; * '''Динамо саябағы''' және қалалық тоғандар; * '''С. Н. Хабаров атындағы дендрарий'''; * '''Хабаровск өлкелік саябағы мен Амур жағалауындағы мәдени-демалыс аумақтары'''. Хабаровскінің көрінісі Ресейдің 5000 рубльдік банкнотында бейнеленген: оның бет жағында Муравьёв-Амурский ескерткіші мен Амур жағалауы, сырт жағында Амур көпірі көрсетілген. == Діні == Қалада Орыс православ шіркеуінің Хабаровск епархиясы орналасқан. Негізгі православ ғибадатханаларына Спас-Преображение соборы, Успен соборы және Әулие Иннокентий Иркутский шіркеуі жатады. Сонымен қатар Хабаровскіде ислам, иудаизм, буддизм, католицизм және протестанттық бағыттағы діни қауымдар жұмыс істейді. Қалада мешіт, синагога және түрлі христиан шіркеулері бар. == Халықаралық байланыстары == Хабаровск Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қалалармен экономикалық, мәдени, білім беру және гуманитарлық байланыстарды дамытады. Қаланың бауырлас және әріптес қалалары арасында Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея және басқа мемлекеттердің қалалары бар. Қалада халықаралық көрмелер, кәсіпкерлік кездесулер, ғылыми конференциялар, мәдени фестивальдер мен жастар алмасу бағдарламалары өткізіледі. Хабаровскінің Қытай шекарасына жақын орналасуы трансшекаралық сауда мен туризмнің дамуына жағдай жасайды. == Белгілі тұлғалары == Хабаровскіде туған немесе қала өмірімен байланысты адамдар арасында әскери қызметкерлер, ғалымдар, жазушылар, музыканттар, театр және кино қайраткерлері, спортшылар бар. Олардың қатарында: * [[Евгений Дикопольцев]] — Кеңес Одағының Батыры; * [[Юрий Шевчук]] — музыкант, балалық және жастық шағының бір бөлігін Хабаровскіде өткізген; * [[Александра Ивановская]] — «Ресей аруы — 2005» байқауының жеңімпазы; * [[Александр Могильный]] — хоккейші, Хабаровскіде туған; * [[Иван Скобрев]] — конькимен жүгіруші, Олимпиада жүлдегері; * [[Ефим Звеняцкий]] — театр режиссері, Хабаровск өлкелік драма театрының көркемдік жетекшісі; * Қиыр Шығысты зерттеген ғалымдар мен өлкетанушылар [[Владимир Арсеньев]] және [[Всеволод Сысоев]]тің қызметі қаламен байланысты. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Хабаровск өлкесі]] * [[Амур]] * [[Қиыр Шығыс]] * [[Транссібір теміржолы]] * [[Хабаровск көпірі]] * [[Хабаровск сот процесі]] * [[Хабаровск әуежайы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://khv27.ru/ Хабаровск қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010091801/https://khv27.ru/ |date=2021-10-10 }} {{ref-ru}} * [https://www.khabkrai.ru/ Хабаровск өлкесі үкіметінің ресми сайты] {{ref-ru}} * [https://khv27.ru/about/ Қала туралы ресми мәлімет] {{ref-ru}} * [https://khab-vesti.ru/ «Хабаровские вести» қалалық басылымы] {{ref-ru}} * [https://khabarovsktv.ru/ Хабаровск қалалық теледидары] {{ref-ru}} * [https://gubernia.com/ «Губерния» медиапорталы] {{ref-ru}} * [https://khv.aero/ Хабаровск халықаралық әуежайы] {{ref-ru}} * [https://hkm.ru/ Н. И. Гродеков атындағы Хабаровск өлкелік мұражайы] {{ref-ru}} * [https://artmuseum27.ru/ Қиыр Шығыс көркемөнер мұражайы] {{ref-ru}} * [https://pnu.edu.ru/ М. П. Даниловский атындағы Тынық мұхиты мемлекеттік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106133454/http://pnu.edu.ru/ |date=2022-11-06 }} {{ref-ru}} [[Санат:Хабаровск]] [[Санат:Хабаровск өлкесінің қалалары]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Амур бойындағы қалалар]] [[Санат:1858 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Ресейдің әскери даңқ қалалары]] 4domwf04992peuuhw6g5kw7whf6p5ms Қатысушы талқылауы:Roopeank 3 784236 3642508 3636735 2026-08-13T13:00:49Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:Lasse Keskinen]] 3642508 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Lasse Keskinen]] ezd0bx0gcq6gwbqqv1cbsu9243mpx4s Commonwealth Bank of Australia 0 784507 3642780 3638897 2026-08-14T10:01:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642780 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Commonwealth Bank of Australia |логотипі = |суреті = Tumbalong Park DSC08472 (cropped).jpg |сурет атауы = [[Сидней]] қаласындағы Commonwealth Bank Place штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{ASX|CBA}}<br>[[S&P/ASX 200]] |қызметі = [[Австралия]], [[Қытай]], [[Еуропалық Одақ]], [[Гонконг]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Лондон]], [[Жаңа Зеландия]], [[Нью-Йорк]], [[Сингапур]] |құрылды = {{plainlist| * [[22 желтоқсан]] [[1911 жыл|1911]] (мемлекеттік банк) * [[12 қыркүйек]] [[1991 жыл|1991]] (қоғамдық компания) }} |құрушы = |орналасуы = Commonwealth Bank Place South, 11 Harbour Street, [[Сидней]], [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], [[Австралия]] |басты адамдары = [[Matt Comyn|Мэтт Комин]] <small>(бас атқарушы директор)</small> |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банк ісі * тауарлар * кредиттік карталар * акциялармен сауда * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |меншікті капиталы = AUD 73,08 млрд <small>(2024)</small> |айналым = 23,926 млрд (аустралия доллары)<br><small>$17,7 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/results/fy20/cba-2020-annual-report.pdf|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2021-07-11|lang=en|archive-date=2021-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324090122/https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/results/fy20/cba-2020-annual-report.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = $21,17 млрд <small>(2024)</small> |таза табысы = $9,8 млрд <small>(2024)</small> |активтер = AUD 1,254 трлн <small>(2024)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = 53 000+ <small>(2024)</small> |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[ASB Bank]] * [[Bankwest]] * [[Colonial First State]] * CommInsure * [[Commonwealth Securities]] * [[Sovereign Limited]] }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = {{plainlist| * Business Banking * Institutional Banking and Markets * Retail Banking Services }} |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{URL|commbank.com.au}} |Ортаққор = }} '''Commonwealth Bank of Australia''' ({{IPA|[ˈkɔmənwelθ bæŋk əv ɔːsˈtreɪljə]}}; «'''Аустралия Достастығы банкі'''») — [[Аустралия]], [[Жаңа Зеландия]], [[Фиджи]], Азия елдері, [[АҚШ]] және [[Ұлыбритания]] аумағында қызметін жүзеге асыратын Аустралияның ең ірі [[қаржылық конгломерат]]ы.<ref name="bbc">{{cite web|title=Australia's biggest bank posts record results|url=http://www.bbc.com/news/business-33874215|date=2015-08-12|publisher=[[BBC]]|access-date=2016-02-29|lang=en|archive-date=2016-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525153256/http://www.bbc.com/news/business-33874215|url-status=live}}</ref> Ол [[National Australia Bank]], [[Australia and New Zealand Banking Group]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның «үлкен төрттігіне» кіреді. 2016 жылғы жағдай бойынша [[Аустралия қор биржасы]]ндағы ең ірі компания болып табылады.<ref>{{cite web|title=ASX 200 List|url=http://www.asx200list.com/|publisher=ASX 200 List of Companies|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420210603/https://www.asx200list.com/|url-status=live}}</ref> == Тарихы == 1911 жылғы қазанда [[Аустралия лейбористік партиясы|лейбористік]] [[Эндрю Фишер]] үкіметі банктік қызметтің барлық түрлерін жүзеге асыратын, соның ішінде жинақ банкі қызметін атқаратын Commonwealth Bank (Достастық банкі) құру туралы заң жобасын енгізді. Банкті жеті жыл мерзімге тағайындалатын бір ғана басқарушы басқаруы тиіс болды, ал капиталы [[облигация]]лар шығару арқылы жиналуы көзделді. Заң жобасы 1911 жылғы 22 желтоқсанда қабылданды, ал алғашқы бөлімше 1912 жылғы 15 шілдеде [[Мельбурн]]де ашылды. Сондай-ақ Австралия поштасымен жасалған келісімге сәйкес банк қызметтерін пошта бөлімшелері арқылы да көрсетті. 1912 жылы ол [[Тасмания]]ның Жинақ банкімен бірікті, ал 1913 жылға қарай Аустралияның барлық алты штатында бөлімшелері болды. 1914 жылдан бастап банк кәсіпорындарды, сауданы, сондай-ақ үкіметтің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысуын қаржыландыра бастады. 1916 жылы бас кеңсесі [[Сидней]]ге көшірілді.<ref name="RBA">{{cite web|title=A Brief History|url=http://www.rba.gov.au/about-rba/history/|date=2016|publisher=Reserve Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222126/http://www.rba.gov.au/about-rba/history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The beginnings (Early 19th century)|url=https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/the-beginnings.html|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072245/https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/the-beginnings.html|url-status=live}}</ref> 1920 жылы Commonwealth Bank қазынашылықтан банкноттарды шығару функциясын қабылдап алды. Сол жылы [[Квинсленд]]тің Жинақ банкін өз құрамына қосты.<ref>{{cite web|title=Foundation (1912 – 1920)|url=https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/foundation.html|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307071015/https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/foundation.html|url-status=live}}</ref> 1924 жылы Достастық банкі туралы заңға түзетулер енгізілді. Соған сәйкес банкті бұдан былай басқарушы емес, басқарушыдан, қаржы министрінен және қаржы магнаттарынан тұратын директорлар кеңесі (директорат) басқаратын болды.<ref name="QS">{{cite web|title=The Story of the Commonwealth Bank|url=http://www.queenofthesouth.net/uploads/3/0/7/4/3074667/the_story_of_the_commonwealth_bank.pdf|publisher=Queen of the South|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2012-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121030930/http://www.queenofthesouth.net/uploads/3/0/7/4/3074667/the_story_of_the_commonwealth_bank.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="RA">{{cite web|title=History of the Commonwealth Bank|url=http://www.restoreaustralia.org.au/history-of-the-commonwealth-bank/|date=2016|publisher=RestoreAustralia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302171321/http://www.restoreaustralia.org.au/history-of-the-commonwealth-bank/|archive-date=2016-03-02|url-status=dead}}</ref> 1931 жылы Commonwealth Bank құрамына [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] пен [[Батыс Аустралия]]ның мемлекеттік жинақ банктері қосылды. 1945 жылы банк орталық банктің барлық дерлік функцияларын алды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ол экономиканың қарқынды дамуына ықпал етіп, сондай-ақ Аустралияға [[иммиграция]] бағдарламаларын қолдады.<ref>{{cite web|title=Development as a central bank (1920 – 1960)|url=https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/development.html|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307080154/https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/development.html|url-status=live}}</ref> 1958–1959 жылдары Commonwealth Bank-тің орталық банк пен коммерциялық банктің функцияларын қатар атқаруына байланысты туындаған қайшылықтардың салдарынан банк екіге бөлінді. Орталық банктің функциялары [[Аустралияның резервтік банкі]]не берілді, ал коммерциялық операцияларды Commonwealth Banking Corporation (CBC, Достастықтың банктік корпорациясы) жүзеге асыра бастады. Оның құрамына Commonwealth Trading Bank of Australia (CTB, Достастықтың сауда банкі), Commonwealth Savings Bank of Australia (CSB, Достастықтың жинақ банкі) және 1960 жылы құрылған Commonwealth Development Bank (CDB, Достастықтың даму банкі) кірді. Commonwealth Development Bank 1974 жылы CBFC қаржы компаниясын құрды, сондай-ақ Аустралиядағы алғашқы [[несиелік карта]] — Bankcard-ты шығарды. 1988 жылы сақтандыру (Commonwealth Life Ltd) және инвестициялық (Commonwealth Management Services Ltd.) еншілес компаниялары құрылды.<ref>{{cite web|title=Commonwealth Banking Corporation (1960 – 1991)|url=https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/commonwealth-banking-corporation.html|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085742/https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/commonwealth-banking-corporation.html|url-status=live}}</ref> 1991 жылы State Bank of Victoria (Виктория штатының мемлекеттік банкі) сатып алынды. Сол жылы Commonwealth Bank-ті жекешелендіру басталды. 1991 жылы 1,292 млрд АҚШ долларына, 1993 жылы 1,7 млрд АҚШ долларына акциялар сатылды, ал 1996 жылы 5 млрд АҚШ долларына акцияларды орналастыру арқылы жекешелендіру аяқталды. 2000 жылғы маусымда Commonwealth Bank пен Colonial Limited бірікті, сондай-ақ Жаңа Зеландияның ASB Bank банкін сатып алу аяқталды. 2008 жылы британдық [[HBOS]] компаниялар тобынан аустралиялық Bankwest банкі мен St Andrew’s Insurances сақтандыру компаниясы сатып алынды.<ref>{{cite web|title=Privatisation (1991) and subsequent developments|url=https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/privatisation.html|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307082618/https://www.commbank.com.au/about-us/our-company/history/privatisation.html|url-status=live}}</ref> 2018 жылы [[AIA Group|AIA Group Limited]] компаниясына Аустралиядағы (CommInsure Life) және Жаңа Зеландиядағы (Sovereign) сақтандыру бизнесі 3,8 млрд АҚШ долларына сатылды. == Қызметі == Компанияның негізгі бөлімшелері:<ref name="AR2020" /> * '''Бөлшек банк қызметтері''' (''Retail Banking Services'') — жеке тұлғалар мен шағын кәсіпкерлерге көрсетілетін [[Банк операциялары|банктік қызметтер]]; 2019–20 қаржы жылындағы түсімі — 11,2 млрд аустралиялық доллар, активтері — 407 млрд аустралиялық доллар. * '''Кәсіпорындарға банктік қызмет көрсету''' (''Business and Private Banking'') — кәсіпорындарға (оның ішінде ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына), сондай-ақ ауқатты жеке тұлғаларға банктік қызмет көрсету; түсімі — 7,2 млрд аустралиялық доллар, активтері — 197 млрд аустралиялық доллар. * '''Институционалдық банк ісі және нарықтар''' (''Institutional Banking and Markets'') — корпорацияларға, қаржы институттарына және үкіметтерге қызмет көрсету; түсімі — 2,3 млрд аустралиялық доллар, активтері — 171 млрд аустралиялық доллар. * '''Жаңа Зеландия''' (''New Zealand'') — Жаңа Зеландиядағы банктік қызметтер; түсімі — 2,3 млрд аустралиялық доллар, активтері — 99 млрд аустралиялық доллар. * '''Халықаралық қаржылық қызметтер''' (''IFS and Other Divisions'') — Индонезия, Қытай, Үндістан және Вьетнамдағы қаржылық және сақтандыру қызметтері. Сондай-ақ Commonwealth Bank корпоративтік орталығын қамтиды; түсімі — 0,6 млрд аустралиялық доллар, активтері — 138 млрд аустралиялық доллар. Банк 967 бөлімше мен 3 542 банкоматтан тұратын желі арқылы 16,1 млн клиентке қызмет көрсетеді. Онда 41 778 қызметкер жұмыс істейді, олардың 40 500-і Аустралияда еңбек етеді. 2019–2020 қаржы жылында 23,9 млрд аустралиялық доллар көлеміндегі түсімнің құрылымында 18,6 млрд аустралиялық доллар таза пайыздық табысқа, 5 млрд аустралиялық доллар банктік қызметтен түсетін өзге де табыстарға, 173 млн аустралиялық доллар қорларды басқарудан түскен табысқа және 141 млн аустралиялық доллар сақтандыру қызметтерінен түскен таза табысқа тиесілі болды. Активтер құрылымында негізгі үлесті берілген несиелер құрады (1 трлн аустралиялық доллар активтің 772 млрд аустралиялық доллары), ал міндеттемелер құрылымында қабылданған депозиттер 702 млрд аустралиялық долларды құрады. Қызметінің негізгі өңірі — Аустралия, оған түсімнің 85%-ы және активтердің 93%-ы тиесілі. Commonwealth Bank of Australia-ның Жаңа Зеландияда ([[Окленд (Жаңа Зеландия)|Окленд]]), [[Оңтүстік Африка Республикасы]]нда ([[Йоханнесбург]]), [[АҚШ]]-та ([[Нью-Йорк]]), [[ҚХР]]-да ([[Бейжің]], [[Шанхай]], [[Шэньчжэнь]]), [[Гонконг]]те, [[Үндістан]]да ([[Мумбай]]), [[Индонезия]]да ([[Джакарта]]), [[Жапония]]да ([[Токио]]), [[Сингапур]]да, [[Вьетнам]]да ([[Ханой]], [[Хошимин]]), [[Франция]]да ([[Париж]]), [[Германия]]да ([[Франкфурт]]), [[Мальта]]да ([[Слима]]) және [[Ұлыбритания]]да ([[Лондон]], [[Эдинбург]]) өкілдіктері бар.<ref name="AR2015" /> [[Forbes Global 2000]] нұсқасы бойынша әлемдегі ең ірі жария компаниялар тізімінде Commonwealth Bank 2015 жылы 47-орынға ие болды. Оның ішінде активтері бойынша — 45-орын, таза пайдасы бойынша — 55-орын, нарықтық капитализациясы бойынша — 62-орын, ал айналымы бойынша — 239-орын алды.<ref>{{cite web|title=Commonwealth Bank on the Forbes Global 2000 List|url=https://www.forbes.com/companies/commonwealth-bank/|publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]]|access-date=2016-04-21|lang=en|archive-date=2016-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501044956/http://www.forbes.com/companies/commonwealth-bank/|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+ Қаржылық көрсеткіштері (млрд аустралиялық доллар) ! Жыл !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 |- | Түсім || 6,139 || 8,824 || 9,068 || 9,399 || 10,49 || 11,10 || 12,08 || 13,20 || 14,34 || 16,82 || 19,06 || 19,66 || 19,48 || 20,82 || 22,40 || 23,58 || 23,62 || 25,39 || 26,13 || 23,51 || 23,93 |- | Таза пайда ||1,678 || 2,262 || 2,501 || 2,579 || 2,695 || 3,492 || 4,053 || 4,527 || 4,733 || 4,415 || 6,101 || 6,835 || 7,039 || 7,760 || 8,680 || 9,137 || 9,223 || 9,928 || 9,329 || 8,571 || 9,634 |- | Активтері || 218,3 || 230,4 || 249,6 || 265,1 || 306 || 337,4 || 369,1 || 440,2 || 487,6 || 620,4 || 646,3 || 667,9 || 718,8 || 753,9 || 791,5 || 873,4 || 970,6 || 976,3 || 975,2 || 976,5 || 1014 |- | Меншікті капиталы || 17,47 || 18,39 || 19,03 || 20,02 || 22,41 || 22,64 || 21,34 || 24,44 || 26,14 || 31,44 || 35,57 || 37,29 || 41,62 || 45,54 || 49,35 || 52,99 || 63,92 || 63,66 || 67,86 || 69,65 || 72,01 |} <small>Ескертпе. Деректер Аустралияда қаржы жылы аяқталатын 30 маусымдағы жағдай бойынша берілген.<ref name="AR2020" /><ref name="AR2018">{{cite web|title=Annual Report - 2018|url=https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/results/fy18/cba-annual-report-2018.pdf|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2018-12-08|lang=en|archive-date=2018-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219000802/https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/results/fy18/cba-annual-report-2018.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="AR2015">{{cite web|title=Annual Report - 2015|url=https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/cba-annual-report-30%20June-2015.pdf|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107030045/https://www.commbank.com.au/content/dam/commbank/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/cba-annual-report-30%20June-2015.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2004 Concise Annual report|url=https://www.commbank.com.au/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/2004_Concise_Annual_report.pdf|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-29|lang=en|archive-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916212841/https://www.commbank.com.au/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/2004_Concise_Annual_report.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Concise Annual Report 2007|url=https://www.commbank.com.au/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/2007_Concise_Annual_report_final.pdf|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-29|lang=en|archive-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916212519/https://www.commbank.com.au/about-us/shareholders/pdfs/annual-reports/2007_Concise_Annual_report_final.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Annual Report 2011|url=http://www.republicast.com/publications/4211fd0414cb4f88863ef2c64482e571/#p=95&c=0&v=1|publisher=Commonwealth Bank of Australia|access-date=2016-02-29|lang=en|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308045904/http://www.republicast.com/publications/4211fd0414cb4f88863ef2c64482e571/#p=95&c=0&v=1|url-status=dead}}</ref>.</small> 1981 жылдан 2019 жылға дейін банк «[[Жыл аустралиялығы]]» сыйлығының демеушісі болды.<ref>[https://www.commbank.com.au/guidance/newsroom/nadc-partnership-cba-201905.html CBA and National Australia Day Council End 38 Year Partnership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703125834/https://www.commbank.com.au/guidance/newsroom/nadc-partnership-cba-201905.html |date=2020-07-03 }}{{ref|en}} // ''commbank.com.au'' // 24 мамыр 2019</ref> {| class="wikitable" |+ Аустралияның «үлкен төрттік» банктері ! !! Активтері,<br>млрд A$ !! Депозиттері,<br>млрд A$ !! Меншікті<br>капиталы,<br>млрд A$ !! Түсімі,<br>млрд A$ !! Таза пайдасы,<br>млрд A$ !! Нарықтық<br>капитализациясы,<br>млрд A$ !! Қызметкерлері,<br>мың адам |- | [[Australia and New Zealand Banking Group]] || 1042 || 682 || 61,3 || 17,64 || 3,58 || 79,3 || 38,6 |- | Commonwealth Bank of Australia || 1014 || 702 || 72,01 || 23,93 || 9,63 || 177 || 41,8 |- | [[Westpac]] || 912 || 591 || 68,07 || 20,18 || 2,29 || 93,6 || 36,8 |- | [[National Australia Bank]] || 867 || 546 || 61,29 || 17,26 || 2,56 || 86 || 34,9 |} == Меншік иелері мен басшылығы == 2016 жылғы ақпандағы жағдай бойынша нарықтық капитализациясы шамамен 120 млрд [[Аустралия доллары|аустралиялық долларды]] (87 млрд АҚШ доллары) құрады.<ref name="quote">{{cite web|title=CBA.AX - Commonwealth Bank of Australia Profile|url=https://www.reuters.com/companies/CBA.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-10|lang=en|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712003514/https://www.reuters.com/companies/CBA.AX|url-status=live}}</ref> Компанияның 800 мың акционері бар. 2018 жылдың ортасындағы жағдай бойынша ең ірі акционерлері: * [[HSBC|HSBC Custody Nominees (Australia) Limited]] — 21,07 %; * [[JPMorgan Chase|J P Morgan Nominees Australia Limited]] — 12,98 %; * [[Citigroup|Citicorp Nominees Pty Limited]] — 5,59 %; * [[BlackRock|BlackRock Group]] — 5,00 %; * National Nominees Limited — 3,25 %; * [[BNP Paribas|BNP Paribas Noms Pty Ltd]] — 2,92 %.<ref name="AR2018" /> * '''Кэтрин Ливингстон''' — 2017 жылдан бері директорлар кеңесінің төрағасы, 2016 жылдан бері директорлар кеңесінің мүшесі. Бұған дейін Telstra Corporation Ltd және CSIRO директорлар кеңесінің төрағасы болған. * '''Мэтт Комин''' — 2018 жылғы 9 сәуірден бері бас атқарушы директор ([[CEO]]), банкте 1999 жылдан бері жұмыс істейді (2010–2012 жылдарды қоспағанда, бұл кезеңде ол [[Morgan Stanley]] компаниясының активтерді басқару жөніндегі аустралиялық еншілес компаниясын басқарған).<ref name="people">{{cite web|title=People: Commonwealth Bank of Australia|url=https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=CBA.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2016-02-28|lang=en|archive-date=2016-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302102532/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=CBA.AX|url-status=live}}</ref> == Штаб-пәтері == 2012 жылдан бері штаб-пәтері [[Сидней]] қаласындағы Ground Floor, Tower 1, 201 Sussex Street, Sydney NSW 2000 мекенжайында орналасқан. == Негізгі еншілес ұйымдары == [[Сурет:Chater House 2008.jpg|thumb|[[Гонконг]]тағы [[Чатер-хаус]] ғимаратының 10 және 13-қабаттары]] * Аустралия ** банк ісі: CBA Covered Bond Trust; Commonwealth Securities Limited; Medallion Trust Series; Residential Mortgage Group Pty Ltd; ** сақтандыру және қорларды басқару: Capital 121 Pty Limited; Colonial Holding Company Limited; Commonwealth Insurance Holdings Limited; Commonwealth Insurance Limited; * Жаңа Зеландия: ASB Bank Limited; ASB Covered Bond Trust; ASB Finance Limited; ASB Holdings Limited; ASB Term Fund; Medallion NZ Series Trust; * Мальта: CommBank Europe Limited; * Индонезия: PT Bank Commonwealth (99 %); PT Commonwealth Life (80 %) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Category:Commonwealth Bank]] [[Category:1911 жылы құрылған компаниялар]] [[Category:1911 жылы құрылған банктер]] [[Category:Аустралия банктері]] [[Category:Аустралияның бағалы қағаздар биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Category:S&P/ASX 50 индексіне кіретін компаниялар]] [[Category:Сиднейде орналасқан қаржылық қызмет көрсететін компаниялар]] [[Category:Аустралия Достастығы үкіметінің бұрынғы компаниялары]] [[Category:Көпұлтты банктер]] kl2mqk71v0i2npo7lx70ie7gl0wmmtb Мексика шығанағы 0 784609 3642627 3641042 2026-08-13T19:14:42Z Kasymov 10777 3642627 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Мексика шығанағы |Төл атауы = |Сурет = GulfofMexico3D.jpg |Сурет тақырыбы = Мексика шығанағының 3д көрінісі |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1543000 |Көлемі = 2332000 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 3800 |Орташа тереңдігі = |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 25.3667/-90.3833 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = Солтүстік Америка |Ортаққордағы санаты = }} '''Мексика шығанағы''' ({{lang-es|Golfo de México}}, {{lang-en|Gulf of Mexico}}, {{lang-fr|Golfe de Mexique}}, 2025 жылдан бастап АҚШ-та {{lang-en|Gulf of America}} — «Америка шығанағы»<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|title=Restoring Names That Honor American Greatness|lang=en-US|website=The White House|date=2025-01-21|access-date=2025-02-11|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121022236/https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|url-status=live}}</ref>) — [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] қарасты, [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен [[Куба (арал)|Куба аралының]] аралығындағы су денесі. Ауданы 1555 мың шаршы километрді құрайды, суының көлемі 2332 мың километр куб. Мексика шығанағына [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]], [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] секілді басқа да өзендер құяды. Шығыста [[Флорида бұғазы]] арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде [[Юкатан бұғазы]] арқылы [[Кариб теңізі|Кариб теңізімен]] жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: [[Жаңа Орлеан]] (АҚШ), [[Хьюстон]] (АҚШ), [[Веракрус (Мексика)|Веракрус]] (Мексика), [[Гавана]] (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мексика]] c3a75b76bowfoyms5ydm2asy10u5yv1 3642628 3642627 2026-08-13T19:17:09Z Kasymov 10777 3642628 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Мексика шығанағы |Төл атауы = es/Golfo de México/en/Gulf of Mexico/fr/Golfe de Mexique |Сурет = GulfofMexico3D.jpg |Сурет тақырыбы = Мексика шығанағының 3д көрінісі |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1543000 |Көлемі = 2332000 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 3800 |Орташа тереңдігі = 1615 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 25.3667/-90.3833 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Мексика/АҚШ/Куба |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = Солтүстік Америка |Ортаққордағы санаты = Gulf of Mexico }} '''Мексика шығанағы''' ({{lang-es|Golfo de México}}, {{lang-en|Gulf of Mexico}}, {{lang-fr|Golfe de Mexique}}, 2025 жылдан бастап АҚШ-та {{lang-en|Gulf of America}} — «Америка шығанағы»<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|title=Restoring Names That Honor American Greatness|lang=en-US|website=The White House|date=2025-01-21|access-date=2025-02-11|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121022236/https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|url-status=live}}</ref>) — [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] қарасты, [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен [[Куба (арал)|Куба аралының]] аралығындағы су денесі. Ауданы 1555 мың шаршы километрді құрайды, суының көлемі 2332 мың километр куб. Мексика шығанағына [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]], [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] секілді басқа да өзендер құяды. Шығыста [[Флорида бұғазы]] арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде [[Юкатан бұғазы]] арқылы [[Кариб теңізі|Кариб теңізімен]] жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: [[Жаңа Орлеан]] (АҚШ), [[Хьюстон]] (АҚШ), [[Веракрус (Мексика)|Веракрус]] (Мексика), [[Гавана]] (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мексика]] nqp2uk4v5ycqx0cqk5fgh18mgv51b5y 3642629 3642628 2026-08-13T19:17:31Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мексика|Мексика]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Мексика шығанағы|Мексика шығанағы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642629 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Мексика шығанағы |Төл атауы = es/Golfo de México/en/Gulf of Mexico/fr/Golfe de Mexique |Сурет = GulfofMexico3D.jpg |Сурет тақырыбы = Мексика шығанағының 3д көрінісі |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1543000 |Көлемі = 2332000 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 3800 |Орташа тереңдігі = 1615 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 25.3667/-90.3833 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Мексика/АҚШ/Куба |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = Солтүстік Америка |Ортаққордағы санаты = Gulf of Mexico }} '''Мексика шығанағы''' ({{lang-es|Golfo de México}}, {{lang-en|Gulf of Mexico}}, {{lang-fr|Golfe de Mexique}}, 2025 жылдан бастап АҚШ-та {{lang-en|Gulf of America}} — «Америка шығанағы»<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|title=Restoring Names That Honor American Greatness|lang=en-US|website=The White House|date=2025-01-21|access-date=2025-02-11|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121022236/https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|url-status=live}}</ref>) — [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] қарасты, [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен [[Куба (арал)|Куба аралының]] аралығындағы су денесі. Ауданы 1555 мың шаршы километрді құрайды, суының көлемі 2332 мың километр куб. Мексика шығанағына [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]], [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] секілді басқа да өзендер құяды. Шығыста [[Флорида бұғазы]] арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде [[Юкатан бұғазы]] арқылы [[Кариб теңізі|Кариб теңізімен]] жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: [[Жаңа Орлеан]] (АҚШ), [[Хьюстон]] (АҚШ), [[Веракрус (Мексика)|Веракрус]] (Мексика), [[Гавана]] (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мексика шығанағы]] lgeejicxm22qgnsgc8z2g8zjfbyj6yu 3642630 3642629 2026-08-13T19:17:56Z Kasymov 10777 «[[Санат:Атлант мұхиты шығанақтары|Атлант мұхиты шығанақтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642630 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Мексика шығанағы |Төл атауы = es/Golfo de México/en/Gulf of Mexico/fr/Golfe de Mexique |Сурет = GulfofMexico3D.jpg |Сурет тақырыбы = Мексика шығанағының 3д көрінісі |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1543000 |Көлемі = 2332000 |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 3800 |Орташа тереңдігі = 1615 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 25.3667/-90.3833 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Мексика/АҚШ/Куба |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = Солтүстік Америка |Ортаққордағы санаты = Gulf of Mexico }} '''Мексика шығанағы''' ({{lang-es|Golfo de México}}, {{lang-en|Gulf of Mexico}}, {{lang-fr|Golfe de Mexique}}, 2025 жылдан бастап АҚШ-та {{lang-en|Gulf of America}} — «Америка шығанағы»<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|title=Restoring Names That Honor American Greatness|lang=en-US|website=The White House|date=2025-01-21|access-date=2025-02-11|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121022236/https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/restoring-names-that-honor-american-greatness/|url-status=live}}</ref>) — [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитына]] қарасты, [[Солтүстік Америка|Солтүстік Американың]] оңтүстік-шығыс жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен [[Куба (арал)|Куба аралының]] аралығындағы су денесі. Ауданы 1555 мың шаршы километрді құрайды, суының көлемі 2332 мың километр куб. Мексика шығанағына [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]], [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] секілді басқа да өзендер құяды. Шығыста [[Флорида бұғазы]] арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде [[Юкатан бұғазы]] арқылы [[Кариб теңізі|Кариб теңізімен]] жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: [[Жаңа Орлеан]] (АҚШ), [[Хьюстон]] (АҚШ), [[Веракрус (Мексика)|Веракрус]] (Мексика), [[Гавана]] (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мексика шығанағы]] [[Санат:Атлант мұхиты шығанақтары]] 2qi0io358idus80ymbbtfkl1fs5xy6y Lehman Brothers банкроттығы 0 784710 3642799 3640658 2026-08-14T11:27:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642799 wikitext text/x-wiki [[Lehman Brothers]] [[Банкроттық|банкроттығы]], сондай-ақ '''2008 жылғы күйреу''' және '''Lehman күйзелісі''' деген атаулармен белгілі, 2008 жылғы 15 қыркүйекте болған [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы]]ның шарықтау шегі болды. [[Қаржылық қызметтер]] көрсететін бұл компанияға төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің үлкен көлеміне ие болуына байланысты несиелік рейтингі төмендетілетіні туралы хабарланғаннан кейін, [[Федералдық резерв жүйесі]] оның қайта ұйымдастырылуын қаржыландыру мәселесін талқылау үшін бірнеше банкті шақырды. Алайда бұл келіссөздер нәтижесіз аяқталып, Lehman Brothers [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауы]] бойынша банкроттық туралы өтініш берді. Бұл іс активтерінің көлемі 600 миллиард АҚШ долларынан асып, АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық рәсімі болып қалды. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|right|[[Lehman Brothers штаб-пәтері]], Нью-Йорк қаласы, банкроттыққа бір жыл қалғанда|316x316px]] Бұл банкроттық [[Dow Jones Industrial Average]] индексінің бір күнде 4,5%-ға төмендеуіне әкелді. Ол кезде бұл [[2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан]] бергі ең ірі бір күндік құлдырау болды. Бұл оқиға үкіметтің дағдарысты басқару қабілетіне деген сенімді әлсіретіп, қаржы нарықтарында жаппай дүрбелең туғызды. Несиелеудің негізгі көздерінің бірі болған [[ақша нарығының өзара қор]]ларынан инвесторлар шығынға ұшырамау үшін қаражатын жаппай ала бастады, ал [[банкаралық несие беру нарығы]]нда жағдай күрт қиындап, көптеген банктердің жақын арада күйреу қаупі төнді. Осы дүрбелеңді тежеу үшін үкімет пен [[Федералдық резерв жүйесі]] бірнеше төтенше шара қабылдады. Lehman Brothers-тің бас компаниясы — Lehman Brothers Holdings-ті тарату рәсімі 2022 жылғы 28 қыркүйекке дейін жалғасты. Компанияның 110 мың клиентіне тиесілі 106 миллиард АҚШ доллары толық көлемде қайтарылды. Ал жалпы қамтамасыз етілмеген кредиторлар талап еткен қаражаттың 9,4 миллиард АҚШ долларын, яғни әрбір талап етілген доллардың 41 центін ғана қайтарып алды.<ref>{{Cite press release |title=Lehman Brothers Inc.’s 14-Year Liquidation Successfully Concludes |url=https://www.sipc.org/news-and-media/news-releases/20220928 |access-date=2026-05-08 |publisher=[[Securities Investor Protection Corporation]] |date=2022-09-28}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stempel |first=Jonathan |date=2022-09-28 |title=After 14 years, Lehman Brothers' brokerage ends liquidation |url=https://www.reuters.com/markets/us/after-14-years-lehman-brothers-brokerage-ends-liquidation-2022-09-28/ |url-status=live |website=Reuters}}</ref> == Алғышарттар == === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === [[Lehman Brothers]] — АҚШ пен әлемдегі жетекші [[инвестициялық банк]]тердің бірі.<ref>{{cite web |last=Junod |first=Tom |title=The Last Days of Bear Stearns |url=https://www.esquire.com/news-politics/a934/the-last-days-of-bear-stearns-1108/ |work=Esquire |date=11 September 2009}}</ref> Ол [[Уолл-стрит]]тегі [[ипотекалық несие беру]] саласына кірген алғашқы компаниялардың бірі болды. 1997 жылы Lehman Колорадо штатында орналасқан әрі [[Alt-A]] ипотекалық несиелерін берумен айналысқан [[Aurora Loan Services]] компаниясын сатып алды. 2000 жылы ипотекалық несие беру қызметін кеңейту мақсатында компания АҚШ-тың Батыс жағалауындағы төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беретін [[BNC Mortgage LLC]] компаниясын иеленді. Көп ұзамай Lehman төлем қабілеті төмен қарыз алушыларды ипотекалық несиелеу нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне айналды. 2003 жылға қарай Lehman 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие беріп, бұл көрсеткіш бойынша үшінші орынға шықты. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. Ал 2006 жылы Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие беріп отырды.<ref name="Mark2010">{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=[[McGraw Hill Education|McGraw-Hill Education]]|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman іс жүзінде инвестициялық банк кейпіне енген жылжымайтын мүлікке инвестиция салатын [[хедж-қор]]ға айналды.<ref name="Mark2010"/> 2008 жылға қарай Lehman-ның активтері 680 миллиард АҚШ долларына жетті, алайда олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталына ғана сүйенді. Меншікті капиталымен салыстырғанда, компанияның жоғары тәуекелді коммерциялық жылжымайтын мүлікке салған инвестициялары одан 30 есе асып түсті. Осындай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының небәрі 3–5%-ға төмендеуі компанияның меншікті капиталын толықтай жойып жіберуге жеткілікті еді.<ref>Lehman Brothers Holdings Inc. (2007). ''Form 10-K.'' Washington D.C.: United States Securities and Exchange Commission</ref> === Ипотекалық нарыққа тәуелділігі === Lehman 2008 жылғы банкроттыққа дейінгі жылдары инвестицияларын қаржыландыру үшін едәуір көлемде қарыз тартты. Бұл үдеріс [[қаржылық левередж]] деп аталады. Компания инвестицияларының елеулі бөлігі тұрғын үй нарығына байланысты активтерге бағытталғандықтан, ол осы нарықтағы құлдырауға аса осал болды. Мұндай тәуекелдің бір көрсеткіші ретінде активтердің меншікті капиталға қатынасын білдіретін левередж коэффициентін атауға болады. Бұл көрсеткіш 2003 жылғы шамамен 24:1 деңгейінен 2007 жылы 31:1-ге дейін өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.secinfo.com/d11MXs.t5Bb.htm#1stPage|title=Lehman 2007 Annual Report-See Item 6 on Page 29 for ratios|website=Secinfo.com|access-date=November 11, 2011}}</ref> Өрлеу кезеңінде бұл стратегия орасан зор пайда әкелгенімен, компанияның осындай осал қаржылық жағдайы оның активтері құнының небәрі 3–4%-ға төмендеуі меншікті капиталының баланстық құнын толықтай жойып жіберуіне жеткілікті еді.<ref>{{cite web|author=Robin Blackburn|url=http://www.newleftreview.org/?view=2715|title=Blackburn-The Subprime Crisis-New Left Review-March/April 2008|website=Newleftreview.org|access-date=November 11, 2011}}</ref> Lehman сияқты инвестициялық банктер тәуекел деңгейін шектеуге бағытталған, [[депозиттік банк]]терге қолданылатын реттеу талаптарына бағынбады.<ref>{{cite news|last=Labaton|first=Stephen|url=https://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html?em|title=NYT-Agency 04 Rule Let Banks Pile Up More Debt-October, 2008|work=The New York Times|date=October 2, 2008|access-date=November 11, 2011}}</ref> 2007 жылғы тамызда Lehman өзінің төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие берумен айналысқан [[BNC Mortgage]] еншілес компаниясын жапты. Соның салдарынан 23 филиалда 1 200 жұмыс орны қысқартылды. Компания салықтан кейінгі 25 миллион АҚШ доллары көлемінде шығынды есептен шығарып, [[гудвилл]] құнын 27 миллион АҚШ долларына азайтты. Lehman мұндай шешімнің қабылдануын ипотекалық несие нарығындағы қолайсыз жағдайлардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларды ипотекалық несиелеу сегментіндегі ресурстары мен қызмет ауқымын едәуір қысқартуды талап еткенімен түсіндірді.<ref>{{cite web|url=http://www.thestreet.com/story/10375812/1/lehman-brothers-amputates-mortgage-arm.html|title=Lehman Brothers Amputates Mortgage Arm|last=Kulikowski|first=Laura|date=August 22, 2007|access-date=March 18, 2008|publisher=[[TheStreet.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317171246/http://www.thestreet.com/story/10375812/1/lehman-brothers-amputates-mortgage-arm.html|archive-date=March 17, 2008|url-status=dead}}</ref> === Lehman-ның соңғы айлары === 2008 жылы жалғасып жатқан [[төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы]] салдарынан Lehman бұрын-соңды болмаған шығынға ұшырады. Бұл шығын компанияның негізгі ипотекалық несиелерді секьюритилендіру кезінде төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерге және рейтингі төмен басқа да ипотекалық [[транш]]тарға тиесілі ірі көлемдегі бағалы қағаздарды өз балансында сақтап қалуынан туындады. Lehman мұндай облигацияларды сата алмағандықтан ұстап қалды ма, әлде оларды әдейі сақтап қалу туралы шешім қабылдады ма — бұл белгісіз. Қалай болғанда да, 2008 жылы рейтингі төмен ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар бойынша орасан зор шығындар орын алды.<ref name="nytimes-crisis">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/29/business/29wall.html?em|title=Struggling Lehman Plans to Lay Off 1,500|author=Jenny Anderson|author2=Eric Dash|work=The New York Times|date=August 29, 2008|access-date=August 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512034244/http://www.nytimes.com/2008/08/29/business/29wall.html?em|archive-date=May 12, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/2008/06/09/lehman-raising-6-billion-in-capital-expects-2-8-billion-loss/|title=Lehman raising $6 billion in capital, expects $2.8 billion loss|date=June 9, 2008|website=mercurynews.com}}</ref> Реттеуші органдар ықтимал жағдайларға дайындала бастады. Соның аясында олар 2008 жылғы сәуірде [[Barclays]] компаниясының басшысы [[Роберт Даймонд]]пен Lehman-ды сатып алу мәселесін бейресми түрде талқылады. Сол уақытқа қарай [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Генри Полсон]] Lehman-ның бас атқарушы директоры [[Ричард Фулд]]қа үкіметтің компанияны [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару]] бағдарламасы арқылы қолдамайтынын, сондықтан компанияның қандай да бір мәміле жасауы қажет екенін жеткізген болатын.<ref name="junod20090911" /> Екінші қаржылық тоқсанда Lehman 2,8 миллиард АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын хабарлап, жаңа акциялар шығару арқылы қосымша 6 миллиард АҚШ доллары көлемінде капитал тарту туралы шешім қабылдады. Тек 2008 жылдың алғашқы жартысының өзінде несиелеу нарығындағы жағдайдың одан әрі нашарлауына байланысты Lehman акциялары өз құнының 73%-ын жоғалтты. 2008 жылғы тамызда Lehman қыркүйекте жарияланатын үшінші тоқсандық қаржылық есебі алдында қызметкерлерінің 6%-ын, яғни 1 500 адамды жұмыстан қысқартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.<ref name="nytimes-crisis"/> 2008 жылғы 22 тамызда Lehman акцияларының бағасы [[Korea Development Bank]] компанияны сатып алу мүмкіндігін қарастырып жатқаны туралы хабарлардан кейін 5%-ға өсті (апта қорытындысы бойынша өсім 16%-ды құрады).<ref>New York Times, World Business, article by Jenny Anderson and Landon Thomas, August 22, 2008.</ref> Алайда көп ұзамай Korea Development Bank-тің реттеуші органдардың талаптарын орындауда және мәмілеге серіктестер тартуда қиындықтарға тап болғаны туралы хабарлар шыққан соң, бұл өсімнің басым бөлігі жойылды.<ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/News/Story/Story.aspx?guid={9E9BDC4C-06D1-4EBD-971B-FCD4A4249F24}&siteid=yhoof2|title=Financials slip as Korea snags weigh on Lehman and Merrill – MarketWatch|publisher=Marketwatch.com|access-date=September 14, 2008}}</ref> Бұл жағдай 2008 жылғы 9 қыркүйекте шегіне жетті. Сол күні Оңтүстік Кореяның мемлекеттік компаниясы келіссөздерді уақытша тоқтатқаны туралы хабарланғаннан кейін Lehman акцияларының бағасы 45%-ға құлдырап, бір акциясының құны 7,79 АҚШ долларына дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iB5zn0q4MyPe4UpwVXIT03heWOEA|title=AFP: Lehman Brothers in freefall as hopes fade for new capital|access-date=September 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421002953/http://afp.google.com/article/ALeqM5iB5zn0q4MyPe4UpwVXIT03heWOEA|archive-date=April 21, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Инвесторлардың Lehman-ға деген сенімі одан әрі әлсірей түсті. 2008 жылғы 9 қыркүйекте компания акциялары өз құнының шамамен жартысын жоғалтты, соның салдарынан [[S&P 500]] индексі 3,4%-ға төмендеді. Сол күні инвесторлардың банктің қаржылық тұрақтылығына қатысты алаңдаушылығының күшеюінен [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones]] индексі шамамен 300 тармаққа құлдырады.<ref name="tp-0909">{{cite news|url=http://www.nola.com/business/index.ssf/2008/09/dow_plunges_nearly_300_points.html|title=Dow plunges nearly 300 points on concern about Lehman|publisher=Times-Picayune|date=September 9, 2008|access-date=September 9, 2008}}</ref> Сонымен қатар АҚШ үкіметі Lehman төңірегінде туындауы мүмкін қаржылық дағдарысқа байланысты қандай да бір көмек көрсету жоспары жоқ екенін мәлімдеді.<ref name="nytimes-0909">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/10/business/10place.html?_r=1&hp&oref=slogin|title=Wall Street's Fears on Lehman Bros. Batter Markets|work=The New York Times|date=September 9, 2008|access-date=September 9, 2008|author=Jenny Anderson|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512034249/http://www.nytimes.com/2008/09/10/business/10place.html?_r=1&hp&oref=slogin|archive-date=May 12, 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 10 қыркүйекте Lehman 3,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырағанын хабарлап, [[Neuberger Berman]] компаниясын қамтитын инвестициялық активтерді басқару бөлімшесіндегі бақылау пакетінің көп бөлігін сатуға ниетті екенін мәлімдеді.<ref name="nytimes-0910">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/11/business/11lehman.html?_r=1&hp&oref=slogin|title=Lehman Sees $3.9 Billion Loss and Plans to Shed Assets|work=The New York Times|author=Ben White|date=September 10, 2008|access-date=September 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512034331/http://www.nytimes.com/2008/09/11/business/11lehman.html?_r=1&hp&oref=slogin|archive-date=May 12, 2011|url-status=live}}</ref><ref name="ap-0910"/> Сол күні компания акцияларының бағасы тағы 7%-ға төмендеді.<ref name="ap-0910">{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2008171076_weblehman10.html|title=Lehman shares slip on plans to auction off unit, consider sale of company|author=Joe Bel Bruno|agency=Associated Press|date=September 10, 2008|access-date=September 10, 2008|work=The Seattle Times}}</ref><ref name="nytimes-0911">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/11/business/11lehman.html?hp|title=As Pressure Builds, Lehman Said to Be Looking for a Buyer|author=Jenny Anderson|author2=Andrew Ross Sorkin|work=The New York Times|date=September 11, 2008|access-date=September 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512034402/http://www.nytimes.com/2008/09/11/business/11lehman.html?hp|archive-date=May 12, 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 11 қыркүйекте Lehman мәмілелері бойынша [[клиринг (қаржы)|клирингтік]] қызмет көрсеткен [[JPMorgan Chase]] банкаралық несие нарығынан Lehman күн сайын қарызға алып отырған 100 миллиард АҚШ долларынан асатын қаражатқа қызмет көрсетуді тоқтатты. Сол күні [[АҚШ Қаржы министрі]] [[Генри Полсон]] [[Barclays]] компаниясының басшысы [[Роберт Даймонд]]тан Lehman-ды сатып алу мүмкіндігін ресми түрде қарастыруды сұрады.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> 2008 жылғы 12 қыркүйекте сол кездегі [[Нью-Йорк Федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Тимоти Гайтнер]] Lehman-ның болашағына арналған кеңес өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name="nytimes-0913">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html?_r=1&hp&oref=slogin|title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis|author=Jenny Anderson|author2=Eric Dash|author3=Vikas Bajaj|author4=Edmund Andrews|work=The New York Times|date=September 13, 2008|access-date=September 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512034456/http://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html?_r=1&hp&oref=slogin|archive-date=May 12, 2011|url-status=live}}</ref> Кеңеске Уолл-стриттегі барлық ірі қаржы компанияларының өкілдері қатысты. Оның мақсаты Lehman-ды құтқарудың жеке секторға негізделген шешімін табу және [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]ның салдарын жеңілдету болды.<ref name="Mark2010"/> Lehman компаниясы өзін сату мүмкіндігі жөнінде [[Bank of America]] және [[Barclays]] банктерімен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады.<ref name="nytimes-0913"/> Екі банк те ұсыныс жасағанымен, АҚШ Қаржы министрлігі [[Bank of America]] ұсынған шарттарды қабылдамады. Соның нәтижесінде банк [[Merrill Lynch]] компаниясын сатып алды.<ref name="junod20090911"/> Lehman-ды [[Barclays]] сатып алады деген сенім болғанымен,<ref name="junod20090911"/> ''[[The New York Times]]'' газеті 2008 жылғы 14 қыркүйекте Barclays-тің Lehman-ды толық немесе ішінара сатып алу жөніндегі ұсынысынан бас тартқанын және банкті таратудан құтқаруға бағытталған мәміленің жүзеге аспай қалғанын хабарлады.<ref name="nytimes-0914">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html?_r=1&hp&oref=slogin|title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks|author=Ben White|author2=Jenny Anderson|work=The New York Times|date=September 14, 2008|access-date=September 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505173552/http://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html?_r=1&hp&oref=slogin|archive-date=May 5, 2011|url-status=live}}</ref> Кейіннен мәмілеге [[Англия банкі]] мен Ұлыбританияның [[Қаржылық қызметтер жөніндегі басқармасы]] (FSA) тыйым салғаны белгілі болды.<ref>[[Will Hutton]], ''[[The Observer]]'', April 19, 2009, [https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/19/banking-budget-recession-will-hutton You give bankers £1.3 trillion and do they thank you? Do they hell]</ref> FSA акционерлер мұндай сатып алуды міндетті түрде мақұлдауы тиіс деген талаптан бас тартудан бас тартты.<ref name="junod20090911"/> Сол күні кешке Уолл-стриттегі ірі банктердің басшылары Lehman-ның жедел күйреуіне жол бермеу үшін келіссөздерін жалғастырды. Сонымен қатар федералдық реттеушілер Lehman-ды сату мәмілесіне үкіметтің қатысуы туралы өтінішін қабылдамағаннан кейін [[Bank of America]]-ның ықтимал қатысуы да күн тәртібінен түсті.<ref name="nytimes-0914"/> 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбі күні Barclays-пен мәміле сәтсіз аяқталғаннан кейін, Lehman-ның күйреуі жақын екені туралы хабар бүкіл компанияға тарады. Соның салдарынан көптеген қызметкер штаб-пәтерге келіп, жеке заттарын жинай бастады. Сол күні түстен кейін үкімет [[Weil, Gotshal & Manges]] заң фирмасының заңгері [[Харви Миллер]]ге дүйсенбі күні нарықтар ашылғанға дейін банкроттық туралы өтініш беруді тапсырды.<ref name="Mark2010"/> == Банкроттық туралы өтініш беру == [[Сурет:Barclays HQ.jpg|thumb|right|[[Barclays]] 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының инвестициялық банк қызметін сатып алды.]] Lehman Brothers 2008 жылғы 15 қыркүйек, дүйсенбі күні [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауы]] бойынша банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, 16 қыркүйекте Нью-Йорктың оңтүстік округі (Манхэттен) бойынша АҚШ-тың Банкроттық істері жөніндегі сотына тапсырылған құжаттарда [[JPMorgan Chase]] банкінің Lehman-ға жалпы көлемі 138 миллиард АҚШ долларын құрайтын «Федералдық резерв жүйесі қолдаған аванстық несиелер» бергені көрсетілген. Оның ішінде 87 миллиард АҚШ доллары 15 қыркүйекте, ал тағы 51 миллиард АҚШ доллары 16 қыркүйекте берілген.<ref>{{cite web|last=Kary|first=Tiffany|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aX7mhYCHmVf8&refer=home|title=JPMorgan Gave Lehman $138 Billion After Bankruptcy (Update3) By Tiffany Kary and Chris Scinta|publisher=Bloomberg|date=September 16, 2008|access-date=November 11, 2011}}</ref> Бұл банкроттық туралы өтініш АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық рәсімі болып қала береді. Банкроттық туралы өтініш берілген кезде Lehman Brothers компаниясының активтері 600 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/story.aspx?guid={2FE5AC05-597A-4E71-A2D5-9B9FCC290520}&siteid=rss|title=Lehman folds with record $613 billion debt|publisher=Marketwatch|date=September 15, 2008|access-date=August 30, 2012}}</ref> === Компанияны бөлу үдерісі === Lehman [[Роберт Даймонд]]қа бас компания — Lehman Brothers Holdings банкроттық туралы өтініш беретінін, ал Lehman Brothers North America компаниясының сатуға шығарылғанын хабарлады. Осыдан кейін [[Barclays]] жаңа мәміле бойынша жұмысты бастады. 2008 жылғы 16 қыркүйек, сейсенбі күні Даймонд [[745 Seventh Avenue]] мекенжайындағы Lehman штаб-пәтерінің қызметкерлеріне олардың компаниясының сатып алынғанын хабарлады. Осы сәтте ғимараттың дауыс зорайтқыш жүйесі арқылы «[[Ұлыбритания әнұраны|God Save the Queen]]<nowiki/>» әнұраны орындалды.<ref name="junod20090911"/> 2008 жылғы 22 қыркүйекте [[Barclays]] компаниясының Lehman Brothers-тің брокерлік бөлімшесін сатып алу жөніндегі қайта қаралған ұсынысы банкроттық істері жөніндегі соттың қарауына ұсынылды. Сот Barclays-тің Lehman-ның негізгі бизнесін (ең алдымен [[Мидтаун-Манхэттен]]дегі [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, құны 960 миллион АҚШ долларына бағаланған кеңсе зәулім ғимаратын қоса алғанда) 1,3666 миллиард АҚШ долларына (700 миллион фунт стерлингке) сатып алу жоспарын мақұлдады. [[Манхэттен]]нің банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы [[Джеймс Пек]] жеті сағатқа созылған тыңдаудан кейін былай деді: Мен бұл мәмілені мақұлдауға мәжбүрмін, өйткені бұл — қолда бар жалғыз мәміле. Lehman Brothers несие нарықтарын жайлаған алапат күйзелістің құрбанына, тіпті сол күйзелісте құлаған жалғыз шынайы символға айналды. Бұл — мен қатысқан ең маңызды банкроттық ісі бойынша тыңдау. Мұны болашақ істер үшін үлгі деп қарастыруға болмайды. Осындай төтенше жағдайдың тағы қайталанатынын елестету маған қиын.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm|title=Judge approves $1.3bn Lehman deal|work=BBC News|date=September 20, 2008|access-date=November 11, 2011}}</ref><ref name="junod20090911"/> Кредиторлар комитетінің заңгері [[Люк Деспен]] былай деді: «Біздің қарсылық білдірмеуіміздің басты себебі — өміршең баламаның болмауы. Біз бұл мәмілені қолдаған жоқпыз, өйткені оны жан-жақты қарастыруға жеткілікті уақыт берілген жоқ».<ref>{{Cite news|title=Judge approves Lehman, Barclays pact|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-barclays-idUSN1932554220080921|newspaper=Reuters|date=September 21, 2008|access-date=January 5, 2016}}</ref> Түзетілген келісімге сәйкес, [[Barclays]] 47,4 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі бағалы қағаздарды өз қарамағына алып, 45,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі сауда операцияларына байланысты міндеттемелерді мойнына алатын болды. Lehman-ның [[Weil, Gotshal & Manges]] заң фирмасындағы заңгері [[Харви Миллер]]: «Мәміленің жылжымайтын мүлік бөлігінің сатып алу бағасы 1,29 миллиард АҚШ долларын құрайды. Оның ішінде 960 миллион АҚШ доллары Нью-Йорктегі Lehman штаб-пәтеріне, ал 330 миллион АҚШ доллары Нью-Джерси штатындағы екі деректерді өңдеу орталығына тиесілі», — деп мәлімдеді. Сонымен қатар Barclays Lehman-ның Eagle Energy бөлімшесін сатып алмайтын болды, бірақ Lehman Brothers Canada Inc, Lehman Brothers Sudamerica, Lehman Brothers Uruguay компанияларын және ауқатты клиенттерге қызмет көрсететін Private Investment Management бөлімшесін иеленетін болды. Ал Barclays-ке берілмейтін 20 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі бағалы қағаздар активтері Lehman Brothers Inc компаниясында қалатын болды.<ref>{{cite news|last=Chasan|first=Emily|url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSN1932554220080920|title=reuters.com, Judge approves Lehman, Barclays pact|work=Reuters|access-date=November 11, 2011|date=September 20, 2008}}</ref> Егер Barclays кепілдік берілген 90 күндік мерзім өткеннен кейін Lehman-ның кейбір қызметкерлерін жұмысқа қалдырмауды шешсе, компания шамамен 2,5 миллиард АҚШ доллары көлемінде [[жұмыстан босатуға байланысты өтемақы]] төлеуге міндетті болуы мүмкін еді.<ref>{{cite web|url=https://fastdipfinancing.com/u-s-judge-approves-lehman-asset-sale-to-barclay/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217225635/https://fastdipfinancing.com/u-s-judge-approves-lehman-asset-sale-to-barclay/|url-status=dead|archive-date=2014-12-17|title=Judge says Lehman can sell units to Barclay.|website=fastdipfinancing.com}}</ref><ref>[http://fastdipfinancing.com/u-s-judge-approves-lehman-asset-sale-to-barclay/ "US judge approves Lehman's asset sale to Barclay"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217225635/https://fastdipfinancing.com/u-s-judge-approves-lehman-asset-sale-to-barclay/|date=December 17, 2014}}</ref> 2008 жылғы 22 қыркүйекте [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тің Жапонияны, Гонконгті және Аустралияны қоса алғанда, Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі бизнесін сатып алуға келіскенін жариялады.<ref>{{cite web|title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise|url=http://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html}}</ref> Келесі күні Nomura Lehman Brothers-тің Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банк қызметі мен акциялармен сауда жасау бизнесін де сатып алу ниетін мәлімдеді. Бірнеше аптадан кейін мәміленің барлық талаптары орындалғаны жарияланып, ол 2008 жылғы 13 қазан, дүйсенбі күні заңды күшіне енді.<ref>{{cite web|title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13|url=http://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html}}</ref> 2007 жылы Lehman Brothers-тің АҚШ-тан тыс орналасқан еншілес компаниялары компанияның дүниежүзілік кірісінің 50%-дан астамын қамтамасыз етті.<ref>{{cite web|title=Lehman Brothers 2007 Annual Report|url=http://www.lehman.com/annual/2007/div_regions/intro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080322002013/http://www.lehman.com/annual/2007/div_regions/intro.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-22|df=mdy-all}}</ref> Barclays пен Nomura-ға активтер сатылғаннан кейін Lehman Brothers-тің қалған мүлік кешені кредиторлардың өндіріп алу көлемін барынша арттыру мақсатында қаржы институттарына, сауда операциялары бойынша контрагенттерге және бұрынғы іскерлік серіктестерге қарсы мәмілелерді жарамсыз деп тану және басымдықпен жүргізілген төлемдерді кері қайтару туралы көптеген талап-арыз берді. Мүлік кешенінің атынан бұл дауларды жүргізу үшін әртүрлі заң фирмалары, соның ішінде Jones Day, Quinn Emanuel Urquhart & Sullivan LLP, Dechert LLP, Mark Roher Law, P.A. және Togut, Segal & Segal LLP тартылды. Олар әртүрлі юрисдикцияларда кредиторлар мен контрагенттердің мүдделерін қорғады.<ref>{{Cite web |title=GovInfo |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USCOURTS-nysb-1_08-bk-13555 |access-date=2026-03-28 |website=www.govinfo.gov |language=en}}</ref> == Банкроттық туралы өтініштің салдары == 2008 жылғы 15 қыркүйекте [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones]] индексі 500 тармақтан астамға (−4,4%) төмендеп жабылды. Ол кезде бұл 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейінгі кезеңнен бергі бір күн ішіндегі тармақ бойынша ең ірі құлдырау болды.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/business/worldbusiness/16markets.html?hp|title=Wall St.'s Turmoil Sends Stocks Reeling|author=Michael Grynbaum|work=The New York Times|date=September 15, 2008|access-date=September 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411024523/http://www.nytimes.com/2008/09/16/business/worldbusiness/16markets.html?hp|archive-date=April 11, 2011|url-status=live}}</ref> Алайда бұл көрсеткіш 2008 жылғы 29 қыркүйекте жаңартылып, сол күні индекс 6,98%-ға құлдырады.<ref>{{Cite web|last=MarketWatch|first=Kate Gibson|title=U.S. stocks hammered after House rejects rescue|url=https://www.marketwatch.com/story/us-stocks-slide-dow-plunges-777-points-as-bailout-bill-fails-2008929164700|access-date=2020-12-20|website=MarketWatch|date=September 29, 2008 |language=en-US}}</ref> Lehman-ның банкроттыққа ұшырауы коммерциялық жылжымайтын мүлік бағасының төмендеуіне әкелуі мүмкін деп күтілді. Компанияның ипотекамен қамтамасыз етілген коммерциялық бағалы қағаздарының (CMBS) 4,3 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі портфелі сатылымға шығарылуы мүмкін деген қауіп [[ипотекамен қамтамасыз етілген коммерциялық бағалы қағаздар]] нарығында жаппай сатылымға себеп болды. Lehman өз активтерін таратуға жақындаған сайын коммерциялық жылжымайтын мүлікке қатысты бағалы қағаздарды сатуға қысымның күшеюі мүмкін деген алаңдаушылық та артты. Сонымен қатар Lehman АҚШ-тағы көлемі жағынан үшінші [[жылжымайтын мүлікке инвестиция салу трасты]] (REIT) болған [[Archstone-Smith Trust]] компаниясын 22 миллиард АҚШ долларына сатып алу барысында алған борыштық және үлестік қаржы құралдарын сатуға кіріскендіктен, тұрғын үй кешендеріне инвестиция салушылар да қысымға ұшырауы ықтимал еді. Archstone-ның негізгі қызметі АҚШ-тың ірі мегаполистеріндегі көппәтерлі тұрғын үй кешендерін иелену және басқару болатын. [[UBS]] компаниясының жылжымайтын мүлік жөніндегі талдаушысы Джеффри Спектордың айтуынша, Archstone-мен бәсекелес тұрғын үй кешендері бар нарықтарда «егер активтерді сатуға тура келсе, Lehman-нан бұрын әрекет етуге тырысасыз». Оның сөзінше, «күн өткен сайын бағаларға түсетін қысым күшейе береді».<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.comarticleSB122161549909246211.html?mod=residential_real_estate|title=After Lehman, Banks Jettison Commercial-Property Debt|work=The Wall Street Journal|date=September 17, 2008|access-date=September 18, 2008}}{{dead link|date=October 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Бірқатар [[ақша нарығы қоры|ақша нарығы қорлары]] мен институционалдық ақшалай қаражат қорларының Lehman активтеріне елеулі инвестициялары болды. Олардың қатарында [[The Bank of New York Mellon]] басқаратын институционалдық ақшалай қаражат қоры мен [[Reserve Primary Fund]] ақша нарығы қоры бар еді. Lehman активтері бойынша шығындарға байланысты бұл қорлардың бір акциясының таза құны 1 АҚШ долларынан төмен түсіп, қаржы саласында «[[break the buck]]» деп аталатын жағдай орын алды.<ref name="Mark2010"/> The Bank of New York Mellon арнайы мәлімдемесінде Lehman-ға қатысты активтердің жеке құрылымға бөлінгенін хабарлады. Банктің мәліметінше, бұл активтер қор портфелінің 1,13%-ын құраған. Ал Reserve Primary Fund Lehman шығарған коммерциялық қағаздардың 785 миллион АҚШ долларына тең көлемін иеленген, бұл қор активтерінің 1,2%-ына сәйкес келді.<ref name="Mark2010"/> Reserve Primary Fund-тың бір акциясының құнының 1 АҚШ долларынан төмен түсуі 1994 жылдан бері ақша нарығы қоры үшін тіркелген алғашқы осындай жағдай болды. 2008 жылғы 15 қыркүйек, дүйсенбі күні қаржы нарығында жаппай дүрбелең басталып, [[AIG]] акцияларының бағасы 61%-ға құлдырады. Инвесторлар [[Goldman Sachs]] пен [[Morgan Stanley]] компанияларының акцияларын да жаппай сата бастады. Екі аптадан кейін [[Федералдық резерв жүйесі]] Morgan Stanley мен Goldman Sachs-қа банк холдингі мәртебесін беруге келісті. Бұл оларға Федералдық резервтің [[дисконттық терезе]]сі арқылы шұғыл өтімділікке қол жеткізуге мүмкіндік берді.<ref name="Mark2010"/> 2008 жылғы 17 қыркүйекте Канаданың [[Great-West Lifeco]] компаниясына тиесілі [[Putnam Investments]] инвесторлардың қаражатты жаппай қайтарып алуына («айтарлықтай өтеу қысымы») байланысты көлемі 12,3 миллиард АҚШ долларын құрайтын ақша нарығы қорын жапты. [[Evergreen Investments]] компаниясы болса, оның бас компаниясы — [[Wachovia Corporation]] үш Evergreen ақша нарығы қорының бір акциясының құны 1 АҚШ долларынан төмендеп кетпеуі үшін оларға қолдау көрсететінін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSN1838451820080918|title=Bank of New York restructures cash fund on loss|publisher=Reuters|date=September 18, 2008|access-date=September 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922013047/https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSN1838451820080918|archive-date=September 22, 2008|url-status=live}}</ref> Қорлардағы Lehman-ға тиесілі 494 миллион АҚШ доллары көлеміндегі активтердің шығынын жабу туралы бұл шешім Wachovia-ның жаңа капитал тарту қабілетіне қатысты алаңдаушылықты да күшейтті.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/b3c93b42-8519-11dd-b148-0000779fd18c|title=Wachovia tumbles on capital fears|work=Financial Times|date=September 18, 2008|access-date=September 18, 2008}}</ref> Lehman-ды шамамен 100 [[хедж-қор]] өзінің [[прайм-брокер]]і ретінде пайдаланды және қаржыландырудың басым бөлігін осы компания арқылы алып отырды. Өзінің қаржыландыру қажеттіліктерін өтеу мақсатында Lehman Brothers International [[прайм-брокерлік]] қызметін пайдаланған хедж-қорлар клиенттерінің активтерін тұрақты түрде [[қайта кепілге қою]] тәжірибесін қолданды.<ref>Kenneth C. Kettering,'' Repledge Deconstructed'', 61 U.PITT L. REV.45, 51 (1999)(Rehypothecation "[R]efers to a pledge of the debtors collateral by the secured party, to secure the secured parties own obligation to a third party").</ref> Lehman Brothers International [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауы]] бойынша банкроттық туралы өтініш берген кезде оның қарамағында клиенттерге тиесілі шамамен 40 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі актив болды. Оның 22 миллиард АҚШ доллары қайта кепілге қойылған еді.<ref>Steven Lessard, ''E.U. Re-Hypothecation And Lehman Brotherʼs Bankruptcy: Changes That Must Be Made To The MiFID'', Appearing in Folsom, Gordon, Spangole, INTERNATIONAL BUSINESS TRANSACTIONS, PRACTITIONERS TREATISE, (2010 Treatise Supplement)</ref> Лондондағы бөлімшенің қызметін [[дәрменсіздік кезіндегі әкімшілік басқару|сыртқы әкімшілік]] өз бақылауына алып, ал АҚШ-тағы бас компания банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін, Lehman-да сақталған осы хедж-қорлардың позициялары бұғатталды. Соның салдарынан хедж-қорлар левередж деңгейін төмендетуге мәжбүр болып, ірі көлемдегі ақшалай қаражатты пайдаланбай ұстап қалды. Бұл олардың одан әрі өсу мүмкіндігін шектеді.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/37e85018-845f-11dd-adc7-0000779fd18c|title=Hedge funds' growth prospects hit by Lehman's demise|work=Financial Times|date=September 17, 2008|access-date=September 18, 2008}}</ref> Өз кезегінде бұл нарықтағы теңгерімсіздікті одан әрі күшейтіп, жалпы жүйелік тәуекелдің артуына әкелді. Соның нәтижесінде [[бағалы қағаздарды қарызға беру]] нарығындағы қамтамасыз ету ретінде пайдаланылған [[кепіл (қаржы)|кепіл]] көлемі 737 миллиард АҚШ долларына қысқарды.<ref>Manmohan Singh & James Aitken, ''Deleveraging After Lehman-Evidence from Reduced Rehypothecation'', IMF Working Paper No.09/42, at 7 (2009)</ref> Жапонияда банктер мен сақтандыру компаниялары Lehman күйреуіне байланысты жалпы көлемі 249 миллиард иенге (2,4 миллиард АҚШ доллары) дейінгі ықтимал шығындар туралы хабарлады. [[Mizuho Trust & Banking]] компаниясы Lehman-мен байланысты облигациялар мен несиелер бойынша 11,8 миллиард иен шығынға ұшырағанын айтып, пайда болжамын екі еседен астам қысқартты. [[Жапония банкі]]нің төрағасы [[Масааки Сиракава]]: «Lehman Brothers-ке берілген несиелердің басым бөлігін Жапонияның ірі банктері ұсынған, ал олардың ықтимал шығындары банктердің өз пайдасы есебінен өтеле алатын деңгейде», — деп мәлімдеді. Сондай-ақ ол: «Соңғы оқиғалар Жапонияның қаржы жүйесінің тұрақтылығына қауіп төндіреді деуге негіз жоқ», — деп қосты.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=a3mSQ9tXT.5w&refer=japan|title=Japan Banks, Insurers Have $2.4 Billion Lehman Risk|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|date=September 17, 2008|access-date=September 18, 2008}}</ref> Банкроттық рәсімі барысында [[Royal Bank of Scotland Group]] компаниясының атынан сөйлеген заңгер Мартин Биненсток Lehman-ға қарсы 1,5–1,8 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап қоюы мүмкін екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, бұл талаптар ішінара Lehman ұсынған қамтамасыз етілмеген кепілдікке және Lehman-ның еншілес компанияларымен жүргізілген сауда операциялары бойынша келген шығындарға байланысты болды.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/fundsFundsNews/idUSN1751719120080918|title=RBS sees Lehman claims at $1.5 bln-$1.8 billion: lawyer|publisher=Reuters|date=September 17, 2008|access-date=September 18, 2008|first=Emily|last=Chasan|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921024016/https://www.reuters.com/article/fundsFundsNews/idUSN1751719120080918|archive-date=September 21, 2008|url-status=live}}</ref> [[Freddie Mac]] компаниясы Lehman-мен 2008 жылғы 15 қыркүйекте өтеу мерзімі келген қамтамасыз етілмеген несиелеу мәмілелері бойынша контрагент болған. Freddie Mac Lehman-нан негізгі қарыз ретінде 1,2 миллиард АҚШ долларын және оған есептелген пайыздарды алмағанын хабарлады. Сондай-ақ компанияның Lehman-ға қатысты шамамен 400 миллион АҚШ доллары көлемінде қосымша тәуекелі болған. Бұл тәуекел жеке тұрғын үйлерге берілген ипотекалық несиелерге қызмет көрсетуге, соның ішінде оларды кері сатып алу міндеттемелеріне байланысты туындаған. Freddie Mac компаниясы «осы мәмілелер бойынша шығынға ұшырайтынын және оның көлемі қандай болатынын әзірге білмейтінін» айтып, нақты шығындар қазіргі бағалаулардан едәуір асып кетуі мүмкін екенін ескертті. Сонымен қатар компания Lehman және оның еншілес ұйымдарымен басқа да іскерлік қатынастары бойынша тәуекел деңгейін бағалауды жалғастырып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Lehman owes Freddie at least $1.2bn|url=https://www.ft.com/content/9bbd2a58-85dd-11dd-a1ac-0000779fd18c|last=Bullock|first=Nicole|work=Financial Times|date=September 19, 2008|access-date=September 19, 2008}}</ref> [[Constellation Energy]] компаниясының Lehman-ға қаржылық тәуекелі бар екені туралы хабарланғаннан кейін, оның акциялары алғашқы сауда күнінің өзінде 56%-ға құлдырады. Сауда 67,87 АҚШ долларынан басталған болатын. Акция бағасының күрт төмендеуіне байланысты [[Нью-Йорк қор биржасы]] Constellation акцияларымен сауда-саттықты уақытша тоқтатты. Келесі күні акция бағасы 13 АҚШ долларына дейін төмендеген соң, компания өзіне қатысты «стратегиялық баламаларды» қарастыру үшін [[Morgan Stanley]] мен [[UBS]] компанияларын кеңесші ретінде жалдағанын мәлімдеді. Бұл компанияның сатылуы мүмкін деген болжамдарды күшейтті. Францияның [[Électricité de France]] энергетикалық компаниясы Constellation-ды сатып алады немесе ондағы үлесін ұлғайтады деген қауесеттер тарағанымен, ақырында Constellation [[Berkshire Hathaway]] холдингінің құрамына кіретін [[MidAmerican Energy]] компаниясының сатып алу туралы ұсынысын қабылдады. Berkshire Hathaway компаниясын миллиардер [[Уоррен Баффет]] басқарады.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/markets/economy/2008/09/17/constellation-energy-lehman-markets-equity-cx_md_0917markets22.html|archive-url=https://archive.today/20090617201558/http://www.forbes.com/markets/economy/2008/09/17/constellation-energy-lehman-markets-equity-cx_md_0917markets22.html|url-status=dead|archive-date=June 17, 2009|title=Lehman Ties Dim Constellation|last=Desmond|first=Maurna|work=Forbes|date=September 17, 2008|access-date=September 19, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://business.scotsman.com/energyutilities/Power-deal-delivers--new.4508490.jp|last=Thomson|first=Victoria|title=Power deal delivers new star to Buffett's energy constellation|work=The Scotsman|location=UK|date=September 19, 2008|access-date=September 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921222919/http://business.scotsman.com/energyutilities/Power-deal-delivers--new.4508490.jp|archive-date=September 21, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://blogs.wsj.com/marketbeat/2008/09/18/buffett-shoots-for-falling-constellation/|title=Buffett Shoots for Falling Constellation|last=Gaffen|first=David|work=The Wall Street Journal|date=September 18, 2008|access-date=September 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921001146/https://blogs.wsj.com/marketbeat/2008/09/18/buffett-shoots-for-falling-constellation/|archive-date=September 21, 2008|url-status=live}}</ref> [[Federal Agricultural Mortgage Corporation]] (Farmer Mac) Lehman-ның банкроттыққа ұшырауы салдарынан өзіне тиесілі аға дәрежелі борыштық бағалы қағаздар бойынша 52,4 миллион АҚШ доллары көлеміндегі берешекті есептен шығаруға мәжбүр болатынын мәлімдеді. Сонымен қатар Farmer Mac қыркүйек айының соңына қарай ең төменгі капитал жеткіліктілігі талаптарына сәйкес келмеуі мүмкін екенін ескертті.<ref>{{cite news|title=Federal Agricultural Mortgage Corp. Q3 2008 Earnings Call Transcript|url=http://seekingalpha.com/article/105428-federal-agricultural-mortgage-corp-q3-2008-earnings-call-transcript}}</ref> [[Гонконг]]те 43 700-ден астам адам Lehman шығарған жалпы құны 15,7 миллиард [[Гонконг доллары]] болатын «кепілдендірілген [[мини-облигация]]ларға» (迷你債券) инвестиция салған.<ref name="scmp1">South China Morning Post. "[http://www.scmp.com/portal/site/SCMP/menuitem.2af62ecb329d3d7733492d9253a0a0a0/?vgnextoid=1be5c7dbe210d110VgnVCM100000360a0a0aRCRD&ss=Hong+Kong&s=News SCMP]." ''Chief talks tough on minibonds.'' Retrieved October 17, 2008.</ref><ref>HKStandard. "[http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8091&icid=3&d_str=20081017 The Standard.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020195205/http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8091&icid=3&d_str=20081017|date=October 20, 2008}}." ''HKMA refers Lehman cases to regulator.'' Retrieved October 17, 2008.</ref><ref name="hkdf">{{cite web |url=http://www.hkdf.org/pr.asp?func=show&pr=178 |title=Proposal for Resolution of Mini-bond Issue |publisher=Hong Kong Democratic Foundation |access-date=2009-01-23 }}</ref> Көптеген инвестор банктер мен брокерлер бұл өнімдерді тәуекелі төмен инвестиция ретінде жаңылыстырып сатқанын мәлімдеді. Ал банкирлер мини-облигациялардың расында тәуекелі төмен болғанын, өйткені олар бірнеше ай бұрын ғана Уолл-стриттің беделді компанияларының бірі саналған әрі жоғары кредиттік және инвестициялық рейтингтері болған Lehman Brothers компаниясымен қамтамасыз етілгенін айтты. Сондай-ақ көптеген банктер бұл мини-облигацияларды несиелер мен кредиттік желілер бойынша кепіл ретінде қабылдаған. Бұдан бөлек, тағы 3 миллиард [[Гонконг доллары]] көлеміндегі қаражат осыған ұқсас өнімдерге, соның ішінде туынды қаржы құралдарына инвестицияланған болатын. [[Гонконг үкіметі]] инвесторларға жыл соңына дейін шеккен шығындарының бір бөлігін өтеуге мүмкіндік беру үшін бұл инвестицияларды сол кездегі бағаланған нарықтық құны бойынша кері сатып алу жоспарын ұсынды.<ref name="scmp2">{{cite news|url=http://www.scmp.com/portal/site/SCMP/menuitem.2af62ecb329d3d7733492d9253a0a0a0/?vgnextoid=81e171859940d110VgnVCM100000360a0a0aRCRD&ss=Hong+Kong&s=News|title=CE still waiting to hear from banks over minibond buyback plan|work=South China Morning Post|access-date=October 17, 2008}}</ref> [[Гонконгтың бас атқарушы директоры]] [[Дональд Цанг]] жергілікті банктерді үкіметтің кері сатып алу жоспарына жедел жауап беруге шақырды, өйткені [[Гонконг ақша-кредит басқармасы]]на 16 мыңнан астам шағым түскен еді.<ref name="scmp1" /><ref name="hkdf" /><ref name="scmp2" /> 2008 жылғы 17 қазанда [[Гонконг банктер қауымдастығы]]ның төрағасы Хэ Гуанбэ мини-облигацияларды олардың сол кездегі бағаланған құны негізінде келісілген әдістеме бойынша кері сатып алуға келісті.<ref>HKStandard. "[http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8097&icid=3&d_str=20081017 The Standard.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020172631/http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8097&icid=3&d_str=20081017|date=October 20, 2008}}." ''Banks to buy back Lehman mini-bonds.'' Retrieved October 17, 2008.</ref> == Neuberger Berman == [[Neuberger Berman]] Inc. және оның еншілес компаниялары, ең алдымен Neuberger Berman, LLC, 1939 жылы [[Рой Нойбергер|Рой Р. Нойбергер]] мен Роберт Берман негізін қалаған инвестициялық кеңес беру компаниясы болып табылады. Компанияның негізгі қызметі [[таза капиталы жоғары жеке тұлға]]лардың активтерін басқаруға бағытталған. Келесі онжылдықтарда компанияның өсуі жалпы активтерді басқару саласының дамуымен қатар жүрді. 1950 жылы ол АҚШ-тағы алғашқы [[сату үстемақысы жоқ]] [[өзара инвестициялық қор]]лардың бірі — [[Guardian Fund]] қорын іске қосты, сондай-ақ [[зейнетақы жоспары]]лары мен басқа да институционалдық клиенттердің активтерін басқаруды бастады. Тарихи тұрғыдан [[құндық инвестициялау]] стратегиясымен танылған компания 1990-жылдары өз қызметін әртараптандырып, [[өсуге инвестициялау]] стратегиясын, компаниялардың барлық [[нарықтық капиталдандыру]] санаттарын, сондай-ақ халықаралық инвестициялар, [[жылжымайтын мүлікке инвестиция салу трасты]] (REIT) және [[жоғары табысты инвестициялар]] сияқты жаңа инвестициялық бағыттарды қамтыды. Бұдан бөлек, федералдық және бірнеше штаттық сенімгерлік компаниялардың құрылуы нәтижесінде компания сенімгерлік және фидуциарлық қызметтерді де ұсына бастады. 2016 жылы компанияның [[басқарудағы активтер]]інің жалпы көлемі шамамен 246 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.nb.com/pages/public/en-us/private-equity.aspx|title=Private Equity – Neuberger Berman|website=nb.com}}</ref> [[Сурет:Neuberger Berman by David Shankbone.JPG|thumb|[[Үшінші авеню]]дегі [[Нью-Йорк]] қаласында орналасқан [[Neuberger Berman]] компаниясының штаб-пәтері]] 1999 жылғы қазанда компания өзінің акцияларын [[алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы нарыққа шығарып, [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда «NEU» тикерлік белгісімен сауда жасай бастады. 2003 жылғы шілдеде, негізін қалаушы Рой Нойбергердің 100 жылдық мерейтойынан көп ұзамай, компания [[Lehman Brothers]] Holdings Inc. компаниясымен [[бірігу және жұтылу|бірігу]] жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын жариялады. Кейін бұл келіссөздер 2003 жылғы 31 қазанда Lehman компаниясының Neuberger Berman-ды шамамен 2,63 миллиард АҚШ долларына қолма-қол ақша мен бағалы қағаздар есебінен сатып алуымен аяқталды.{{citation needed}} 2006 жылғы 20 қарашада [[Lehman Brothers]] өзінің еншілес компаниясы [[Neuberger Berman]] ауқатты жеке тұлғаларға активтерді басқару қызметін көрсететін H. A. Schupf & Co. компаниясын сатып алатынын жариялады. H. A. Schupf & Co. басқаруындағы 2,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі активтер Neuberger Berman-ның таза капиталы жоғары клиенттерге тиесілі басқарудағы 50 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі активтеріне қосылды.<ref>[http://today.reuters.com/news/articlebusiness.aspx?type=ousiv&storyID=2006-11-20T154504Z_01_N20427604_RTRIDST_0_BUSINESSPRO-FINANCIAL-LEHMAN-SCHUPF-DC.XML&WTmodLoc=BizArt-C2-NextArticle-1 Lehman to acquire H. A. Schupf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001225338/http://today.reuters.com/news/articlebusiness.aspx?type=ousiv |date=2007-10-01 }}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, Reuters, November 20, 2006</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' газетінің 2008 жылғы 15 қыркүйектегі Lehman Brothers Holdings компаниясының [[АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауы]] бойынша банкроттықтан қорғау туралы өтініш бергені жөніндегі мақаласында компания өкілдерінің [[Neuberger Berman]] туралы мынадай мәлімдемесі келтірілген:<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB122145492097035549|title=Lehman Files for Bankruptcy|access-date=December 22, 2010|date=September 16, 2008|work=The Wall Street Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204201026/http://online.wsj.com/article/SB122145492097035549.html|archive-date=December 4, 2010|first=Carrick|last=Mollenkamp|url-status=dead}}</ref> <blockquote> Neuberger Berman LLC және Lehman Brothers Asset Management өз қызметін әдеттегі тәртіппен жалғастырады және бас компанияның банкроттық рәсіміне тартылмайды. Компаниялардың инвестициялық портфельдерді басқару, зерттеу және операциялық қызметтері өзгеріссіз қалады. Сонымен қатар Neuberger Berman клиенттеріне толық көлемде тиесілі бағалы қағаздар Lehman Brothers активтерінен бөлек сақталады және оларға Lehman Brothers Holdings кредиторларының талаптары қолданылмайды. </blockquote> Lehman Brothers күйреуінің алдында Neuberger Berman басшылары қызметкерлерге электрондық хаттар жіберіп, онда басқа ұсыныстармен қатар Lehman Brothers-тің жоғары басшылығы соңғы нәтижелер үшін жауапкершіліктен жалтарып отырған жоқ екенін қызметкерлер мен инвесторларға айқын көрсету мақсатында миллиондаған долларлық сыйақылардан бас тартуы керектігін ұсынды. [[Lehman Brothers]] компаниясының инвестицияларды басқару жөніндегі директоры [[IV Джордж Герберт Уокер]] бұл ұсынысты қабылдамай, тіпті сыйақыларды қысқарту туралы идеяның айтылғаны үшін Lehman Brothers атқарушы комитетінің басқа мүшелерінен кешірім сұрады. Ол: «Кешіріңіздер, әріптестер. Neuberger Berman-да не болып жатқанын түсінбеймін. Мен ұялып тұрмын және кешірім сұраймын», — деп жазды.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna27047714|title=House panel grills Lehman chief about bonuses|access-date=December 22, 2010|date=October 6, 2008|work=NBC News}}</ref> == Даулар == === Дағдарыс кезіндегі басшылықтың сыйақылары === [[Lehman Brothers]] компаниясының басшысы [[Ричард Фулд|Ричард С. Фулд]] АҚШ Өкілдер палатасының [[Америка Құрама Штаттары Өкілдер палатасының Қадағалау және үкімет реформасы жөніндегі комитеті|Қадағалау және үкімет реформасы жөніндегі комитетінде]] жауап берді. Комитет мүшесі [[Генри Уоксман]] (Калифорния, Демократиялық партия) одан: «Сіздің компанияңыз банкротқа ұшырады, экономикамыз дағдарысқа тап болды, ал сіз 480 миллион АҚШ долларын (276 миллион фунт стерлинг) сақтап қалдыңыз. Менің сізге қоятын қарапайым сұрағым бар: бұл әділетті ме?» — деп сұрады.<ref name="Fuld punched in face"/> Фулд соңғы сегіз жыл ішінде жалақы мен сыйақы ретінде шамамен 300 миллион АҚШ доллары (173 миллион фунт стерлинг) алғанын айтты.<ref name="Fuld punched in face">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/financialcrisis/3150319/Richard-Fuld-punched-in-face-in-Lehman-Brothers-gym.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009072539/http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/financialcrisis/3150319/Richard-Fuld-punched-in-face-in-Lehman-Brothers-gym.html|url-status=dead|archive-date=October 9, 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|title=Richard Fuld punched in face in Lehman Brothers gym|first=Jon|last=Swaine|date=October 7, 2008|access-date=April 26, 2010}}</ref> Алайда Фулдтың өз сыйақысын қорғауына қарамастан, банкроттық туралы өтініш берілердің алдында Lehman Brothers басшыларының сыйақылары айтарлықтай артқаны хабарланды.<ref>{{cite web|url=http://story.malaysiasun.com/index.php/ct/9/cid/3a8a80d6f705f8cc/id/415432/cs/1/|title=Lehman Brothers executive pay was increased before bankruptcy|publisher=Story.malaysiasun.com|date=October 7, 2008|access-date=November 11, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205754/http://story.malaysiasun.com/index.php/ct/9/cid/3a8a80d6f705f8cc/id/415432/cs/1/|archive-date=September 28, 2011}}</ref> 2008 жылғы 17 қазанда [[CNBC]] телеарнасы Ричард Фулдты қоса алғанда Lehman-ның бірнеше басшысына бағалы қағаздармен жасалған алаяқтыққа қатысты іс бойынша сотқа шақыру қағазы жіберілгенін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2008/10/17/lehman-executives-including-fuld-subpoenaed.html|work=CNBC-TV|location=Englewood Cliffs, NJ|title=Lehman Executives Including Fuld Subpoenaed|first=Charlie|last=Gasparino|date=October 17, 2008|access-date=March 18, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015054622/http://www.cnbc.com/id/27236448/Lehman_Executives_Including_Fuld_Subpoenaed|archive-date=October 15, 2012}}</ref> === Бухгалтерлік есепті бұрмалау === 2010 жылғы наурызда банкроттық рәсімі бойынша сарапшы [[Антон Р. Валукас]]тың есебінде банктің жыл соңындағы [[бухгалтерлік баланс]]тағы қаржылық жағдайын шын мәнінен жақсырақ етіп көрсету үшін [[Repo 105]] мәмілелерін пайдаланғаны атап өтілді. Кейін, 2010 жылғы желтоқсанда Нью-Йорк штатының бас прокуроры [[Эндрю Куомо]] банктің аудиторы [[Ernst & Young]] компаниясына қарсы талап-арыз беріп, компанияны қолданылған бухгалтерлік есеп әдістерін мақұлдау арқылы «ауқымды бухгалтерлік алаяқтыққа елеулі түрде жәрдемдесті» деп айыптады.<ref>[http://www.accountancyage.com/aa/news/1934026/-sued-lehmans-audit E&Y sued over Lehmans audit], ''Accountancy Age'', December 21, 2010</ref> 2010 жылғы 12 сәуірде ''[[The New York Times]]'' газетінде жарияланған мақалада Lehman өзінің қаржылық көрсеткіштері мен тәуекелдерін бұрмалау мақсатында бірқатар мәмілелер мен активтерді бухгалтерлік есептен шығару үшін [[Hudson Castle Group, Inc.|Hudson Castle]] атты шағын компанияны пайдаланғаны айтылды. Lehman басшыларының бірі Hudson Castle-ді Lehman-ның «альтер эгосы» деп сипаттады. Мақалаға сәйкес, Lehman Hudson Castle компаниясының төрттен бір бөлігіне иелік еткен, директорлар кеңесін бақылаған, ал компания қызметкерлерінің басым бөлігі бұрын Lehman-да жұмыс істеген.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/04/13/business/13lehman.html|title=Lehman Channeled Risks Through 'Alter Ego' Firm|work=The New York Times|date=April 12, 2010|access-date=May 25, 2010|first1=Louise|last1=Story|first2=Eric|last2=Dash|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420013437/http://www.nytimes.com/2010/04/13/business/13lehman.html|archive-date=April 20, 2010|url-status=live}}</ref> === 363-бап бойынша сату === 2011 жылғы 22 ақпанда Нью-Йорктың оңтүстік округі бойынша АҚШ-тың Банкроттық істер жөніндегі сотының судьясы [[Джеймс М. Пек]] Lehman-ның банкроттық мүлік кешенінің заңгерлерінің [[363-бап]] бойынша жүзеге асырылған сатудан [[Barclays]] негізсіз қаржылық пайда тапты деген талаптарын қанағаттандырудан бас тартты. Судья: «Сату рәсімі мінсіз болмаған шығар, бірақ Lehman күйреген аптадағы ерекше жағдайларды ескерсек, ол бәрібір жеткілікті деңгейде өткізілді», — деді.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-12549242|title=Lehman Brothers $11bn case against Barclays fails|publisher=BBC|date=February 23, 2011|access-date=September 13, 2017}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:АҚШ-тағы банкротқа ұшыраған банктер]] [[Санат:Ұлы рецессия]] [[Санат:Lehman Brothers]] [[Санат:2008 жылғы қыркүйектегі АҚШ]] r10lxuc66gtm4xr8eqlqyg4n1h9xlhk Australia and New Zealand Banking Group 0 784762 3642767 3641219 2026-08-14T09:43:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642767 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Australia and New Zealand Banking Group |логотипі = ANZ-Logo-2009.svg |суреті = Docklands View with Bolte Bridge & ANZ Headquarter Building (cropped).jpg |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = ASX: ANZ |қызметі = |құрылды = [[1835 жыл|1835]] |құрушы = |орналасуы = {{Байрақ|Австралия}}: [[Мельбурн]] |басты адамдары = Пол О'Салливан <small>(директорлар кеңесінің төрағасы)</small><br>Шэйн Эллиотт <small>(бас атқарушы директор)</small><ref name="quote" /> |саласы = банк ісі |өнімі = |меншікті капиталы = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 61,297 млрд<br><small>$45,4 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |айналым = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]] 17,637 млрд<br><small>$13,1 млрд (2020)</small><ref name="AR2020">{{cite web|title=Annual Report - 2020|url=https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|publisher=Australia and New Zealand Banking Group Ltd|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004425/https://www.anz.com/content/dam/anzcom/shareholder/ANZ-2020-Annual-Report-Spreads.pdf|url-status=live}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} [[Австралиялық доллар|A$]]3,578 млрд<br><small>$2,65 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |активтер = {{өсім}} [[Австралиялық доллар|A$]] 1,042 трлн<br><small>$772 млрд (2020)</small><ref name="AR2020" /> |капитализация = [[Австралиялық доллар|A$]] 79,3 млрд <small>(2021 жылғы 12 шілде)</small><ref name="quote">{{cite web|title=ANZ.AX - Australia and New Zealand Banking GrpLtd Profile|url=https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|publisher=[[Reuters]]|access-date=2021-07-12|lang=en|archive-date=2021-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713004422/https://www.reuters.com/companies/ANZ.AX|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 38 579 <small>(2020)</small><ref name="AR2020" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[ANZ National Bank]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[KPMG]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Australia and New Zealand Banking Group''' — [[аустралия]]лық қаржы тобы. [[Commonwealth Bank of Australia|Commonwealth Bank]], [[National Australia Bank]] және [[Westpac]] банктерімен бірге Аустралияның үлкен төрт банкін құрайды. ANZ сондай-ақ [[Жаңа Зеландия]]дағы ең ірі банк болып табылады, онда оның еншілес қоғамы — [[ANZ National Bank]] жұмыс істейді. == Тарихы == Топ үш банктің бірігуі нәтижесінде құрылды, олар XIX ғасырда Лондонда Аустралияда операциялар жүргізу үшін құрылған. Bank of Australasia 1835 жылы құрылды, екі жылдан кейін Union Bank of Australia құрылды. 1852 жылы The English, Scottish and Australian Bank жұмысын бастады, 1921 жылы ол осы өңірде жұмыс істеген тағы екі банкті — Commercial Bank of Tasmania мен London Bank of Australia банктерін — жұтып қойды, ал 1927 жылы оған Royal Bank of Australia қосылды. 1951 жылы Bank of Australasia Union Bank of Australia банкімен біріктіріліп, Australia and New Zealand Bank Limited (ANZ Bank) атауын алды. 1968 жылы ол [[Нью-Йорк]]те өкілдігін ашты, ал келесі жылы — [[Токио]]да. Қазіргі топ 1970 жылғы 1 қазанда ANZ Bank пен English, Scottish and Australian Bank банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 1977 жылы топ юрисдикциясын Ұлыбританиядан Аустралияға ауыстырды. 1979 жылы Bank of Adelaide, 1984 жылы Grindlays Bank, ал 1989 жылы Жаңа Зеландияның пошта банкі сатып алынды. 1993 жылы Мельбурнде жаңа штаб-пәтер ашылды, сол жылы Grindlays Bank құрамына кірген Канададағы операциялар сатылды; сатып алушысы [[HSBC|HSBC Bank Canada]]-ның канадалық бөлімшесі болды. 2000 жылы тағы бір британдық банк [[Standard Chartered]] Grindlays Bank-тің азиялық активтерін сатып алды. 2009 жылы шетелдегі операцияларын қысқартуға мәжбүр болған [[Royal Bank of Scotland]]-тың азиялық еншілес құрылымдары 550 млн долларға сатып алынды. == Қызметі == 2020 жылдың ортасына қарай активтері 1,04 трлн аустралиялық долларды (772 млрд АҚШ доллары, Аустралияда бірінші орын) құрады, оның ішінде берілген несиелер 617 млрд доллар болды; қабылданған депозиттер пассивтердің 682 млрд долларын құрады. Түсімнің негізгі бөлігін таза пайыздық кіріс құрайды: 2019–2020 [[қаржы жылы]]нда 17,6 млрд аустралиялық доллар түсімнің 14 млрд доллары таза пайыздық кіріске тиесілі болды.<ref name="AR2020" /> Негізгі бөлімшелері: * Аустралиядағы бөлшек және коммерциялық банк ісі — Аустралиядағы жеке тұлғаларға, шағын және орта бизнеске банктік қызмет көрсету; түсімі — 9,1 млрд. * корпоративтік банк ісі — корпорацияларға, қаржы институттарына және үкіметтерге банктік қызмет көрсету; түсімі — 5,8 млрд. * Жаңа Зеландиядағы бөлшек және коммерциялық банк ісі — Жаңа Зеландиядағы жеке тұлғаларға, шағын және орта бизнеске банктік қызмет көрсету; түсімі — 3,2 млрд. * Тынық мұхиты аралдары — Тынық мұхиты аралдары мен Азияның кейбір елдерінде банктік қызмет көрсету; түсімі — 0,2 млрд.<ref name="AR2020" /> {| class="wikitable" |+ Аустралия банктерінің «үлкен төрттігі» ! !! Активтер,<br>млрд A$ !! Депозиттер,<br>млрд A$ !! Меншікті<br>капитал,<br>A$ !! Түсім,<br>млрд A$ !! Таза пайда,<br>млрд A$ !! Нарықтық<br>капиталдану,<br>млрд A$ !! Қызметкерлер,<br>мың адам |- | Australia and New Zealand Banking Group || 1042 || 682 || 61,3 || 17,64 || 3,58 || 79,3 || 38,6 |- | [[Commonwealth Bank of Australia]] || 1014 || 702 || 72,01 || 23,93 || 9,63 || 177 || 41,8 |- | [[Westpac]] || 912 || 591 || 68,07 || 20,18 || 2,29 || 93,6 || 36,8 |- | [[National Australia Bank]] || 867 || 546 || 61,29 || 17,26 || 2,56 || 86 || 34,9 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.anz.com/ Ресми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707095603/http://www.anz.com/ |date=2009-07-07 }}{{ref|en}} [[Санат:ANZ (банк)]] [[Санат:1835 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Аустралия банктері]] [[Санат:Жаңа Зеландия банктері]] [[Санат:Аустралия бағалы қағаздар биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:S&P/ASX 50 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:S&P/NZX 50 индексіндегі компаниялар]] [[Санат:Жаңа Зеландия биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:Мельбурнде орналасқан компаниялар]] [[Санат:1835 жылы құрылған аустралиялық компаниялар]] ok0nz7d155xc69krd711krnai5bvl3l Gоrky Park 0 784829 3642547 3641551 2026-08-13T17:27:53Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар|Алфавит бойынша музыкалық топтар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642547 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Gоrky Park |Шынайы атауы = {{lang-ru|Парк Горького}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Gorky-Park-1988.jpg |Сурет тақырыбы = 1988 жылы түскенде |Сурет ені = |Фон = group_or_band |Жанры = Глэм-метал, хард-рок, прогрессив рок |Белсенділік жылдары = 1987—1999, 2023 — қазіргі уақыт |Мемлекет = {{USSR}} → {{RUS}}<br />{{USA}} |Қайдан = [[Мәскеу]] |Басқаша атауы = |Тілі = [[ағылшын тілі]]<br />[[орыс тілі]] |Лейблі = Mercury Records, Polygram, SNC Records |Жетекшісі = |Құрамы = Александр Маршал<br />Алексей Белов<br />Ян Яненков<br />Александр Львов |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = Николай Носков<br />Николай Кузьминых |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = [https://gorkypark.band.] |Ортаққор = Gоrky Park (band) }} '''Gоrky Park''' — 1987 жылы құрылған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[Ресей|ресейлік]] [[рок-топ]]. Бастапқы құрамға Алексей Белов, Александр Львов, Александр Маршал (Миньков), Ян Яненков және Николай Носков кірді. Топтың продюсері және менеджері Стас Намин және оның [[Мәскеу|Мәскеудегі]] SNC продюсерлік орталығы болды.<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> Олар [[Bon Jovi]], [[Оззи Осборн]], [[Mötley Crüe]], [[Scorpions]], [[Cinderella]], [[Skid Row]] және басқа да әлемдік жұлдыздармен<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> бірге 1989 жылы 12-13 тамызда Мәскеудегі [[Лужники (стадион)|Лужники]] стадионында «Рок есірткіге қарсы» ұранымен өткен және MTV арнасында 59 елде көрсетілген [[Мәскеу халықаралық бейбітшілік фестивалі]]<nowiki/>не қатысты. Фестивальден кейін, 1989 жылдың тамыз айында Polygram Records фирмасы олардың алғашқы Gorky Park деген аттас [[Студиялық альбом|студиялық альбомын]] шығарды, ол түпнұсқа құраммен толығымен ағылшын тілінде жазылған, 1989 жылы американдық [[Billboard 200]] чартына енген<ref name="billboard">{{Cite web|title=Gorky Park|url=http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|author=|publisher=// [[billboard.com]]|date=|lang=en|accessdate=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091020115513/http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|archivedate=2009-10-20}}</ref> және топқа халықаралық атақ әкелді.<ref name="history" /> Бастапқы құрамында жетекші вокалист [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носковпен]] бірге топ үш жарым жыл бойы жұмыс істеді. 1990 жылы Америка Құрама Штаттарына алғашқы гастрольдік сапары кезінде топ ішінде қақтығыс орын алды, бұл Наминнің топ менеджер қызметінен босатылуына және Носковтың кетуіне әкелді.<ref name="history" /> Америкада қалған музыканттар үш альбом жазды. Кейіннен топ 2000, 2010 және 2020 жылдары бір реттік өнер көрсету үшін бірнеше рет қайта біріккен. == Тарихы == === Құрылуы (1986–1987) === 1986 жылы Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы гастрольдік сапары кезінде Стас Намин батыстық аудиторияға бағытталған топ құру идеясын ұсынды: «Америкада қыркүйек айында „Цветы“ тобымен бірге гастрольдік сапарда мен болашақ топтың Gоrky Park атауын ойлап таптым. Бұл сонымен қатар біздің мәскеулік мекенжайымыз болды – Цветы тобының Мәскеудегі базасы Горький саябағының Жасыл театрында орналасқан – әрі бүкіл әлемге танымал бренд болды, өйткені „Парк Горького“ романы және осы кітапқа негізделген аттас фильм Америкада жарық көрген болатын. Мен арнайы экспортқа арналған жобаны жасаған болатынмын, американдық және әлемдік нарықтарға сол кезде Америкада сәнге айналған стильде ойнайтын ағылшын тілді топ қажет екенін жақсы түсіндім». 1986 жылдың қазан айында АҚШ-тағы „Цветы“ тобымен гастрольдік сапардан кейін Мәскеуге оралған Намин суретші Павел Шегерянмен бірге болашақ топтың логотипін - латын әріптері GP түрінде балға мен орақты ойлап шығарды.<ref>{{Cite web|title=Интервью с дизайнером Павлом Шегеряном о создании логотипа GP (Фильм «Центр Стаса Намина - 30 лет») - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 23 октября 2024 года в 13:50:57 00:07:44.|url=https://rutube.ru/video/aa1aad2ea08fb74cf7a07d470f8fa316/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нотариальное пояснения в отношении истории создания и деятельности музыкального коллектива «Группа «Парк Горького» («Gorky Park»)|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2025/03/%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%8F-%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%81.pdf|author=Носкова Николая Ивановича|date=2025-02-07|lang=ISO 639-1}}</ref> 1987 жылдың басында ол ағылшын тілдік [[хард-н-хэви]] стиліндегі вокалдық топқа музыканттарды жинай бастады. Топ мүшелері болып [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носков]], гитарист Алексей Белов, гитарист Ян Яненков, бас-гитарист Александр Миньков және барабаншы Александр Львов келеді. Бұлардың бәрі, Носковтан басқасы, Наминмен бірге «Цветы» тобында істеді.<ref>{{Cite web|title=Знакомство с незнакомцами|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2024/02/scan924-1536x1092.jpg|author=Людмила Браташ|work=Московский комсомолец|date=1988-04-15|lang=ISO 639-2}}</ref> Барабаншы [[Львов, Александр Николаевич (музыкант)|Александр Львов]] ол кезде таралуға шақ қалған «Ария» тобында ойнады. Ал Николай Носков пен Алексей Белов Давид Тухманов құрған «[[Москва (группа)|Москва]]<nowiki/>» тобының құрамында бірге өнер көрсеткен болатын.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Москва»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|author=Алексеев А., Бурлак А., Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=ru|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827083503/http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|archivedate=2010-08-27}}</ref> 1987 жылдың көктемінде Gоrky Park тобы дүниеге келді. Топ репетицияларды М. Горький атындағы мәдениет және демалыс саябағының аумағында орналасқан Стас Намин студиясында бастады.<ref name="bio">{{Cite web|title=Биография на официальном сайте|url=http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|author=Сергей Комар.|publisher=GorkyParkMusic.ru|date=|lang=|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112194657/http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|archivedate=2009-11-12}}</ref> Gоrky Park құрылғанда қатысушылардың бәрінде музыкалық тәжірибесі болды. 1987 жылдың күзінде топтың «[[Fortress (песня)|Fortress]]<nowiki/>» әніне арналған алғашқы бейнеклипі түсіріліп, «[[Дон Кинг Шоу]]<nowiki/>» музыкалық бағдарламасында көрсетілді. Теледидарда бейнежазба шектеулі көрсетілді, бұл кеңестік топтардың ағылшын тілінде ән айтуына деген теріс көзқарасты көрсетеді.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Парк Горького»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|author=Алексеев А, Бурлак А, Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219214134/http://rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|archivedate=2010-12-19}}</ref> 1988 жылы топ Америкаға бармас бұрын Мәскеудегі Наминнің студиясында ''[[Hit me with the news|Hit Me with the News]]'' демо альбомын жазады. Альбомға басқа еш жерде шықпаған бірнеше ән кірді: «I’m Out», «Modern Love», «You Not Lonely Girl» және «I’m Gonna Make It». Gоrky Park топтың стилі мен бағытын анықтаған алғашқы әні Стас Намин 1986 жылы АҚШ-тағы гастрольдік сапары кезінде Евгений Евтушенконың сөзіне жазған «Нью-Йорктен келген қыз» болды.<ref>{{Cite web|title=Фрагмент передачи ОРТ и интервью А.Белова (1987-1988) - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 30 октября 2024 года в 15:43:36 00:03:32.|url=https://rutube.ru/video/687d5a9ec7d3a4938a150cff162980fc/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1987 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Мәскеудің музыкалық ұжымдары]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 1ww77egztqglbu2ju69xd8655r2dx1c 3642548 3642547 2026-08-13T17:28:12Z Kasymov 10777 «[[Санат:Pages with unreviewed translations|Pages with unreviewed translations]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642548 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Gоrky Park |Шынайы атауы = {{lang-ru|Парк Горького}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Gorky-Park-1988.jpg |Сурет тақырыбы = 1988 жылы түскенде |Сурет ені = |Фон = group_or_band |Жанры = Глэм-метал, хард-рок, прогрессив рок |Белсенділік жылдары = 1987—1999, 2023 — қазіргі уақыт |Мемлекет = {{USSR}} → {{RUS}}<br />{{USA}} |Қайдан = [[Мәскеу]] |Басқаша атауы = |Тілі = [[ағылшын тілі]]<br />[[орыс тілі]] |Лейблі = Mercury Records, Polygram, SNC Records |Жетекшісі = |Құрамы = Александр Маршал<br />Алексей Белов<br />Ян Яненков<br />Александр Львов |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = Николай Носков<br />Николай Кузьминых |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = [https://gorkypark.band.] |Ортаққор = Gоrky Park (band) }} '''Gоrky Park''' — 1987 жылы құрылған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[Ресей|ресейлік]] [[рок-топ]]. Бастапқы құрамға Алексей Белов, Александр Львов, Александр Маршал (Миньков), Ян Яненков және Николай Носков кірді. Топтың продюсері және менеджері Стас Намин және оның [[Мәскеу|Мәскеудегі]] SNC продюсерлік орталығы болды.<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> Олар [[Bon Jovi]], [[Оззи Осборн]], [[Mötley Crüe]], [[Scorpions]], [[Cinderella]], [[Skid Row]] және басқа да әлемдік жұлдыздармен<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> бірге 1989 жылы 12-13 тамызда Мәскеудегі [[Лужники (стадион)|Лужники]] стадионында «Рок есірткіге қарсы» ұранымен өткен және MTV арнасында 59 елде көрсетілген [[Мәскеу халықаралық бейбітшілік фестивалі]]<nowiki/>не қатысты. Фестивальден кейін, 1989 жылдың тамыз айында Polygram Records фирмасы олардың алғашқы Gorky Park деген аттас [[Студиялық альбом|студиялық альбомын]] шығарды, ол түпнұсқа құраммен толығымен ағылшын тілінде жазылған, 1989 жылы американдық [[Billboard 200]] чартына енген<ref name="billboard">{{Cite web|title=Gorky Park|url=http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|author=|publisher=// [[billboard.com]]|date=|lang=en|accessdate=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091020115513/http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|archivedate=2009-10-20}}</ref> және топқа халықаралық атақ әкелді.<ref name="history" /> Бастапқы құрамында жетекші вокалист [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носковпен]] бірге топ үш жарым жыл бойы жұмыс істеді. 1990 жылы Америка Құрама Штаттарына алғашқы гастрольдік сапары кезінде топ ішінде қақтығыс орын алды, бұл Наминнің топ менеджер қызметінен босатылуына және Носковтың кетуіне әкелді.<ref name="history" /> Америкада қалған музыканттар үш альбом жазды. Кейіннен топ 2000, 2010 және 2020 жылдары бір реттік өнер көрсету үшін бірнеше рет қайта біріккен. == Тарихы == === Құрылуы (1986–1987) === 1986 жылы Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы гастрольдік сапары кезінде Стас Намин батыстық аудиторияға бағытталған топ құру идеясын ұсынды: «Америкада қыркүйек айында „Цветы“ тобымен бірге гастрольдік сапарда мен болашақ топтың Gоrky Park атауын ойлап таптым. Бұл сонымен қатар біздің мәскеулік мекенжайымыз болды – Цветы тобының Мәскеудегі базасы Горький саябағының Жасыл театрында орналасқан – әрі бүкіл әлемге танымал бренд болды, өйткені „Парк Горького“ романы және осы кітапқа негізделген аттас фильм Америкада жарық көрген болатын. Мен арнайы экспортқа арналған жобаны жасаған болатынмын, американдық және әлемдік нарықтарға сол кезде Америкада сәнге айналған стильде ойнайтын ағылшын тілді топ қажет екенін жақсы түсіндім». 1986 жылдың қазан айында АҚШ-тағы „Цветы“ тобымен гастрольдік сапардан кейін Мәскеуге оралған Намин суретші Павел Шегерянмен бірге болашақ топтың логотипін - латын әріптері GP түрінде балға мен орақты ойлап шығарды.<ref>{{Cite web|title=Интервью с дизайнером Павлом Шегеряном о создании логотипа GP (Фильм «Центр Стаса Намина - 30 лет») - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 23 октября 2024 года в 13:50:57 00:07:44.|url=https://rutube.ru/video/aa1aad2ea08fb74cf7a07d470f8fa316/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нотариальное пояснения в отношении истории создания и деятельности музыкального коллектива «Группа «Парк Горького» («Gorky Park»)|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2025/03/%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%8F-%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%81.pdf|author=Носкова Николая Ивановича|date=2025-02-07|lang=ISO 639-1}}</ref> 1987 жылдың басында ол ағылшын тілдік [[хард-н-хэви]] стиліндегі вокалдық топқа музыканттарды жинай бастады. Топ мүшелері болып [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носков]], гитарист Алексей Белов, гитарист Ян Яненков, бас-гитарист Александр Миньков және барабаншы Александр Львов келеді. Бұлардың бәрі, Носковтан басқасы, Наминмен бірге «Цветы» тобында істеді.<ref>{{Cite web|title=Знакомство с незнакомцами|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2024/02/scan924-1536x1092.jpg|author=Людмила Браташ|work=Московский комсомолец|date=1988-04-15|lang=ISO 639-2}}</ref> Барабаншы [[Львов, Александр Николаевич (музыкант)|Александр Львов]] ол кезде таралуға шақ қалған «Ария» тобында ойнады. Ал Николай Носков пен Алексей Белов Давид Тухманов құрған «[[Москва (группа)|Москва]]<nowiki/>» тобының құрамында бірге өнер көрсеткен болатын.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Москва»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|author=Алексеев А., Бурлак А., Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=ru|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827083503/http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|archivedate=2010-08-27}}</ref> 1987 жылдың көктемінде Gоrky Park тобы дүниеге келді. Топ репетицияларды М. Горький атындағы мәдениет және демалыс саябағының аумағында орналасқан Стас Намин студиясында бастады.<ref name="bio">{{Cite web|title=Биография на официальном сайте|url=http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|author=Сергей Комар.|publisher=GorkyParkMusic.ru|date=|lang=|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112194657/http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|archivedate=2009-11-12}}</ref> Gоrky Park құрылғанда қатысушылардың бәрінде музыкалық тәжірибесі болды. 1987 жылдың күзінде топтың «[[Fortress (песня)|Fortress]]<nowiki/>» әніне арналған алғашқы бейнеклипі түсіріліп, «[[Дон Кинг Шоу]]<nowiki/>» музыкалық бағдарламасында көрсетілді. Теледидарда бейнежазба шектеулі көрсетілді, бұл кеңестік топтардың ағылшын тілінде ән айтуына деген теріс көзқарасты көрсетеді.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Парк Горького»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|author=Алексеев А, Бурлак А, Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219214134/http://rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|archivedate=2010-12-19}}</ref> 1988 жылы топ Америкаға бармас бұрын Мәскеудегі Наминнің студиясында ''[[Hit me with the news|Hit Me with the News]]'' демо альбомын жазады. Альбомға басқа еш жерде шықпаған бірнеше ән кірді: «I’m Out», «Modern Love», «You Not Lonely Girl» және «I’m Gonna Make It». Gоrky Park топтың стилі мен бағытын анықтаған алғашқы әні Стас Намин 1986 жылы АҚШ-тағы гастрольдік сапары кезінде Евгений Евтушенконың сөзіне жазған «Нью-Йорктен келген қыз» болды.<ref>{{Cite web|title=Фрагмент передачи ОРТ и интервью А.Белова (1987-1988) - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 30 октября 2024 года в 15:43:36 00:03:32.|url=https://rutube.ru/video/687d5a9ec7d3a4938a150cff162980fc/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1987 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Мәскеудің музыкалық ұжымдары]] efi6p1x21k17z9s3ho1cj6n1ys7dp9f 3642644 3642548 2026-08-14T00:55:51Z Лёха Вырвиглаз 132845 Created by translating the section "Музыка и сценический стиль" from the page "[[:ru:Special:Redirect/revision/154266082|Парк Горького (группа)]]" 3642644 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Gоrky Park |Шынайы атауы = {{lang-ru|Парк Горького}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Gorky-Park-1988.jpg |Сурет тақырыбы = 1988 жылы түскенде |Сурет ені = |Фон = group_or_band |Жанры = Глэм-метал, хард-рок, прогрессив рок |Белсенділік жылдары = 1987—1999, 2023 — қазіргі уақыт |Мемлекет = {{USSR}} → {{RUS}}<br />{{USA}} |Қайдан = [[Мәскеу]] |Басқаша атауы = |Тілі = [[ағылшын тілі]]<br />[[орыс тілі]] |Лейблі = Mercury Records, Polygram, SNC Records |Жетекшісі = |Құрамы = Александр Маршал<br />Алексей Белов<br />Ян Яненков<br />Александр Львов |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = Николай Носков<br />Николай Кузьминых |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = [https://gorkypark.band.] |Ортаққор = Gоrky Park (band) }} '''Gоrky Park''' — 1987 жылы құрылған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[Ресей|ресейлік]] [[рок-топ]]. Бастапқы құрамға Алексей Белов, Александр Львов, Александр Маршал (Миньков), Ян Яненков және Николай Носков кірді. Топтың продюсері және менеджері Стас Намин және оның [[Мәскеу|Мәскеудегі]] SNC продюсерлік орталығы болды.<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> Олар [[Bon Jovi]], [[Оззи Осборн]], [[Mötley Crüe]], [[Scorpions]], [[Cinderella]], [[Skid Row]] және басқа да әлемдік жұлдыздармен<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Wayback|url=http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html|date=20170821170231}}</ref> бірге 1989 жылы 12-13 тамызда Мәскеудегі [[Лужники (стадион)|Лужники]] стадионында «Рок есірткіге қарсы» ұранымен өткен және MTV арнасында 59 елде көрсетілген [[Мәскеу халықаралық бейбітшілік фестивалі]]<nowiki/>не қатысты. Фестивальден кейін, 1989 жылдың тамыз айында Polygram Records фирмасы олардың алғашқы Gorky Park деген аттас [[Студиялық альбом|студиялық альбомын]] шығарды, ол түпнұсқа құраммен толығымен ағылшын тілінде жазылған, 1989 жылы американдық [[Billboard 200]] чартына енген<ref name="billboard">{{Cite web|title=Gorky Park|url=http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|author=|publisher=// [[billboard.com]]|date=|lang=en|accessdate=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091020115513/http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|archivedate=2009-10-20}}</ref> және топқа халықаралық атақ әкелді.<ref name="history" /> Бастапқы құрамында жетекші вокалист [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носковпен]] бірге топ үш жарым жыл бойы жұмыс істеді. 1990 жылы Америка Құрама Штаттарына алғашқы гастрольдік сапары кезінде топ ішінде қақтығыс орын алды, бұл Наминнің топ менеджер қызметінен босатылуына және Носковтың кетуіне әкелді.<ref name="history" /> Америкада қалған музыканттар үш альбом жазды. Кейіннен топ 2000, 2010 және 2020 жылдары бір реттік өнер көрсету үшін бірнеше рет қайта біріккен. == Тарихы == === Құрылуы (1986–1987) === 1986 жылы Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы гастрольдік сапары кезінде Стас Намин батыстық аудиторияға бағытталған топ құру идеясын ұсынды: «Америкада қыркүйек айында „Цветы“ тобымен бірге гастрольдік сапарда мен болашақ топтың Gоrky Park атауын ойлап таптым. Бұл сонымен қатар біздің мәскеулік мекенжайымыз болды – Цветы тобының Мәскеудегі базасы Горький саябағының Жасыл театрында орналасқан – әрі бүкіл әлемге танымал бренд болды, өйткені „Парк Горького“ романы және осы кітапқа негізделген аттас фильм Америкада жарық көрген болатын. Мен арнайы экспортқа арналған жобаны жасаған болатынмын, американдық және әлемдік нарықтарға сол кезде Америкада сәнге айналған стильде ойнайтын ағылшын тілді топ қажет екенін жақсы түсіндім». 1986 жылдың қазан айында АҚШ-тағы „Цветы“ тобымен гастрольдік сапардан кейін Мәскеуге оралған Намин суретші Павел Шегерянмен бірге болашақ топтың логотипін - латын әріптері GP түрінде балға мен орақты ойлап шығарды.<ref>{{Cite web|title=Интервью с дизайнером Павлом Шегеряном о создании логотипа GP (Фильм «Центр Стаса Намина - 30 лет») - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 23 октября 2024 года в 13:50:57 00:07:44.|url=https://rutube.ru/video/aa1aad2ea08fb74cf7a07d470f8fa316/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нотариальное пояснения в отношении истории создания и деятельности музыкального коллектива «Группа «Парк Горького» («Gorky Park»)|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2025/03/%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%8F-%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%81.pdf|author=Носкова Николая Ивановича|date=2025-02-07|lang=ISO 639-1}}</ref> 1987 жылдың басында ол ағылшын тілдік [[хард-н-хэви]] стиліндегі вокалдық топқа музыканттарды жинай бастады. Топ мүшелері болып [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носков]], гитарист Алексей Белов, гитарист Ян Яненков, бас-гитарист Александр Миньков және барабаншы Александр Львов келеді. Бұлардың бәрі, Носковтан басқасы, Наминмен бірге «Цветы» тобында істеді.<ref>{{Cite web|title=Знакомство с незнакомцами|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2024/02/scan924-1536x1092.jpg|author=Людмила Браташ|work=Московский комсомолец|date=1988-04-15|lang=ISO 639-2}}</ref> Барабаншы [[Львов, Александр Николаевич (музыкант)|Александр Львов]] ол кезде таралуға шақ қалған «Ария» тобында ойнады. Ал Николай Носков пен Алексей Белов Давид Тухманов құрған «[[Москва (группа)|Москва]]<nowiki/>» тобының құрамында бірге өнер көрсеткен болатын.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Москва»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|author=Алексеев А., Бурлак А., Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=ru|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827083503/http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|archivedate=2010-08-27}}</ref> 1987 жылдың көктемінде Gоrky Park тобы дүниеге келді. Топ репетицияларды М. Горький атындағы мәдениет және демалыс саябағының аумағында орналасқан Стас Намин студиясында бастады.<ref name="bio">{{Cite web|title=Биография на официальном сайте|url=http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|author=Сергей Комар.|publisher=GorkyParkMusic.ru|date=|lang=|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112194657/http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|archivedate=2009-11-12}}</ref> Gоrky Park құрылғанда қатысушылардың бәрінде музыкалық тәжірибесі болды. 1987 жылдың күзінде топтың «[[Fortress (песня)|Fortress]]<nowiki/>» әніне арналған алғашқы бейнеклипі түсіріліп, «[[Дон Кинг Шоу]]<nowiki/>» музыкалық бағдарламасында көрсетілді. Теледидарда бейнежазба шектеулі көрсетілді, бұл кеңестік топтардың ағылшын тілінде ән айтуына деген теріс көзқарасты көрсетеді.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Парк Горького»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|author=Алексеев А, Бурлак А, Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219214134/http://rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|archivedate=2010-12-19}}</ref> 1988 жылы топ Америкаға бармас бұрын Мәскеудегі Наминнің студиясында ''[[Hit me with the news|Hit Me with the News]]'' демо альбомын жазады. Альбомға басқа еш жерде шықпаған бірнеше ән кірді: «I’m Out», «Modern Love», «You Not Lonely Girl» және «I’m Gonna Make It». Gоrky Park топтың стилі мен бағытын анықтаған алғашқы әні Стас Намин 1986 жылы АҚШ-тағы гастрольдік сапары кезінде Евгений Евтушенконың сөзіне жазған «Нью-Йорктен келген қыз» болды.<ref>{{Cite web|title=Фрагмент передачи ОРТ и интервью А.Белова (1987-1988) - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 30 октября 2024 года в 15:43:36 00:03:32.|url=https://rutube.ru/video/687d5a9ec7d3a4938a150cff162980fc/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref> == Музыка және сахналық стиль == Алексей Белов басқа музыканттардың топ шығармашылығына әсері туралы айтқан: «Олардың барлығын тізіп шығу өте қиын. Ауыр музыка, [[джаз]], фьюжн, сондай-ақ [[аспаптық музыка]] және, әрине, [[Классикалық музыка|классикалық музыканы]] орындайтын топтар өте көп».<ref name="bio 2">{{Cite web|title=Интервью Алексея Белова|url=http://www.avtograf.com.ru/press/2000/park_gorkogo/gorky.htm|author=Анатолий Антонюк.|publisher=Guitars.ru|date=2000|lang=ru|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905162727/http://www.avtograf.com.ru/press/2000/park_gorkogo/gorky.htm|archivedate=2008-09-05}}</ref> '''Музыкалық стиль''' Топтың американдық кезеңі хэир-метал бағытымен сипатталды, бұл жанрдың Bon Jovi, Mötley Crüe, Skid Row және басқа да топтармен танымал болуына байланысты болды. Бұл стильдің жетекшілерімен ынтымақтастығы топтың гламдық имиджін нығайтты. Сонымен қатар, топтың дыбысы [[хеви-метал]]<nowiki/>мен салыстырғанда жеңіл болғандықтан, топты осы жанрға жатқызумен қатар [[поп-рок]] бағытын да көрсетіп отырады. ''Gorky Parkтың'' дебюттік альбомы осы жоғарыда аталған жанрларда жазылған. ''«Gorky Park 2»'' альбомы дебюттік альбомның [[глэм-рок]] стилін жалғастырды, бірақ орыс тіліне назар азырақ бөлінді. «Рок-н-ролл — Кеңес Одағы» бейнесі бұрынғы маңыздылығын жоғалтты, және Горький саябағы одан біртіндеп бас тартты. Көптеген сыншылар [[Def Leppard]]<nowiki/>тың <ref>{{Cite web|title=Moscow Calling — Gorky Park : Songs, Reviews, Credits, Awards : AllMusic<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=http://www.allmusic.com/album/moscow-calling-mw0000942143|accessdate=2013-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602032431/http://www.allmusic.com/album/moscow-calling-mw0000942143|archivedate=2013-06-02}}</ref> әсерін де атап өтеді. Келесі екі альбом топтың коммерциялық глам-роктан [[прогрессивті рок]]<nowiki/>қа ауысуын белгіледі <ref name="beniz">{{Cite web|title=Интервью Николая Носкова сайту NEWSmusic.ru|url=http://www.newsmusic.ru/news_2_15691.htm|author=Вадим Пономарёв|publisher=NEWSmusic.ru|date=|lang=ru|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527194303/http://www.newsmusic.ru/news_2_15691.htm|archivedate=2013-05-27}}</ref> . '''Сахналық бейне''' Басынан бастап Gorky Park, жұмысының ағылшын тіліндегі бөлігіне қарамастан, орысша бағыт ұстағанын көрсетіп жүрді. Осылайша, олардың бейнесі тамаша коммерциялық қадам болды: сахналық костюмдерінде (орыс өрнектері бар жейделер), вокалында, тіпті американдық «Kramer» компаниясы Алексей Белов үшін арнайы жасаған әйгілі балалайка гитарасына дейін. Ал шебер Игорь Барбашов жасаған алғашқы гитарада орыс халықтық оюлары болды. Оны «Bang» және «I’m Going Down» әндерінің клиптерінен көруге болады. Gorky Park тобының логотипі — біртұтас сияқтанып байланған американдық және кеңестік жалаулар — алдағы өзгерістерді бейнеледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1987 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Мәскеудің музыкалық ұжымдары]] s1ahc7d8c1adwdlaf4vt3dznq8csgzr 3642784 3642644 2026-08-14T10:28:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3642784 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Gоrky Park |Шынайы атауы = {{lang-ru|Парк Горького}} |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Gorky-Park-1988.jpg |Сурет тақырыбы = 1988 жылы түскенде |Сурет ені = |Фон = group_or_band |Жанры = Глэм-метал, хард-рок, прогрессив рок |Белсенділік жылдары = 1987—1999, 2023 — қазіргі уақыт |Мемлекет = {{USSR}} → {{RUS}}<br />{{USA}} |Қайдан = [[Мәскеу]] |Басқаша атауы = |Тілі = [[ағылшын тілі]]<br />[[орыс тілі]] |Лейблі = Mercury Records, Polygram, SNC Records |Жетекшісі = |Құрамы = Александр Маршал<br />Алексей Белов<br />Ян Яненков<br />Александр Львов |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = Николай Носков<br />Николай Кузьминых |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = [https://gorkypark.band.] |Ортаққор = Gоrky Park (band) }} '''Gоrky Park''' — 1987 жылы құрылған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[Ресей|ресейлік]] [[рок-топ]]. Бастапқы құрамға Алексей Белов, Александр Львов, Александр Маршал (Миньков), Ян Яненков және Николай Носков кірді. Топтың продюсері және менеджері Стас Намин және оның [[Мәскеу|Мәскеудегі]] SNC продюсерлік орталығы болды.<ref name="history">[http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html История группы «Парк Горького» (Gorky Park)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821170231/http://gorkypark-band.ru/index.php/history/history.html |date=2017-08-21 }}</ref> Олар [[Bon Jovi]], [[Оззи Осборн]], [[Mötley Crüe]], [[Scorpions]], [[Cinderella]], [[Skid Row]] және басқа да әлемдік жұлдыздармен<ref name="history"/> бірге 1989 жылы 12-13 тамызда Мәскеудегі [[Лужники (стадион)|Лужники]] стадионында «Рок есірткіге қарсы» ұранымен өткен және MTV арнасында 59 елде көрсетілген [[Мәскеу халықаралық бейбітшілік фестивалі]]<nowiki/>не қатысты. Фестивальден кейін, 1989 жылдың тамыз айында Polygram Records фирмасы олардың алғашқы Gorky Park деген аттас [[Студиялық альбом|студиялық альбомын]] шығарды, ол түпнұсқа құраммен толығымен ағылшын тілінде жазылған, 1989 жылы американдық [[Billboard 200]] чартына енген<ref name="billboard">{{Cite web|title=Gorky Park|url=http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|author=|publisher=// [[billboard.com]]|date=|lang=en|accessdate=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091020115513/http://www.billboard.com/#/artist/gorky-park/31704|archivedate=2009-10-20}}</ref> және топқа халықаралық атақ әкелді.<ref name="history" /> Бастапқы құрамында жетекші вокалист [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носковпен]] бірге топ үш жарым жыл бойы жұмыс істеді. 1990 жылы Америка Құрама Штаттарына алғашқы гастрольдік сапары кезінде топ ішінде қақтығыс орын алды, бұл Наминнің топ менеджер қызметінен босатылуына және Носковтың кетуіне әкелді.<ref name="history" /> Америкада қалған музыканттар үш альбом жазды. Кейіннен топ 2000, 2010 және 2020 жылдары бір реттік өнер көрсету үшін бірнеше рет қайта біріккен. == Тарихы == === Құрылуы (1986–1987) === 1986 жылы Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы гастрольдік сапары кезінде Стас Намин батыстық аудиторияға бағытталған топ құру идеясын ұсынды: «Америкада қыркүйек айында „Цветы“ тобымен бірге гастрольдік сапарда мен болашақ топтың Gоrky Park атауын ойлап таптым. Бұл сонымен қатар біздің мәскеулік мекенжайымыз болды – Цветы тобының Мәскеудегі базасы Горький саябағының Жасыл театрында орналасқан – әрі бүкіл әлемге танымал бренд болды, өйткені „Парк Горького“ романы және осы кітапқа негізделген аттас фильм Америкада жарық көрген болатын. Мен арнайы экспортқа арналған жобаны жасаған болатынмын, американдық және әлемдік нарықтарға сол кезде Америкада сәнге айналған стильде ойнайтын ағылшын тілді топ қажет екенін жақсы түсіндім». 1986 жылдың қазан айында АҚШ-тағы „Цветы“ тобымен гастрольдік сапардан кейін Мәскеуге оралған Намин суретші Павел Шегерянмен бірге болашақ топтың логотипін - латын әріптері GP түрінде балға мен орақты ойлап шығарды.<ref>{{Cite web|title=Интервью с дизайнером Павлом Шегеряном о создании логотипа GP (Фильм «Центр Стаса Намина - 30 лет») - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 23 октября 2024 года в 13:50:57 00:07:44.|url=https://rutube.ru/video/aa1aad2ea08fb74cf7a07d470f8fa316/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нотариальное пояснения в отношении истории создания и деятельности музыкального коллектива «Группа «Парк Горького» («Gorky Park»)|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2025/03/%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%8F-%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D1%81.pdf|author=Носкова Николая Ивановича|date=2025-02-07|lang=ISO 639-1}}</ref> 1987 жылдың басында ол ағылшын тілдік [[хард-н-хэви]] стиліндегі вокалдық топқа музыканттарды жинай бастады. Топ мүшелері болып [[Николай Носков (музыкант)|Николай Носков]], гитарист Алексей Белов, гитарист Ян Яненков, бас-гитарист Александр Миньков және барабаншы Александр Львов келеді. Бұлардың бәрі, Носковтан басқасы, Наминмен бірге «Цветы» тобында істеді.<ref>{{Cite web|title=Знакомство с незнакомцами|url=https://gorkypark-band.ru/wp-content/uploads/2024/02/scan924-1536x1092.jpg|author=Людмила Браташ|work=Московский комсомолец|date=1988-04-15|lang=ISO 639-2}}</ref> Барабаншы [[Львов, Александр Николаевич (музыкант)|Александр Львов]] ол кезде таралуға шақ қалған «Ария» тобында ойнады. Ал Николай Носков пен Алексей Белов Давид Тухманов құрған «[[Москва (группа)|Москва]]<nowiki/>» тобының құрамында бірге өнер көрсеткен болатын.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Москва»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|author=Алексеев А., Бурлак А., Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=ru|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827083503/http://www.rockhell.spb.ru/musicians/moskva/a1.shtml|archivedate=2010-08-27}}</ref> 1987 жылдың көктемінде Gоrky Park тобы дүниеге келді. Топ репетицияларды М. Горький атындағы мәдениет және демалыс саябағының аумағында орналасқан Стас Намин студиясында бастады.<ref name="bio">{{Cite web|title=Биография на официальном сайте|url=http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|author=Сергей Комар.|publisher=GorkyParkMusic.ru|date=|lang=|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112194657/http://www.gorkyparkmusic.ru/index/content/id/2|archivedate=2009-11-12}}</ref> Gоrky Park құрылғанда қатысушылардың бәрінде музыкалық тәжірибесі болды. 1987 жылдың күзінде топтың «[[Fortress (песня)|Fortress]]<nowiki/>» әніне арналған алғашқы бейнеклипі түсіріліп, «[[Дон Кинг Шоу]]<nowiki/>» музыкалық бағдарламасында көрсетілді. Теледидарда бейнежазба шектеулі көрсетілді, бұл кеңестік топтардың ағылшын тілінде ән айтуына деген теріс көзқарасты көрсетеді.<ref>{{Cite web|title=Кто есть кто в советском роке, биография группы «Парк Горького»|url=http://www.rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|author=Алексеев А, Бурлак А, Сидоров А.|publisher=Издательство МП «Останкино»|date=1991|lang=|accessdate=2010-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219214134/http://rockhell.spb.ru/musicians/parkgorkogo/a1.shtml|archivedate=2010-12-19}}</ref> 1988 жылы топ Америкаға бармас бұрын Мәскеудегі Наминнің студиясында ''[[Hit me with the news|Hit Me with the News]]'' демо альбомын жазады. Альбомға басқа еш жерде шықпаған бірнеше ән кірді: «I’m Out», «Modern Love», «You Not Lonely Girl» және «I’m Gonna Make It». Gоrky Park топтың стилі мен бағытын анықтаған алғашқы әні Стас Намин 1986 жылы АҚШ-тағы гастрольдік сапары кезінде Евгений Евтушенконың сөзіне жазған «Нью-Йорктен келген қыз» болды.<ref>{{Cite web|title=Фрагмент передачи ОРТ и интервью А.Белова (1987-1988) - смотреть видео онлайн от «GORKY PARK» в хорошем качестве, опубликованное 30 октября 2024 года в 15:43:36 00:03:32.|url=https://rutube.ru/video/687d5a9ec7d3a4938a150cff162980fc/|work=rutube.ru|lang=ru|accessdate=2026-02-01}}</ref> == Музыка және сахналық стиль == Алексей Белов басқа музыканттардың топ шығармашылығына әсері туралы айтқан: «Олардың барлығын тізіп шығу өте қиын. Ауыр музыка, [[джаз]], фьюжн, сондай-ақ [[аспаптық музыка]] және, әрине, [[Классикалық музыка|классикалық музыканы]] орындайтын топтар өте көп».<ref name="bio 2">{{Cite web|title=Интервью Алексея Белова|url=http://www.avtograf.com.ru/press/2000/park_gorkogo/gorky.htm|author=Анатолий Антонюк.|publisher=Guitars.ru|date=2000|lang=ru|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905162727/http://www.avtograf.com.ru/press/2000/park_gorkogo/gorky.htm|archivedate=2008-09-05}}</ref> '''Музыкалық стиль''' Топтың американдық кезеңі хэир-метал бағытымен сипатталды, бұл жанрдың Bon Jovi, Mötley Crüe, Skid Row және басқа да топтармен танымал болуына байланысты болды. Бұл стильдің жетекшілерімен ынтымақтастығы топтың гламдық имиджін нығайтты. Сонымен қатар, топтың дыбысы [[хеви-метал]]<nowiki/>мен салыстырғанда жеңіл болғандықтан, топты осы жанрға жатқызумен қатар [[поп-рок]] бағытын да көрсетіп отырады. ''Gorky Parkтың'' дебюттік альбомы осы жоғарыда аталған жанрларда жазылған. ''«Gorky Park 2»'' альбомы дебюттік альбомның [[глэм-рок]] стилін жалғастырды, бірақ орыс тіліне назар азырақ бөлінді. «Рок-н-ролл — Кеңес Одағы» бейнесі бұрынғы маңыздылығын жоғалтты, және Горький саябағы одан біртіндеп бас тартты. Көптеген сыншылар [[Def Leppard]]<nowiki/>тың <ref>{{Cite web|title=Moscow Calling — Gorky Park : Songs, Reviews, Credits, Awards : AllMusic<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=http://www.allmusic.com/album/moscow-calling-mw0000942143|accessdate=2013-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602032431/http://www.allmusic.com/album/moscow-calling-mw0000942143|archivedate=2013-06-02}}</ref> әсерін де атап өтеді. Келесі екі альбом топтың коммерциялық глам-роктан [[прогрессивті рок]]<nowiki/>қа ауысуын белгіледі <ref name="beniz">{{Cite web|title=Интервью Николая Носкова сайту NEWSmusic.ru|url=http://www.newsmusic.ru/news_2_15691.htm|author=Вадим Пономарёв|publisher=NEWSmusic.ru|date=|lang=ru|accessdate=2010-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527194303/http://www.newsmusic.ru/news_2_15691.htm|archivedate=2013-05-27}}</ref> . '''Сахналық бейне''' Басынан бастап Gorky Park, жұмысының ағылшын тіліндегі бөлігіне қарамастан, орысша бағыт ұстағанын көрсетіп жүрді. Осылайша, олардың бейнесі тамаша коммерциялық қадам болды: сахналық костюмдерінде (орыс өрнектері бар жейделер), вокалында, тіпті американдық «Kramer» компаниясы Алексей Белов үшін арнайы жасаған әйгілі балалайка гитарасына дейін. Ал шебер Игорь Барбашов жасаған алғашқы гитарада орыс халықтық оюлары болды. Оны «Bang» және «I’m Going Down» әндерінің клиптерінен көруге болады. Gorky Park тобының логотипі — біртұтас сияқтанып байланған американдық және кеңестік жалаулар — алдағы өзгерістерді бейнеледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1987 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Мәскеудің музыкалық ұжымдары]] 5dhp19kmmpbvlfysuftdoseeacwi2el Ацтек империясы 0 784885 3642589 3641775 2026-08-13T18:29:23Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3642589 wikitext text/x-wiki '''Ацтек империясы''' (''классикалық науатльше: Ēxcān Tlahtōlōyān''), сондай-ақ '''Үштік одақ''' немесе тарихи атауы '''Теночка империясы''' атымен белгілі [[Науатль|науатльтілді]] [[Мешика|мешикалар]] құрған ортағасырлық мемлекет.<ref>{{Cite book|last=Carrasco Pizana|first=Pedro|title=The Tenochca Empire of ancient Mexico: the triple alliance of Tenochtitlan, Tetzcoco, and Tlacopan|date=1999|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0-8061-3144-3|series=The civilization of the American Indian series|location=Norman}}</ref><ref>{{Cite map|map=Ocupación territorial antes de 1521|map-url=https://geodigital.geografia.unam.mx/atlas_nacional/index.html/grals/Tomo_I/II.Historia/II.5_divisiones_politico/II.5.1.jpg|publisher=Instituto de Geografía de la Universidad Nacional Autónomo de México|date=2018|title=Atlas Nacional de México|volume=1|url=https://geodigital.geografia.unam.mx/atlas_nacional/index.html/|access-date=20 Mar 2025}}</ref> Империяның негізін [[Мехико алқабы|Мехико алқабында]] орналасқан [[Теночтитлан]], [[Тецкоко]] және [[Тлакопан]] қалалары қалаған. Ацтек империясы 1428 жылдан бастап оны испан конкистадорлары мен олардың жергілікті одақтастары 1521 жылы басып алғанға дейін өмір сүрді. Империяны мекен еткен адамдары мен қоғамына қатысты тарихи тұрғыдан Ацтектер немесе Кульхуа-мешикалар атауы қолданылады.<ref>{{Cite book|last=Barlow|first=R. h|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.506242|title=Extent Of The Empire Of Culhua Mexica|date=1949}}</ref> Үштік одақ [[Азкапоцалько]] қаласы мен оған тәуелді аумақтар арасындағы азаматтық соғыс нәтижесінде туған. Басында империя өзін-өзі басқаратын үш қаланың одағы ретінде құрылғанымен, араларындағы астанасы болып бекітілген Теночтитлан қаласы әскери тұрғыдан басым болды.<ref name="Hassig 1988">{{harvnb|Hassig|1988}}</ref> Испандар келген 1519 жылға қарай одақтағы басым рөлге Теночтитлан шығып, одақтың басқа мүшелері оған тәуілді рөлге түсіп қалған. Одақ құралғаннан бастап бірқатар соғыстарды жүргізіп, жаңа аумақтарды жаулауға кірісті. Өзінің шарықтау кезеңінде одақ Орталық Мексиканың көп бөлігін билігінде ұстады. Сонымен қатар [[Хоконочко]] секілді [[Мезоамерика|Мезоамериканың]] алшақ аумақтарын және қазіргі [[Гватемала]] аумағындағы ацтектердің [[Эксклав|экславын]] да билік астында ұстады. Ацтектердің билігін тікелей емес, гегемония құруға негізделген деп сипаттауға болады.<ref name="Smith2001">{{harvnb|Smith|2001}}</ref> Ацтектер жаулап алған қалалардың бұрынғы басшыларының билігін сақтай отыра өздеріне алым-салық төлеуге мәжбүрлеп отырған. Алым-салық қатарында ацтек әскеріне жауынгерлерді де беру міндеттелді. Есесіне империялық билік басып алған аумақтарды қорғап, саяси тұрақтылық пен үлкенірек экономикалық желіге қосылуға мүмкіндік берді. == Этимологиясы == Үштік одақ құрғандар өздеріне қатысты ''Ацтек'' ұғымын қолданған емес. Бұл ұғым Испан жаулауына дейін Орталық Мексикада мекен еткен науатльтілді адамдарға немесе [[Мешика|мешикаларға]] қатысты түрлі дәрежеде қолданылған.<ref name="Smith2009p3-4">{{harvnb|Smith|2009|pp=3–4}}</ref> ''Ацтек'' сөзі науатльдегі ''ацтекаль'' (Азтлан адамдары) сөзінің жекеше түрі. Ол науалардың шығуын білдіретін мификалық жерді білдіреді.<ref name="Smith1984">{{harvnb|Smith|1984}}</ref><ref>For the purpose of this article, ''Aztec'' refers only to cities that constituted or were subject to the alliance. For the broader use of the term, see the [[Aztec]] civilization article.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ацтектер]] [[Санат:Мексика тарихы]] cci3kn9aytgtjx7ef3dprpaflec4abe Қатысушы талқылауы:Сапар Назгүл 06 3 784996 3642495 2026-08-13T12:45:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3642495 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сапар Назгүл 06}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 17:45, 2026 ж. тамыздың 13 (+05) 6d1s7fb2ifpobkku5a76gusjpfly2hr (1433) Жерамтина 0 784998 3642523 2026-08-13T14:30:25Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1433) Жерамтина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 30.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 UC, 1951 XH,<br>1967 EH, 1974 TX<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1433 JPL Small-Body Database]</ref... 3642523 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1433) Жерамтина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Э. Ж. Дельпорт | discovered = 30.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 UC, 1951 XH,<br>1967 EH, 1974 TX<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1433 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,2757 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,3162 а. б. | semimajor = 2,7960 а. б. | eccentricity = 0,1716 | period = 4,68 жыл | avg_speed = | inclination = 8,2369° | asc_node = 321,57° | mean_anomaly = 19,222° | arg_perihelion = 93,975° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 14,22 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,251±0,027 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,60}} '''(1433) Жерамтина''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 30 қазанында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты. Атауын осы обсерваториямен тығыз байланыста болған швед астрономы Брор Асплинд өз қарындасына арнап қойған болатын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] * [[(958) Асплинда]] [[Санат:Астероидтар]] itxcvk8b1gyuuv4bbi2i2l159wzxv1d (1434) Марго 0 784999 3642524 2026-08-13T14:34:13Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1434) Марго | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 19.03.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 FD<sub>1</sub>, 1931 GM,<br>1931 HA, 1938 RD,<br>1938 UN, 1988 DU,<br>A906 QA, A922 SD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1... 3642524 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1434) Марго | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 19.03.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 FD<sub>1</sub>, 1931 GM,<br>1931 HA, 1938 RD,<br>1938 UN, 1988 DU,<br>A906 QA, A922 SD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1434 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,2158 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,8217 а. б. | semimajor = 3,0187 а. б. | eccentricity = 0,0653 | period = 5,24 жыл | avg_speed = | inclination = 10,832° | asc_node = 152,42° | mean_anomaly = 86,589° | arg_perihelion = 147,81° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 29,65±1,4 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,1242±0,0101 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 10,5}} '''(1434) Марго''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 19 наурызында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Атауын неміс астрономы [[Вильгельм Глизе]] өзінің Берлиндегі досына арнап қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] 1zydcfwvld0kvfpfbfhl2b17j1vnruv (1403) Идельсония 0 785000 3642526 2026-08-13T14:39:14Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1403) Идельсония | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 13.08.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 QA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1403 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.08.2011 | aphelion = 3,511... 3642526 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1403) Идельсония | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 13.08.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 QA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1403 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.08.2011 | aphelion = 3,51112 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,93142 а. б. | semimajor = 2,72127 а. б. | eccentricity = 0,29025 | period = 4,49 жыл | avg_speed = 17,67 ш/с | inclination = 10,145° | asc_node = 157,118° | mean_anomaly = 252,962° | arg_perihelion = 192,097° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 32,8 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,0945 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,60}} '''(1403) Идельсония''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 13 тамызында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Кеңестік теорияшы астроном, ғылым тарихшысы [[Наум Ильич Идельсон]]ның (1885–1951) құрметіне аталды. [[Сурет:1403 Idelsonia orbit.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:1403 Idelsonia orbit inclination.png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] * [[Идельсон (Ай кратері)]] [[Санат:Астероидтар]] h25tjdyxjqcycd8w2kw8l6h8izje9pd (1413) Рукари 0 785001 3642528 2026-08-13T14:44:00Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1413) Рукари | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 12.02.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 CD, 1950 QU | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1413 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,22436... 3642528 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1413) Рукари | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 12.02.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 CD, 1950 QU | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1413 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,22436 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,82180 | semimajor = 3,02308 | eccentricity = 0,0665801 | period = 5,25 жыл | avg_speed = 17,13 ш/с | inclination = 10,2306° | asc_node = 178,6387° | mean_anomaly = 345,299° | arg_perihelion = 297,474° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 20 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,13 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,3}} '''(1413) Рукари''' — [[Негізгі белдеу]]дегі [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 12 ақпанында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Өз анасының атымен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] 4aeiq4ycn7e6slieet5pcn1cghvtf7r (1435) Гарлена 0 785002 3642540 2026-08-13T16:35:24Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1435) Гарлена | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 23.11.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 WE, 1953 UM | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1435 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.08.2011 | aphelion = 3,... 3642540 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1435) Гарлена | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 23.11.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 WE, 1953 UM | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1435 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.08.2011 | aphelion = 3,30682 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,9832 а. б. | semimajor = 2,64501 а. б. | eccentricity = 0,25021 | period = 4,30 жыл | avg_speed = 18,023 ш/с | inclination = 4,0372° | asc_node = 189,252° | mean_anomaly = 115,002° | arg_perihelion = 268,802° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 17,6 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,0432 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,80}} '''(1435) Гарлена''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 23 қарашасында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Астероид атауын Райнмуттың әріптесі В. Шауб қойды. Нақты мағынасы белгісіз. [[Сурет:1435 Garlena orbit.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] gdothuieeauiiuk80awi52mpq5p2xr5 (1436) Салонта 0 785003 3642541 2026-08-13T16:39:20Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1436) Салонта | symbol = | image = [[Сурет:1436Salonta (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Д. Кулин | discovered = 11.12.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 YA, 1933 FX<sub>1</sub>,<br>1934 NU, 1954 CQ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jp... 3642541 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1436) Салонта | symbol = | image = [[Сурет:1436Salonta (Lightcurve Inversion).png|220px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Д. Кулин | discovered = 11.12.1936 | mp_name = | alt_names = 1936 YA, 1933 FX<sub>1</sub>,<br>1934 NU, 1954 CQ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1436 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,3424 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,9502 а. б. | semimajor = 3,1463 а. б. | eccentricity = 0,0623 | period = 5,58 жыл | avg_speed = | inclination = 13,889° | asc_node = 260,42° | mean_anomaly = 328,13° | arg_perihelion = 29,895° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 53–72 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,0338±0,0052 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = P | abs_magnitude = 10,3}} '''(1436) Салонта''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1936 жылдың 11 желтоқсанында [[Дьёрдь Кулин]] [[Будапешт]]тегі [[Конкой обсерваториясы]]нда ашты. Өз туған жері, қазір Румынияға қарайтын [[Салонта]] қаласының атымен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] eqzw1oc4aocysgeo97h9xmqebfd247t (1438) Венделина 0 785004 3642542 2026-08-13T16:43:38Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1438) Венделина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1931 TK<sub>2</sub>, 1937 TC,<br>1951 EP<sub>1</sub>, 1960 VJ,<br>1965 OA, 1971 TN<sub>1</sub>,<br>1972 XD<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.... 3642542 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1438) Венделина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1931 TK<sub>2</sub>, 1937 TC,<br>1951 EP<sub>1</sub>, 1960 VJ,<br>1965 OA, 1971 TN<sub>1</sub>,<br>1972 XD<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1438 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,90744 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,41056 а. б. | semimajor = 3,1590 а. б. | eccentricity = 0,236922 | period = 5,62 жыл | avg_speed = 16,75 ш/с | inclination = 2,0434° | asc_node = 238,2019° | mean_anomaly = 207,4627° | arg_perihelion = 129,0325° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 37,5 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,034 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,5}} '''(1438) Венделина''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 11 қазанында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] mr2vsif82ejtee9mds1jme9rks0zba8 (1439) Фогтия 0 785005 3642543 2026-08-13T16:49:34Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1439) Фогтия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 TE, 1953 UJ,<br>1957 HP, 1964 FC | mp_category = Хильда тобы | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1439 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 |... 3642543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1439) Фогтия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 TE, 1953 UJ,<br>1957 HP, 1964 FC | mp_category = Хильда тобы | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1439 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 | aphelion = 4,4750 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 3,5307 а. б. | semimajor = 4,0028 а. б. | eccentricity = 0,1179 | period = 8,01 жыл | avg_speed = | inclination = 4,2034° | asc_node = 35,575° | mean_anomaly = 250,93° | arg_perihelion = 101,70° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = ~50 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,046±0,007 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 10,45}} '''(1439) Фогтия''' — [[Хильда тобы]]на жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 11 қазанында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Гейдельбергте істеген неміс астрономы [[Хайнрих Фогт (астроном)|Хайнрих Фогтың]] (1890–1968) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] * [[(735) Маргханна]] [[Санат:Астероидтар]] 8k7u2fm6ezy54ln935rr7ndact7odpd Қатысушы талқылауы:Dem2202 3 785006 3642544 2026-08-13T16:52:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3642544 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dem2202}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 21:52, 2026 ж. тамыздың 13 (+05) hmabp539iai8nox8dhtv5pjug4p7xl1 (1440) Ростия 0 785007 3642545 2026-08-13T16:55:08Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1440) Ростия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 TF, 1954 YA,<br>2019 FX<sub>5</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1440 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.1... 3642545 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1440) Ростия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 11.10.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 TF, 1954 YA,<br>2019 FX<sub>5</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1440 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,74982 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,57439 а. б. | semimajor = 3,16210 а. б. | eccentricity = 0,185862 | period = 5,58 жыл | avg_speed = 16,79 ш/с | inclination = 2,266° | asc_node = 46,527° | mean_anomaly = 260,877° | arg_perihelion = 350,828° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 15 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,083 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,4}} '''(1440) Ростия''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 11 қазанында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Неміс математигі [[Георг Рост]]тың (1870–1958) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] r4mkl2o2mcwclemqo4hcj90y5324ahv (1443) Руппина 0 785008 3642546 2026-08-13T17:10:36Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1443) Руппина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 29.12.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 YG, 1931 TX<sub>3</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1443 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | ap... 3642546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1443) Руппина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 29.12.1937 | mp_name = | alt_names = 1937 YG, 1931 TX<sub>3</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1443 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1266 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,7496 а. б. | semimajor = 2,9381 а. б. | eccentricity = 0,0642 | period = 5,04 жыл | avg_speed = | inclination = 1,929° | asc_node = 174,89° | mean_anomaly = 61,181° | arg_perihelion = 163,11° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 18±3 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,2128±0,0392 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 11,1}} '''(1443) Руппина''' — [[Негізгі белдеу]]дің арғы шетінде айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1937 жылдың 29 желтоқсанында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Атауын неміс астрономы Мартин Эбель өз [[Нойруппин|туған қаласына]] арнап қойған болатын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1401—1500)]] [[Санат:Астероидтар]] abxq779nyyxneijjdrc05qy2jpwnfcc Үлгі:Potd/2026-08-14 10 785009 3642552 2026-08-13T18:00:52Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-14|POTD 2026-08-14]]: filename only 3642552 wikitext text/x-wiki Galah (Eolophus roseicapilla) female in flight Mount Pleasant.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 2scw0vsuucbci1y85embos98mihpto5 Қатысушы талқылауы:MatviiBohdanFediura 3 785010 3642634 2026-08-13T19:55:59Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:MatviiBohdanFediura]] бетін [[Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]" to "[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]" 3642634 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:MariiaBohdanaFediura]] av7ohcteu46rg48bq0htf32o0xn3b1s Қатысушы талқылауы:Әлихан Пішенбай 3 785011 3642651 2026-08-14T03:23:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3642651 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Әлихан Пішенбай}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 08:23, 2026 ж. тамыздың 14 (+05) 5nr1e8rvqbjaqou4zbtpmcd5nnpgofr Қатысушы талқылауы:Дабылбай Қайсар 3 785012 3642657 2026-08-14T04:38:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3642657 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Дабылбай Қайсар}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 09:38, 2026 ж. тамыздың 14 (+05) e8gsyee78j9np57hnomoxfrt8sy9lzx Санат:Redirects connected to a Wikidata item 14 785013 3642690 2026-08-14T06:35:05Z PK2 3815 Бос бет бастады 3642690 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Әзербайжан шәйі 0 785014 3642712 2026-08-14T08:19:06Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ленкорань]], Аста... 3642712 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ленкорань]], [[Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mmeghg2wmg94yg2p2xyj7prohpfjyai 3642713 3642712 2026-08-14T08:21:44Z Мағыпар 100137 3642713 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ej2kfdinwkrf76t7qiwx0qdhymagp9i 3642715 3642713 2026-08-14T08:25:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3642715 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1rhj4h2al7mogymz7i1acdgzyjqh8js 3642716 3642715 2026-08-14T08:28:02Z Мағыпар 100137 3642716 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шай өнеркәсібі == Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3v9n0amw2ikhgvw61uikzcopa2x85ss 3642717 3642716 2026-08-14T08:29:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3642717 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шәй өнеркәсібі == Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Әзербайжанда өндірілген шәй брендтері == *Azerçay — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pasha çay — Azersun Holding лицензиясы бойынша өндіріледі. *Final — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Maryam — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pürrangi — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Berqa — Azersun Holding компаниясы шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} akm3hjn02o1kace9xiv6rydfigbfana 3642718 3642717 2026-08-14T08:29:39Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Шәй сорттары|Шәй сорттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642718 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шәй өнеркәсібі == Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Әзербайжанда өндірілген шәй брендтері == *Azerçay — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pasha çay — Azersun Holding лицензиясы бойынша өндіріледі. *Final — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Maryam — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pürrangi — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Berqa — Azersun Holding компаниясы шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шәй сорттары]] r9pxgkkx92ywa3ebva0iz3ic9zvhb2g 3642719 3642718 2026-08-14T08:31:15Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Әзербайжан шәйы|Әзербайжан шәйы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642719 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шәй өнеркәсібі == Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Әзербайжанда өндірілген шәй брендтері == *Azerçay — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pasha çay — Azersun Holding лицензиясы бойынша өндіріледі. *Final — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Maryam — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pürrangi — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Berqa — Azersun Holding компаниясы шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шәй сорттары]] [[Санат:Әзербайжан шәйы]] kw9n4mc2kwi2jryko2ija54o1i13ktk 3642720 3642719 2026-08-14T08:35:05Z Мағыпар 100137 3642720 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. [[Сурет:Samovar Lenkoran Azerbaijan.JPG|нобай|оңға|200px|самауырын мен стақандағы шайға арналған ескерткіш, Ленкорань]] 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шәй өнеркәсібі == [[Сурет:A box of Azerbaijanian tea.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжан шай пакеттерінің қорабы, 1980 жылдар]] Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Әзербайжанда өндірілген шәй брендтері == [[Сурет:Азерчай.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжан қара шайы]] *Azerçay — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pasha çay — Azersun Holding лицензиясы бойынша өндіріледі. *Final — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Maryam — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pürrangi — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Berqa — Azersun Holding компаниясы шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шәй сорттары]] [[Санат:Әзербайжан шәйы]] 9le93d01u9va3spn00g4ctno1bcda8m 3642721 3642720 2026-08-14T08:36:08Z Мағыпар 100137 3642721 wikitext text/x-wiki '''Әзірбайжан шәйі''' ({{lang-az|Азәрбајҹан чајы, Azərbaycan çayı}}) — [[Әзербайжан]]да өсірілетін шайдың бір түрі. Шай өндірісі негізінен Ленкорань-Астара экономикалық аймағында шоғырланған, онда негізінен қара жапырақты шай өндіретін шай фабрикалары [[Ләнкәран]], [[Астара (Әзербайжан)|Астара]] және [[Масаллы]] қалаларында, сондай-ақ Пенсар мен Машхан ауылдарында орналасқан. == Тарихы == Әзербайжан шәйының тарихы XIX ғасырдың аяғынан басталады, бірақ шәй Әзербайжанға әлдеқайда ертерек енгізілген — ол Қытайдан импортталған. Шәй әуесқойы және жер иесі Михаил Новоселов сол кездегі Ресей империясының субтропикасында шай жапырақтарын өсіре бастады. Ол алғаш рет 1896 жылы Ленкоран аймағында тәжірибе ретінде шәй бұталарын өсірді, ал 1900 жылға қарай онда алғашқы шағын плантациялар пайда болды. [[Сурет:Samovar Lenkoran Azerbaijan.JPG|нобай|оңға|200px|Ленкораньдағы самауырын мен стақандағы шайға арналған ескерткіш]] 1928-1929 жылдары Ленкорань және Закатала аймақтарында шәй көшеттері қайта отырғызылды, себебі революцияға дейінгі плантациялар 1920 жылы жойылып кеткен болатын. 1934 жылы Ленкораньдағы алғашқы ұжымдық шаруашылық шәй егу жұмыстарын бастады. Ленкораньда тағы он, Астарада бес шаруашылық, ал екі жылдан кейін Ленкорань және Астара аудандарындағы, сондай-ақ көршілес Масаллы ауданындағы барлық ұжымдық шаруашылықтар шәй өсіруді қолға алды. 1937 жылы жаңадан салынған Ленкорань зауыты әзірбайжан шәйының алғашқы қаптамаларын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары шәй өндіру технологиясы жетілдірілді, 1947 жылы «Әзербайжан букеті» және «Экстра» атты жоғары сапалы шәйлардың алғашқы партиялары шығарылып, үлкен табыстарға қол жеткізілді. Әзербайжан шәйы Еуропа мен Азия елдеріне экспортталды, Лейпцигте (1981) және Пловдивте (1986) өткен халықаралық жәрмеңкелерде алтын медальдарға ие болды. Баку шәй орау фабрикасының өнімдері Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде екі рет бірінші дәрежелі дипломдармен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://vestikavkaza.ru/articles/azerbajdzanskij-caj-istoria-i-tradicii.html|title=Азербайджанский чай: история и традиции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-14|lang=}}</ref> Алайда, КСРО-ның ыдырауы Әзербайжанның нарықтық қатынастарының нашарлауына ықпал етті. Таулы Қарабақ аймағындағы әскери қақтығыс шәй өндірісін бұзған тағы бір фактор болды. Кейіннен Түркия мен БАӘ-мен бірлескен кәсіпорындар құрудың арқасында жағдай жақсарды. Әзербайжанның дәстүрлі шәйы бастапқыда қара шай болса, кейінгі жылдары шетелдік инвестициялар негізінен көк шәй өндірісіне мүмкіндік берді.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|title=Азербайджанский чай: особенности приготовления, состав - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/439622/azerbaydjanskiy-chay-osobennosti-prigotovleniya-sostav|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-10|lang=}}</ref> == Шәй өнеркәсібі == [[Сурет:A box of Azerbaijanian tea.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжан шай пакеттерінің қорабы, 1980 жылдар]] Әзербайжандағы шәй тек елдің оңтүстігіндегі субтропикалық аймақта, Масали ауылынан Иран шекарасындағы Астараға дейін өседі. Бұл аймаққа кірген бойда, далалар шексіз егістіктерге, бақтарға, жылыжайларға, фермаларға және, шай плантацияларына жол ашады. Шәй жеті шай фабрикасына және бір қаптама зауытына жөнелтіледі. Әзербайжанның бір плантациясынан басқасының барлығы жазық, тас жолдардың жанында және көбінесе жоғары вольтты электр желілерінің астында орналасқан. Шәй мамыр айының соңынан тамыз айының ортасына дейін жылына 5-6 рет қолмен жиналады. Алғашқы екі күн бүршіктер мен сыртқы жапырақтарды жинауға жұмсалады. Жинау таңертеңнен түске дейін басталады. Бір жинаушы күніне орта есеппен 2-4 кг жапырақ жинайды. Үшінші және төртінші күндері екінші, үшінші және төртінші жапырақтар жиналады, қалған жапырақтар бесінші және алтыншы күндері жиналады. Жинағаннан кейін шәй тікелей күн сәулесінен қорғалған қабырғасыз шатырдың астында кептіріледі. Күн батқан кезде жапырақтар ағаш жәшіктерге тиеліп, зауытқа жөнелтіледі. 18-20 сағаттан кейін шәй біркелкі солуын қамтамасыз ету үшін араластырылады. Шай жапырақтары, төменгі жапырақтары сияқты бөлек өңделеді. Әр түрлі жапырақ түрлерінің ылғалдылығы мен серпімділігі әртүрлі болғандықтан, әртүрлі өңдеу әдістері қолданылады. Барлық жапырақ түрлерін бірге өңдеу күтпеген нәтижелерге және нашар сапаға әкеледі. Ашыту процесі де мұқият бақыланады. Оралған жапырақтар 24-26 градус Цельсий және 95-98% ылғалдылықта сақталатын бөлмеде 4-6 см қалыңдықтағы қабатта контейнерлерге салынады.<ref>{{citeweb|url=https://tea-mail.by/stati-o-nas/azerbaydzhanskiy-chay-organicheskiy-gornyy-vs-pokrepche-s-limonchikom/?ysclid=msn9c0ow6p985697664|title=Азербайджанский чай: органический горный vs покрепче с лимончиком|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-114|lang=}}</ref> == Әзербайжанда өндірілген шәй брендтері == [[Сурет:Азерчай.jpg|нобай|оңға|200px|Әзербайжан қара шайы]] *Azerçay — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pasha çay — Azersun Holding лицензиясы бойынша өндіріледі. *Final — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Maryam — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Pürrangi — Azersun Holding компаниясы шығарады. *Berqa — Azersun Holding компаниясы шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шәй сорттары]] [[Санат:Әзербайжан шәйы]] igi7i87tmrqd3wx631ykf6bqhwc48oo Мингечевир су электр стансасы 0 785015 3642725 2026-08-14T09:05:03Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Мингечевир гидроэлектрстансасы''' — [[Әзербайжан]]дағы Кура өзеніндегі, Мингечевир қаласының маңындағы су электр стансасы. Бұл Закавказьедегі ең ірі су электр стансасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3642725 wikitext text/x-wiki '''Мингечевир гидроэлектрстансасы''' — [[Әзербайжан]]дағы Кура өзеніндегі, Мингечевир қаласының маңындағы су электр стансасы. Бұл Закавказьедегі ең ірі су электр стансасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oy90181t4tmhm7bbf606gjk0s8mt7dk 3642726 3642725 2026-08-14T09:07:34Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Әзербайжан суэлектрстансалары|Әзербайжан суэлектрстансалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642726 wikitext text/x-wiki '''Мингечевир гидроэлектрстансасы''' — [[Әзербайжан]]дағы Кура өзеніндегі, Мингечевир қаласының маңындағы су электр стансасы. Бұл Закавказьедегі ең ірі су электр стансасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан суэлектрстансалары]] ea138deakotuliz4dvblqtuwkpyahq7 3642729 3642726 2026-08-14T09:12:50Z Мағыпар 100137 толықтыру 3642729 wikitext text/x-wiki '''Мингечевир гидроэлектрстансасы''' — [[Әзербайжан]]дағы Кура өзеніндегі, Мингечевир қаласының маңындағы су электр стансасы. Бұл Закавказьедегі ең ірі су электр стансасы. == Сипаттамасы == Мингечевир су электр стансасы Боздаг жотасын кесіп өтетін Мингечевир шатқалында орналасқан. Мингечевир су электр кешеніне топырақ бөгет (биіктігі 81 м, ұзындығы 1550 м және сыйымдылығы 15,6 миллион м3), электр стансасы ғимараты, су төгетін құрылыстар кешені және Жоғарғы Қарабақ пен Жоғарғы Ширван суару каналдарының су қабылдайтын құрылыстары кіреді. Бөгет құрайтын Мингечевир су қоймасының толық сыйымдылығы 16,1 км³ құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзербайжан суэлектрстансалары]] tr3hru552528yx4c26d5g8lqg3crx3v Гейдар Әлиев шәкіртақысы 0 785016 3642728 2026-08-14T09:12:42Z Дауткулова Ақмарал 158647 Жаңа бетте: Гейдар Әлиев шәкіртақысы — жоғары оқу орнының студенттеріне арналған. Бұл шәкіртақы атыраулық студенттерге 2012 жылдан бері тағайындалып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://cntv.kz/studentterge-gejdar-liev-atynda-y-sh/|title=СТУДЕНТТЕРГЕ ГЕЙДАР ӘЛИЕВ АТЫНДАҒЫ ШӘКІРТАҚЫ БЕРІЛДІ|author=|date=|work=|publisher... 3642728 wikitext text/x-wiki Гейдар Әлиев шәкіртақысы — жоғары оқу орнының студенттеріне арналған. Бұл шәкіртақы атыраулық студенттерге 2012 жылдан бері тағайындалып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://cntv.kz/studentterge-gejdar-liev-atynda-y-sh/|title=СТУДЕНТТЕРГЕ ГЕЙДАР ӘЛИЕВ АТЫНДАҒЫ ШӘКІРТАҚЫ БЕРІЛДІ|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qufnkavm4kigqqo8p3a4tecesla22cg 3642730 3642728 2026-08-14T09:16:15Z Дауткулова Ақмарал 158647 3642730 wikitext text/x-wiki Гейдар Әлиев шәкіртақысы — жоғары оқу орнының студенттеріне арналған. Бұл шәкіртақы атыраулық студенттерге 2012 жылдан бері тағайындалып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://cntv.kz/studentterge-gejdar-liev-atynda-y-sh/|title=СТУДЕНТТЕРГЕ ГЕЙДАР ӘЛИЕВ АТЫНДАҒЫ ШӘКІРТАҚЫ БЕРІЛДІ|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Тарихы == Х.Досмұхамедов атындағы Атырау уни­верситетінде 2012 жылдан бері әзербайжан халқының тарихы мен мәдениетін зерттеу орталығы жұмыс істейді. Орталық бауырлас елдер арасындағы ынтымақтастық пен рухани байланысты тереңдету мақсатында ашылған. Осы жылдан бері университеттің үздік студенттеріне Әзербайжан Республикасының бірінші президенті Гейдар Әлиев атындағы халықаралық стипендия беріліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://egemen.kz/news/article341888-uzdikterge-geydar-aliev-stipendiyasy|title=Үздіктерге – Гейдар Әлиев стипендиясы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tapt4akxb2j5uwbjh7fe0bsf29wpjr3 3642732 3642730 2026-08-14T09:17:01Z Дауткулова Ақмарал 158647 3642732 wikitext text/x-wiki Гейдар Әлиев шәкіртақысы — жоғары оқу орнының студенттеріне арналған. Бұл шәкіртақы атыраулық студенттерге 2012 жылдан бері тағайындалып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://cntv.kz/studentterge-gejdar-liev-atynda-y-sh/|title=СТУДЕНТТЕРГЕ ГЕЙДАР ӘЛИЕВ АТЫНДАҒЫ ШӘКІРТАҚЫ БЕРІЛДІ|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Тарихы == Халел Досмұхамедов атындағы Атырау уни­верситетінде 2012 жылдан бері әзербайжан халқының тарихы мен мәдениетін зерттеу орталығы жұмыс істейді. Орталық бауырлас елдер арасындағы ынтымақтастық пен рухани байланысты тереңдету мақсатында ашылған. Осы жылдан бері университеттің үздік студенттеріне Әзербайжан Республикасының бірінші президенті Гейдар Әлиев атындағы халықаралық стипендия беріліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://egemen.kz/news/article341888-uzdikterge-geydar-aliev-stipendiyasy|title=Үздіктерге – Гейдар Әлиев стипендиясы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 41kvs76d4fmozbdwe5io3up9ya9i45p 3642733 3642732 2026-08-14T09:17:37Z Дауткулова Ақмарал 158647 3642733 wikitext text/x-wiki '''Гейдар Әлиев шәкіртақысы''' — жоғары оқу орнының студенттеріне арналған. Бұл шәкіртақы атыраулық студенттерге 2012 жылдан бері тағайындалып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://cntv.kz/studentterge-gejdar-liev-atynda-y-sh/|title=СТУДЕНТТЕРГЕ ГЕЙДАР ӘЛИЕВ АТЫНДАҒЫ ШӘКІРТАҚЫ БЕРІЛДІ|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Тарихы == Халел Досмұхамедов атындағы Атырау уни­верситетінде 2012 жылдан бері әзербайжан халқының тарихы мен мәдениетін зерттеу орталығы жұмыс істейді. Орталық бауырлас елдер арасындағы ынтымақтастық пен рухани байланысты тереңдету мақсатында ашылған. Осы жылдан бері университеттің үздік студенттеріне Әзербайжан Республикасының бірінші президенті Гейдар Әлиев атындағы халықаралық стипендия беріліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://egemen.kz/news/article341888-uzdikterge-geydar-aliev-stipendiyasy|title=Үздіктерге – Гейдар Әлиев стипендиясы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2m49tj1cq0u556p1pb57ag1pjglhvli А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы 0 785017 3642779 2026-08-14T09:55:01Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}'''Пушкин кітапханасы''' — бүгінгі күні даму стратегиясы заманауи инновациялық технологияларды енгізуге негізделген [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы ірі кітапханалардың бірі. == Кітапхана тарихы == кітапхана 1896 жылы 20 науры... 3642779 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}}'''Пушкин кітапханасы''' — бүгінгі күні даму стратегиясы заманауи инновациялық технологияларды енгізуге негізделген [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы ірі кітапханалардың бірі. == Кітапхана тарихы == кітапхана 1896 жылы 20 наурызда халыққа білім беру жөніндегі қамқорлық Қоғамының бастамасымен құрылды, оның құрамына алдыңғы қатарлы қалалықтар мен саяси жер аударылғандар кірді. Ол кезде кітапхана «Өскемен халықтық ақылы кітапхана-читальня» деп аталды. Сол кезден бастап, сол бір кезеңдегі кітаптардың титулды парағында кітапхана атауымен бірге «1896ж» штампы қойылған. Алғашқы кітап қоры Қоғам мүшелері Костюрин, Федоров, Гинтов, Михаэлис, Емельянов, Федоров, Вестениус және т.б. жеке кітаптарынан құрылды. Алғашқы кітапханашы облыстық Сауда банкінің бухгалтері П.Ф.Столбов болды. Кітапхана алғашында қалалық басқармада, сонан кейін Халық Үйіне көшірілді. (қазір облыстық Жамбыл ат. драма театры). 1914 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында кітапханада 2000 таяу кітап болды. Кітапхананы пайдалану үшін 50 теңге пұл – ақы алынғандықтан оқырмандар қатары шектеулі еді. 1920 жылы кітапхананың кітап қоры 5000 данаға дейін өсіп, пайдалану ақысыз болды. Осы жылдары кітапхана драма театрының екінші қабатындағы оқу залына, жаңа бөлмеге орналасты. Бұл жерде оқырмандарға 1936 ж. дейін қызмет көрсетілді. Қалалық газет 1920ж. 11 қарашада « Қалалық кітапханаға жазылушылар саны күннен – күнге өсуде» - деп жазып, Өскемен уезіндегі кітап тапшылығын атап көрсетті. Кітапханаға Александр Сергеевич Пушкиннің есімінің берілуіне қала қауымдастығы өтініш берген. 1937 жылы 19 тамызда Өскемен қалалық советінің президиумы қалалық кітапханаға ұлы ақын есімін тағайындауға қаулы қабылдады. Ал, екі жылдан кейін Шығыс Қазақстан облысы Семейден бөлініп шыққаннан кейін, кітапханаға облыстық кітапхана статусы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz/home/history.html|title=Кітапхана тарихы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы жылдарында және соғыстан кейінгі жылдары кітапхана бірнеше мәрте бір жерден екінші жерге ауыстырылды, бірақ оның есігі оқырмандарға үнемі ашық болды. Тек 1983 жылы 29 желтоқсанда кітапхана қала орталығындағы қазіргі заманға сай әсем ғимаратқа келіп тұрақтады, күні бүгінге дейін өз оқырмандарына қызмет көрсетуде. === Тәуелсіз жылдардағы даму кезеңі === * 2000 ж. - «Шығыс Қазақстан Интернетте» алғаш өлкетану сайты құрылды. АҚШ Мемлекеттік Департаменті гранты мен IATR\IREX бағдарламалары. 2000 жылы кітапханамыз «Tacis» Британ қоры мен РМК ұйымдастыруымен, ТМД елдерінің кітапхана сайттары арасында өткен сайыстан 2-орын алды. * 2001 ж. сәуір - Өңір кітапханашыларын кәсіби қолдау мақсатында «Жарқын идея» шығармашылық лабораториясы. ACTR/ACCELS гранты. * 2001 ж. қараша – кітапхана техникалық жабдықталды, құжаттардың электронды жеткізілімі (ҚЭЖ) енгізілді, ауыл кітапханаларында компьютер желісін құруға жағдай жасалды. «Ашық Қоғам» Институтының гранты. * 2001 ж. қараша – Интернет-тренинг. АҚШ Мемлекеттік Департаментінің гранты. * 2002 ж. ақпан – «Ашық қала» жобасы – Е-үкімет құруға алғаш қадам жасалды. Серіктестер: «Сорос-Қазақстан» қоры, «Жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту орталығы» қоғамдық қоры, Өскемен қаласының әкімдігі. * 2003-2004 жж. – ШҚО орталық кітапханаларының бірыңғай ақпараттық компьютерлі желісі құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімдігінің гранты. * 2003 ж. қыркүйек – Жинақты өлкетану онлайн каталогы құрылды. «Сорос-Қазақстан» қорының гранты. * 2004 ж. - «Заманауи қоғамдағы ХХІ ғасыр кітапханашысы» республикалық конференциясы. * 2006 ж. – Кітапханаға 110 жыл толды! Жыл көлемінде оқырмандар саны – 17858, жалпы келушілер саны – 222363 адамды құраған. 2007 ж. – Интернетті ақысыз пайдалану жобасы. * 2008 ж. - сымсыз Интернет - Wi - Fi орнатылды. * 2010 жылы кітапхана қызметін 18 000-нан астам оқырман пайдаланды. Барлық қол жеткізген жетістіктер маңызды компоненттерсіз іске асуы мүмкін емес еді. Бұл – жастар тәлім алып, үлгі тұтатын ұйымшыл әрі кәсіби ұжым: Н.В. Панова, Ш.Н. Сақыбаева, Г.А. Меньшикова, Н.Б. Харламова, И.В. Налетова, Е.Н. Костюк және т. б. Бұл – сауатты әрі заманауи жаңашыл-жетекші Х. М. Ақжігітова, «С любовью к книге» атты кітапханашыларға арналған алғашқы деректі фильмнің кейіпкері. * 2011 ж. - бейнебайланыс, жедел хабарламалармен алмасуға мүмкіндік беретін – «Skype» орнатылды. * 2011 жыл – кітапханаға 115 жыл! Кітапхананың 115 жылдық мерейтойы мен Тәуелсіздіктің 20 жылдығы қарсаңында кітапхана жаңа жетістіктерге қол жеткізді. Бүгінгі күні ол заманауи ақпарат, кәсіби білім мен мәдениеттің жоғары технологиялық орталығы болып отыр. Мұнда ақпараттық технологияларды игеруге бағытталған заманауи жобалар туындап, жүзеге асырылуда. Кітапхана тек Шығыс Қазақстанның ғана емес, сонымен қатар бүкіл Республика, Орта Азия мен Ресей кітапханалары үшін техникалық тренинг өткізу орталығына айналды. Пушкин кітапханасы әлемдік Кітапханашылар Қауымдастығы – ИФЛА-ға енді. *2011 жылы бейне байланыс және жедел хабар алмасуға мүмкіндік беретін Skype бағдарламасы орнатылды. «Ашық кітапхана» жобасы жүзеге асырылды. Радиожиілікті сәйкестендіру (RFID) технологиясын енгізу нәтижесінде кітапхана қоры оқырманға ашық пайдаланымға берілді. Кітап қоры толығымен еркін қолжетімді. Әдебиеттер тақырыптық блоктар бойынша орналасқан – бұл қажетті басылымдарды оңай табуға көмектеседі. Монитордан электронды кітаптарды оқуға, еліміздің және әлемнің басқа кітапханаларынан басылымдардың көшірмелеріне тапсырыс беруге болады. Осы жылдың соңғы айында кітапханада жұмыссыз жастар мен халықтың басқа да санаттарына е-білім беруге көмек ретінде «IT-OTAU» жастар орталығының тұсаукесері өтті. Жоба технократия мен руханиятты, дәстүрлі және заманауи ақпараттық технологияларды үйлестіруге бағытталған. Қазақ киіз үйі Wi-Fi байланысымен, веб-камералары бар ноутбуктармен, сканер/ксерокспен, электронды тренажер-оқулықтармен жабдықталған. 2011 жылы Skype - лездік хабарлама алмасу және бейнебайланыс бағдарламасы орнатылды. Кітапхана ашық қорға көшті. Барлық әдебиеттер еркін пайдаланымда. Әдебиеттер тақырыптық блок бойынша орналастырылған, бұл - қажетті басылымды оңай табуға мүмкіндік береді. Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. Сонымен қатар, XIX ғ. соңы мен XXI ғасыр анықтамалық әдебиеттеріне, медиа-ресурстар топтамасына да бай. Кітапхана: А. Волков, Н. Горбачев, А. Егоров, М. Мусин, С. Черных, Б. Щербаков т.б. тәрізді зерттеуші-ғалым, жазушылардың еңбектерін жоғары бағалап, мақтан етеді. Кітапхананың қызметін ғалым-математик, ертегіші А.М.Волков, өзінің жеке мұрағатының бір бөлігін кітапханаға табыс еткен, болашақ «Словарь русских личных имен» еңбегінің авторы – Н.А.Петровскийлер пайдаланған. Көрнекті кеңес жазушысы Е.Н.Пермитин де осы жерден тәлім алған. Ефим Николаевичтің естеліктері бойынша, Л.Сейфулинаның «Четыре главы» повесі мен «Сибирские огни» журналы, «Охотник Алтая»-ны әдеби-көркем журнал етіп шығаруға ой салды. Журналдың бірнеше саны сирек кездесетін әдебиет ретінде бүгінгі күні кітапхананың сирек қорында сақтаулы. Оқырмандардың қатарында мынадай әйгілі азаматтар бар: Г. Д. Гребенщиков, П. П.Бажов, М. Ф. Иванусьев-Алтайский, Н. И. Анов, П. Н. Кузнецов, Қ. Қайсенов, С. М. Анисимов, Д. Ф. Черепанов. Тарихшы, өлкетанушы С.Е.Черных, ғалымдар тобы: С. Аманжолов, Н.В. Алексенко, С.К. Игибаев, А.В. Егориналар еңбектері кітапхана қорынан ерекше орын алады. *2012 ж. – «Ақпараттық қоғамға арналған кітапханалардың технологиялық инновациялары» атты республикалық форум өтті. *2012-2015 жж. – БҰҰ Даму Бағдарламасымен бірлесіп «Ауыл кәсіпкерлерін қолдаудың Онлайн орталықтары» жобасы жүзеге асты. *2013 ж. – Көзі көрмейтін және нашар көретін пайдаланушыларға арналған арнайы жабдықтары бар мамандандырылған қызметтер залы ашылды. *2014 ж. – «Біздің Абай / Наш Абай» толықмәтінді электронды кітапханасы жасалды<ref>{{citeweb|url=http://irbis.pushkinlibrary.kz:8087/jirbis2/index.php?lang=kz|title=Біздің Абай:электрондық кітапхана|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref>, онда Абай Құнанбайұлының шығармалары мен абайтану бойынша әлемнің бірнеше ондаған тілдеріндегі әдебиеттер жинақталған. «Болашаққа арналған кітапханалар» республикалық форсайт-конференциясы. «Көру мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді орта» жобасы. *2015 ж. – «Жоба кітапхананы дамыту стратегиясы ретінде» республикалық конференциясы. «Ресей-Қазақстан. Шексіз оқулар» халықаралық жобасы жүзеге асырылды. *2016 жыл – кітапханаға 120 жыл! Кітапхананың «IT-OTAU» стендтік баяндамасы АҚШ, Огайо штаты, Колумбус қаласында өткен IFLA конференциясында үздік деп танылды. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. «Қайым Мұхамедханов» электронды библиографиялық көрсеткішін жасау бойынша жұмыс бастау алды. <ref>{{citeweb|url=https://olketanu.pushkinlibrary.kz/kz/m-khamedkhanovty.html|title=Қайым Мұхамедханов: библиографиялық көрсеткіш|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2017 ж. — «Оқырманы озық өлке» республикалық байқауының жеңімпазы. 3D-принтер, фрезерлік, лазерлі-нақыш жасау, ағаш өңдеу және металл кесу станоктары, техникалық модельдеуге арналған құралдар жиынтығымен MAKERSPACE шығармашылық шеберханасын ашу. * 2018 ж. — «Рухани қазына» мәдениет және өнер саласы қызметкерлерінің бірінші фестивалінде «Облыстық маңызы бар Үздік мемлекеттік кітапхана» номинациясында жеңіске жетті. * 2019 жыл. — Oskemen-book review-2019 кітап көрме-жәрмеңкесі өтті, оған облыс орталығының баспа, кітап саудасы, ғылыми-білім беру ұйымдары: «Шығыс Ақпарат», «Медиа Альянс», «Восток-Печать», «Артекс» баспа-полиграфиялық фирмасы қатысты. «Геология – тағдырым»: 12 сәуірде атақты ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың 120 жылдығы аясында ғалымның немересі Александр Третьяковпен кездесу өтті. 21 қыркүйекте кітапханаға ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Бердібек Машбекұлы Сапарбаев келді. * 2020 ж. — Кітапхана мамандары құрастырған «Қайым Мұхамедханов» библиографиялық көрсеткішінің баспа нұсқасы жарыққа шықты. Абайдың 175 жылдығына арналған республикалық әлеуметтік роликтер мен қысқаметражды фильмдер фестивалінде «Жидебайға саяхат» бейнефильмі қазылар алқасының арнайы жүлдесін иеленді. Абайдың өмірі, шығармашылығымен байланысты тарихи және киелі орындармен таныстыратын «Абайдың киелі даласы» / «Абайдың дала планетасы» / «The steppe planet of Abai» үш тілді фотоальбомы жарыққа шықты. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. * 2021 жыл – кітапханаға 125 жыл! * 2023 жыл – «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» Интернет-порталы құрылды. Порталға халық ауыз әдебиетінің туындылары: Шығыс Қазақстанның өзен, көл, тау атауларының шығу тарихы туралы қызықты әңгімелер (топонимикалық аңыздар деп аталады); киелі орындар мен нақты тарихи тұлғалар туралы аңыздар; бір кездері Шығыс Қазақстан жерінде өмір сүрген ғажайып және тіпті сиқырлы кейіпкерлер туралы ертегі баяндамалары енген. Порталда жұмыс барысында әртүрлі дереккөздерден аңыздар мен әпсаналарды жинау және оларды аудару бойынша үлкен жұмыс жүргізілді. Порталдың барлық материалдары қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде ұсынылған. Портал мазмұнын толтыру бойынша жұмыс жалғасуда.<ref>{{citeweb|url=https://anyz.pushkinlibrary.kz/kz/|title=Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> *2024 жыл - кітапхана сайтында DosAi жасанды интеллектімен виртуалды кітапхана ассистенті жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://dosai.pushkinlibrary.kz/|title=Кітапхана ассистенті|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2025 жыл 9 сәуір - Кітапхана қорын цифрландыру орталығы ашылды. Баспа қорын цифрландыруды жеделдету үшін кітапханаға екі жаңа планетарлық сканера I2S CopiBook Open System сканері сатып алынды. * 2025 жыл 18-22 тамыз - А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасының делегациясы Астана қаласында өткен IFLA 89-шы Дүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысты. Онда кітапхана мамандары бірегей жобалар – «DosAi кітапханалық нейро-ассистенті» және «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» интернет-порталын ұсынды. * 2026 жыл – кітапханаға 130 жыл! Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. «Пушкин кітапханасы – Шығыс Қазақстан кітапханалар жүйесінің орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz|title=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> [[Санат: Кітапханалар]] 35qt0st0t90vt8xc6okpc74anmyl4cl 3642782 3642779 2026-08-14T10:12:45Z PushkinVko 184261 3642782 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}}'''Пушкин кітапханасы''' — бүгінгі күні даму стратегиясы заманауи инновациялық технологияларды енгізуге негізделген [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы ірі кітапханалардың бірі. == Кітапхана тарихы == кітапхана 1896 жылы 20 наурызда халыққа білім беру жөніндегі қамқорлық Қоғамының бастамасымен құрылды, оның құрамына алдыңғы қатарлы қалалықтар мен саяси жер аударылғандар кірді. Ол кезде кітапхана «Өскемен халықтық ақылы кітапхана-читальня» деп аталды. Сол кезден бастап, сол бір кезеңдегі кітаптардың титулды парағында кітапхана атауымен бірге «1896ж» штампы қойылған. Алғашқы кітап қоры Қоғам мүшелері Костюрин, Федоров, Гинтов, Михаэлис, Емельянов, Федоров, Вестениус және т.б. жеке кітаптарынан құрылды. Алғашқы кітапханашы облыстық Сауда банкінің бухгалтері П.Ф.Столбов болды. Кітапхана алғашында қалалық басқармада, сонан кейін Халық Үйіне көшірілді. (қазір облыстық Жамбыл ат. драма театры). 1914 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында кітапханада 2000 таяу кітап болды. Кітапхананы пайдалану үшін 50 теңге пұл – ақы алынғандықтан оқырмандар қатары шектеулі еді. 1920 жылы кітапхананың кітап қоры 5000 данаға дейін өсіп, пайдалану ақысыз болды. Осы жылдары кітапхана драма театрының екінші қабатындағы оқу залына, жаңа бөлмеге орналасты. Бұл жерде оқырмандарға 1936 ж. дейін қызмет көрсетілді. Қалалық газет 1920ж. 11 қарашада « Қалалық кітапханаға жазылушылар саны күннен – күнге өсуде» - деп жазып, Өскемен уезіндегі кітап тапшылығын атап көрсетті. Кітапханаға Александр Сергеевич Пушкиннің есімінің берілуіне қала қауымдастығы өтініш берген. 1937 жылы 19 тамызда Өскемен қалалық советінің президиумы қалалық кітапханаға ұлы ақын есімін тағайындауға қаулы қабылдады. Ал, екі жылдан кейін Шығыс Қазақстан облысы Семейден бөлініп шыққаннан кейін, кітапханаға облыстық кітапхана статусы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz/home/history.html|title=Кітапхана тарихы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы жылдарында және соғыстан кейінгі жылдары кітапхана бірнеше мәрте бір жерден екінші жерге ауыстырылды, бірақ оның есігі оқырмандарға үнемі ашық болды. Тек 1983 жылы 29 желтоқсанда кітапхана қала орталығындағы қазіргі заманға сай әсем ғимаратқа келіп тұрақтады, күні бүгінге дейін өз оқырмандарына қызмет көрсетуде. === Тәуелсіз жылдардағы даму кезеңі === * 2000 ж. - «Шығыс Қазақстан Интернетте» алғаш өлкетану сайты құрылды. АҚШ Мемлекеттік Департаменті гранты мен IATR\IREX бағдарламалары. 2000 жылы кітапханамыз «Tacis» Британ қоры мен РМК ұйымдастыруымен, ТМД елдерінің кітапхана сайттары арасында өткен сайыстан 2-орын алды. * 2001 ж. сәуір - Өңір кітапханашыларын кәсіби қолдау мақсатында «Жарқын идея» шығармашылық лабораториясы. ACTR/ACCELS гранты. * 2001 ж. қараша – кітапхана техникалық жабдықталды, құжаттардың электронды жеткізілімі (ҚЭЖ) енгізілді, ауыл кітапханаларында компьютер желісін құруға жағдай жасалды. «Ашық Қоғам» Институтының гранты. * 2001 ж. қараша – Интернет-тренинг. АҚШ Мемлекеттік Департаментінің гранты. * 2002 ж. ақпан – «Ашық қала» жобасы – Е-үкімет құруға алғаш қадам жасалды. Серіктестер: «Сорос-Қазақстан» қоры, «Жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту орталығы» қоғамдық қоры, Өскемен қаласының әкімдігі. * 2003-2004 жж. – ШҚО орталық кітапханаларының бірыңғай ақпараттық компьютерлі желісі құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімдігінің гранты. * 2003 ж. қыркүйек – Жинақты өлкетану онлайн каталогы құрылды. «Сорос-Қазақстан» қорының гранты. * 2004 ж. - «Заманауи қоғамдағы ХХІ ғасыр кітапханашысы» республикалық конференциясы. * 2006 ж. – Кітапханаға 110 жыл толды! Жыл көлемінде оқырмандар саны – 17858, жалпы келушілер саны – 222363 адамды құраған. 2007 ж. – Интернетті ақысыз пайдалану жобасы. * 2008 ж. - сымсыз Интернет - Wi - Fi орнатылды. * 2010 жылы кітапхана қызметін 18 000-нан астам оқырман пайдаланды. Барлық қол жеткізген жетістіктер маңызды компоненттерсіз іске асуы мүмкін емес еді. Бұл – жастар тәлім алып, үлгі тұтатын ұйымшыл әрі кәсіби ұжым: Н.В. Панова, Ш.Н. Сақыбаева, Г.А. Меньшикова, Н.Б. Харламова, И.В. Налетова, Е.Н. Костюк және т. б. Бұл – сауатты әрі заманауи жаңашыл-жетекші Х. М. Ақжігітова, «С любовью к книге» атты кітапханашыларға арналған алғашқы деректі фильмнің кейіпкері. * 2011 ж. - бейнебайланыс, жедел хабарламалармен алмасуға мүмкіндік беретін – «Skype» орнатылды. * 2011 жыл – кітапханаға 115 жыл! Кітапхананың 115 жылдық мерейтойы мен Тәуелсіздіктің 20 жылдығы қарсаңында кітапхана жаңа жетістіктерге қол жеткізді. Бүгінгі күні ол заманауи ақпарат, кәсіби білім мен мәдениеттің жоғары технологиялық орталығы болып отыр. Мұнда ақпараттық технологияларды игеруге бағытталған заманауи жобалар туындап, жүзеге асырылуда. Кітапхана тек Шығыс Қазақстанның ғана емес, сонымен қатар бүкіл Республика, Орта Азия мен Ресей кітапханалары үшін техникалық тренинг өткізу орталығына айналды. Пушкин кітапханасы әлемдік Кітапханашылар Қауымдастығы – ИФЛА-ға енді. *2011 жылы бейне байланыс және жедел хабар алмасуға мүмкіндік беретін Skype бағдарламасы орнатылды. «Ашық кітапхана» жобасы жүзеге асырылды. Радиожиілікті сәйкестендіру (RFID) технологиясын енгізу нәтижесінде кітапхана қоры оқырманға ашық пайдаланымға берілді. Кітап қоры толығымен еркін қолжетімді. Әдебиеттер тақырыптық блоктар бойынша орналасқан – бұл қажетті басылымдарды оңай табуға көмектеседі. Монитордан электронды кітаптарды оқуға, еліміздің және әлемнің басқа кітапханаларынан басылымдардың көшірмелеріне тапсырыс беруге болады. Осы жылдың соңғы айында кітапханада жұмыссыз жастар мен халықтың басқа да санаттарына е-білім беруге көмек ретінде «IT-OTAU» жастар орталығының тұсаукесері өтті. Жоба технократия мен руханиятты, дәстүрлі және заманауи ақпараттық технологияларды үйлестіруге бағытталған. Қазақ киіз үйі Wi-Fi байланысымен, веб-камералары бар ноутбуктармен, сканер/ксерокспен, электронды тренажер-оқулықтармен жабдықталған. 2011 жылы Skype - лездік хабарлама алмасу және бейнебайланыс бағдарламасы орнатылды. Кітапхана ашық қорға көшті. Барлық әдебиеттер еркін пайдаланымда. Әдебиеттер тақырыптық блок бойынша орналастырылған, бұл - қажетті басылымды оңай табуға мүмкіндік береді. Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. Сонымен қатар, XIX ғ. соңы мен XXI ғасыр анықтамалық әдебиеттеріне, медиа-ресурстар топтамасына да бай. Кітапхана: А. Волков, Н. Горбачев, А. Егоров, М. Мусин, С. Черных, Б. Щербаков т.б. тәрізді зерттеуші-ғалым, жазушылардың еңбектерін жоғары бағалап, мақтан етеді. Кітапхананың қызметін ғалым-математик, ертегіші А.М.Волков, өзінің жеке мұрағатының бір бөлігін кітапханаға табыс еткен, болашақ «Словарь русских личных имен» еңбегінің авторы – Н.А.Петровскийлер пайдаланған. Көрнекті кеңес жазушысы Е.Н.Пермитин де осы жерден тәлім алған. Ефим Николаевичтің естеліктері бойынша, Л.Сейфулинаның «Четыре главы» повесі мен «Сибирские огни» журналы, «Охотник Алтая»-ны әдеби-көркем журнал етіп шығаруға ой салды. Журналдың бірнеше саны сирек кездесетін әдебиет ретінде бүгінгі күні кітапхананың сирек қорында сақтаулы. Оқырмандардың қатарында мынадай әйгілі азаматтар бар: Г. Д. Гребенщиков, П. П.Бажов, М. Ф. Иванусьев-Алтайский, Н. И. Анов, П. Н. Кузнецов, Қ. Қайсенов, С. М. Анисимов, Д. Ф. Черепанов. Тарихшы, өлкетанушы С.Е.Черных, ғалымдар тобы: С. Аманжолов, Н.В. Алексенко, С.К. Игибаев, А.В. Егориналар еңбектері кітапхана қорынан ерекше орын алады. *2012 ж. – «Ақпараттық қоғамға арналған кітапханалардың технологиялық инновациялары» атты республикалық форум өтті. *2012-2015 жж. – БҰҰ Даму Бағдарламасымен бірлесіп «Ауыл кәсіпкерлерін қолдаудың Онлайн орталықтары» жобасы жүзеге асты. *2013 ж. – Көзі көрмейтін және нашар көретін пайдаланушыларға арналған арнайы жабдықтары бар мамандандырылған қызметтер залы ашылды. *2014 ж. – «Біздің Абай / Наш Абай» толықмәтінді электронды кітапханасы жасалды<ref>{{citeweb|url=http://irbis.pushkinlibrary.kz:8087/jirbis2/index.php?lang=kz|title=Біздің Абай:электрондық кітапхана|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref>, онда Абай Құнанбайұлының шығармалары мен абайтану бойынша әлемнің бірнеше ондаған тілдеріндегі әдебиеттер жинақталған. «Болашаққа арналған кітапханалар» республикалық форсайт-конференциясы. «Көру мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді орта» жобасы. *2015 ж. – «Жоба кітапхананы дамыту стратегиясы ретінде» республикалық конференциясы. «Ресей-Қазақстан. Шексіз оқулар» халықаралық жобасы жүзеге асырылды. *2016 жыл – кітапханаға 120 жыл! Кітапхананың «IT-OTAU» стендтік баяндамасы АҚШ, Огайо штаты, Колумбус қаласында өткен IFLA конференциясында үздік деп танылды. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. «Қайым Мұхамедханов» электронды библиографиялық көрсеткішін жасау бойынша жұмыс бастау алды. <ref>{{citeweb|url=https://olketanu.pushkinlibrary.kz/kz/m-khamedkhanovty.html|title=Қайым Мұхамедханов: библиографиялық көрсеткіш|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2017 ж. — «Оқырманы озық өлке» республикалық байқауының жеңімпазы. 3D-принтер, фрезерлік, лазерлі-нақыш жасау, ағаш өңдеу және металл кесу станоктары, техникалық модельдеуге арналған құралдар жиынтығымен MAKERSPACE шығармашылық шеберханасын ашу. * 2018 ж. — «Рухани қазына» мәдениет және өнер саласы қызметкерлерінің бірінші фестивалінде «Облыстық маңызы бар Үздік мемлекеттік кітапхана» номинациясында жеңіске жетті. * 2019 жыл. — Oskemen-book review-2019 кітап көрме-жәрмеңкесі өтті, оған облыс орталығының баспа, кітап саудасы, ғылыми-білім беру ұйымдары: «Шығыс Ақпарат», «Медиа Альянс», «Восток-Печать», «Артекс» баспа-полиграфиялық фирмасы қатысты. «Геология – тағдырым»: 12 сәуірде атақты ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың 120 жылдығы аясында ғалымның немересі Александр Третьяковпен кездесу өтті. 21 қыркүйекте кітапханаға ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Бердібек Машбекұлы Сапарбаев келді. * 2020 ж. — Кітапхана мамандары құрастырған «Қайым Мұхамедханов» библиографиялық көрсеткішінің баспа нұсқасы жарыққа шықты. Абайдың 175 жылдығына арналған республикалық әлеуметтік роликтер мен қысқаметражды фильмдер фестивалінде «Жидебайға саяхат» бейнефильмі қазылар алқасының арнайы жүлдесін иеленді. Абайдың өмірі, шығармашылығымен байланысты тарихи және киелі орындармен таныстыратын «Абайдың киелі даласы» / «Абайдың дала планетасы» / «The steppe planet of Abai» үш тілді фотоальбомы жарыққа шықты. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. * 2021 жыл – кітапханаға 125 жыл! * 2023 жыл – «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» Интернет-порталы құрылды. Порталға халық ауыз әдебиетінің туындылары: Шығыс Қазақстанның өзен, көл, тау атауларының шығу тарихы туралы қызықты әңгімелер (топонимикалық аңыздар деп аталады); киелі орындар мен нақты тарихи тұлғалар туралы аңыздар; бір кездері Шығыс Қазақстан жерінде өмір сүрген ғажайып және тіпті сиқырлы кейіпкерлер туралы ертегі баяндамалары енген. Порталда жұмыс барысында әртүрлі дереккөздерден аңыздар мен әпсаналарды жинау және оларды аудару бойынша үлкен жұмыс жүргізілді. Порталдың барлық материалдары қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде ұсынылған. Портал мазмұнын толтыру бойынша жұмыс жалғасуда.<ref>{{citeweb|url=https://anyz.pushkinlibrary.kz/kz/|title=Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> *2024 жыл - кітапхана сайтында DosAi жасанды интеллектімен виртуалды кітапхана ассистенті жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://dosai.pushkinlibrary.kz/|title=Кітапхана ассистенті|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2025 жыл 9 сәуір - Кітапхана қорын цифрландыру орталығы ашылды. Баспа қорын цифрландыруды жеделдету үшін кітапханаға екі жаңа планетарлық сканера I2S CopiBook Open System сканері сатып алынды. * 2025 жыл 18-22 тамыз - А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасының делегациясы Астана қаласында өткен IFLA 89-шы Дүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысты. Онда кітапхана мамандары бірегей жобалар – «DosAi кітапханалық нейро-ассистенті» және «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» интернет-порталын ұсынды. * 2026 жыл – кітапханаға 130 жыл! Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. «Пушкин кітапханасы – Шығыс Қазақстан кітапханалар жүйесінің орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz|title=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> ==== Сілтемелер ==== [[Санат: Кітапханалар]] ou6v8nitc6ddap5yfh06xu2apigpeqo 3642800 3642782 2026-08-14T11:32:49Z PushkinVko 184261 3642800 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}}'''Пушкин кітапханасы''' — бүгінгі күні даму стратегиясы заманауи инновациялық технологияларды енгізуге негізделген [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы ірі кітапханалардың бірі. [[Сурет:Pushkinlibrary vko.jpg|нобай|А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] == Кітапхана тарихы == кітапхана 1896 жылы 20 наурызда халыққа білім беру жөніндегі қамқорлық Қоғамының бастамасымен құрылды, оның құрамына алдыңғы қатарлы қалалықтар мен саяси жер аударылғандар кірді. Ол кезде кітапхана «Өскемен халықтық ақылы кітапхана-читальня» деп аталды. Сол кезден бастап, сол бір кезеңдегі кітаптардың титулды парағында кітапхана атауымен бірге «1896ж» штампы қойылған. Алғашқы кітап қоры Қоғам мүшелері Костюрин, Федоров, Гинтов, Михаэлис, Емельянов, Федоров, Вестениус және т.б. жеке кітаптарынан құрылды. Алғашқы кітапханашы облыстық Сауда банкінің бухгалтері П.Ф.Столбов болды. Кітапхана алғашында қалалық басқармада, сонан кейін Халық Үйіне көшірілді. (қазір облыстық Жамбыл ат. драма театры). 1914 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында кітапханада 2000 таяу кітап болды. Кітапхананы пайдалану үшін 50 теңге пұл – ақы алынғандықтан оқырмандар қатары шектеулі еді. 1920 жылы кітапхананың кітап қоры 5000 данаға дейін өсіп, пайдалану ақысыз болды. Осы жылдары кітапхана драма театрының екінші қабатындағы оқу залына, жаңа бөлмеге орналасты. Бұл жерде оқырмандарға 1936 ж. дейін қызмет көрсетілді. Қалалық газет 1920ж. 11 қарашада « Қалалық кітапханаға жазылушылар саны күннен – күнге өсуде» - деп жазып, Өскемен уезіндегі кітап тапшылығын атап көрсетті. Кітапханаға Александр Сергеевич Пушкиннің есімінің берілуіне қала қауымдастығы өтініш берген. 1937 жылы 19 тамызда Өскемен қалалық советінің президиумы қалалық кітапханаға ұлы ақын есімін тағайындауға қаулы қабылдады. Ал, екі жылдан кейін Шығыс Қазақстан облысы Семейден бөлініп шыққаннан кейін, кітапханаға облыстық кітапхана статусы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz/home/history.html|title=Кітапхана тарихы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Ұлы Отан соғысы жылдарында және соғыстан кейінгі жылдары кітапхана бірнеше мәрте бір жерден екінші жерге ауыстырылды, бірақ оның есігі оқырмандарға үнемі ашық болды. Тек 1983 жылы 29 желтоқсанда кітапхана қала орталығындағы қазіргі заманға сай әсем ғимаратқа келіп тұрақтады, күні бүгінге дейін өз оқырмандарына қызмет көрсетуде. === Тәуелсіз жылдардағы даму кезеңі === * 2000 ж. - «Шығыс Қазақстан Интернетте» алғаш өлкетану сайты құрылды. АҚШ Мемлекеттік Департаменті гранты мен IATR\IREX бағдарламалары. 2000 жылы кітапханамыз «Tacis» Британ қоры мен РМК ұйымдастыруымен, ТМД елдерінің кітапхана сайттары арасында өткен сайыстан 2-орын алды. * 2001 ж. сәуір - Өңір кітапханашыларын кәсіби қолдау мақсатында «Жарқын идея» шығармашылық лабораториясы. ACTR/ACCELS гранты. * 2001 ж. қараша – кітапхана техникалық жабдықталды, құжаттардың электронды жеткізілімі (ҚЭЖ) енгізілді, ауыл кітапханаларында компьютер желісін құруға жағдай жасалды. «Ашық Қоғам» Институтының гранты. * 2001 ж. қараша – Интернет-тренинг. АҚШ Мемлекеттік Департаментінің гранты. * 2002 ж. ақпан – «Ашық қала» жобасы – Е-үкімет құруға алғаш қадам жасалды. Серіктестер: «Сорос-Қазақстан» қоры, «Жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту орталығы» қоғамдық қоры, Өскемен қаласының әкімдігі. * 2003-2004 жж. – ШҚО орталық кітапханаларының бірыңғай ақпараттық компьютерлі желісі құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімдігінің гранты. * 2003 ж. қыркүйек – Жинақты өлкетану онлайн каталогы құрылды. «Сорос-Қазақстан» қорының гранты. * 2004 ж. - «Заманауи қоғамдағы ХХІ ғасыр кітапханашысы» республикалық конференциясы. * 2006 ж. – Кітапханаға 110 жыл толды! Жыл көлемінде оқырмандар саны – 17858, жалпы келушілер саны – 222363 адамды құраған. 2007 ж. – Интернетті ақысыз пайдалану жобасы. * 2008 ж. - сымсыз Интернет - Wi - Fi орнатылды. * 2010 жылы кітапхана қызметін 18 000-нан астам оқырман пайдаланды. Барлық қол жеткізген жетістіктер маңызды компоненттерсіз іске асуы мүмкін емес еді. Бұл – жастар тәлім алып, үлгі тұтатын ұйымшыл әрі кәсіби ұжым: Н.В. Панова, Ш.Н. Сақыбаева, Г.А. Меньшикова, Н.Б. Харламова, И.В. Налетова, Е.Н. Костюк және т. б. Бұл – сауатты әрі заманауи жаңашыл-жетекші Х. М. Ақжігітова, «С любовью к книге» атты кітапханашыларға арналған алғашқы деректі фильмнің кейіпкері. * 2011 ж. - бейнебайланыс, жедел хабарламалармен алмасуға мүмкіндік беретін – «Skype» орнатылды. * 2011 жыл – кітапханаға 115 жыл! Кітапхананың 115 жылдық мерейтойы мен Тәуелсіздіктің 20 жылдығы қарсаңында кітапхана жаңа жетістіктерге қол жеткізді. Бүгінгі күні ол заманауи ақпарат, кәсіби білім мен мәдениеттің жоғары технологиялық орталығы болып отыр. Мұнда ақпараттық технологияларды игеруге бағытталған заманауи жобалар туындап, жүзеге асырылуда. Кітапхана тек Шығыс Қазақстанның ғана емес, сонымен қатар бүкіл Республика, Орта Азия мен Ресей кітапханалары үшін техникалық тренинг өткізу орталығына айналды. Пушкин кітапханасы әлемдік Кітапханашылар Қауымдастығы – ИФЛА-ға енді. *2011 жылы бейне байланыс және жедел хабар алмасуға мүмкіндік беретін Skype бағдарламасы орнатылды. «Ашық кітапхана» жобасы жүзеге асырылды. Радиожиілікті сәйкестендіру (RFID) технологиясын енгізу нәтижесінде кітапхана қоры оқырманға ашық пайдаланымға берілді. Кітап қоры толығымен еркін қолжетімді. Әдебиеттер тақырыптық блоктар бойынша орналасқан – бұл қажетті басылымдарды оңай табуға көмектеседі. Монитордан электронды кітаптарды оқуға, еліміздің және әлемнің басқа кітапханаларынан басылымдардың көшірмелеріне тапсырыс беруге болады. Осы жылдың соңғы айында кітапханада жұмыссыз жастар мен халықтың басқа да санаттарына е-білім беруге көмек ретінде «IT-OTAU» жастар орталығының тұсаукесері өтті. Жоба технократия мен руханиятты, дәстүрлі және заманауи ақпараттық технологияларды үйлестіруге бағытталған. Қазақ киіз үйі Wi-Fi байланысымен, веб-камералары бар ноутбуктармен, сканер/ксерокспен, электронды тренажер-оқулықтармен жабдықталған. 2011 жылы Skype - лездік хабарлама алмасу және бейнебайланыс бағдарламасы орнатылды. Кітапхана ашық қорға көшті. Барлық әдебиеттер еркін пайдаланымда. Әдебиеттер тақырыптық блок бойынша орналастырылған, бұл - қажетті басылымды оңай табуға мүмкіндік береді. Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. Сонымен қатар, XIX ғ. соңы мен XXI ғасыр анықтамалық әдебиеттеріне, медиа-ресурстар топтамасына да бай. Кітапхана: А. Волков, Н. Горбачев, А. Егоров, М. Мусин, С. Черных, Б. Щербаков т.б. тәрізді зерттеуші-ғалым, жазушылардың еңбектерін жоғары бағалап, мақтан етеді. Кітапхананың қызметін ғалым-математик, ертегіші А.М.Волков, өзінің жеке мұрағатының бір бөлігін кітапханаға табыс еткен, болашақ «Словарь русских личных имен» еңбегінің авторы – Н.А.Петровскийлер пайдаланған. Көрнекті кеңес жазушысы Е.Н.Пермитин де осы жерден тәлім алған. Ефим Николаевичтің естеліктері бойынша, Л.Сейфулинаның «Четыре главы» повесі мен «Сибирские огни» журналы, «Охотник Алтая»-ны әдеби-көркем журнал етіп шығаруға ой салды. Журналдың бірнеше саны сирек кездесетін әдебиет ретінде бүгінгі күні кітапхананың сирек қорында сақтаулы. Оқырмандардың қатарында мынадай әйгілі азаматтар бар: Г. Д. Гребенщиков, П. П.Бажов, М. Ф. Иванусьев-Алтайский, Н. И. Анов, П. Н. Кузнецов, Қ. Қайсенов, С. М. Анисимов, Д. Ф. Черепанов. Тарихшы, өлкетанушы С.Е.Черных, ғалымдар тобы: С. Аманжолов, Н.В. Алексенко, С.К. Игибаев, А.В. Егориналар еңбектері кітапхана қорынан ерекше орын алады. *2012 ж. – «Ақпараттық қоғамға арналған кітапханалардың технологиялық инновациялары» атты республикалық форум өтті. *2012-2015 жж. – БҰҰ Даму Бағдарламасымен бірлесіп «Ауыл кәсіпкерлерін қолдаудың Онлайн орталықтары» жобасы жүзеге асты. *2013 ж. – Көзі көрмейтін және нашар көретін пайдаланушыларға арналған арнайы жабдықтары бар мамандандырылған қызметтер залы ашылды. *2014 ж. – «Біздің Абай / Наш Абай» толықмәтінді электронды кітапханасы жасалды<ref>{{citeweb|url=http://irbis.pushkinlibrary.kz:8087/jirbis2/index.php?lang=kz|title=Біздің Абай:электрондық кітапхана|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref>, онда Абай Құнанбайұлының шығармалары мен абайтану бойынша әлемнің бірнеше ондаған тілдеріндегі әдебиеттер жинақталған. «Болашаққа арналған кітапханалар» республикалық форсайт-конференциясы. «Көру мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді орта» жобасы. *2015 ж. – «Жоба кітапхананы дамыту стратегиясы ретінде» республикалық конференциясы. «Ресей-Қазақстан. Шексіз оқулар» халықаралық жобасы жүзеге асырылды. *2016 жыл – кітапханаға 120 жыл! Кітапхананың «IT-OTAU» стендтік баяндамасы АҚШ, Огайо штаты, Колумбус қаласында өткен IFLA конференциясында үздік деп танылды. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. «Қайым Мұхамедханов» электронды библиографиялық көрсеткішін жасау бойынша жұмыс бастау алды. <ref>{{citeweb|url=https://olketanu.pushkinlibrary.kz/kz/m-khamedkhanovty.html|title=Қайым Мұхамедханов: библиографиялық көрсеткіш|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2017 ж. — «Оқырманы озық өлке» республикалық байқауының жеңімпазы. 3D-принтер, фрезерлік, лазерлі-нақыш жасау, ағаш өңдеу және металл кесу станоктары, техникалық модельдеуге арналған құралдар жиынтығымен MAKERSPACE шығармашылық шеберханасын ашу. * 2018 ж. — «Рухани қазына» мәдениет және өнер саласы қызметкерлерінің бірінші фестивалінде «Облыстық маңызы бар Үздік мемлекеттік кітапхана» номинациясында жеңіске жетті. * 2019 жыл. — Oskemen-book review-2019 кітап көрме-жәрмеңкесі өтті, оған облыс орталығының баспа, кітап саудасы, ғылыми-білім беру ұйымдары: «Шығыс Ақпарат», «Медиа Альянс», «Восток-Печать», «Артекс» баспа-полиграфиялық фирмасы қатысты. «Геология – тағдырым»: 12 сәуірде атақты ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың 120 жылдығы аясында ғалымның немересі Александр Третьяковпен кездесу өтті. 21 қыркүйекте кітапханаға ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Бердібек Машбекұлы Сапарбаев келді. * 2020 ж. — Кітапхана мамандары құрастырған «Қайым Мұхамедханов» библиографиялық көрсеткішінің баспа нұсқасы жарыққа шықты. Абайдың 175 жылдығына арналған республикалық әлеуметтік роликтер мен қысқаметражды фильмдер фестивалінде «Жидебайға саяхат» бейнефильмі қазылар алқасының арнайы жүлдесін иеленді. Абайдың өмірі, шығармашылығымен байланысты тарихи және киелі орындармен таныстыратын «Абайдың киелі даласы» / «Абайдың дала планетасы» / «The steppe planet of Abai» үш тілді фотоальбомы жарыққа шықты. «Өскемен қаласының үздік Кедергісіз нысаны» номинациясы бойынша кітапхана конкурс жеңімпазының дипломына ие болды. * 2021 жыл – кітапханаға 125 жыл! * 2023 жыл – «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» Интернет-порталы құрылды. Порталға халық ауыз әдебиетінің туындылары: Шығыс Қазақстанның өзен, көл, тау атауларының шығу тарихы туралы қызықты әңгімелер (топонимикалық аңыздар деп аталады); киелі орындар мен нақты тарихи тұлғалар туралы аңыздар; бір кездері Шығыс Қазақстан жерінде өмір сүрген ғажайып және тіпті сиқырлы кейіпкерлер туралы ертегі баяндамалары енген. Порталда жұмыс барысында әртүрлі дереккөздерден аңыздар мен әпсаналарды жинау және оларды аудару бойынша үлкен жұмыс жүргізілді. Порталдың барлық материалдары қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде ұсынылған. Портал мазмұнын толтыру бойынша жұмыс жалғасуда.<ref>{{citeweb|url=https://anyz.pushkinlibrary.kz/kz/|title=Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> *2024 жыл - кітапхана сайтында DosAi жасанды интеллектімен виртуалды кітапхана ассистенті жұмыс істей бастады.<ref>{{citeweb|url=https://dosai.pushkinlibrary.kz/|title=Кітапхана ассистенті|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> * 2025 жыл 9 сәуір - Кітапхана қорын цифрландыру орталығы ашылды. Баспа қорын цифрландыруды жеделдету үшін кітапханаға екі жаңа планетарлық сканера I2S CopiBook Open System сканері сатып алынды. * 2025 жыл 18-22 тамыз - А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасының делегациясы Астана қаласында өткен IFLA 89-шы Дүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысты. Онда кітапхана мамандары бірегей жобалар – «DosAi кітапханалық нейро-ассистенті» және «Шығыс Қазақстанның аңыз-әпсаналары» интернет-порталын ұсынды. * 2026 жыл – кітапханаға 130 жыл! Кез-келген кітапхананың басты байлығы – оның ақпараттық әлеуеті. Бүгінгі күні ол – 400 000-нан асатын қазақ, орыс, ағылшын, неміс тіліндегі алуан түрлі басылымдар. «Пушкин кітапханасы – Шығыс Қазақстан кітапханалар жүйесінің орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://pushkinlibrary.kz/kz|title=А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> ==== Сілтемелер ==== [[Санат: Кітапханалар]] d21gom34d4e5e0sjxg6nsxiqn8msj72 Инде Наварретт 0 785018 3642781 2026-08-14T10:03:50Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Инде Наварретт |шынайы есімі = {{lang-en|Inde Navarrette}} |сурет = Inde Navarrette in 2026.jpg |сурет ені = 220px |сурет атауы = Инде Наварретт 2026 жылы |туған кезіндегі есімі = Даниэль Фабиола Наварретт |туған күні = 03... 3642781 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Инде Наварретт |шынайы есімі = {{lang-en|Inde Navarrette}} |сурет = Inde Navarrette in 2026.jpg |сурет ені = 220px |сурет атауы = Инде Наварретт 2026 жылы |туған кезіндегі есімі = Даниэль Фабиола Наварретт |туған күні = 03.03.2001 |туған жері = {{Туғанжері|Тусон|Тусонда}}, [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|АҚШ|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 2018 — қазіргі уақыт |марапаттары = |imdb_id = 9984699 |сайты = }} '''Инде Наварретт''' ({{lang-en|Inde Navarrette}}), туған кездегі аты — '''Даниэль Фабиола Наварретт''' ({{lang-en|Danielle Fabiola Navarrette}}); {{Туғанкүні|3|3|2001}}, [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық актриса және бұрынғы онлайн-стример.<ref>{{cite tweet |title=Inde Navarrette says she 'deleted' all of her Twitch streams because she 'got scared' that 'people wouldn't take [her] seriously': 'It's not based in fact, but I just panicked.' Watch the full video: youtu.be/pnvlSfoB0Fw |date=2026-07-31 |user=Variety |number=2083250609449242799 |access-date=2026-08-01 |language=en-US}}</ref> Ол актерлік мансабын жасөспірім кезінде қысқаметражды фильмдердегі рөлдерден бастады. Кейін [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) (2020) драмалық телесериалында және [[The CW]] арнасының «Супермен және Лоис» (Superman & Lois) (2021–2024) суперқаһармандық драмалық телесериалында рөлдерге ие болды. Оның үлкен жетістігі «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» (2025) мистикалық қорқынышты фильміндегі Никки Фриман рөлінен келді. Бұл рөлі оған сыншылардың жоғары бағасын әкелді. == Өмірбаяны == Даниэль Фабиола Наварретт<ref name=break>{{cite web |last1=de Ory |first1=Natalia |title=Meet Inde Navarrette, the breakout star of Superman & Lois |url=https://peopleenespanol.com/chica/meet-inde-navarrette-the-breakout-star-of-superman-lois/ |website=People en Español |access-date=May 5, 2026}}</ref> 2001 жылғы 3 наурызда Тусон, [[Аризона]] штатында дүниеге келген. Оның [[Мексикалықтар|мексикалық]] әкесі АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусында қызмет еткен, ал [[Аустралиялықтар|аустралиялық]] анасы Тосси Фокс — шаштараз.<ref>{{Cite web |title=Jimmy Kimmel Live Interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=IFUny5cZAdk |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.elle.com.au/culture/celebrity/who-is-inde-navarrette/|title=Why Everyone You Know Is Obsessed With Inde Navarrette|magazine=Elle|date=May 29, 2026|access-date=July 10, 2026}}</ref> Әкесінің АҚШ әскери күштерінде қызмет етуіне байланысты отбасы жиі қоныс аударып отырған. Он бес жасқа дейін ол он бір мектепте оқыған. Ата-анасы ажырасқаннан кейін Наварретт негізінен Висейлия, Калифорния штатында тәрбиеленді. Ол Висейлиядағы Mt. Whitney High School мектебінде аз уақыт оқып, кейін Лос-Анджелес аймағына көшіп, Redondo Union High School мектебіне оқуға түсті. Ол актерлік өнерге деген қызығушылығының оянуына отбасының екі жағындағы туыстары да ықпал еткенін айтады. Анасы жағынан туыстары «Оскар» сыйлығын табыстау рәсімін үнемі тамашалаған, ал әкесі жағынан мексикалық туыстары оны ерте жастан бастап қорқынышты фильмдермен таныстырған. Анасы оның бала кезіндегі тәуелсіз мінезіне байланысты оған «Инде» (ағылшын тіліндегі independent — «тәуелсіз» сөзінен шыққан) деген лақап ат берген.<ref name="scmp1">{{Cite news | date=May 19, 2026 | first=Ishani | last=Sarkar | title=Meet Inde Navarrette, who plays Nikki in Curry Barker's hit horror film, Obsession |newspaper=[[South China Morning Post]] | url=https://www.scmp.com/magazines/style/people/celebrities/article/3354079/meet-inde-navarrette-who-plays-nikki-curry-barkers-hit-horror-film-obsession | language=en | access-date=June 18, 2026}}</ref> Наварретттің алғашқы рөлі [[Snapchat]] платформасының «Denton's Death Date» (2019) атты ситкомындағы Вероника рөлі болды.<ref name="photobookmagazine.com">{{Cite web |title=Inde Navarrette |url=https://www.photobookmagazine.com/features/inde-navarrette |access-date=July 7, 2025 |website=photobookmagazine.com}}</ref> 2020 жылы Наварретт [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) телесериалының төртінші маусымында Эстела де ла Крус рөліне бекітілді. Оның алғашқы маңызды басты рөлі 2021 жылы «Супермен және Лоис» (Superman & Lois) телесериалындағы Сара Кортес рөлі болды.<ref name="poptized.com 2021">{{Cite web |date=September 11, 2021 |title=Superheroes, Singing, & Smallville: A Conversation with Inde Navarrette |url=https://poptized.com/tv-film/superheroes-singing-smallville-conversation-with-inde-navarrette/ |access-date=July 7, 2025 |website=poptized.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 6, 2023 |title=Superman & Lois: Full Interview with Inde Navarrette (Sarah) |url=https://www.kryptonsite.com/superman-lois-full-interview-with-inde-navarrette-sarah/ |access-date=July 7, 2025 |website=kryptonsite.com}}</ref> 2023 жылғы маусымда бюджет қысқартылуына байланысты Наварретт пен оның тағы алты әріптесі сериалдың төртінші әрі соңғы маусымына қатыспайтыны жарияланды. Алайда Наварретт төртінші маусымда бірнеше шағын эпизодтық көрініс үшін қайта оралды. 2025 жылы Наварретт «Trap House» экшн-фильмінде Тереза Флорес рөлін сомдады.<ref name="New Mexico Film Office">{{cite web |title=Trap House |url=https://nmfilm.com/production/trap-house |website=New Mexico Film Office |access-date=May 5, 2026}}</ref> 2026 жылы Наварретт «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» қорқынышты фильмінде Никки Фриман рөлін сомдады.<ref>{{cite web |last=Saito |first=Stephen |title=TIFF 2025 Interview: Curry Barker on Crushing It in "Obsession" |url=https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/ |website=The Moveable Fest |access-date=May 5, 2026 |date=September 6, 2025}}</ref> Фильмнің премьерасы 2025 жылғы 5 қыркүйекте [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нде өтті. Оның ойыны сыншылардың жоғары бағасына ие болды, олар актрисаның кейіпкердің эмоциялық осалдығы мен физикалық қарқындылығын ерекше атап өтті.<ref name="L'Officiel">{{Cite web |last=Clarke |first=Grace |title=Who is Inde Navarrette? Meet Hollywood's Newest Scream Queen |url=https://www.lofficielusa.com/film-tv/who-is-inde-navarrette-obsession-movie-nikki-actress-age-movies-tv-shows |access-date=May 27, 2026 |website=L'Officiel USA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Earl |first=William |date=May 18, 2026 |title='Obsession' Star Inde Navarrette Delivers a Scary and Tragic Performance That Demands Awards Attention |url=https://variety.com/2026/film/opinion/obsession-inde-navarrette-awards-1236752366/ |access-date=June 11, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == Наварретт бисексуал.<ref name="Fuentes 2020">{{Cite web |last=Fuentes |first=Tamara |title="13 Reasons Why" Star Inde Navarrette On Bringing to Life Monty's Sister, Estela, in the Show's Final Season |url=https://www.seventeen.com/celebrity/movies-tv/a32906039/13-reasons-why-star-inde-navarrette-estela-exclusive-interview/ |website=Seventeen |publisher=Hearst Magazine Media, Inc. |date=June 11, 2020 |access-date=July 7, 2026}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rodriguez |first=Mathew |title=We Broke a One Wish Willow and Now Inde Navarrette and Ethel Cain Are Friends|url=https://www.them.us/entertainment/celebrity/ethel-cain-inde-navarette-friends |magazine=[[Them (magazine)|Them]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 14, 2026 | quote=Inde Navarrette, the openly bisexual star of the summer box-office horror sensation Obsession...}}</ref> Оның төрт бауыры бар: бір ағасы, екі інісі және бір қарындасы. Наварретт [[Геймер|бейнеойындарға қызығады]]. Бұған дейін ол [[Twitch]] және [[YouTube]] платформаларында «Indenavarrette» пайдаланушы атымен [[Call of Duty (ойындар сериясы)|Call of Duty]] сияқты бейнеойындарды тікелей эфирде көрсетіп отырған.<ref>{{Cite web |last=Svetz |first=Josh |date=June 5, 2026 |title=How 'Obsession' Star Inde Navarrette Went From Twitch Streamer to Scream Queen |url=https://www.gq.com/story/obsession-inde-navarrette |access-date=June 19, 2026 |website=GQ}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghanem |first=Michel |date=June 11, 2026 |title=Inde Navarrette's real name and 5 more things you didn't know about the actress |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260611906877/inde-navarrette-real-name-things-you-didnt-know/ |access-date=June 19, 2026 |website=HOLA! USA}}</ref> == Фильмография == === Кино=== {{ФильмдеЖоғ}} {{ҚФильмде|2018|Сөздерді бірге айқастыру|Cross Words Together|Алиса}} {{Сериалда|2019||Дентонның өлім күні|Denton's Death Date|Вероника|басты рөл; 10 эпизод}} {{Сериалда|2020||13 себеп|13 Reasons Why|Эстела де ла Крус|қайталанатын рөл; 4-маусымның 9 эпизоды}} {{Фильмде|2020|Қараңғыда адасу|Wander Darkly|Жас Элли}} {{ҚФильмде|2020|Мүкжидек түндері|Cranberry Nights|Хуана}} {{ҚФильмде|2021|#Уитина|#Whitina|Дженезис}} {{ҚФильмде|2021|Жақын достар|BFFS|Палома}} {{Сериалда|2021|2024|Супермен және Лоис|Superman & Lois|Сара Кортес|басты рөл; 47 эпизод}} {{Фильмде|2025|Тұзақ үй|Trap House|Тереза Флорес}} {{Фильмде|2025|[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]|Obsession|Никки Фриман}} {{Фильмде|TBA|Инвертиго|Invertigo|}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:АҚШ дыбыс жазу актрисалары]] [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] 3l006bvcnvhc63fvlup6hmanuqhb12x Орлеан 0 785019 3642787 2026-08-14T10:37:37Z Ayazhan10 180289 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала... 3642787 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала тарихи Орлеане аймағының басты қаласы болып саналады. Орлеан Луара өзенінің бойында, [[Париж|Парижден]] оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 2009 жылғы мәлімет бойынша, қала халқының саны 113 224 адамды құраған(2009). == Тарихы == Орлеан кельттердің карнуттар тайпасының басты қаласы ретінде негізі қаланып, Ценабум (лат. Cenabum) деп аталған. Б.з.б. 52 жылы қаланы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] қиратқан. Ал 275 жылы император [[Аврелиан]] қаланы қайта қалпына келтіріп, оның құрметіне V ғасырдан бастап Аврелианум (лат. Aurelianum, толық атауы — Civitas Aurelianensis, Aureliana civitas, яғни «Аврелианның қаласы») деп атала бастады. Содан бері, шамамен 1700 жыл бойы, қаланың атауы түпкі мағынасын сақтап қалды. Алайда француз тілінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктеріне байланысты оның айтылуы, кейін жазылуы да өзгерді: au дыбысы [o] болып айтылатын болды, алғашқы -e- дыбысы түсіріліп, айтылмайтын дыбысқа айналды, ал -um жалғауы ерте орта ғасырлардың өзінде біртіндеп редукцияға ұшырап, қолданыстан шықты. Осылайша, фонетикалық өзгерістер нәтижесінде Aurelianum → [orleã] → қазіргі Orléans атауы қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Jacques Debal, Cenabum, Aurelianis |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Galliae civitates |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1966 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 451 жылы ғұндардың көсемі [[Еділ қаған]] қаланы басып алып, тонауға әрекет жасады. Алайда соңғы сәтте вестготтар королі І Теодорих пен рим қолбасшысы Аэцийдің бірлескен қолбасшылығымен келген әскер оның жолын бөгеді. Одақтас әскерге 408 жылдан бастап вандалдармен бірге келіп, қала маңына қоныстанған алан тайпасының бір бөлігі де қосылды. Гот тарихшысы Иорданның деректеріне сәйкес, аландар Каталаун жазығындағы шайқаста өздерінің королі Сангибанның қолбасшылығымен әскердің орталық шебіне орналастырылған. Бұл шайқаста римдіктердің жеңіске жетуіне олардың қатысуы маңызды рөл атқарды. Тарихи Орлеане провинциясында осы халықтың осында болғанын еске салатын жүзге жуық елді мекен атауы сақталған. Олардың қатарында Ален (Allaines-Mervilliers), Аленвиль (Allainville) сияқты атаулар бар. Француздардың Ален есімі де осы атаудан шыққан болуы мүмкін. Бұл есім біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап тарихи деректерде кездеседі. Алайда шайқастан бірнеше жыл өткен соң-ақ аурелиандық аландар вестготтарға бағындырылып, Тулуза вестготтар корольдігінің құрамына кірді. [[File:Orléans Jeanne d'Arc place du Martroi.jpg|thumb|left|165px|Орлеан қызына арналған ескерткіш (1855)]] 511, 532, 541 және 549 жылдары Орлеанда шіркеу соборлары өткізілді. Біраз уақыт Орлеан Франк корольдігі бөлінгеннен кейін құрылған Орлеан корольдігінің астанасы болды. Бұл корольдікті Хлодомер 511 жылғы 27 қарашадан 524 жылғы 25 маусымға дейін басқарды. Ұлы Карлдың билігі кезінде қала Франк мемлекетінің маңызды ғылыми орталығына айналды. X–XI ғасырларда Орлеан Парижден кейін корольдік иеліктердегі маңызы жөнінен екінші қала болды. X ғасырда қала маңызды бекініске айналды. 1306 жылы Орлеанда университет құрылды. 1428–1429 жылдардағы Орлеан қоршауы — Жүз жылдық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Жеті айға созылған қоршаудан кейін қала 8 мамырда Жанна д’Арк бастаған әскердің күшімен азат етілді. Осы оқиғадан кейін Жанна д’Арк «Орлеан қызы» (Pucelle d’Orléans) деген атпен танымал болды. XVI ғасырдағы діни соғыстар кезінде Орлеан кальвинизмнің, яғни гугеноттар қозғалысының таралу орталықтарының біріне айналды. Алайда 1572 жылғы Әулие Варфоломей түні оқиғаларынан кейін католиктердің ықпалы күшейді. Сол кезде қалада шамамен 1000 гугенот қаза тапты. 1560 жылы Орлеанда Бас штаттар (États généraux) шақырылды. Бұл — 76 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы шақырылым еді. 1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысы кезінде Орлеан қоршауға алынып, пруссиялық әскер тарапынан екі рет басып алынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала 1940 жылдан бастап неміс әскерлерінің бақылауында болды және 1944 жылы азат етілді. Соғыс жылдарында Орлеан әуе шабуылдарынан қатты зардап шекті. Әсіресе 1944 жылғы мамыр айындағы АҚШ әскери-әуе күштерінің бомбалауы қалаға едәуір зиян келтіріп, көптеген тарихи-архитектуралық ескерткіштер қирады. == Дереккөздер == flzkzgjkr86hz38jlkgiyg8iw6li71r 3642788 3642787 2026-08-14T10:38:02Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер|Алфавит бойынша елді мекендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642788 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала тарихи Орлеане аймағының басты қаласы болып саналады. Орлеан Луара өзенінің бойында, [[Париж|Парижден]] оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 2009 жылғы мәлімет бойынша, қала халқының саны 113 224 адамды құраған(2009). == Тарихы == Орлеан кельттердің карнуттар тайпасының басты қаласы ретінде негізі қаланып, Ценабум (лат. Cenabum) деп аталған. Б.з.б. 52 жылы қаланы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] қиратқан. Ал 275 жылы император [[Аврелиан]] қаланы қайта қалпына келтіріп, оның құрметіне V ғасырдан бастап Аврелианум (лат. Aurelianum, толық атауы — Civitas Aurelianensis, Aureliana civitas, яғни «Аврелианның қаласы») деп атала бастады. Содан бері, шамамен 1700 жыл бойы, қаланың атауы түпкі мағынасын сақтап қалды. Алайда француз тілінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктеріне байланысты оның айтылуы, кейін жазылуы да өзгерді: au дыбысы [o] болып айтылатын болды, алғашқы -e- дыбысы түсіріліп, айтылмайтын дыбысқа айналды, ал -um жалғауы ерте орта ғасырлардың өзінде біртіндеп редукцияға ұшырап, қолданыстан шықты. Осылайша, фонетикалық өзгерістер нәтижесінде Aurelianum → [orleã] → қазіргі Orléans атауы қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Jacques Debal, Cenabum, Aurelianis |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Galliae civitates |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1966 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 451 жылы ғұндардың көсемі [[Еділ қаған]] қаланы басып алып, тонауға әрекет жасады. Алайда соңғы сәтте вестготтар королі І Теодорих пен рим қолбасшысы Аэцийдің бірлескен қолбасшылығымен келген әскер оның жолын бөгеді. Одақтас әскерге 408 жылдан бастап вандалдармен бірге келіп, қала маңына қоныстанған алан тайпасының бір бөлігі де қосылды. Гот тарихшысы Иорданның деректеріне сәйкес, аландар Каталаун жазығындағы шайқаста өздерінің королі Сангибанның қолбасшылығымен әскердің орталық шебіне орналастырылған. Бұл шайқаста римдіктердің жеңіске жетуіне олардың қатысуы маңызды рөл атқарды. Тарихи Орлеане провинциясында осы халықтың осында болғанын еске салатын жүзге жуық елді мекен атауы сақталған. Олардың қатарында Ален (Allaines-Mervilliers), Аленвиль (Allainville) сияқты атаулар бар. Француздардың Ален есімі де осы атаудан шыққан болуы мүмкін. Бұл есім біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап тарихи деректерде кездеседі. Алайда шайқастан бірнеше жыл өткен соң-ақ аурелиандық аландар вестготтарға бағындырылып, Тулуза вестготтар корольдігінің құрамына кірді. [[File:Orléans Jeanne d'Arc place du Martroi.jpg|thumb|left|165px|Орлеан қызына арналған ескерткіш (1855)]] 511, 532, 541 және 549 жылдары Орлеанда шіркеу соборлары өткізілді. Біраз уақыт Орлеан Франк корольдігі бөлінгеннен кейін құрылған Орлеан корольдігінің астанасы болды. Бұл корольдікті Хлодомер 511 жылғы 27 қарашадан 524 жылғы 25 маусымға дейін басқарды. Ұлы Карлдың билігі кезінде қала Франк мемлекетінің маңызды ғылыми орталығына айналды. X–XI ғасырларда Орлеан Парижден кейін корольдік иеліктердегі маңызы жөнінен екінші қала болды. X ғасырда қала маңызды бекініске айналды. 1306 жылы Орлеанда университет құрылды. 1428–1429 жылдардағы Орлеан қоршауы — Жүз жылдық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Жеті айға созылған қоршаудан кейін қала 8 мамырда Жанна д’Арк бастаған әскердің күшімен азат етілді. Осы оқиғадан кейін Жанна д’Арк «Орлеан қызы» (Pucelle d’Orléans) деген атпен танымал болды. XVI ғасырдағы діни соғыстар кезінде Орлеан кальвинизмнің, яғни гугеноттар қозғалысының таралу орталықтарының біріне айналды. Алайда 1572 жылғы Әулие Варфоломей түні оқиғаларынан кейін католиктердің ықпалы күшейді. Сол кезде қалада шамамен 1000 гугенот қаза тапты. 1560 жылы Орлеанда Бас штаттар (États généraux) шақырылды. Бұл — 76 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы шақырылым еді. 1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысы кезінде Орлеан қоршауға алынып, пруссиялық әскер тарапынан екі рет басып алынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала 1940 жылдан бастап неміс әскерлерінің бақылауында болды және 1944 жылы азат етілді. Соғыс жылдарында Орлеан әуе шабуылдарынан қатты зардап шекті. Әсіресе 1944 жылғы мамыр айындағы АҚШ әскери-әуе күштерінің бомбалауы қалаға едәуір зиян келтіріп, көптеген тарихи-архитектуралық ескерткіштер қирады. == Дереккөздер == [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] learwdgxztw9b889i6shl3qceq3w9rv 3642789 3642788 2026-08-14T10:38:35Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Луаре департаментінің коммуналары|Луаре департаментінің коммуналары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3642789 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала тарихи Орлеане аймағының басты қаласы болып саналады. Орлеан Луара өзенінің бойында, [[Париж|Парижден]] оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 2009 жылғы мәлімет бойынша, қала халқының саны 113 224 адамды құраған(2009). == Тарихы == Орлеан кельттердің карнуттар тайпасының басты қаласы ретінде негізі қаланып, Ценабум (лат. Cenabum) деп аталған. Б.з.б. 52 жылы қаланы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] қиратқан. Ал 275 жылы император [[Аврелиан]] қаланы қайта қалпына келтіріп, оның құрметіне V ғасырдан бастап Аврелианум (лат. Aurelianum, толық атауы — Civitas Aurelianensis, Aureliana civitas, яғни «Аврелианның қаласы») деп атала бастады. Содан бері, шамамен 1700 жыл бойы, қаланың атауы түпкі мағынасын сақтап қалды. Алайда француз тілінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктеріне байланысты оның айтылуы, кейін жазылуы да өзгерді: au дыбысы [o] болып айтылатын болды, алғашқы -e- дыбысы түсіріліп, айтылмайтын дыбысқа айналды, ал -um жалғауы ерте орта ғасырлардың өзінде біртіндеп редукцияға ұшырап, қолданыстан шықты. Осылайша, фонетикалық өзгерістер нәтижесінде Aurelianum → [orleã] → қазіргі Orléans атауы қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Jacques Debal, Cenabum, Aurelianis |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Galliae civitates |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1966 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 451 жылы ғұндардың көсемі [[Еділ қаған]] қаланы басып алып, тонауға әрекет жасады. Алайда соңғы сәтте вестготтар королі І Теодорих пен рим қолбасшысы Аэцийдің бірлескен қолбасшылығымен келген әскер оның жолын бөгеді. Одақтас әскерге 408 жылдан бастап вандалдармен бірге келіп, қала маңына қоныстанған алан тайпасының бір бөлігі де қосылды. Гот тарихшысы Иорданның деректеріне сәйкес, аландар Каталаун жазығындағы шайқаста өздерінің королі Сангибанның қолбасшылығымен әскердің орталық шебіне орналастырылған. Бұл шайқаста римдіктердің жеңіске жетуіне олардың қатысуы маңызды рөл атқарды. Тарихи Орлеане провинциясында осы халықтың осында болғанын еске салатын жүзге жуық елді мекен атауы сақталған. Олардың қатарында Ален (Allaines-Mervilliers), Аленвиль (Allainville) сияқты атаулар бар. Француздардың Ален есімі де осы атаудан шыққан болуы мүмкін. Бұл есім біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап тарихи деректерде кездеседі. Алайда шайқастан бірнеше жыл өткен соң-ақ аурелиандық аландар вестготтарға бағындырылып, Тулуза вестготтар корольдігінің құрамына кірді. [[File:Orléans Jeanne d'Arc place du Martroi.jpg|thumb|left|165px|Орлеан қызына арналған ескерткіш (1855)]] 511, 532, 541 және 549 жылдары Орлеанда шіркеу соборлары өткізілді. Біраз уақыт Орлеан Франк корольдігі бөлінгеннен кейін құрылған Орлеан корольдігінің астанасы болды. Бұл корольдікті Хлодомер 511 жылғы 27 қарашадан 524 жылғы 25 маусымға дейін басқарды. Ұлы Карлдың билігі кезінде қала Франк мемлекетінің маңызды ғылыми орталығына айналды. X–XI ғасырларда Орлеан Парижден кейін корольдік иеліктердегі маңызы жөнінен екінші қала болды. X ғасырда қала маңызды бекініске айналды. 1306 жылы Орлеанда университет құрылды. 1428–1429 жылдардағы Орлеан қоршауы — Жүз жылдық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Жеті айға созылған қоршаудан кейін қала 8 мамырда Жанна д’Арк бастаған әскердің күшімен азат етілді. Осы оқиғадан кейін Жанна д’Арк «Орлеан қызы» (Pucelle d’Orléans) деген атпен танымал болды. XVI ғасырдағы діни соғыстар кезінде Орлеан кальвинизмнің, яғни гугеноттар қозғалысының таралу орталықтарының біріне айналды. Алайда 1572 жылғы Әулие Варфоломей түні оқиғаларынан кейін католиктердің ықпалы күшейді. Сол кезде қалада шамамен 1000 гугенот қаза тапты. 1560 жылы Орлеанда Бас штаттар (États généraux) шақырылды. Бұл — 76 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы шақырылым еді. 1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысы кезінде Орлеан қоршауға алынып, пруссиялық әскер тарапынан екі рет басып алынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала 1940 жылдан бастап неміс әскерлерінің бақылауында болды және 1944 жылы азат етілді. Соғыс жылдарында Орлеан әуе шабуылдарынан қатты зардап шекті. Әсіресе 1944 жылғы мамыр айындағы АҚШ әскери-әуе күштерінің бомбалауы қалаға едәуір зиян келтіріп, көптеген тарихи-архитектуралық ескерткіштер қирады. == Дереккөздер == [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] [[Санат:Луаре департаментінің коммуналары]] 7yv80ig0c4uftao56uasm0b9altf0xb Курчатов қалалық ауруханасы 0 785020 3642793 2026-08-14T11:07:59Z Садыкова Улболсын 184268 жаңа мақала,дереккөз қосылды 3642793 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Курчатов қалалық ауруханасы''' — Абай облысы Курчатов қаласында орналасқан.Курчатов қалалық ауруханасының материалдық-техникалық базасы кезең-кезеңімен жаңартылып жатыр. Өңір басшысы Берік Уәли емдеу мекемесіне арнайы барып, жүргізілген жөндеу жұмыстарының барысын бағамдады. 2024 жылы аурухананың бірінші қабаты толық күрделі жөндеуден өткен болатын. Ал биыл наурыз айынан бастап медициналық мекемелерді жаңғырту бағдарламасы аясында облыстық бюджеттен бөлінген қаржыға төртінші қабат жаңартылды. Қазіргі таңда ауруханада 149 медицина қызметкері жұмыс істейді. Оның 22-сі – дәрігер. Мұнда 35 төсектік тәулік бойы жұмыс істейтін стационар мен 31 төсектік күндізгі стационар бар. Алайда мекемеде кардиолог, анестезиолог-реаниматолог, жалпы практика дәрігері және педиатр мамандарының тапшылығы сезіледі. Аурухана басшылығы өңір басшысынан үшінші қабатты жөндеуге қаржылай көмек сұрады. Бұл өтінішті назарға алған Берік Уәли тиісті қаражат бөлінетінін айтып, тұрғындар заман талабына сай сапалы медицинаға қол жеткізуі керек екенін жеткізді. – Ғимараттың үшінші қабаты ғана қалыпты. Бұл мәселені шешіп, аурухананы толық жаңартып береміз. Халықтың денсаулығы – басты назарда, – деді облыс әкімі. <ref>{{citeweb|url=https://semeytany.kz/21907/kurchatov-auruhanasy-zhanaryp-keledi-ekim-ushinshi-kabatty-zhondeuge-uede-berdi|title=Курчатов ауруханасы жаңарып келеді: әкім үшінші қабатты жөндеуге уәде берді|author=|date20263-08-14=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:]] {{дереккөздер}} tjlr2gpv9fqhh0qmucazn1bf15ltcp3 3642798 3642793 2026-08-14T11:27:37Z Садыкова Улболсын 184268 3642798 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Курчатов қалалық ауруханасы''' — [[Абай облысы]] [[Курчатов қаласы]]нда орналасқан.Курчатов қалалық ауруханасының материалдық-техникалық базасы кезең-кезеңімен жаңартылып жатыр. Өңір басшысы Берік Уәли емдеу мекемесіне арнайы барып, жүргізілген жөндеу жұмыстарының барысын бағамдады. 2024 жылы аурухананың бірінші қабаты толық күрделі жөндеуден өткен болатын. Ал биыл наурыз айынан бастап медициналық мекемелерді жаңғырту бағдарламасы аясында облыстық бюджеттен бөлінген қаржыға төртінші қабат жаңартылды. Қазіргі таңда ауруханада 149 медицина қызметкері жұмыс істейді. Оның 22-сі – дәрігер. Мұнда 35 төсектік тәулік бойы жұмыс істейтін стационар мен 31 төсектік күндізгі стационар бар. Алайда мекемеде кардиолог, анестезиолог-реаниматолог, жалпы практика дәрігері және педиатр мамандарының тапшылығы сезіледі. Аурухана басшылығы өңір басшысынан үшінші қабатты жөндеуге қаржылай көмек сұрады. Бұл өтінішті назарға алған Берік Уәли тиісті қаражат бөлінетінін айтып, тұрғындар заман талабына сай сапалы медицинаға қол жеткізуі керек екенін жеткізді. – Ғимараттың үшінші қабаты ғана қалыпты. Бұл мәселені шешіп, аурухананы толық жаңартып береміз. Халықтың денсаулығы – басты назарда, – деді облыс әкімі. <ref>{{citeweb|url=https://semeytany.kz/21907/kurchatov-auruhanasy-zhanaryp-keledi-ekim-ushinshi-kabatty-zhondeuge-uede-berdi|title=Курчатов ауруханасы жаңарып келеді: әкім үшінші қабатты жөндеуге уәде берді|author=|date20263-08-14=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:]] {{дереккөздер}} srirxqpyqo7cnrv9l7jn3q9o11otfnr Ядролық технологиялар паркі 0 785021 3642797 2026-08-14T11:25:47Z Садыкова Улболсын 184268 жаңа мақала, дереккөздер қосылды 3642797 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ядролық технологиялар паркі''' — [[Абай облысы]] [[Курчатов қаласы]]нда орналасқан. Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен 2005 жылы Курчатов қаласында «Ядролық технологиялар паркі» АҚ құрылды. Оның негізгі мақсаты – бұрынғы Семей ядролық сынақ полигоны мен Ұлттық ядролық орталықтың ғылыми әлеуетін бейбіт мақсатқа бағыттау, ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізу және радиациялық технологияларды дамыту. == Құрылуы және даму кезеңдері == 2005 жыл: Курчатов қаласында бұрынғы әскери-ғылыми базаның мүмкіндіктерін пайдалану үшін арнайы технопарк құру қолға алынды. 2006–2010 жылдар: Инфрақұрылымдық кешендер іске қосылып, ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік өндіріс орындары қалыптаса бастады. 2010 жыл: Шілде айында технопарктің жаңа өндірістік инфрақұрылым нысандарының құрылысы басталды. Бүгінгі күн: Мемлекеттік бағдарламалар мен халықаралық ынтымақтастық аясында полимерлерді радиациялық өңдеу, ауыл шаруашылығы дақылдарының тұқымын сәулемен өңдеу және инновациялық өнімдер шығару бағыттарында жұмыс жүргізуде. Осы орайда елімізде үш негізгі және өңірлік үш технопарк құрылысы қатар қолға алынғанын айта кетсек дейміз. Бүгін біз сөз етіп отырған технопарк солардың ең бастысы болып табылады. Ал оның тізгінін алғашқы күннен бастап Санкт-Петербург политехника инсти­тутының түлегі, техника ғылымының кандидаты Абзал Құсайынов деген бауырымыз қолында берік ұстап келеді. Содан бергі жерде бұлар жаңалық-өзгерістерден кенде емес. Технопарк қызметкерлері мен қызметшілері үшін 50 пәтерлік үй пайдалануға берілді. Осыдан тура екі жыл бұрын әкімшілік-өндірістік және радиациялық технологиялар кешені қатарға қосылды. Жер-жерден мұнда келіп түсіп жатқан инновациялық ұсыныстар саны уақыт өткен сайын артып келеді. Жуырда іргелі кәсіпорынның жас та болса іскер басшысы Абзал Тұсынбай­ұлымен қайыра тілдескенбіз. Ол өздеріне жүктелген міндеттерге тағы да тоқтала келіп, өздеріндегі соңғы жаңалықтарды айтқан. Бүгінде аумағы 7 мың шаршы метр жерді алып жатқан кәсіпорында бизнес-орталық пен бизнес-инкубатор ұйымдастырылған көрінеді. Соның нәтижесінде өндірілген өнімді сыртқа шығаруға мүмкіндік молая түсіпті. Осыдан екі жыл бұрын қатарға қосылған ЭЛВ-4 деп аталатын электронды өндірістік жеделдеткіштің арқасында материалдар мен бұйымдарды өндіру сапасы дұрыс жолға қойылған. Ал радиациялық тазартқыш корпусы медициналық бұйымдар мен дәрі-дәрмектерді өңдеуге арналған. Рентгендік диагностика жүйесін жасау біздің елімізде енді ғана қолға алынып отырған көрі­неді.<ref>{{citeweb|url=https://egemen.kz/news/article6499-yadrolyq-tekhnopark|title=Ядролық технопарк|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:]] k9bidlq7w7yx0ck8uuw9juo7y5it9wh